Ортағасырлық Сауран қаласы – туристік нысан ретінде

Өткен тарихымыздың жоғын жоқтап, барын түгендеп жатқан тұста Отандық музей ісінде ескерткіштерді ашық аспан астындағы мұражай-қорыққа айналдыру үрдісі кең етек алуда. Себебі, мәдени жәдігерлеріміздің көбісі алғашқы қауым адамдарының тұрақтары мен қоныстары, обалар, қала жұрттары мен кесенелер және тағы да сол сияқты ескерткіштер кең сахарамызда көктегі жұлдыздардай шашылып жатыр. Олардың көбісі, магистральді автотрассалардың бойында орналасқан. Солардың бірі – Түркістан қаласынан солтүстік-батысқа қарай 40 шақырым жерде, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарының шекарасында орналасқан ортағасырлық Сауран қаласының жұрты.
Мәдени мұрамыздың Оңтүстік Қазақстанда орналасқан археологиялық ескерткіштерінің ішінде Сауран қаласының көне жұрты ерекше орын алады. Оны зерттеу, қорғау және ашық мұражайға айналдыру – «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде іске асырылып жатқан ауқымды жобаның мақсаты болып отыр. Осы орайда, Сауранның ашық аспан астындағы қала-мұражай ретінде Ұлы Жібек Жолы бойында елеулі туристік торапқа айналуға барлық мүмкіндігі бар.
Қала жұрты уақыт тоздыруның әсерінен 3-6 метр биіктікте сақталынған қамал дуалдарымен қоршалып жатыр. Қала аумағының пішіні сопақ алаңқай түрінде келеді. Ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батыс бағытымен 800 м-ге, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 500 м-ге ұзынынан созылып жатыр. Қала аумағы айналасындағы тегістіктен 2-2,5 м биіктікке орналасқан. Қаланың қамал дуалдары биіктігі 2-3 метр келетін стилобаттың үстінен бой көтерген. Көзбен шолу барысында қамал дуалдары екі құрылыс кезеңін бастан өткергендігі анықталды. Алғашқы дуал белгілі бір уақытта тиянақты жөндеуден өткен болып отыр. Жөндеу жұмыстарының іздері дуалдың жақсы сақталған бөліктерінде айқын байқалады.
Қала жұртында соңғы жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде туристердің назарына ұсынуға тұрарлық көптеген ескерткіштер ашылды. Олардың қатарында Жұма-мешіт, мұнаралары шайқалмалы медересе, қала қақпасы, намазғақ, ханака, қоныс-жай бар.
        
        Ортағасырлық Сауран қаласы – туристік нысан ретінде
Бейсебаев А.И.
Өткен тарихымыздың жоғын жоқтап, барын түгендеп ... ... ... ... ... ашық ... астындағы мұражай-қорыққа айналдыру
үрдісі кең етек алуда. Себебі, мәдени ... ... ... ... ... мен ... обалар, қала жұрттары мен
кесенелер және тағы да сол ... ... кең ... ... ... ... ... көбісі, магистральді автотрассалардың
бойында орналасқан. Солардың бірі – ... ... ... 40 ... жерде, Оңтүстік Қазақстан және ... ... ... ... ... ... ... мұрамыздың Оңтүстік Қазақстанда орналасқан ... ... ... ... көне ... ... орын ... Оны
зерттеу, қорғау және ашық мұражайға айналдыру – «Мәдени ... ... іске ... ... ауқымды жобаның мақсаты болып отыр. Осы
орайда, Сауранның ашық ... ... ... ... Ұлы ... ... елеулі туристік торапқа айналуға барлық мүмкіндігі бар.
Қала жұрты уақыт тоздыруның әсерінен 3-6 метр ... ... ... ... ... Қала ... ... сопақ алаңқай
түрінде келеді. Ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батыс бағытымен 800 м-ге,
солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 500 м-ге ... ... ... ... ... тегістіктен 2-2,5 м биіктікке орналасқан. Қаланың
қамал дуалдары биіктігі 2-3 метр ... ... ... бой ... шолу барысында қамал дуалдары екі ... ... ... ... ... дуал ... бір уақытта тиянақты жөндеуден
өткен болып отыр. Жөндеу ... ... ... ... ... ... ... жұртында соңғы жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер
нәтижесінде туристердің ... ... ... ... ... Олардың қатарында Жұма-мешіт, мұнаралары шайқалмалы медересе, қала
қақпасы, намазғақ, ханака, қоныс-жай бар. Енді осы нысандарға тоқталайық.
Бірінші ... қала ... ... атап ... Қала қақпасы. Сауранның ішіне екі қақпа арқылы кіруге болады.
Қаланың басты ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігінде
орналасқан. Оның екі шетінде екі қабатты мұнаралар салынып, қақпа ... ... ... ... ... ... дуалдарының шығыңқы
тұстарының есебінен дәліз түрінде жасалынған, ұзындығы жиырма метр келеді.
Қаланың екінші ... ... ... ... дуалдарының оңтүстік-
шығыс бөлігінде орналасқан. Шығыс жақтағы мұнарада ойық түрінде жасалған
(ені 1,2 м, ... 1,7 м) ... ... ... есік орны ... Қамал дуалы. Қамал дуалының бойында шеті сыртқа ... ... ... екі ... төрт ... болғаны байқалады. Үстіңгі
қабаты тромптарға ... ... ... Оның қалдықтары әлі күнге
дейін сақталған. Мұнаралардың қабырғаларында да оқ ату үшін ... ... ... ... 1-3 м, ені 15-20 м шамасындағы ор қамал дуалдарын ... ... Оны ... шығарылған топырақтан биіктігі 1-1,5 м, ені 5 м
шамасындағы үйінді қаланған.
3. ... ... ... ... ... солтүстік-шығыс
қақпасынан қала ішіне ені 10 м келетін орталық бас көше алып ... ... ... ... ... ... Бұл ... биіктігі 1,5-2 м дейін
жететін төмпешіктерге айналған жекелеген зәулім ... мен ... ... ... ... анық ... Орталық көше солтүстік
шығыс қақпадан 200 м жерде аумағы 120×40 метр келетін ... ... ... ... ... ... ... көшенің ені 16 м-ге дейін
ұлғаяды.
Солтүстік-шығыс қақпадан орталық алаңға алып баратын көшені ... ... сол жақ ... орналасқан, жалпы ауданы ... ... ... ... үйіндісі қалған төбеде салынған қазба нәтижесінде
мұнаралары шайқалмалы ... орны ... ... ... ... ... ... әшекейленген
сырлы кірпіштердің көптеген түрлері табылды. Олардың пішіндері трапеция,
алтыбұрыш, тікбұрыш болып ... ... ... ... ... ашық-көгілдір, жасыл, ақ және қоңыр түсті бояулармен аралас сырланған.
Тік бұрышты тақташалар біркелкі, көк немесе ... ... ... ... боялмаған кірпіштердің 27 пішіні бар. Олардың ішінде
көбірек кездесетіндері: алтыбұрыш, трапеция, жартылай келген ... ... ... ... ... жұмыстарының нәтижесінде күйдірілген кірпіштерден
өріліп қаланған, қаланың орталық алаңы маңынан орын алып, өз ... ... ... ... саналған ғимарат орны ашылуда. Бұл құрылыс
орны Бұхара билеушісі Убайдулланың әмірімен құрылысы 1515 жылы аяқталған,
мұнаралары шайқалмалы ... деп ... ... ... жылнамасында сол
медресенің, әсіресе оның шайқалмалы мұнараларының суреттемесі бар. ... 1867 ... ... 1878 жылы ... ... көрінеді.
4. Жұма-мешіт. Ұзындығы 15 м-ге, ені 2 м-ге тең траншея 1,5 метр
тереңдікте (төбенің ең ... ... ... шаршы кірпіштен
төселген еден деңгейін анықтап берді. Қазба ғимаратты ... ... ... ... және ... ... ... Сыртқы, оңтүстік-батыс (михраб) дуалы 5,5 қатар
кірпіштен 1,4м. қалыңдықта қаланған. Сақталып қалған ... 7-8 ... ... ... ... дуал да ... қалыңдықта болуы
тиіс. Оның сақталған биіктігі 1,2м. Олардың ортасында ... ... ... ... ені 1,4м. ... ... ... бөлінген. Бір шеті қазба
алаңынан тыс қалғандықтан, оның ... ... ... Бағанадан
солтүстік-шығыс дуалға қарай созылған ені 0,7м кереге байқалады. Солтүстік-
шығыс дуалда өткел болған секілді. Оның едені, ... арғы жағы ... ... сынықтарынан төселген. Бұл өткел дуал ... ені 1 м-ге жуық (3-4 ... ... деңгейінде қаланған) аласа
сыпаға келіп тіреледі. Ашылған ... ... ... ... осындай.
Осының негізінде бүкіл ғимараттың жобасын анықтауға ... ... ... ... бұл ... жұма мешіт
үлгісіндегі екі қатарлы, бес нефті намазгох, түрі ... – алды ашық ... ... деп шамалаудың қисыны бар[1].
Дуалды қалауға және еденді төсеуге көбінесе ені мен ұзындығы 25-27см.,
қалыңдығы 5см. шаршы кірпіштер ... ... ... ... жоғары болып келеді. Толық күйдірілмеген кірпіш ғимараттың
солтүстік-шығыс дуалының ... ... ... бөлігінде ғана
пайдаланылған. Кірпіштер жай саз балшықпен ... ... ... қабырғаларында сылақ іздері байқалмады. Еден және дуал қалдықтарын
басып ... ... ... ... ... пайдаланылған әк пен
алебастрдан ... ... ... табылды. Бұл ерітінді, сірә,
күмбіздерді қалағанда ғана ... ... ... көп ... ... ... ... іздері
көрінеді. Кейбір кірпіштер шытынап кеткен. Солтүстік-шығыс дуал ... ... ... ... ... ... басып қалған қабат сынық (және бүтін) күйдірілген кірпіштің
топырақпен араласқан үйінділерінен ... ... қыш ... ... ... ... керамика қалдықтары, сырлы тостаған мен
табақтар жасау ... ... ... ... - ... өте сирек ұшырасты. Үйінділер арасынан қаптауыш жылтыр кірпіш ... ... да ... ... ... жинап алынған
қалдықтарын - бояуланған кесе, пиалай, табақ және ... ... ... ғасырларға жатқызуға болады.
Қысқа мерзімді қазба жүмыстары барысында жинақталған мағлұматтар бізге
төмендегідей ой қорытуға ... ... ... ... бастау алатын басты көше бойында ... ... ... ... ... діни және қоғамдық сипаттағы зәулім ғимараттар
салынған. Қазіргі таңда олардың қалдықтары ғана ... ... ... ... толық алып жатқан құрылыс кешенінің орнын бірқатар
сыртқы белгілеріне қарап, ... бас ... деп ... ... Оның
жанында, алаңның солтүстік-шығыс қанатының бойын ала тағы да ... ... ... Олар ... ... жолдары болғаны анық байқалатын
кең де тұйық ауланы құрайды. Мұны медресе ғимаратының ... ... ... бар. ... діни ... мен ... ... медреселер, ханакалар т.б.) ортағасырлық қалалардың орталық
алаңдарында өзіндік сәулет ансамбльдерін құрайтын ... ... ең ... Әмір ... ... ... пен ... Сондықтан да біз
көне қала ... дәл осы ... ... регистаны» орналасқан деп
санасақ, тым үлкен тәуекелге бара қоймаймыз.
5. Ханақа. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде бұл жерден күйдірілген кірпіштен өріліп, сырлы
және ... ... ... о ... ... ... ғимарат орны
аршылды. Бұл екі ғимараттың бір-біріне қарама-қарсы орналасқаны олардың ... Орта Азия ... ... ... кең ... ... ансамбль
– «қосты» (кош) құрағанын көрсетеді.
Келесі нысандар қала сыртында орналасқан:
1. Намазғақ. Қамал ... ... ... шығысқа қарай
200-300 м қашықтықта қаланың кейінгі ортағасырлық зираты орналасқан. Шикі
пахса қабырғалардың ... ... ... ... ... ... ... алаңқайларда моласы ортасына ойылып түскен «төртқұлақ»
түріндегі кішігірім зираттар, бейіт ... ... ... ... мен ... мола ... бар.
2. Қоныс-жай. Ортағасырлық қалалардың экономикасында қала ... ... ... ... зор ... Мұндай аймақтар
Сауранның топогрфиясында анық байқалады. ... ... ... ... ... жақсы дамыған. Өйткені Қаратаудан аққан шағын өзендер мен
жер асты кәріздерінен су ... қала ... ... дәл ... ... ұшырасады. Қала сыртындағы үйінділерден қоныс-жайлардың
орындарын аңғаруға болады. Тұрғын үй ... ... ... ... ... әдетте қоныс-жай жерінің басым көпшілігін алып
жатқан бау-бақша мен ... ... ... бір ... салынған. Қоныс-
жайлардың учаскесінің аумағы әртүрлі, олар 60×80 м-ден 100×120 м-ге дейін
жетеді. Олар батыстан ... ... ... ... ... ... ... дуалдарының жанынан өтетін арықтар
оларды жекелеген суармалы ықшамаудандарға біріктіреді. Үлкен арық ... ... ... ... суды ... ... аула мен бау-
бақшаға жеткізеді.
Ортағасырлық Сауран төңірегінің құрылыс сипатын анықтау мақсатымен
солтүстік-шығыс қақпадан солтүстік бағытта, 800 м ... ... ... орнында қазба жұмысы жүргізілді. Ескерткішті көзбен шолу барысында оның
жақсы сақталғандығы ... Оның ... ... ... ... 7,7 м, шығыс қабырғасы 7,6 м, оңтүстік қабырғасы 7,2 м және батыс
жақтағы қабырға ұзындығы 8 м; батыс ... ... есік ... ... ... см ... шикі кірпіштен қаланған. Солтүстік
және оңтүстік қабырғаларда жөндеу жұмыстарының ізі анықталды.
Құрылыстың бұрыштары, ... оның ... ... ... Осы ... биіктігі 3,1 м. Үйдің ішкі аумағының өлшемдері
мынадай: солтүстік қабырға – 5,52 м., ... ... – 5,41м, ... – 5,30 м және батыс қабырға – 5,20 м.
3. Ханака. Келесі зерттелген қоныс-жай бірінші ... ... ... жолы мен теміржол аралығында орналасқан. Бұл жерде уақыт
тоздырып мүжілген, ... ... ... шикі кесектен
салынған екі ғимарат орны бар. Біз арғы ... ... жеті ... қоныс-жайды зерттедік. Ішкі қабырғалары жақсы сақталынғандықтан
оның құрылыс жобасын анық көруге болады. ... және ... ... ... ... бәрі құлап қалған. Қабырғалардың
бастапқы ... 1,2м ... ... түрде бесінші және үшінші деп
алынған бөлмелердің сыртқы қабырғалары ғимараттың ... ... 1,2-1,3 ... шығып тұр.
Ғимараттың бұрыштарынан орын алған екі бөлме (№2,4) мен орталық ауызүй
(№8) күмбездермен жабылса ... Бұл ... ... кей ... ... ... арка желкендерінің орындары байқалады. Тікбұрышты ... ... ... ... жазық шатырлы болған сықылды.
Қоныс-жайды тұрғызу кезінде қабырғаға қаланған, кейіннен шіріп кеткен
ағаш діңгектердің орындары байқалады. Олар ... ... ... м ... ... Орта Азия мен ... оңтүстік аймағындағы
жиі кездесетін бұл құрылыс тәсілі, жер сілкінісінен сақтандыру шарасы болып
табылады.
Ғимарат жобасының ... ... ... ұқсамайтындығы әрі
тандыр орнатылған кең асүй бөлмесінің болғаны оның ерекше қызмет ... ... мен ... ... ... ... ғимараттың
сыртқы келбеті, кіре берісінде аркалы биік айуанның орналасуы, бірнеше
күмбездің арасынан ортадағы ауыз ... ... ... көтеріліп тұруы –оны
дәруіштердің қонақүйі – ... ... деп ... ... ... Кәріздер. Жоғарыда атап кеткендей, қаланы сумен қамтамасыз ету және қала
төңірегіндегі бау-бақшаларды суару ... ... ... сақталған орындары ұшақтан барлау барысында байқалып, кейіннен
ұшақтан түсірілген суреттерде нақтыланған болатын. Суреттерде кәріздер, ... жеке ... орын ... ... қала ... ... бөлігінде
және бір шеті Мыртөбе (Міртөбе) қалашығының ... ... ... (ауа тазартқыш құдықтар) тізбектері сияқты көрініп жатыр.
Құдықтардың диаметрі 5 м-ге тең, ... 12-15 м ... ... ... айқын көрінбейді. Бірақ құдық орындарын оларды қазу және ... ... ... ... ұсақ жұмыр тас пен топырақ
үйінділерінен анықтауға болады. ... ... ... ... ... діни ... ірі тұлғасы Мир-араб сыйға тартқан еді.
Кәріздің қайнар көзінің басында қамал салынған болатын.
Сауран ... ... ұзақ ... бойы ... ... тарихында таңғажайып оқиға ретінде, ал ... ... ... ... ... жағдай болып келді. 1986 ж.
ОҚКАЭ-ның ... тобы ... ... ... ... жан жақты зерттеулер жүргізді. Агроирригациялық жүйелер мен
кәріз орындары ... ... бір ... топографиялық сызбасы
жасалынып, екі құдық орны қазылды. ... ... ... кәріздің ауа тазартқыш құдығының құбыр диаметрі 0,9 м
екендігі анықталды. Құдықтың ернеуі ... ... алу ... оның мойын
бөлігі бір-біріне қойылған қыш сақиналармен бекітілген. Қыш сақиналардың
биіктігі 17-20 см, қабырға ... 5 см ... ... ... 4-5 ... ... ... жұмыстары тоқтатылған болатын.
Бұл қаланы мұражай ретінде ... ... ... ... алға ... болады. Біріншіден, қаланың халықаралық
Орынбор-Ташкент автотрассасының бойында, Түркістан қаласынан 40 шақырым
жерде ... ... Қожа ... ... ... ... қаласы қазіргі таңда республикамыздағы өркениетті ... ... ... ... ... ... ... мен
туристердің бір бөлігі Сауран қала-мұражайына да соғып кете ... ... ... ... және ... ... ... пайдаланылып
келе жатқан бірегей «сауран балшығының» шикізат көзі қала жұртының қасында
орналасқан; Түркістан ... ... ... ... бар; ал ... ... жұмыс күші жетерлік. Төртіншіден,
климат жағдайы ұқсас, ... ... ... қала жұртында қалпына
келтіруші мамандар мен археологтар қам қыштан және күйдірілген кірпіштен
қаланған сәулетөнер ескерткіштерін ... ... ... ... ... Л.Ю. Типологические основы зодчества Средней Азии(IX-XXвв).
Т.,1980, 114-116-б.
[2] Ханака –еларалаушы дәруіштер, ... ... ... ... қонақ үйі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалалар71 бет
Саурандағы археологиялық қазба жұмыстарының жүргізілуі және зерттеулер барысынданда аршылған нысандар47 бет
Сыр бойының орта ғасырлық қалалары34 бет
«атакент» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу37 бет
«Саяхат» туристік компания қызметінің деректер қорын жобалау31 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
«әуезов атындағы орындар» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу36 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Абылай хан даңғылы» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь