Әдебиеттік оқу пәнінің, көркем шығарманы оқыту мен талдаудың негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5
І тарау. Әдебиеттік оқу пәнінің педагогика . психологиялық негіздері.
1.1 Әдебиеттік оқу пәнін жүргізудегі тәрбие үрдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.8
1.2 Халық шығармалары . ұлттық тәрбие беру көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.14
ІІ тарау. Көркем шығарманы оқыту мен талдаудың тәрбиелік негіздері.
2.1.Көркем шығарма арқылы еңбекке, адамгершілікке тәрбиелеу ... ... ...15.34
2.2.Оқушыларға эстетикалық тәрбие берудегі көркем шығарманың
рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35.38
ІІІ тарау. Ана тілі оқулықтарының тәрбие нысандары.
3.1 Ана тілі оқулықтарының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39.46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47.49
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50.51
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52.61
Қазақстан Республикасының тәуелсіз ел, дербес мемлекет болып егемендік алуына орай қоғамды демократияландыруда, ізгілендіруде, жас жеткіншектерді көркем шығарма арқылы тәрбиелеудің маңызы, мәні де зор.
Зерттеу өзектілігі:
Қазіргі күнде бастауыш сынып оқушыларының білімділік қабілеттерін арттыра отырып, олардың жеке тұлға ретіндегі адами асыл – қасиеттері - еңбексүйгіштік, адамгершілік – эстетикалық рухани сезімдерін тәрбиелеу мәселесі ең өзекті мәселе болып отыр. Білім беру дегеніміз - ғылымға негізделген жүйелі бағдарлама бойынша теориялық, практикалық іске, еңбекке баулу, дүниетанымын кеңейту. Оқушының бойындағы бар қабілетін жетілдіріп, кемеліне келтіру үшін әдебиеттік оқу пәнінің маңызы ерекше. Сондықтан біржақты, жаттанды білім берілмей, оқу сабақтарында бала бойына ізгі қасиеттерді қалыптастыру мәселесі қаншалықты өзекті болса, оны әдебиеттік оқу арқылы ғана, яғни ана тілінің сөз сұлулығы арқылы бала бойына дарыту соншалықты өзекті мәселе деп қарастырамыз.
Қазақстан Республикасы мәдени-этикалық білім тұжырымдамасында: “Әрбір адам, ең алдымен өз халқының перзенті, өз Отанының азаматы болуы керек, ұлттың болашағы тек өзіне байланысты болатынын есте ұстауға тиіс.
Жас ұрапқты тәрбиелеу ісі қоғам дамуының қай кезеңінде болмасын уақыттың талап-тілегіне сай үздіксіз жүзеге асырылып отырады. Жалпы білім беретін және кәсіптік мектеп реформасының негізгі бағыттарында: “Әрбір пәнді оқытудың ғылыми дәрежесінің неғұрлым жоғары болуы, ғылым негіздерінің берік игерілуі, идеялық-саяси және адамгершілік тәрбиенің және дене тәрбиесінің жақсартылуы қамтамассыз етілсін. Оқыту мен тәрбиелеу әдістерін жетілдіру міндеті қойылсын” – делінген.[ 2.3.]
Осы орайда мектептегі көркем әдеби шығармалар - өсіп келе жатқан жас ұрпақты қазіргі бәсекелестікке сай, жаңа қоғам құруға бейім, икемді, ұлттық, адамзаттық құндылықтарды меңгере алатын, патриоттық сезімі берік қылыптасқан азаматтарды тәрбиелеудің басты құралы.
1. Қазақстан Республикасы мәдени-этникалық білім беру тұжырымдамасы.// Егемен Қазақстан.- 1996 , 7 тамыз.
2. Жаманқұл П. Қ. Ана тілі оқулықтарының “Бастауыш мектеп” журналдары. 2001-2006.
3. “Қазақстан мектебі” журналдары. 2002-2005.
4. Байтұрсынов А. “Ақ жол”Алматы. 1991.
5. Аймауытов Ж. Психалогия. “Рауан.”1995.
6. Жұмабаев М. Педагогика.
7. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. “Рауан.”Алматы. 1997.
8. Қоянбаев Ж. Педагогика. Алматы. 1990.
9. Ұзақбаева С. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халықтық дәстүр.
Алматы.1990.
10. Дүйсембекова Ш. Педагогика. Семей. 2004.
11. Педагогика. Әбенбаев, Құдиярова А, Әбиев Ж.Астана.2003.
12. Салқынбай А,Көккөзова М. “Әдіскер тағылымы” Алматы.1990.
13. Бержанов Қ,Мусин С Педагогика тарихы.Алматы.1984.
14. Сейталиев Қ. Тәрбие теориясы. Алматы.1986.
15. Болдырев Н.И. Класс жетекшісі. Алматы. 1987.
16. Жұмақанов Ә., Аймағамбетова Б., Бозжанова К.Семьяда балаларды
адамгершілікке тәрбиелеудің кейбір мәселелері. Алматы. 1985.
17. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы. “Санат”1995.
18. Коротов В.М. Мектеп оқушыларының өзін-өзі басқаруы. Алматы. 1978.
19. Нұрғалиева Г. Оқыту әдістері. Алматы.1991.
20. Бастауыш сынып оқулықтары. “Атамұра”, “Рауан”
21. Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. Алматы.
“Рауан”1992.
22. “Қазақ тілі мен әдебиеті” журналдары.2006.
23. Жиенбаев С. Бастауыш мектепте кітап оқыту методикасы.Алматы.1979.
24. Арғынов Х, Сүлейменова Ғ.Ана тілін оқыту /көмекші құрал /
25. Бозжанова К. Бастауыш мектепте оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыру. Алматы. 1989.
26. Бітібаева Қ, Мұқышева М. Әдедиетті оқытудың жаңа технологиясы.
27. Кәрімқызы Ж. Қазақ тілі мен әдебиетінің дидактикалық жаттығулары.Алматы. “Өлке” 2001.
28. Шалабаев Б.Көркем әдебиет тілі және оны мектепте оқыту.Алматы.
“Мектеп” 1982.
29. Сыздықова Р. Сөз сазы. “Санат”1995.
30. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы. “Мектеп” 1973.
31. Есенбеков Т. Әдеби талдауға кіріспе. Оқу құралы. 1991.
32. Қалиев С., Оразаев М.,Смайлова М.Қазақ халқының салт-дәстүрлері.
Алматы. “Рауан” 1994.
33. Каштанбекова Р. Мақал-мәтелдерді қолдану ерекшеліктері. Қазақстан мұғалімі.2- 2004.
34. Тұрманжанов Ө. Қазақ мақал-мәтелдері. Алматы.”Ана тілі”1993.
35. Ақшолақов Т. Көркем шығариаға талдау жасау. Алматы.1994.
36. Абай тілінің сөздігі. Алматы.”Ғылым” 1966.
37. Мұқанов М. Жас және педагогикалық психалогия.Алматы.1982.
38. Базарбав М. Көрікті ойдан-көркем сөз. Алматы. “Рауан” 1994.
39. Ақназаров Б., шыныбекова Ә. Оқу процесінде тәрбиелеу. Алматы.1982.
40. Қуантаева К.,Халитова І. Абай мұрасы және мектептегі тәрбие жұмыстары. Алматы.2001.
41. Джанбубекова М. Бастауыш сынып оқушыларының экономикалық тәрбиесінің педагогикалық негізі. Автореферат.Алматы.2000
42. Мұқанов М. Жас ерекшелігі және педагогикалық психалогия.Алматы .
“Мектеп” 1982.
43. Республикалық ғылыми-практикалық кокференция материялдары. “Қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың өзекті мәселелері” Семей.2005.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
............................................3-5
І тарау. Әдебиеттік оқу пәнінің педагогика – психологиялық негіздері.
1. Әдебиеттік оқу пәнін жүргізудегі тәрбие
үрдістері..................................6-8
2. ... ... - ... ... ... ... Көркем шығарманы оқыту мен талдаудың тәрбиелік негіздері.
2.1.Көркем шығарма арқылы еңбекке, адамгершілікке тәрбиелеу...........15-
34
2.2.Оқушыларға ... ... ... ... ... Ана тілі оқулықтарының тәрбие нысандары.
1. Ана тілі ... ... ... тәуелсіз ел, дербес мемлекет болып егемендік
алуына орай қоғамды демократияландыруда, ізгілендіруде, жас жеткіншектерді
көркем шығарма арқылы тәрбиелеудің ... мәні де ... ... ... ... сынып оқушыларының білімділік қабілеттерін
арттыра отырып, ... жеке ... ... ... асыл – қасиеттері -
еңбексүйгіштік, адамгершілік – эстетикалық ... ... ... ең ... ... ... отыр. Білім беру дегеніміз - ... ... ... ... теориялық, практикалық іске, еңбекке
баулу, дүниетанымын кеңейту. Оқушының бойындағы бар қабілетін жетілдіріп,
кемеліне келтіру үшін ... оқу ... ... ... ... ... ... берілмей, оқу сабақтарында бала бойына ізгі
қасиеттерді қалыптастыру мәселесі қаншалықты өзекті ... оны ... ... ... яғни ана ... сөз сұлулығы арқылы бала бойына дарыту
соншалықты өзекті мәселе деп ... ... ... ... ... “Әрбір
адам, ең алдымен өз халқының перзенті, өз Отанының ... ... ... ... тек ... ... болатынын есте ұстауға тиіс.
Жас ұрапқты тәрбиелеу ісі қоғам дамуының қай ... ... ... сай ... жүзеге асырылып отырады. Жалпы білім
беретін және ... ... ... ... ... ... оқытудың ғылыми дәрежесінің неғұрлым жоғары болуы, ғылым негіздерінің
берік игерілуі, идеялық-саяси және ... ... және ... ... ... ... ... мен тәрбиелеу әдістерін
жетілдіру міндеті қойылсын” – делінген.[ 2.3.]
Осы орайда мектептегі көркем әдеби шығармалар - өсіп келе ... ... ... ... сай, жаңа ... ... ... икемді,
ұлттық, адамзаттық құндылықтарды меңгере алатын, патриоттық сезімі ... ... ... ... ... деңгейі:
Мектептердің бастауыш сатысындағы тіл және оқу ... ... Т.О. ... В.Г. ... Н.Н. ... М.С. Соловетчик,
М.Н. Оморокова, В.Н. Зайцев, О.В. Сосновская, О.В. Дженелей, Р.Н. ... ... В.А. ... ... ғалымдардың төмендегідей ой-пікірлері
басшылыққа алынды. “Баланы көркем әдебиет әлеміне ... оған ... ... ... көмектесу керек”. (В.Г. Горецкий, Л.Ф.
Климанова). ... ... ... ... және ... ... ... керк” (В.А. Левин). “Эстетикалық дамыған ... ... ( Г.Н. ... ... ... ... ... (О.В.
Дженелей).
2002 жылғы ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу нәтижесінде “Әдебиеттік
оқу” пәнінің жетілдірілген білім стандарты дайындалады. Және де, ... ... ... білім беру жүйесінде қолдану ережелері;
“Нормативтік сілтемелерде” ... ... ... ... ... пәннің негізгі ұғымдарына түсініктемелер; жан – жақты
қарастырылды.
Зерттеу жұмысының ... ... оқу ... тіл ... маңызды саласы екенін,
оның оқушы қабілетін дамытып, дүниені көркем сөз арқылы ... ... және ... ... пен ... ... ... екендігін дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- Әдебиеттік оқу пәнінің мәнін, маңызын, ролін анықтау;
- Әдебиеттік оқу пәні - ... ... ... ... түрі - ... ... екендігін көрсету;
- Бастауыштағы әдебиеттік оқу пәні мазмұнының ұлттық, жалпы ... ... ... ... ... ... құрылғандығын
таныту;
- Әдебиеттік оқу пәні арқылы оқушылардың ізгілікті – ... дара ... ... көркемдік - эстетикалық талғамын
оятудың жолдарын көрсету;
- Тақырыптың мазмұнын қарастырған ғылыми – теориялық ... ... ... ... әдістері:
- ғылыми – теориялық әдебиеттерді талдау;
- бастауыш мектептегі озат педагогтардың іс – ... ... оқу – ... ... бақылау нәтижесінде салыстырмалы түрде талдау,
бағалау;
- оқу материалдарының берілу ретін, жүйелілігін, мазмұнын ... ... ... ... ... туғызып, сырттай бақылау, әңгімелесу.
Тақырыптың ғылыми жаңалығы:
Бітіру жұмысының ... ... ... ... ... ... ғылыми – теориялық әдебиеттер мен монографиялардың және
нормативтік – құқықтық құжаттардың ... ... ... жұүмысының қорытындысы мектеп мұғалімдері мен студент ... ... мол, ... де ... ... - ... құрал
болып табылады.
Практикалық маңыздылығы:
Қоғам өзі талап етіп отырған елжанды, парасатты, еңбекқор, ... ... ... ... оқушылардың ізгі қасиеттерін тәрбиелей
отырып оқыту өте маңызды процесс.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Бітіру жұмысы кіріспеден, ... ... ... ... тарау. Әдебиеттік оқу пәнінің педагогика-психологиялық негіздері.
1.1 ... оқу ... ... ... үрдістер.
Қазіргі кезеңде білім мен тәрбие берудің ... ... ... жаңа ... ... Имандылық, ізгілік, еркіндікке
негізделген жан-жақты дамыған жеке тұлға ... ... ... ... ... өзі ... отыр. Тәрбие жеке адамды
мақсатты түрде қалыптастыру болып табылады. ... ... ... ... із ... ... нерв жүйесі жас кезінде жоғары
қабылдағыш және ... ... Жас ... аға ... ... ... бай ... беруде, қайта құру идеологиясын сана сезімдеріне
сіңіруге, ... ... ... мен ... ... ... ... қоғамдақ функция атқарады. Осы орайда
тәрбиеге жүктелетін ең басты мақсат - ... ... ... ... ... сүйгіш, ғылыми дүниетанымы қалыптасуы үстіндегі, ... ... мен дене күші ... ... ... позициясы айқындалған
жасты дамытып қалыптастыру. Балаларды ұлттық жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... ... басты мақсат
міндеттері болып табылады.
Мектептің алтын шырағы мұғалім мен ... - ... ... ... ... етілуде. Білім мен тәрбие оқушы -
субектінің “мен” менталитетін қалыптастыруға, дарын ... ... ... өзін - өзі ... өзін - өзі ... ... ... Ұлттық
идеология айналасында келелі әңгімелер қозғалып, ұрпақ тәрбиесінің басты
бағыттарын айқындау мәселесі де күн ... ... ... ... көзі ... өзінде жатыр. Оның ғасырлар бойы жасаған тәлім-
тәрбиесі, әдет-салты жас ... ... ... ... ... қалған шешендік пен көсемдікке, пәлсапаға толы сөз
өнерімен ... ... жан ... ... идеологиямыз осы алтын
қазынаны басты ұстанымы етуі керек.
“Адамға ең ... ... ... тәрбие беру керек. Тәрбиесіз берілген
білім азаматтың қас жау, ол келешекте оның өміріне апат ... ... Әбу ... Әл- ... [ 11. 134 ] ... дана сөзі қай ... қасиетін жоғалтпайды. Адам баласы қоғамда өзінің адамгершілік
қасиеттерімен, әдептілігімен, ... ... ... ... ... ... ... тұратын ұлы мақсат- саналы ұрпақ
тәрбиелеу.
. Оқушының ой - ... ... жан - ... дамуы бастауыш
сыныптан басталады. Баланы оқу-тәрбие ... ... ... мәселесі-
жылдар бойы көптеген ғалым – психологтардың, ... ... ... ... ... және күні ... ... күн
тәртібінен түспей жүрген мәселесі. Чехтың ұлы педагогы Я. А. Коменский :
“Адамның жас ... ... ... ғана ... ... ... ... деген
екен. Оқу -тәрбие жұмысының ... ... ... заңдарын толық
қолданып жаттықтыру, яғни білімді мазмұннан туғызып, дағдыға ... ... ... ... ... ілгерілеу
үрдісінде адам факторы және оны жандандыру, ел ... ... ... бала ... мәні мен оның ... ... байланысты тәрбие берудің тиімділігі мен сапасын арттырудың
негізгі бағыты- барлық тәрбиелік істе әрбір ... жеке ... деп ... ... ... ... сатыда оқу-тәрбие жұмысы жан-жақты
қарастырылып, оқушылар ұйымы арқылы ықпал ету қазіргі ... ... ... ... өмір бақи үздіксіз жүретін үрдіс болса да, қазақ халқы
жетілген ... ... ... қырлы, бір сырлы” деген бір ауыз сөзбен
түйіндеген. Өйткені адамның ... және ... ... ... ... сана ... ... тығыз байланысты болады. Рухани
сананың мақсаты өмірдің құндылығын түсіну, яғни ... ... ... ... білімді игеріп, ақиқатты іздеу, сезім арқылы бақытты,
сұлулықты, қуаныш-ренішті, мұңды ... ерік ... ... мен ... ... пен ... бағыттау,. Сондықтан да ұрпақ
тәрбиесіндегі көкейкесті мәселелердің бірі-жетілген ... ... Бала ... тал, ... адам ... Бұл әр ... ғасырдан-ғасырға әкеле
жатқан қағидасы.Сондықтан баланың ана ... ... ... бала ... ... ... нәрімен суару ... ... ... ... ... . ... оқу ... жүргізу үшін
әрбір мұғалім озат тәжірибелі ұстаздардың іс-тәжірибесімен санасып, өз
ізденісінен туған жемісті ... ... ... ... ... етіп ... үшін ... оның теориялық негізін жетік білуі тиіс.
Сонымен қатар мұғалім педагогика, психология ... ... ... мәні – бір ғана ... жұмысы емес, оқудың теориясы мен
жүйесі. Оны қазақтың ұлы педагогы Ыбырай Алтынсарин ... ... ... [ 2. ... ... оқу пәні оқушыларды тек білім берумен
сусындатпай, сонымен қатар оларға ... ... ... ... ... педагогикада К.Д. Ушинский айтқандай, “ақыл-ой дегеннің
өзі жақсы ұйымдастырылған білім ... ... ... баланың өз
тәжірибесі бай, сан алуан болса да, ... ... ... көзі ... деп ... [11. 127 ] ... ... дамуы еңбек пен
ғылым-білімнің ұштасуына байланысты. Сөз өнерін ... ... ... ... ... ауыз ... айтыс жанырын, оның
ішінде жұмбақ айтысын, өнер жарысын пайдаланған. Жас ұрпақтың ... ... ең ... ... ... оқу үрдісі /тіл,
әдебиет, тарих т.б./ арқылы іске асса, оның ... ... ... ісінде
жалғастырылған.
1.2 Халық шығармалары - ұлттық тәрбие беру ... ... ... ... ... қатар “Халықтық
тәрбие”, “Халық қағидасы” , “Халық ... , т.б. осы ... ... жиі
қолданысқа түседі. Халық педагогикасының қыр-сырын зерттеп келе жатқан ... бірі М. ... : ... ... ғасырлар бойы
қалыптасып, қорлана байып келе жатқан ғылым” ... [ 15.58 ] ... өзі ауыз ... ... сан ... жанрларынан нәр
алып отырады. Халықтық ... ... ... тәрбиенің негізі- ауыз
әдебиеті мен халықтық салт-дәстүрлерге ... мән бере ... ... ... ... алға ... Халық ауыз әдебиетінің нұсқалары,
салт-дәстүрлер қазіргі кезде жанданып, өзінің ... ... жан- ... ... ... етіп өсіруде халықтық салт
-дәстүрлердің тәлім-тәрбиелік, білім-танымдық рөлі ... зор. ... қай ... ... да ... ғасырлар бойы сақтаған
танымдық та, ... мәні зор бай ... түп ... екеніне
көзіңіз жетеді.
Ертеден қазақ халқы дәстүр бойынша баласын бес-алты жасында аузы
дуалы ... ел ... ... ... ... соңынан ерте білген. Онысы – балам халық ... ... ... ... ... дегені болу керек. Сондықтан да мектепте
балаларға білім беруде ұлттық тәрбие дәстүрлерін ... алу – ... М. ... ... ... ... тәрбие қылмай
болмайды” деп тәрбиені дене тәрбиесі, ақыл ... ... һәм ... деп төртке бөледі. Мектепте сабақты қызықты етіп өткізу үшін ... ... ... ... өз ... тәрбиелеме, өз
ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле” деген мақал бар.
Психологиялық-педагогикалық ғылымдарының дәлелдеулері бойынша ұлттық
тәлім ... ... сай ... ойлау, сана-сезімі, мәдениеті
қалыптасуы тиіс; ұлттық даму ерекшеліктерін ескермеу , әдет- ғұрып, ... ... , ... ... ... қасиетінің жойылуына,
олардың азғындауына әкеп соқтыратынын оны болдырмаудың ең ... жолы ... ... мен ... ... ... педагогикасына сүйену оқушыларды
тәрбиелеу мен оқытудың ұлт мектептері үшін міндет болу қажет. Ал бүгінгі
ұрпақ ... ... ... ұзақ жылдар бойы қалыптасқан
халқының салт дәстүрлері ... ... ... бойы ... ... белгілі жүйесінде жас буын жадына біртіндеп сіңіріп
отыратын арнаулы жолдар, тиісті тәсілдер де болған. Мысалы ... ... ... ... ... ... насихатталса,
жұмбақтар мен айтыстарда - ақыл-ой тәрбиесі, жыр дастандарда - әсемдік
тәрбиесінің негізгі қағидалары, ал ... ... ... сан ... ... ... ... ретінде пайданалынған. Демек, халықтық
педагогика рухани мұраны жас ұрпақтың санасына сіңіру жолдарын ... ... ... мәні зор ой ... бесік жыры, батырлық
эпостарда, ... ... ... ... ... ... ... барлық жұмыстарымызды халықтық педагогика негізінде құрып,
ата-баба ... озық ... ... ғана алға ... ... Бесік жыры, ана әлдиін есітіп өспеген бала- халық дәстүрінде
тәрбиеленбеген бала, ал ... ... ... ... туған халқын
сүйетін, дінін, тілін, құрметтейтін мейірімді де, тәрбиелі азамат өсіп
шығары ... ... ... пен ... ... пен
батырлықты, ертеден – ақ жоғары бағалап, ән -жырға , әңгімеге ... ... ... ... ... ... ... ертегі, аңыз-
әңгімелерінің барлығында да, ... пен ... ... ... ... пен ... қатар көрсетіледі.
Баланы жетілдіре тәрбиелеуде көне уақыттан келе ... ... ... ... ... ... ... әуестендірудің пайдасы
өте зор. М. Жұмабаевтың айтуынша: “Балада қиял ерте оянады. Бірақ ... ... аз ... ... да бай емес. Бала ... шын деп ... Бала ... ... ұқпайды, жандандырып, суреттеп алып
келсе ұғады. ... ... ... ... деген құрғақ сөзің желге
айтқанмен бірдей. Егер сен өтірікші ... ... ... сол ... ... қор болғанын, зиян көргенін суреттеп алып ... бала ... ... ... ... ... ... Қысқасы, балаға ертегі
тым қымбат нәрсе” дейді.[ 5. 31 ... ... ... ... әр ... әр елде өмір ... білімпаз, ақылгөй даналар айтып, жазып қалдырған, уақыт елегінен
өтіп, ұрпақтар зердесіне ұялаған ұлағатты ... ... ... ... ... ... бойына озық әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерді сіңіретіндей, имандылыққа, ізгілікке тәрбиелейтіндей ... ... ... ... мәтелдерді жиірек, кеңінен қолдансақ,
біріншіден, ... тіл ... ... ... ... екіншіден, ой-өрісін кеңейтіп, сөздік ... ... ... ... ... жаманнан жиренуге тәрбиелейді.Халық
шығармасын оқып, қабылдау нәтижесінде сана-сезімі оянады, тілін дамытады.
Атадан қалған асыл мұра біздің ... Ана тілі ... ... ... жер”, “білім”, “тіл” туралы даналық сөздерді кірістіріп,
сөйлем құрату, өлең оқыту ... іс. ... ... ... “Ана
тілім-дана тілім”, ”Тіл ақылдың өлшемі” т.б. Шешендік сөз балаларды оқуға,
өнерге, ... және сөз ... ... ... ... сөзді оқытуда туған тілден сұлу сөзді теру үлгісін көрсетеді. Бұл
тіл мәдениетінің өсуіне, ұлттық ... ... ... тигізеді. Шешендік
сөздерде халқымыздың ұлылығы, сөз саптауы, тұрмысы мен салты бейнеленген.
Мысалы Төле бидің Түлкі ... ... ... ... ... ... ... таудай айбынын танисың. Ал Бөлтірік ... мен ... ... ... ... аққан сұлу сөзді сүзіп алып, жас
ұрпақтың құлағына құйып , көкірегіне ұялатуға болады. Тілді ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... іздеуі керек. Ұлттық сана мен дүниетаным тәрбиенің ... ... ... ... сөздерде.Ұлттық сана тілі шыққан сәбидің ана тілінде
алғаш “ата”, ... ... ... ... ... ... әсем сөз өрнектері тілге ... ... ... ... балалардың жас ерекшеліктеріне қарай іріктелініп
пайдаланылса, баланың тілді үйренуі, оған қызығуы артады. Жасөспірімдердің
тілінің дамуына ... ... да көп ... ... ... ... ... атқаратын рөлі зор. Ертегі
тілінің көркемдігі және оқиғаларының қызғылықты ... ... ... ... ... ... баланың оқуы не тыңдауы, мазмұнын
айтып беруі сөздік қорын молайтады, қиялдауға мүмкіндіктер ... ... ... ... суреттерді пайдалану арқылы әңгімелесу баланың
эстетикалық талғамы мен танымдық ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей тиімді тәсілдер
мен қағидаларды ұсынған:
1. ... ... ... аса түсінікті болуы
шарт.
2. Мәтін, ... ... ... ... ... ... және ... болуы керек.
3. Тілді оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл ... ... ... ... ... ... орын алуы ... оқытуда тіл ұстартуға, көркемсөзге де ден ... ... ... ... ... ... келе жатқан ертегілеріне дейін
жас ұрпақ ... ... жоқ ... деуге болады.Тек қана соларды
дұрыс ... ... жағы ... ... ... керек.
Бастауыш сыныптарда оқушылардың қиялын дамытатын жұмыстың бір түрі-
ойдан ертегі құрастыру. ... ... ... ... ... ... ертегі құрастыртып, немесе ренішпен, өкінішпен аяқталатын
ертегіні қуанышпен аяқталатындай етіп ... ... ... ... ... қиялдауға жетелейді. Айтылған ертегілердің
суретін салу арқылы көз ... ... ... ... ұзақ сақтайды, ерлікке, еңбек сүйгіштікке, елін, жерін сүюге үлкенді
сыйлауға үйренеді. Ертегілердің тәрбиелік маңызы орасан зор. ... ... ... ... ... ... адалдық
сияқты қасиеттерді бойына сіңіреді. ... тілі ... ... мен ... тіркестерге бай болып келеді. У.Д. Ушинскийдің сөзімен
айтқанда, ертегі оқушыны халық қазынасына ... ... ... ... балалар қызыға оқиды, олардың мазмұнын бір
оқығанда-ақ игереді. Сондықтан бірқатар ертегілерді оқығанда жалпы ... ... ... ... оқуға тапсыруға болады.
Халық шығармалары баланың ойын, қиялын дамытып, тілін жетілдіруде
орасан зор маңызы бар екені ескеріліп, оқулықта ауыз ... ... жеке ... ... ... сыныпта ана тілінің “Асыл сөз”
бөлімінде оқушылар ертегі мен төрт ... ... ... аңыз бен
шешендік сөздерді, мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды, жаңылтпаштар мен өтірік
өлеңдерді оқиды. Төрт түлік туралы жырларды ... ... ... ... ... ... ... пайдасын түсіндіру, малға байланысты
атауларды сөздік қорларына енгізу ... ... ... ... оның ... ... ... үйрету. Әр түлікті еркелетіп ... бала жаны тез ... сол ... ... ... ... ... мәтелдер-тәрбиелік ықпалы зор, балаларды жақсылыққа
баулып, жамандықтан ... ... ... сөз. ... ... – көлемінің шағындығы, мазмұнының кеңдігі, тілінің өткірлігі,
мағынасының тереңдігі. Әрбір ... ... қана ... ... ... ... қажеттігі мұғалімнің есінде болуы тиіс. Оқулықта
“Асыл сөз” бөлімінен басқа бөлімдердегі мәтіндердің соңында да ... ... ... ... көптеп беріледі. Мақал-мәтелдер берілген мәтіннің
мазмұнын аша ... ... ... ... жете ... ... ... ана тілінің “Адам болам десеңіз” ... ... пен ... ... ... ... ... талдай келе, сабырлы, төзімді болу жақсы қасиет екендігі, ондай
адам қолына алған істі ... ... ... ... ... ... шыдамсыз адамға тән қасиет екендігі, оның ісі ... ... ... ... ... сабырсыз адамды “ұшып-қонған
көбелектей” деп атайды деп, мақал-мәтелдің мағынасы мәтіндегі негізгі ... ... ... ... ... ой ... ... етуі тиіс.
ІІ тарау. Көркем шығарманы оқыту мен талдаудың тәрбиелік негіздері.
2.1 Көркем шығарма арқылы оқушыларды еңбекке, адамгершілікке
тәрбиелеу.
Гуманитарлық ... ... ... ... пәнін оқытуға
зор көңіл бөлініп отырылады. Әдебиеттік оқу пәні ... ... жан ... ... ... ... ұшқандай бір сезімде болады. Мазмұндаушы
әр тыңдаушының жүрегіне, сезіміне әсер ете ... ... ... ... де осында. Мұғалім білім беруде әртүрлі оқу процесінің ... ... ... білуі керек. Оқушы сабаққа тек тыңдаушы ғана емес,
еңбектенуші, өз ойын ... ... ... ... ... ... Әрбір
мұғалім оқытудың тиімді әдістерін қолданып жан-жақты білім беруге, өз ойын
жеткізуге ... ... ... ... ... мақсатына жетері анық. Мұндай
жағдай әсіресе көркем шығарманы оқытуда өте ... ... ... ... ... оқушыға жеткізіп таныстыру шығармаға түпкілікті
талдау жасауға жағдай жасайды. Көркем шығармада қилы-қилы замандар, адамдар
басынан кешірген оқиғалар, кешегі мен ... ... ... ... ... ... әкететін рухани күш-қуат беретін, әсемдік
әлеміне ... бір ... ... бар. Сондықтан да біз оларды ерекше
бағалап осы сезімдерге бөлене отырып ... ... ... осы негізде
өз ойларын қалыптастыруға жетелеуіміз керек. Қ. Бітібаева көркем ... ... ... ...... ... ... көркем мәтінмен
жұмыс істей отырып, ... ... ... пікір айтуына ықпал ету;
көркем шығармаға деген көзқарасын , эстетикалық талғамын тәрбиелеу, ... ... ... ... білдіру емес, ондай інжу-маржанды
оқушының мәтінінен өзіне таптырту”.[ 7.156 ] Біз тек ... ... рөл ... ... ... көркем шығарманың мазмұнына кіріп, жан-
жақты өз ойларымызды айтып отырсақ, оқушының шығарманы меңгеруіне де,
түсінуіне де зор ... ... ... ... ... ... - теориялық талдау жасау ... ... ... құрайды. Тақырып, идея, сюжеттік-композициялық
құрылым, образдар жүйесі, шығарманың тілі, сөз ... ... ... - ... беру ... ... ұрпақтың қазақстандық қоғамның адамгершілік нормаларын
игеруі басқалармен бірге әдеби бейнелерді ойластырудың ... ... ... байланысты баланы әдебиет дүниесіне жақындастырудың маңызы
зор. Бұл әрекетте әдеби ... ... ... ... ... ... Кейіпкердің немесе қандай да бір оқиғаның эстетикалық
тартымдылығы - әдеби бейнені оң бағалаудың негізгі шарттарының бірі. ... ... ... ... үшін маңызы ерекше.
Әдебиет - сөз өнері. Өнердің нағыз көркем шығармалары ... ... ... ... оның ... деген
сүйіспеншілігін оятады. Қазақ халқының әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... бір ... Нағыз әсем өнер ғана адам
жанына рухани азық болады, адамның адамгершілік сезімін молайтады. ... ... ... ... оқыса,онда оның адамгешілік ұстанымы
қалыптасады. Бұл оның тұлғасының ... ... ... ... баласы қоғам дамуының қандай кезеңінде өмір сүрмесін азық-
түліксіз, киім-кешексіз күн кеше алмайды.Сол себептен адамдар ерте ... өмір сүру ... үшін ... ... тек ... ету ... ... асыратындығын түсінген. Еңбек - адам тіршілігінің арқауы, оның
сана-сезімінің қалыптасуының негізгі ... ету ... адам ... ... ... қоғамына қажетті материалдық және өзінің адамгершілік
қасиеттерінің ұнамды ... ... т.б./ ... ... ... ... ... білімді,еңбекке төзімді етіп тәрбиелеу жұмыстарында
барлық әлеуметтік тәрбие ошақтарының арасынан ... ... ... ... және ешқандай дау туғызбайды. Бастауыш ... ... оқу пәні ... ... шығрмалар арқылы
тәрбиелеуді басты назарда ұстайды. 2-сыныптың ана тілі оқулығында бір бөлім
“Еңбек түбі-береке”деп ... .Бұл ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы мәнді
еріншектік, жалқаулық сияқты ... ... ... ... ... Еңбекпен ел көгерер, М.Дулатов. Байлық ).
1. Оқушылардың өзіне-өзі қызмет етуге, отбасындағы еңбекке баулу (
Қ.Мырза ... ... Мол ... ... егін ... ежелден келе жатқан
кәсібі екендігі туралы мағлұмат ... мал ... ... жасалу жолымен таныстыру, киіз үй жабдықтарын,
ұлттық үй ... ... ... ... ... ... ... қолөнер жұмыстарына баулу,
ұсталық, зергерлік жұмыстарға қажетті жабдықтармен таныстыру және
оларды пайдалана білуге үйрету ... ... ... ... ... ерте ... ... алуан түрлі ... ... ... ... ... ... өнер мәдениетін игеруге, ұлттық асыл мұраларымызды
көз қарашығындай ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларын
көркем шығармалар арқылы адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... болады:
А) Оқыған көркем шығарма бойынша өтілетін әңгімелесу мазмұны жағынан
бастауыш сынып жасындағы ... ... ... ... ... ... пайымдаудармен жүктемені көбейтуге болмайды.
Б) Әңгімелесуді әдеби ... ... ... ... ... бастау керек.
С) Жазушы шығармасындағы адамгершілік мәселесінің қойылуы мен шешілуіне
назар аударту, моральдық ... ... ... ... ... жан - ... адамгершілік
ізденістерін суреттеу.
Е) Имандылық, қайырымдылық, әділдік, ... ... ... ... ... ... заман рухына, ұлттық мінезге сай бейнелеп көрсету.
Г) Әдеби шығарманың эмоциялы, ашық және әсер ... ... ... ... ... ... түсінік беру оқу
және тілді дамыту сабақтарында жүзеге асады. К.Д.Ушинский ... ... ... үшін оқу мен тіл ... ... екендігін атап көрсетті. Ол былай деп жазды: “ Адамгершілік сезімге
әдеби шығарманың өзі тікелей әсер етуі тиіс. Онда бұл ... ... ... , ... ойды сүюге мәжбүр ететін ... ... ... ... өзекті мәселесі-имандылық жөнінде сөз ете отырып
Абайға ... ... ... ... ақын ... алтын діңгегі –адам
тәрбиесі, адамгершілік мәселесі. Ұлы ... ... ... ... ... ... бөлім Абайдың “ғылым таппай мақтанба”
өлеңімен басталады.
Жалпы Әл – ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырда ғұмыр кешкен ... Ы. ... ... ... А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев,
Ж.Аймаутов, М. ... ... ... мен ... – демократ
ақын – жазушыларының ой ... да ... ... ... ... тұңғыш ағартушы педагогі ... ... ... Ы. ... ... ... мұраларын жас
ұрпаққа мұра ету, тәрбие жұмысында пайдалану баршамыздың парызымыз.
Ол ... ... ... рет ана ... мектеп ашып, оның
мұғалімі болды. Қазақ тілінде алғаш рет ... ... ... ... 1879 жылы ... ... жарық көрген “Қазақша
хрестоматия” деген бірінші кітабында: “Өрмекші, ... ... ... ... шөп”, “Бақша ағаштары”, “Бір уыс мақта”, “Шеше
мен бала”, “Әке мен ... ... ... мен ... ... ... т. б. өзі жазған тілі жатық, мазмұны ... ... ... мен ... бар. 1880 жылы Троицк ... ... ... балаларды өзін қоршаған орта, жаратылыс
құбылыстарымен таныстыратын және хайуанаттар ... ... ... ... [5:67]
1889 жылы қазан қаласында басылып шыққан үшінші кітабына тәрбие
тақырыбындағы ... ... ... және ... ... де
топтастырылған. Бұл шығармалар әрі ... әрі ... ... ойға ... ... жас ерекшеліктеріне лайықталып, жан
дүниесіне ... жан ... әсер ... ... [1:59] ... ... ... бала жанын тазалыққа,
адалдыққа, туған ... ... ... ... ... пен мейірімділікке тәрбиелеуге, ата – ... ... ... ... ... ... ата – анасын, туған ... ... ... ... ... ... ата ... бала жолдасын да, қоғамға да пайда келтіре алмайды”
деп ... ... ... мән ... ... ізгі ... сүюден, ана еңбегін бағалаудан бастау ... ... ... ана ... ұғындыратын өлеңдерді көп оқып,
көбірек жаттатуды ұсынады. Ақын – ... ... ... ... ... ... ... сендерді, ... ... ... ... күйетұғын.
Түн ұйқысын төрт бөліп , кірпік қақпай ,
Шешең байғұс ... ... ... ... ... кетсең,
Ұмытпа, ең кемінде жұлдыз сайын,
Хат жазып тұр , төбесі көкке ... !” ... ... ана ... ... ақ ... ... міндеттейді.
Балаларға ана тілі арқылы адамгершілік тәрбие беру ісі – өте ... іс. Ол ... өте ... , балаға деген
сүйіспеншілікті, бала жанын ... ... ... ... “ Кїнәнің ең үлкені - бала жанының нәзік ... ... ... да ” деп бала ... бас тұлға – ата ... ... өз ... ... ... ... ... оқу – білім, тәлім – ... ... ... ... ... – адам баласын ізгілік қасиеттерге баулу
екенін айтады. Ұлы ұстаз ... ... ... ... ...... ... басты шарттарының бірі, сондықтан баланың
жаны мен тәнін тәрбиелеуді ... ... ... ... ... Әбу Насыр әл – Фараби еңбегінде музыкалық әуендер өнегелі
адамгершілік мінез – ... ... ... ... ... ... өзін ... тәрбиелеуіне, бойдағы жаман әдеттерден арылуына
ықпал ететінін баяндаған. [36:78]
ХХ ғасырдыѕ ... ... ... , Абай ... ағартушылық
қозғалысты батыл жалғастырушы талантты ақын ... ... ... жылы ... ... ... “Пидагогика” атты кітабында:
“Бастапқы кезде жөнді білінбейтін баланың жан ... ол ... ... –бірте біліне бастайды.” Сондықтан баланың адамгершілік
тәрбиесі мен жан – ... ... алып бару ... ... үшін ... жайын баяндайтын еңбекпен таныс болу керек”
дей келіп, Аристотельмен әл – ... жан ... ... ... ... тәлім – тәрбиесіне ерекше мән берген халықпыз “Баланы
– жастан” деген ... ...... ... ғой. Ал осы
мәтелдің мән – мағынасын ... ... аяқ ... ... Құрманай
Шүйдебай ақын былай таратып беріпті:
“Баланы - жастан ” ... ... ... ... мен тілі не ... ... ... көп.
Жад етіп сөзін көненің,
Қартайған ... ... ... ... ... өмір ... тек.”[22:57] –өткендер өсиет
қалдырған. Бүгінгі таңда еліміз тәуелсіздігін алып, өз алдына ... ... ... ... ұлт ... мен ... намысын көзінің
қарашығындай сақтар ұрпақ тәрбиесімен айналысу ... ... ... бен
міндетті борышын зор аброймен атқарып отыр.
Ұрпақ тәрбиесі сонау ... ... ... да ... ... ... ... жай. Бұл турасында кемеңгер, дана,
ойшылдар мен ақын – ... да ... ... мен өсиеттер
қалдырған.
Шәкәрім : Адамның жақсы өмір ... үш сапа ... ... олар ... ... болатын - адал еңбек, ... ... ... Бұл ... ... ... келген күннен бастап тәрбиелейді , -
деп есептейді. [35:104] Шынында да, ... ... ие ... ... - оның ... ... басталса керек.
Адамның адам болып қалыптасуында ата - аналармен қатар, ... ... рөлі зор. ... ... ... қызметкерлеріне болашақ
ұрпақты тәрбиелеуде үлкен ... ... ... бұл ... ... ... ... қалыптағыдай қатып қалған ескірген тәсіл
қолданылмауы ... ... беру ісі ... ... ғана ... ... ... әсер ету арқылы ішкі дүниесін оятудың нәтижесінде оның
дүниетанымын қалыптастырады. ... ... бала ... іс ... ... түрлі ойындар, хикаялар, қойылымдар арқылы берілгені жөн.
Өйткені өзгенің басындағыны өз басынан өткізгендей етіп қабылдауы баланың
болашағын аңғаруына, айналасындағылардың іс – ... ... ... ... ... ... етуі тиіс.
“Тәрбие дегеніміздің өзі, ең алдымен, баланың сезімін оятып,
әсершілдігін ... ... ...... ... ... мәні бар,
адамдарға жақсылық әкелетін қылық – қасиеттерден рахат, қуаныш табуєғ баулу
деген сөз. ... ...... ... ... – деп жазады Сара
Алпысқызы Назарбаева өзінің “Ұстаздан ұлағат” атты ... ... ... ... ... ... ... беру процесінде
рухани – адамгершілік тәрбиесіне екпін беретін, болашақ ... ... ... ... ... жаңа ... болып табылады.
Рас, адамгершілік тјрбиесінің маңызы мектептің күн тәртібінен ешқашан
түскен емес, бірақ, білім жүйесіндегі зымырандай ... ... ... ... шамадан тыс жүктемелері әр баланың іс – ... ... ... көңіл бөлуіне мойын бұрғызбай келеді.
Адамгершілік құндылықтары үлкен мен баланың арасындағы шынайы қарым
... ... ... көрінбейтін, өте нәзік ... аса ... ... ... үзбей жеткізу тек шебер тәлімгердің ғана
қолынан келеді.
Осындай шығармашылықпен ізденетін, баланы ... ... ... өз ... ... ...... іс – тәжірибесімен
танысу мақсатында Ы. Алтынсарин атындағы қазақ білім академиясы конкурс
жариялаєан ... ... ... ... ... ... ... енгізіліп отыр.[51:235]
Ұсынылған баєдарламалар нұсқалары мен сабақ үлгілерін ... ... өз ... ... ... болса да әрбір ... ... мен ... ... ... ... өзіне ыңғайлы
қалыпқа келтіріп, қолдана алады.
Ұлы ... Әбу – ... әл – ... ...... ... ... қамтитын орасан мол мұра қалдырды. ... ... ... ... ... негізгі тұрақтысы – адам. Адамның
ақыл – ой парасаты ойдағыдай дамып жетілсе, дұрыс өсіп – ... ... ... мен жақсы мінез – құлық адамды бақытқа кенелтеді. ...... бұл ... ... ... мінез – құлық пен ақыл ой парасаты
адамның басты ... ... ... ... ... ... ... әдіс, тәсіл (мақтау, бетіне ... ... ... ... ... асқан имандылық, ізетті талап етеді, осылай
ғана ол шәкірттерден шындықты, адамгершілікті, сыпайылықты, әділдікті талап
етеді. ... ... ... ... өзі де ие ... ... мінез –құлық пен ақыл күші болып, екеуі біріккенде –бұлар
адамшылық қасиеттер болып табылады. Біз ... ... ... нәрсенің
игілікті жағын айтамыз. Адам бойындаєы ... ... ... ... да ... пайда болды. [13:213]
Бастауыш білім бер жүйесінде ана тілін ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл тәрбие үрдісінің орны
мен ролі тұлға қалыптастыру және оны ... ... ... ... беру ісі бұл жеке ... ... –бағдарлы әрі
парасаттылық пен ізгілік үрдісінде қалыптастыру маңыздылығын жүзеге
асырады.
Адамгершілік ... ... ... бар. Ең ... бұл үрдіс
көп қырлы болумен ... ... ... және ... ... бұл ... ... мен қарапайымдылығын
байқатады. Субъективті факторлар жеке тұлғаның ... ... ... білдіріп, тәрбие міндеттерін ... ... ... Сонымен қатар эстетикалық тәрбиенің және бір ерекшелігі
оның үзіліссіз берілуінде.
Адамгершілік тәрбие беру ісі ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағынның “Құтты білік” дастаны тәлім – ... ... өте бай және аса ... ... ... ... адамдардың
бір-бірімен қарым-қатынас жасау, сөз өнері, адамның ... ... ... ... туралы кең көлемде ... – ақыл ... ... жан ... тең ... істі ... барып ал,
Асыққандар күйінер де жаңылар.
Ақылды адам қарын бақпас, ой бағар
Жан семіртер, ой ... ... ... сөз ауыздан сіңеді,
Жан семіртер сөз құлақтан кіреді.
Білімдінің бар ерек екі белгісі, [25:64]
Ахмет Иүгнекидің “Хитабул ... ... ... атты ... ол тіршіліктегі өмірдің әсемдігін жырлайды, адамгершілікті,
қарапайымдылықты, сыпайылықты дәріптеп, сонымен ... ...... ... ... тәрбиелеу, сондай – ақ оның кері қасиеттерін жою
жөнінде бірсыпыра ... ... мен ... ...... елде ... қылық.
Қолыңда бар болса, кемтарға жәрдем бар.
Дәрежең ... ... ... ...... ... бол. ... Ахмет Яссауидің “Диуани ... ... ... ақыл –
парасатқа жетелеу, шыдамды, төзімді ... ... – тұру ... жалпы
адамгершілік нормалар дәріптеледі.
Рахым болып ғаріптерге шапағат ... ... ... ... ... сөз қатпаңыз,
Сорлы екен деп, ғаріптерге тас атпаңыз,
Бұл дүниеде ғаріптердей адам болмас.
Құмар болса, ей достар, ... ... – кеш ... ... ... ... ... “Диуани лұғат ат – түрік” ... ... ... ... әдеп, тәлім – тәрбие, моральдық – психологиялық
сипаттағы ой – пікірлер, адамның кейбір ... ... ... ... ... ақ ... ... жақсы қасиеттері
дјріптеледі.
Ақылды ал, ұлым менің, ... бол, ... ... бол, ... бол, ... ... тындырсаң аптықпа, өлшеп-пішіп асықпа!
Даналардың сөзі – ақыл, зер салсаң, зердеңе қонар.
Рахымшыл болсаң, менмен ... ... ... қиын – ... ... өсіргің келсе,
Сый-сиапат көрсет.
Басыңа түссе қара түн,
Нар түйеше көтерген.
Тағдырыңа тап болса,
Қиындққа қарсы тұр.
Жомарттық – жүрек қуанышының шырқау ... адам ... ал ... – оның ... ... ... психология проблемаларына, халықтың этностық
психология мәселелеріне ерекше мјн берді. Мәдениетті ... ... ... ... жандандыруға шақырады. [2:162]
Қазақ халқы туралы асқақтата ой айтуға ... олар ... әдет - ... сауық - сайрандарымен, ақыл-ой, қажыр -
қасиеттерімен ақындық дарынды ... ... ... мол қоры ... ... өмір кешкен суырып салма ақындары, жыраулары, әуен ... ... ... ... айту төрелігі бар көне заманнан ... ... ... ... жастарын адал, шыншыл, еңбексүйгіш, өнерлі
болуға шақырды, ... - ... ... ішер ... ... ... ... болуды уағыздады.
Жоғары қарап оқ атпа,
Өзіңнің түсер қолыға!
Ақылсыз жанды досым деп,
Басыңғды қосып сыр айтпа.
Абай Құнанбайұлының ... мен қара ... адам ... мақтан, ойсыздық, көрсеқызарлық сияқты жаман әдеттердің ақыл мен
ойды тоздыратынын айта ... ... есте ... ... үлгі - ... ... болу ... адамгершілік қасиеттерді насихаттаған.[34:52]
Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдерінде жастарды өнер - ... ... зор, адам ... асыл ... ... ... ақиқатқа апаратын ?
Ел қайда Ақиқат деп ... ... ... көктен келіп маталатқан ?
Сол елде Адамға адам - дос бауыр ма ?
Адамға ақ жаныңды ... ... ... , ақ ... ала ма, ... тосқауылға. [35:42]
Тәлім – тәрбие бағытындағы ақын өлең– жырларының мазмұны мен ... ... ... толы ... ерекшеленеді.
Аға буын өз бойындағы ізеттілік, елін - ... ... ... ең асыл ... жас ... ... ... үнемі үйретіп,
қаны мен жанына сіңіріп ... ... ... ... ... ... мен ... оқып, үйреніп, өнеге тұтпай, жастарды ізгілік
пен ... ... ... емес. Себебі Л.Толстой айтқандай, өткенді
жақсы білмейінше, келешекке сапар шегу айсыз ... ... ... ... пара - ... ... ... имандылық, ізгілік, еңбек, ... ... ... ... ... және діни ... бір - бірімен тығыз ... және ... ... ... тиіс.Тәрбие берудің бұл түрлерінің әрқайсысының өзіндік мазмұны,
өзіндік бағдары, өзіне тән ... ... ... ... дегеніміз –тәрбиеші қалаған жақсы қасиеттерді
тәрбиеленушінің бойына егу үшін оның ... ... да ... ... ... деп ... болатын. [14:65]
Болашақ тәрбиесі бүгінгі күнде ұлттық мұраттар мен дүниежүзілік
рухани бай ... нәр ... ... жүргізілуін талап етеді.
Біздің қоғамның тәлім – тәрбиесі көп жылдар бойы бір жақтылықпен ... , ... ... ... ... ... ұлттық сана –
сезімнің дамуына, рухани, мәдени байлықты, ұлттық тәрбиенің бай ... ... ... ... өзі жас ұрпақтың басым көпшілігінің өз
халқының тарихын, тілін, әдет - ... ... ... ... ... әкеп ... Сондықтан ғасырлар бойы өмір сынынан өтіп келе
жатқан халқымыздың қасиеті мен ... ... ақ ... ... ... ... ел баласына үйрету, санасын ояту – ... ... - ... ата – ... ең ... ... ... адамгершілк тәрбиесінің мән – мазмұны адам ... ... асыл ... ... ... Адамгершілік тәрбиесі мазмұнын
түсінуге ... ... мен ... ... ... ... ... мен белігілерін қамтиды. Тұлғаның жан –жақты дамуы ... ... ... ... пен елдік сынды қасиеттер бірлігінен
туындайды. Қазіргі адамгершілік тәрбиесінің ... Отан ... пен ... салауатты өмір салты, өзін өзі тану ... ... ... ... ... мән ... ... тәрбиенің педагогикалық негізгі ұстанымдары – бұл
тәрбие үрдісінің бір мұраттағы мазмұнына, ... оның ... ... жиынтғын құрайды. Бұл тәрбие үрдісі өзіндік ерекшелігін
таныта ... ... ... жалпы ұстанымдарын және
міндеттерін атқарудағы ортақ ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде
қарастырылуымен педагогикалық негіздері ашылады.[4:121]
Адамгершілік ... ... ... ... ... ... ажырамас бірлігі тұлғалық тұрғыдан қарау маңызды. Қазіргі кезде
білім беру ісінде, жеке тұлғаны жан- ... ... ... іс ... мен ой – ... дамытып, қалыптастыру барысында ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан әлеуметтік, экономикалық, экологиялық, саяси,
мәдени өзгерістерге ... оқу – ... ... ... сипатта
ұйымдастыру – өмір талабы. Әр халықтың ұлттық - ... ... ... ... ... ... мен диалектикалы білімі осы оқу -
тәрбие үрдісіне тікелей ... ...... ... оның ... ... ... мен тілін, тарихын, салт – дәстүрі мен әдет – ... ... ... - ... ... ... мұра етіп қалдырған.
Сондықтан, оқу - тәрбие үрдісінде ... ... ... материалдар, ұлттық психологиялық ерекшеліктер ескеріле
отырылып, жасалуы керек. [11:64]
Ата-бабаларымыз ұлан ... ... ... толы ... ғасылар бойы
қорғап, халқының бостандығы мен тәуелсіздігі үшін ел ... ... ... ... ... ел ... ... білімпаз шешендері мен
билерін мақтан еткен. ... толы ... ... шешен де өткір
тілімізді, дәстүрімізді сақтау, оны зерттеп, білу – азаматтық парыз. ... ... тән ... бойы ... ... ... ... тауып
келген ұлттық психологиялық ерекшеліктің болғаны. Сондықтан барлық халықтың
мақсаты өзінің ұрпағына ... ... ... айналысатын шаруашылығын,
шұғылданатын кәсібін ұлттық психолоиялық ... ... және ... ... ... ... ... тәрбие – белгілі бір мақсатқа негізделген көзқарасты,
сенімді, парасатты, мінез-құлық дағдылары мен ... ... ... ... ... сананы, қарым – қатынасты дамытуда, жалпы
адамзаттық құндылықтарды тиімді пайдалануға бағытталған жалы адамзаттық
тәрбиенің ... бір ... ... ... ... ... мазмұнға толы, имандылық
негізінде жеке адамның жан-жақты ... ... ... [12:82]
Бастауыш мектептерде ана тілін оқыту арқылы эстетикалық тәрбие
беру ... ... ... ... ерекшеліктерге сүйене отырып,
тәрбие берудің әдістемелік жолдарын ... ... ... ...... үрдісінде адамның бойында рухани мәдениетті қалыптастыру.
Ұлттық дәстүрлер арқылы адамның ... ... ... Салт – дәстүр негізінде, ұлттық психологиялық ерекшеліктерді ескере
отырып, рухани – адамгершілік құндылықтарын тәрбиелеу.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... рухани байлықты жеке тұлғаға дарыту. Адам-тарихи үрдістің
субъектісі. Ол барлық әлеуметтік қозєалыстар мен ...... ... және ... жер ... ... ғаламат табыстардың қайнар
көзі, ақыл-ой туындылардың құдіретті иесі. Адам дегеніміз – ... ... ... әлеуметтік қатынастарға түсетін, өзара
байланыс жасай алатын тұлға. Адамның төрт ... ... бар: ... ... ... Бұл ... өзара байланысты.
Осы төрт өлшемге байланысты адамның бойындағы кісілік, тұлғалық қасиеттері
үш дәрежеге бөлінеді:
Демек, рухани - ... ... бірі – ... ... бастау алады. Әр халықтың өзінің ер - жүрек батырларын, олардың
елін, жерін қорғаған батыл істерін мақтан ... үлгі - ... ... Өлең ... ... аңыз ... ... Себебі, елін бїкіл әлемге
танытатын сол халықтың ... ... оқу ... барысында, тәлім-
тәрбие сабақтарында халқын, елін қорғап, жерін жауға бермей, ұлан – ... ... ... батырлардың ерлігін дәріптеп, құрметтей білуге
үйретуіміз керек. Тарихта “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” деген ... ... ... ... ... ... ... үшін Отан соєысы болып
табылады. Осындай қиын - қыстау ... ... ... ... ел
басқарған өмір сынынан өкен билері мен батырлардың ерлігін, ... ... ... ... отаншылдыєын паш ... ... ... аты ... ... ... ісі – өз ... бір ерлік,
тәрбиелік маѕызы зор, білім мен өнегенің қайнар ... сөз – асыл ... – деп М. ... ... ... бірі – мақал – ... ... ...... ... ... ойды ажарлап білдіреді. Сондықтан халық “Мақал
сөз сәінін келтіреді” деген. ... арап сөзі ... ... ... ... Ал, ... дегеніміз – тұжырымы тиянақталмаған, қортындысы
болмайтын ... ... сөз. Ол ... ... ... – мәтел –
ойдың дәлдігімен, ... ... ... ... байланысты мақал – мәтелдерге, шешендік ... ... ... ... ... ... қастерлеген, өнеге ретінде ... ... мәні бар ... ... ... ... пайдаланған.
Мақал – мәтелдер адамды адамгершілікке тәрбиелейді. ... туса – ... ... ...... ырысы” деген мақал жақсы адамның көпшіл,
халқының қамын ойлайтын ... ... ... ... ... ... ана тілін оқыту арқылы адамгершілік
тәрбие беру - адамның рухани арқауы. ... ... ... ... ... ... асқар шыңы. Адам қоғамда ... ... ... ... ... ... қасиеттер адамның қимыл-әрекетімен, қарым-қатынасынан ... ...... ... ... ... ... байланыс жасайтын психологиялық форма және байланыс барысында сана
мен өздік сананың қалыптасуы. ... үш ... ... ... ... – адамдардың бір-бірімен пікір,
хабарлама-жарнама, информация алмасуы. Интерактивтік – ... ... ... әсер ... ... – қарым-қатынаста
адамдардың бір-бірін қабылдауы.
Болашақ тәрбиесі бїгінгі күнде ұлттық мұраттар ... ... бай ... нұр алумен ұштастырылып жүргізілуін талап
етеді. Біздің қоғамның тәлім-тәрбиесі көп ... бойы бір ... ... ... ... ... игіліктерден оқшауланып, ұлттық
сана – ... ... ... ... байлықты, ұлттық тәрбиенің бай
мұрасын игеруге көңіл бөлінбеді. Мұныѕ өзі жас ұрпақтың ... ... ... ... тілін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ұлттық дәстүрлерін
жете білмеуіне әкеп соқты. Сондықтан ғасырлар бойы өмір сынынан өтіп ... ... ... мен ... ... ақ ... ... бїгінгі әрбір ел баласына үйрету, санасын ояту ... ... ... ... ең ... ... ... айнала қоршаған дүниені ақылмен, жүрекпен
тану – адамгершіліктің ең басты негізі болып ... ... ... ... Отан ... ... ... сынды
қасиеттердің қалыптасуының ұзаќ үрдісі басталады. Бұл ... ... ... ... ... пен педагогикалық – психологиялыќқ
тўрғыдан басқаруды қажет етеді. Мұнда ... ... ... ... бала тјрбиесінде жинақталған ғылыми қағида бойынша
әр бір тјрбиеші, мұғалім ... ... ... кіре білуі және баланың
рухани дүниесі деңгейіне көтеріле білу қажеттілігін түсінуді, баламен жұмыс
істеуді ... алуы ... Мұны ... бұған мән бермеген
жағдайда нағыз тәрбиеші бола алмайтынын өмір көрсетіп келеді.
Баланыѕң рухани дүниесіне қөтерілу ...... ... ... ... оныѕ ... ақыл – оймен, жүрекпен
тану, ең шынайы ұғыну, қабылдау, сезіну деп түсіну қажет. Мәселен, ... ... – ақ ... ... ... ... ... мен сезімі
болатынын М. Жұмабаев өз еңбегінде былайша түсіндіреді: “Ананы сүю сезімі
оянады. Ананы сүю деген, анаға ... ... ... ... ... сөз.
Бірақ ес білген соң туысқандық сезімі, яғни араласып ... ... сүю ... алып ... Бұл ... ... ... сөздіѕ өз
мағынасы мынау екен: әр адамның өзін сүюі, яєни ... ... ... ... сүюі яғни ... жауыздық тілемей, ізгілік
тілеуі, өз елін сүйіп, пайда келтіріп, зиян келтірмеуі кім ... ... ... ең ...... ... дос кім бауыр көру екен”.
[20:75] Әрине, кімде – кім өзін сүйсе, туысқандарын сүйсе, ... ... ... бауырым деп білсе, сол адамды ізгі деп атаймыз.
Бастауыш мектептерде ана тілін оқыту арқылы адамгершілік
тәрбие беру ... ... ... ... ол ... ... жүзеге
асырылады. Мектепті бітіргеннен кейін адам ... жаңа ... ... ... ... түседі немесе түзетеді. Сол себепті
балалардың мектептегі ... ... өте ... ... ... ... ... тиіс. Мектептегі адамгершілік
тәрбие біздің өміріміздің тек осы кездегі ... ғана ... ... бағытталуы тиіс.[17:85]
Сана – сезімнің қалыптасуы бала мектепке бармастан бұрын,
қоғам туралы, жақын адамдардың ... ... ... алғашқы ұғым –
түсініктерінің қалыптасуынан басталады. Осындай алғашқы ұғым – ... ... ... ... көзқарасы мен сенімдері қалыптасады, бұл
жағдай оның мінез – құлқына әсер етеді, бағыт береді. ... ... ... үшін балаларда күшті сезім туғызарлық мінез –
құлқы мен ... ... ... ... ... ... ... сенімділік
ойлағанда ғана емес, адам басына кешкен жағдайда, өзінің іс – тәжірибесіде
дәлелденген жағдайда тууы ... ... ... ... тек ... бір мінез – құлық нормалары жайлы түсіндіріп қана қоймай, ... ... ... көре ... ... ... дұрыстығына көз
жеткізетіндей жағдай жасау керек. [18:123]
Баланың сезіміне әсер ету шексіз ... және ... ... ... болып табылады. Сондықтан көптеген мұғалімдер
баланың санасына әсер ... жөн ... ал ... ... оның ... әсер ету ... ... біле бермейді.
Оқушының сезіміне әсер етудің тәсілдерін анықтағанда,
сезімді тәрбиелеу негізінен ... ... өз ... ... ... әрі ... ... асырылатындығын ескерген жөн. Мысалы. Мектеп
қабырғасында туған табиғат ... ... ... оның ... ... ... әсер ... мүмкін. Ал енді табиғатқа саяхат жасаса,
суретке түсіру, ... ... ... ... берілсе, бұл балалардың
табиғатқа ең нәзік сүйіспеншілік сезімін туғызар еді. Бұл жағдайда ... ... ... қана ... оның ... де ... ... жаңа сезімдер қатты әсерленудің ықпалы мен жетілуі, өзгеруі
мүмкін. Әсерлену, әсіресе, өзгелердің істегенін қабылдау және ... ... ... ... ... ... ұлы ... хандар мен билеріміздің халқы үшін көрсеткен теңдесі ... ... ... ... әңгімелеу бала сезіміне өте қатты әсер
етіп, оның адамгершілік, елжандылық, ... ... ізгі ... ... ұжым ... жарқын да сезімге бай етіп ұйымдастыра алса,
мұның өзі Отан сүю, ұжым алдындағы борышын өтеу сияқты ... ... ... ... болмақ.
Адамгершілік сана адамгершілік сезімді тудырады. Адмгершілік тәбиесі
күрделі де қайшылыққа толы үрдіс. Адамгершілікке ... ... ... мен ... тәрбиелік дәрежесі арасындағы
қайшылықты ... ... мәні зор. ... ... ... ... ... маңызды роль атқарады, өзінің барлық
жұмысында ол ... ... ... ... ... ... шынайы
адамгершілікті өтрік, жасанды адамгершіліктен ажыратуды үйретеді. Балалар
өмірін ұйымдастыруды, өзінің жеке бас ... ... ... ара ... ...... ойластырған мұғалім ғана оқушылардың саналы
тәртібін тәрбиелеуде табысқа жете алады. Әр ... ішкі – ... ... ... ... ... ... соған сәйкес тәрбие жұмысын ұйымдастыра
білсе, мұғалім әрбір оқушының ерекшелігі мен мүмкіншілігіне сәйкес алдына
нақты тапсырма қоя ... онда ... ... ... ... тез және ... ... Оқушыларды адамгершілікке,
еңбексүйгіштікке тәрбиелеуде сынып жетекшісі сенім білдіру, ... , жас ... ... тапсырмалар беру, т. б. әдістерді
қолданғаны жөн.
Тәрбие үрдісі балаларға мінез бен ...... ... ... ... етуі тиіс. Балалардың өз
әрекеттері мен өзгелерді түсінуі ... ... және өзін ... ... үйренуге мүмкіндік береді. [19:165]
2.2 Оқушыларға эстетикалық тәрбие ... ... ... ... беру ... жобасында, оқу орындарында
эстетикалық тәрбие жұмысын оқу-тәрбие процесінің табиғи және бөлінбес бір
бөлігіне айналдырмақшы. Сол ... жас ... ... мен ... беру ісін ... ... ... туып отыр.
Мектепке шын мәнінде мәдениет әкелу үшін ең ... оны ... ... ... ... ... мән ... Эстетикалық тәрбие ана
тілі сабағында қалай байланыстырып, қалай оқытылады ... ... үшін ... ... ... ... шолу жасау керек.
“Эстетика”-грек сөзі. Сезім, түйсік деген ... ... ... ... - ... сезім арқылы танып, ... ... ... ... биік, сезімтал адам еңбектегі әдемілікті, табиғаттағы,
өнердегі сұлулықты ... оны ... ... ... ... әсемдігі ... ... бұл ... ... да, ... та, ой да ... негізі, адамгершілік негізі”деп түсіндіреді.[11.140]
Кезінде Л.Н.Толстой әрбір адамның бойында көркемдік творчествосына қатысты
әртүрлі ... ... соны ... түрде дамытып, тәрбие
мақсатына қолдану туралы ойын айтса,[12] К.Д.Ушинский:”Барлық балалар ... ... ... деп ... ... ... Уәлиханов, Ыбырай
Алтынсарин, Абай Құнанбаев халқымыздың рухани дамуына өлшеусіз үлес
қоса отыра, эстетикалық тәлім-тәрбиенің ... ... ... ... тәрбие жеке тұлғаның адамгершілік ... ... ... ... Оның ... ... ... аулақ ұстауына, көркем
әдебиет оқуын, музыкалық шығармаларды түсіне білуіне ... ... ... ... адам ... ... ... өнердегі,
еңбектегі адамдар арасындағы қарым-қатынастағы бар жақсылықты, әдемілік пен
әсемдікті ... ... көре ... ... ... ... соны адам ... жасай білуге үйретуді, жаттықтыруды және соған қабілеті болу
дағдыларын ... ... ... сезімдер тобына жатады. Ол пайда болу
үшін екі түрлі жағдай керек. Біріншіден, заттар мен ... ... ... оның ... ... ... қасиет болуға тиіс. Солғын,
өңсіз заттар эстетикалық сезім ... ... адам ... ... ықылассыз назар аударып, оған жай нәрсе деп ... ... ... сөз болуы мүмкін емес. ... ... пен ... ... ... өзімшілдің көзімен емес адал ... ... ... ғана жан ... ... ләззатқа қол жеткізеді.
Эстетикалық тәрбие оқушылардың көркемдік талғамдарын, алуан түрлі
шығармашылық қабілеттерін ... ... ... ... ... оларға әсемдікті түсінуді, бағалауды және
жасауды ... ... ... ... ... ... боямадан ажырата
білуге, айнала қоршаған өмірдегі сорақы құбылыстарға, жағымсыз қылықтарға
төзбестікпен қарауды дамытуға көмектеседі.
Сұлулықтың не ... ... адам ... бола ... ... адам ... әсемдікті де елемейді.
Оқушыларды оқыған кітаптар мен көрген кинофильмдерін, спектаклдерін
эстетикалық тұрғыдан дұрыс ... ... ... ... тілі ... ... ... шығармалардың жәрдемімен сабақ
үрдісінде бастауыш сынып оқушыларына тұрмыс қажетіндегі және ... ... ... туралы түсініктер береді. В.А. Сухомлинский
: “ Бала сұлулықты сезініп оған ... ... оған ... ... ... мен ... ... сақталып қалатын болсын. Әсемдік ... , ізгі ... шын ... ... жаны
мен мәні” деп жазды.[ 11.141]
Баланың эстетикалық сезімі ерте оянады. Мектеп жасына ... ол ... ... ... ... өлең ... құштар болады.Ендігі
жерде мектептің алдында тұрған ... ... ... ... тәрбие міндеттеріне сай әрбір оқушының жеке ... ... ... ... дара ... ... ... туғызу. Бұл бағытта эстетикалық пәндер жоғары қызмет атқарады.
Солардың бірі -әдебиеттік оқу пәні.
Жас ұрпақтың ... ... ... ... ... ... ... оқудың игі әсері жоғары.Әдебиеттік ... бар ... ... ... пен ... ... ... сана, талғамы артады, шығармашылық қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... міндеті шығарманың мазмұнын дұрыс қабылдап, сол арқылы оқушының
бойына жан ... ... ... ... ... ... тәрбие
беруде әдеби шығармалардың маңызы зор. Көркем шығармадағы кейіпкерлердің
ұнамдысы да ұнамсызы да ... ... әсер ... ... ... өнеге
көрсетсе, ұнамсыз бейненің іс-әрекеттері жирендіреді. 3-4 сынып “Ана тілі”
оқулығында мұндай мысалдар көптеп ұшырасады. ... ... ... беру ... кезең бойынша іске асады. Бірінші, әдеби шығарманы
нақышына келтіріп ... ... ана тілі ... ... ... Өзі ... келтіріп оқи алмайтын мұғалім оқушылардың
эстетикалық сезімін оятып, олардың ойын шығарма ... ... ... ... ... Құрал болғанда өзін жеткізудің ғана емес,
тәрбиенің де құралы. Ана тілінде тәлім – ... ... ... ... ... тән ... мінезді бойына сіңіре алмай қалуы мүмкін емес.Тіл
үйрену, тіл ... ... сөз ... ... сөз ... ... ... күллі мәдени мұрамызды меңгеру-рухани сұлулықтың, барлық эстетикалық
сұлулықтың бастапқы негізі.
Оқушыларға әдеби шығарма ... ... ... беру ... ... ... іс-әрекетін толық түсінген жағдайда ... Оқу ... ... тәрбие беруде пәнаралық байланысты
жүзеге асырудың маңызы зор. Ана ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырады, әдемілікке деген
құштарлығын оятады. Ана тілі сабағғында қыс, ... жаз, күз ... ... мазмұнын пейзажды суреттеп қағазға түсіріп, одан өзі салған
суреттерін әңгімелеп, мазмұндап берудің ... ... ... үшін ... тазалық пен эстетикалық көзқарасты үйлесімді
ұштастыру-басты шартБаланың бойына эстетикалық ... ... ... ... музыка адамның сезіміне әсер етіп,
сол арқылы айнала ... ... ... ... ... ... Ана ... оқыта отырып оқушыларды ... ... ... ... ... эстетикалық танымын арттыратындай
етіп ... ... білу ... ... шығармашылық ізденісіне
байланысты.
ІІІ тарау. Ана тілі ... ... ... Ана тілі ... ... ... Ы. ... “Қазақ хрестоматиясында”:..”Қазақ халқы
азбаған халық, оның талабы ... ... ... тар шеңбердің қыспағына сия
алмайды; оның ой-пікірі еркін; оның ... ... оған тек ... ... ... мен ... ... үйрену керек болып отыр”,- деп
жазды.
Бүгінгі күнде халқымыздың таудай талабы, шалқар ойы, биік ... беру ... ... ... көрініс тапты.
1997 – 2000 жылдары жарық көрген жалпы білім ... ... ... 1-4 – сыныптарына арналған жаңа буын оқулықтары заман
талабына сай дайындалған саяси, әлеуметтік мәні зор еңбек болып ... ... ... ... пәндердің бірі – “
Әдебиеттік оқу”, ал оның білім мазмұны ”Ана тілі” оқулықтарында ... ... ... А. ... М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М.
Жұмабаевтар көксеген “... балқыған жас баланың ойына, қанына, сүйгеніне ұлт
рухын ... ана ... анық ... ... ... ... ой
пікірлер негізінде құру көзделді.
1 – сыныптардағы пәнді оқытудың мақсаты ... ... озық ... шығармаларын жүйелі оқыту, әдеби ... ... ... ... ... ... ... ізгілікті,
ұлтжанды- отансүйгіш, шығармашыл дара тұлға тәрбиелеу белгіленді.
Пәнді оқытудың негізі мен мақсаты жаңа буын ... ... ... ... ... ... көрсетті. Ана тілі арқылы
оқушы бойына жалпы адамзаттық құндылықтарды ... ... ... ... мәдени дағдыларды игеруіне, тәрбиені ... ... жылы ... ... оқу пәні ... оқытылатын “Ана тілі”
оқулығы (авторлары : С. Рахметова, П. Жаманқұл, Б. Қабатаева) ,ал ... ... ... ... оқулықтары жарық көрді.
“Ана тілі” оқулықтарының ... ... ... ... ... ... Оқулыққа алынған оқу ...... ... ... ... ... білімдік,
дамытушылық, тәрбиелік сипаты анықталды.
Оқу мазмұны қаазқ баалалар әдебиеті және әлем балалар ... ... ... ... ... пен ізгілікке, ұлтжандылық
пен отансүйгіштікке тәрбиелеуге бағытталады.
2-4-сыныптардың “Ана тілі” оқулықтарына қазақ халық ауыз ... төрт ... ... ... өлең ... жұмбақ-жаңылтпаштар,
мақал-мәтелдер, ертегі түрлері, аңыз әңгімелер, шешендік сөздер, батырлық
жыр үлгілері, айтыс ... ал ... ... әдебиетінен: өлең, мысал,
әңгіме түрлері еңгізілді.
Кезінде ғалым Ш. Ахметов ... нені ... нені ... ...... ... ... жайындағы әңгімелер,
ертегілермен қатар енді қиял-ғажайып салт ертегілерді және ... мен ... ... ... бөледі. Әсіресе Алдаркөсе ... ... ... ... мен ақыл-айласы бұл жастағы баларды
таң-тамаша етеді. Қуақы, қызық жазылған, тапқыр ойға құрылған ... ... ... - қол ... ... , ... еді. Арада біраз жылдар
өткен соң, осы тұжырымның маңыздылығына көз жетті. Мысалы , 2 – ... ... ... ... ... тарауы ауыз әдебиетінің осы жастағы
балалардың жас ... ... - ... сай ... ... ... аңыз кейіпкері – Алдар көсе мен ... ... ... ... ... Фараби туралы аңыз және Тасша бала
туралы өтірік өлең өлең үлгісі. Төле бе, Қазібек би, ... ... ... ... ... ... мәні зор ... алынды. Айталық
“Жақсы жігіт белгісі” әңгімесіндегі Төле ... ... ... жібек, кесте қыл!
Жақсы жігіт белгісі:
Түзде – мырза, үйде – құл!, - деген шешендік сөзінің
мәні – ер жігіттің сегіз ... бір ... боп ... ... ... ... ... үлгі етіледі. Оның үстіне ұл баланың әр жағдайда
өзін ... ... ... ... ... ... ... ұяң – Отан қымбат,
Құт – берекең – Атаң қымбат
Аймалайтын Анаң қымбат,
Мейірімді Апаң қымбат,
Кіндік кескен жерің қымбат,
Ұят пен ар қымбат, - деп ... ... ... ... ... ... ... ғибраты мол. Мұнда Отан, ата – ана,
туған ел, туған жер - әрбір ... ең ... баға ... ... ... үлгі - ... ... – балаға еңбек етуді, дүние жинауды, қайырым жасауды ... ... ... ана – ... ... ... махаббат сезімін
бала жүрегіне алғаш ұялатушы. Сүйіспеншілік сезімінің негізін қалаушы, ... ... ата – ана ... ең ... ... тиіс. Осы сезім
арта келе туыс – бауырын ел – ... ... ... ...... ... осы. ... қоса ұят пенен ар – адамдықтың тізгіні, ұятты кісі
жаман іске бармайды, арлы адам – жақсылықтың жаршысы. ... ... ... ... балаға өнеге етіледі.
Әйтеке бидің: “Бай болсаң, халқыңа пайдаң ... ... ... жауға
найзаң тисін” деген дуалы сөзі қай заманда да көкей тесті. ... ...... адам ... ... ... ... балаға байлық
батырлық жайында дұрыс мағұлмат беру ... Би ... ... болу –
қарын – қамын ... ... ... да жақсылық жасау, халқыңа пайда
келтіру, ал батырлық, ерлік – ер ... ... ... ... ... ... – жас ... тәрбие құралы десек, оқулыққа
баланың сезім дүниесін ... ... ... ... ... қазақ жазба балалар әдебиеті біршама қамтылды. ... ... ... айтсақ: “Абайдың өмірді аңсаған, өмірді ... ... ... ... адамгершіл лирикасы, өмір сүйгіш жүректіңғ
арманын білдірген оның ... жыл ... ... ... ... ... ... ... сарқылмас бұлағы”, - саналатын өлеңдері орын ... ... ... ... өлеңдері баланың көркемдік талғамын
қалыптастыруға, әсемдікті ... ... ... ... ... ... ... суда дірілдеп.
Ауылдың жаны – терең сай,
Тасыған өзен гүрілдеп, - деп келетін өлей шумақтары
ауылдың кешкі ... көз ... ... ... ... сурет
арқылы бала сұлулыты сезінеді, байқап – ... ... ... ... ... ... “Атаңның баласы болма. Адамның баласы
бол”, “Әкесінің баласы – адамның ... ... ... ... ... сөздерінен жеткіншек ұрпақ азық алады.
Ғалым С. Қалиевтің: “... ... ... рух ... ... ... төл ... жазу ... қазақ тілі мен әдебиетіне, тарихы
мен географиясына, ұлттық кәсіпке ... құл ... ... баса ... ... абзал” – деген көз қарасы көңіл
аудартады. [ 12]
Оқулықтардың тәрбиелік мәні “... ... ұран ... ту ... әрқашан жаңарып, түрленіп, құлпырып, оқыған сайын сүйсіндіріп
отыратын ескірмейтін еңбегі “Кел, ... ... ... деген
өлеңі бойынша білімге құштарлық сезімін тәрбиелеуден бастау алады.
Жаңа буын ... ... ... ... ... ... аяған күштірек”, “Мейірімді бала”, “Бір уыс мақта”, “Бұл кім?”,
“Баланың айласы”, “Таза бұлақ”, ... ... бар ... ... ... атты біраз шығармалары енді. Ыбырайдың:
“Бала, бала, ... - ... ... ... үйқысын төрт бөліп,
Түнде бесік таянған, - деп жырланатын “Бұл кім!”
өлеңі өзінің ... ... ... ... ... деген
махаббатын, қамқорлығын дөп басып, ұлттық нәрі мен өте нәзік жеткізеді, сол
арқылы ... ана ... ... ... ... ... ... етеді.
Ыбырайдың қай шығармасы болмасын баланы “нағыз адам” етіп ... Оның ... ... әңгімесі баланы мейірімді кішіпейіл және
жігерлі болуға тәрбиелейді. Ерік – жігері ... бала ... ... ... ... жігерлі азаматтар өз Отанын қорғауға ... ... ... ... ... ... “Адам болам десеңіз” тарауы ұлы
Абайдың “Ғылым таппай мақтанба” өлеңімен ашылады. Жазба ... ... ... ... ... түрде осы тараудан басталады.
Өлең мазмұны – Абайдың ... ... ... ... ... ... адам болудағы бес асыл қасиеті мен бес ... ... ... ... ... ... Сондықтан балаға
талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым сияқты адамға тән асыл ... ерте ... ал ... ... ... еріншек, бекер мал шашпақ
сияқты жаман қылықтардан бойын аулақ ұстау насихатталады.
Білім – адам ... ...... ... ... оны
меңгерудің қажеттілігін Абай өлеңінің:
Дүние де өзі, мал да өзі,
Ғылымға көңі бөлсеңіз,- деген жолдарынан ... ... ... ... ... ... баланы адамгершілікке
тәрбиелеудің қайнар бұлағы болып табылады.
Оқулықтағы тараулардың мазмұнын ашып, ... ... асыл ... ... А. ... М. Дулатов, С.
Көбеев, Ж . Смақов, А. Тоқмағанбетов, М. Әуезов, С. Бегалин, С. Мұқанов, Қ.
Әбдіқадіров, Ғ. ... Б. ... ... ақын ... пайдаланылады.
Алынған шығармалар мазмұнының өзегі – ... ... ... ... ... тәрбиелеу болып табылады.
Бастауыш сыныптарда баланың сезімін ... ... ... ... өзін - өзі тәрбиелеуге баулу ... ... ... адам,
қоғам, атты негізгі үш бөлігі туралы дұрыс түсінігі мен оларға ... ... ... ерекше көңіл бөлінеді. Олар:
- баланың өзін - өзі сыйлауы мен өзін - өзі сүю ... ата – ... туыс – ... ... ... адалдық,
бауырмалдық, сыйластық, сүйіспеншілік сезімі;
- Отанына адалдық пен шын берілгендік, оған сый - ... ... ... оқу – ... ... ... білімділікке деген қызығушылық сезімі;
- еңбек етуге үйрену және еңбекқорлық іскерлік сезімі;
- айнала қоршаған ортаны аялау, табиғатты сүю сезімі;
- өз ... әдет – ... салт – ... ... сый – ... ... ел ... білуге ынтызарлық пен үлгі өнерге етушілік сезімі;
- ел өнері мен мәдениетін құрметтеу сезімі.
2- сыныптағы ана тілінің ... ... Отан ... ... ... халқы Қазақстан Республикасының құрылуы, ұлттық рәміздері туралы
қысқаша мағлұмат беріледі. “Ана ... ... ... ... елім - Қазақстан”, “Туған елім, туған жерім” деп аталады. Осылайша
оқушылардың Отансүйгіштік сезімін ... мән ... Ел ... ... сезім Ж. Аймауытовтың “Ыстық қой шіркін, туған жер!”, М.
Мұқатаевтың ... ... О. ... ... ... ... ... шығармаларын оқу барысында ұласады.
Осы оқулықтың “Өнегелі өмір” тарауындағы М. Әуезовтың “Әбілмәнсүр”,
Бұқар ... ... ... ... ... ... Қ.Әбдіқадіровтің “Алып бала”, Ж. ... ... ... ... ... С. ... “Мүсінші мысық”,
Ә.Кекілбаевтің “Күйші”, Ш.Мұртазаның “Бала Тұрар”, ... ... мен ... М. ... ... ... шығармалары баланы
ұлтжандылыққа, Отан сүйгіштікке тәрбиелеудегі құнды ... ... ... тілі” оқулығы Қазақстан Республикасының Әнұранымен
ашылады. Еліміздің ... ... ... ... ... ... “Үш бақытым”, Б. Ысқақовтің “Туған ел”, О.Тұрманжановтің
“Отан” атты өлеңдері ықпал етеді.
4-сынып оқулығының “Туғал елім – ... ... ... халқымыздың
тарихы мен тарихи тұлғалары туралы шығармалардан турады. М. ... ... Ш. ... ... А. ... “Бекболат би мен
Абылай ханның түйісуі”, Қ. Толыбаевтың “Қара керей Қабанбай”, А. ... ... Ә. ... “Сәулесі жұлдыз іздеген адам”, С.
Бегалиннің “Қырдың жас түлегі”, Ж. Аймаутовтың “Әнші”, С. ... ... ... ... елім ... ... азамат ретінде
қалыптасып, өсіп – жетілуіне әсер етеді.
Жаңа буын оқулықтарынан бұрын “Рауан” ... ... ... ... ретінде пайдаланылғаны белгілі.Осы “Атамұра” және ... ... ... ... мазмұнын салыстыра қараған
жанға көп айырмашылық бар ... ... ... баспасынан
шыққан оқулықтардағы тараулар аттары да ... ... ... ... тарауында оқытылатын тақырыптар “Тұрмыс-салт өлеңдерінен” басталады
да аз мөлшерде шығармалар берілген. Ал “Атамұра” ... жаңа ... ... ... бұлақ асыл сөз” деген атпен аталған.
Тараудағы оқылатын материалдар саны мол,ертегі, шешендік ... ... аңыз ... ... ... “Рауан” оқулығында бұл
материалдардағы “Аңыз әңгімелер” бөлек тарау етіп алынған.
Оқулықтардың әр ... ... ... ... ... деңгелері әр түрлі. “ Атамұра” оқулықтарындағы сұрау, ... ... ... жеке ... ... дамуына
орайластырылып алынған. Негізінен алғанда ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеуді мақсат еткен ... ... және әр ... соң бөһлімді қайталау мақсатында арнайы
тапсырмалар берілген.
Педагогика энциклопедиясында: “Оқулық ...... ... ... және ... ... сәйкес
белгілі бір оқу пәні бойынша ғылыми білімдердің ... ... деп ... Бұған қосарымыз, оқулық жеткіншіктерге ... ... ... басты рөл арқаратын, мемлекеттік мәні зор ... ... ... өсіп келе ... ... ойлы да іскер,
жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуадық ... ... ... ... азамат етіп тәрбиелеуде мектептің алатын орны
ерекше. Тәрбиенің ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыста кездесетін дағдылар арқылы ... ... әсер ... ... мен тәрбиенің алғашқы баспалдағы-бастауыш
мектеп.Бастауыш саты-білім, дағды, іскерліктің, қалыптасуының бастамасы
болып ... ... жеке бас ... оның ... қалыптасуы мектепке дейінгі тәрбие мен бастауыш сыныптарда
жүзеге аспақ. Оқушының рухани күш-қуаты мен ... ... ... ... ашылар кезі. Бастауыш мектептің негізгі
міндеті – жеке тұлға ... оның ... ... ... ... ... ... мен дүниетанымын қалыптастыру,
оқуға деген қызығушылығын оятып,ынтасын арттыру болып табылады.Ендеше ... ... ... ... тұлға –ұстаз.Бала жаны жаңалыққа құмар,
бімегенін білгісі келіп, белгісіз нәрсені ашуға тырысатын ... ... ... ... осы ... ... ... сезімі жоғары, эстетикалық талғамы бар білімді тұлғаны
тәрбиелеп ... ... ... ... мақсұт – баланы тәрбиешінің дәл өзіндей ... ... ... өз ... лайық қылып шығару ғой...”деген [ 6 ]
.Бұл сөздің төркіні тереңде.Қазіргідей ақпарат ағымы жаулап алған ... ... ... әсер ... орта ... жас жеткіншектердің
бойына ұлттық рух дарыту үлкен ізденісті қажет етеді.
Оқыту мен ... ... ... ... қасиеттерін дамытып,
қалыптастыру қажеттігі қоғам талабынан ... ... ... ... ... ... оқиғалы шетел фильмдері мен
комьпютерлік ойындар улап жатқанда оқушылардың адами ізгі ... ... ... ... ... әрбір мұғалімді толғандырары анық.
Ең бірінші оқушы фантазиясын жетілдіду керек. Фантазия ақылды кеңейтеді,
әдемілік ... ... ... ... әрі бай ... үшін ... көп болуы шарт. Адам неғұрлым білімді, тәжірибелі болса,
қиялы да сонша бай ... ... ... әр ... нәрседен оянымпаз болады. ... ... сұлу ... біреудің поэзиядан. Исскуствоның әйтеуір
бір түрінен ләззат алмайтын, біреуіне құмарланбайтын адам болмайды”-дейді
М.Жұмабаев. [6 ] ... ... сөз ... орны ерекше. Бастауыш сыныптан
бастап оқушы халық ауыз әдебиетінің барлық ... ... ... ... ... жарып өсуі керек. Рухани уыз-халық ауыз әдебиеті, салт-
дәстүр өнері. А.Байтұрсынов : “Бала ана тілінде, тек ана ... ... ... ... алуы ... ... 4 ] Дана ... “баланы жастан”, “жасыңда алған білімің тайға таңба
басқандай” деп дөп ... дәл ... ғой. Сәби ... сөздің сыңғыры
құлағында қалып өскен баланы оқыту да оңай, оның қаны мен жаны ... ... ... Әрбір қазақ тілі маманы алдына мақсат етіп мына ... деп ... ... ... ... Баланы халық ауыз әдебиетінің барлық түрлерімен таныстыру.
3. Мәнерлеп оқуды үйрету.
4. Мақамдап оқуды үйрету.
5. Жатқа оқуды үйрету, ... ... ... ... сөзді ұғу, сөзге тоқтай білу дағдыларын
дамыту, тәрбиелеу.
7. ... сүю, ... сүю, ... ... таза ... ... нәтижесінде: “Мұндай балалар кейін мектеп бітіргеннен ... ... ... ... жүрсе де сүйегіне сіңген ұлт рухы жоғалмайды, қайда
болса да, ... ... ... ... де ұлт ұлы ... ... ... Дулатовтың көрегендікпен айтқанындай нәтижеге жетеміз.
Бастауыш сынып оқушылары сыртқы әсерді қабылдағыш келеді, балаларды
неге үйретсе , соның ... ... деп ... ... оқушыларға
адамгершілік, эстетикалық тәрбие беру жұмысында олардың өміріндегі бір
күнді босқа жіберуге болмайды. К.Д.Ушинский “жас ... ... ... ... ... ойды ... үйрететін әдеби шығарма ғана ... ... ... оқу пәні ... ... ... шығарманы оқи отырып,
балалар адамдардың мінез – құлқын, іс - әрекетін, қылықтарының себептерін
түсіне білуге, жақсының жақсылығын сезе
білуге,бұзақылық пен ... ... ... ... ... бала тәрбиесіне, балаларға сапалы білім беруге
айырықша назар аударылып отырғаны мәлім. ... ... ... беру салаларындағы ізгілендіру мен демократияландыру үрдістеріне аса
зор көңіл бөлініп отыр.Белгілі филолог-ғалым Қ.Шаяхметұлы “Қазақ тілі мен
әдебиетін оқытудың ... ... ... ғылыми-
практикалық конференцияда жасаған баяндамасында :”Оқытудағы ...... ... ... ... атап көрсетеді.[ 43.15 ]
“Білім негізі бастауышта “ деп ... ... ... ... ... ... деп есептесек, жаңа буын оқулықтарымен жаңаша
жұмыс істеуге әр мұғалімнен шығармашылық ізденісті талап ету ... ... ... ... ...... ... іргетасы, оқу әрекеті
қалыптасуының қуатты жүретін кезеңі. Бұл ... ... ... ... ... бірі және ... - ... оқу пәні.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасы мәдени-этникалық ... беру ... ... 1996 , 7 ... ... П. Қ. Ана тілі оқулықтарының “Бастауыш мектеп” ... ... ... журналдары. 2002-2005.
4. Байтұрсынов А. “Ақ жол”Алматы. 1991.
5. Аймауытов Ж. Психалогия. “Рауан.”1995.
6. ... М. ... ... Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. “Рауан.”Алматы. 1997.
8. Қоянбаев Ж. Педагогика. Алматы. 1990.
9. ... С. ... ... ... ... ... ... Дүйсембекова Ш. Педагогика. Семей. 2004.
11. Педагогика. Әбенбаев, ... А, ... ... ... ... М. “Әдіскер тағылымы” Алматы.1990.
13. Бержанов Қ,Мусин С Педагогика тарихы.Алматы.1984.
14. Сейталиев Қ. ... ... ... ... Н.И. ... ... ... 1987.
16. Жұмақанов Ә., Аймағамбетова Б., ... ... ... ... кейбір мәселелері. Алматы. 1985.
17. ... Қ., ... С. ... ... ... ... Коротов В.М. Мектеп оқушыларының өзін-өзі басқаруы. Алматы. ... ... Г. ... ... ... ... сынып оқулықтары. “Атамұра”, “Рауан”
21. Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын ... ... ... тілі мен ... ... Жиенбаев С. ... ... ... ... Арғынов Х, Сүлейменова Ғ.Ана тілін оқыту /көмекші құрал /
25. Бозжанова К. ... ... ... оқу ... Алматы.
1989.
26. Бітібаева Қ, Мұқышева М. Әдедиетті оқытудың жаңа технологиясы.
27. ... Ж. ... тілі мен ... ... ... ... ... әдебиет тілі және оны мектепте оқыту.Алматы.
“Мектеп” 1982.
29. Сыздықова Р. Сөз ... ... ... З. Өлең ... ... Алматы. “Мектеп” 1973.
31. Есенбеков Т. Әдеби талдауға кіріспе. Оқу құралы. 1991.
32. Қалиев С., ... ... ... ... ... “Рауан” 1994.
33. Каштанбекова Р. Мақал-мәтелдерді қолдану ерекшеліктері. Қазақстан
мұғалімі.2- ... ... Ө. ... ... Алматы.”Ана тілі”1993.
35. Ақшолақов Т. Көркем шығариаға талдау жасау. Алматы.1994.
36. Абай тілінің сөздігі. ... ... ... М. Жас және ... психалогия.Алматы.1982.
38. Базарбав М. Көрікті ойдан-көркем сөз. ... ... ... ... Б., шыныбекова Ә. Оқу процесінде тәрбиелеу. Алматы.1982.
40. Қуантаева ... І. Абай ... және ... ... ... ... М. ... сынып оқушыларының экономикалық
тәрбиесінің педагогикалық негізі. ... ... М. Жас ... және ... ... ... 1982.
43. Республикалық ғылыми-практикалық кокференция материялдары. “Қазақ
тілі мен әдебиетін оқытудың өзекті ... ... ... ... әдістемесі.
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды шығармамен таныстыру, көркем шығармаға
қызығушылықтарын арттыру, ... ... оқу ... ... ... ... жарасымды мінез-қылықтың дағдыларын сіңіру, әдептілікке, еңбек
сүйгіштікке баулу, жағымсыз қылықтардан аулақ болуға ... ... ... ... Ұйымдастыру кезеңі. Үй жұмысын тексеру. Кәрім Сауғабаевтың “Нан”
туралы өлеңі.:
а) өлеңнің әр шумағын оқушылар мәнерлей оқи ... ... ... ... ... ... ... қояды;1
ә) ақын нанды неге қадірлеп, қастерлеп үнемдеп ұстаңдар дейді? ... ақын не ... Нан - ... неге?
б) үйде дәптерге жолдарды жалғастырып жазып келу керек еді, соны
оқыту. Бір дән ... ... ... ... ... тыныштық
болмайды, себебі....;
в) “Нан туралы аңыз” – мазмұнын айту, балалардың ... ел ... ... ... жөнінде оқыған шығарманы есіне түсіру “Алғашқы
көмек”, ... ... ... диқан еңбегіне қатысты айтылған жолдарды тауып оқу.
Сонымен нанды тер төгіп, еңбектеніп қана ... ... ... ... таба ала ... ... қандай ертегіні еске түсіруге болады?
Еңбек туралы мақал-мәтел ... ...... ... ... ... ... оқу,
мағынасын ашу.
2. Сөзжұмбақ.
| | | | | | ... |Е |М |Е |Р |Е ... Венн ... ... ... туралы мақал-мәтел айтқызу.
VІІ. Үйге тапсырма.
3. “Қолғабыс” әңгімесін оқып келу.
4. Өзің ата-анаңа қандай қолғабыс тигізіп жүрсің?
VІІІ. Білімдерін бағалау.
Тақырыбы: “Қыс”. ... ... ... мақсаты: Оқушыларға қар жайында, қардың түсі, түрі, бұрынғы
жауған қардан айырмашылығын, қыстың қатал ... ... ... ... ... өлеңді мәнерлеп оқуға жаттықтыру,
әрі ойын жүйелі жинақтап сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... сүюге
және еңбекке баулу, ұлттық тәрбие беру.
Сабақтың ... ... ... ... ... ... ... жинақтау
әдістері.
Сабақты дүниетану пәнімен байланыстыра жүргіземін.
Көрнекіліктер: суреттер, плакат, ... ... ... ... ... сабаққа аудару.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.
Тест жұмысы.
ІІІ. Қорытындылау.
Сұраққа-жауап әдісі арқылы қорыту.
І V Жаңа сабақ.
1. Кіріспе.
А.Құнанбаев туралы айту. ... ... ... Абай ... қандай өлеңдерін білесіңдер?
– Қыс. Жаз. Күз. “Әсемпаз болма әрнеге” т.б.
– Бір жылда неше мезгіл бар?
– Төрт ... ... ... Қыс. Жаз. Күз. ... Осы мезгілдердің ішінде бүгінгі сабақта тоқталып танысатынымыз-
“Қыс” мезгілі. ... ... ... ... ... тұрған қарды бақыладыңдар ма?
2. Қар жауғаннан соң айнала қалай өзгереді?
3. Жел жоқ ... ... ... қар ... ... ... ... бастары қандай?
5. Қар түйіршіктері қандай болады?
6. Қыста дала қандай болады?
7. ... ... неге ... ... Жаңа ... қар қандай болады?
9. Қыста орман қандай болады? – дей ... ... ... ... ... ... Абай атамыздың қысты суреттеуін айтамын.
Үнтаспада “Қыс” өлеңін мәнерлеп оқу. ... ... ... ... ... ... Несімен көңілді?
Оқушылардың осы сұраққа берген жауаптарын толықтырып, ойын ... ... ... ... ... ... қиындық келтірген
сөздерді баған түрінде теріп жазу ... ... ... ... ... ... ... – түк көрмейтін, аямайтын қаталдық.
Бұрқ-сарқ – қатты дауыл, боран долданғанда – аяз, жел тым ... – қой ... ... сырт ... ... өлеңнің мазмұнын түсіндіру.
- Автор қысты кімге теңеп тұр? (Қысты адамға, кәрі шалға теңейді).
- ... ... ... (Ал ақ киімді, үстін ақ қырау басқан).
- Киім деп отырған не? (Ол жауған қар, қатқан мұз).
- Автор суреттеп ... ... ... ұқсатуға болады? (Ақ киімді, ақ
сақалды Аязатаға).
- Өлеңде шалдың мінезі қандай? (Ол ... ... ... адам ... Соқыр, мылқау дейтін себебі не? (Ол ештеңені көрмейді, аямайды, бәрін
тоңдырады).
- Түрі, түсі қандай? ... ақ ... ... түсі ... ... ... ... қалай түсіндіресіңдер? (Қатал, ашулы адамның түсі
суық болады).
3. Дауыстап оқу. (Мәнерлеп оқу талабы қойылады).
4. Көк сызықтағы жазудың ... ... Жаз ... ... қыс ... Қазан айында күн күркіресе, қыс қысқа болады.
5. Дәптермен жұмыс.
6. Ақ киімді денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, ақ қырау, түсі суық,
Бұрқ-сарқ етіп.
Сергіту ... ғана ... ... ... ... ... аталарың осы тақырыптың жалғасы ретінде
“Қар” деген мәтінін жазыпты.
1. Мәтінді мәнерлеп оқу, мазмұнын түсіндіру. (Көрнекілік пайдалану).
2. Сөздік ...... ... оқу, ... оқыту.
4. Түсінгенін айтқызу.
5. Сұрақ-тапсырмамен жұмыс.
Қар ұлпалары қызық. Қар ұлпалары қалқып келеді. Қар ұлпалары ... Қар ... ... ... Қар ... жабысады.
-----------------------
АҢДАР
қоян
аю
құлан
елік
қасқыр
арыстан
МАЛДАР
жылқы
түйе
сиыр
ешкі
қой
От-ба-сы
Әке
Шеше
Бала
Ата
Әже
Немере

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың көркемдік-шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру33 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
3-сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы28 бет
6М070100 «Биотехнология »мамандығының «Тағам өнімдерінің биотехнологиясы» пәнінің тәжірибелік сабақтары бойынша ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР12 бет
8 – сынып оқушыларын химия пәнінің оқу-әдістемелік кешен арқылы оқыту72 бет
«Хорды дирижерлау пәнінің теориялық негіздері»5 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь