Сырдария өзенінің орта ағысындағы қалалар мен елдімекендерде бұрын және соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулер кезінде алынған деректер

КІРІСПЕ
I.СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДАҒЫ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЛАЛАР МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ДЕРЕК КӨЗДЕР
1.1 Сырдария өзенінің орта ағысындағы ортағасырлық қалалар мен елді мекендердің тарихи . археологиялық зерттелуі
1.1.1 1867 . 1960 жж. аралығындағы зерттеулер
1.1.2 1960 . 2003 жж. аралығындағы зерттеулер
1.1.3 2003 . 2009 жылдардағы зерттеулер
1. 2 Сырдария өзенінің орта ағысындағы ортағасырлық қалалар, тарихи тұлғалар және тарихи орындар туралы дерек көздері
1.2.1 Ауыз әдебиетінің (аңыздар) деректері
1.2.2 Жазба деректер
II. СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДАҒЫ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЛАЛАР МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕРДІҢ ТАРИХИ . ТОПОГРАФИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН СИПАТЫ
2.1 Сырдария өзенінің сол жағасындағы ортағасырлық қалалар мен елді мекендер
2.2 Сырдария өзенінің оң жағасындағы ортағасырлық қалалар мен елді мекендер
2.3 Ортағасырлық сәулет ескерткіштері
Ш. СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДАҒЫ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ КЕРУЕН ЖОЛДАР
3.1 Сырдария өзенінің сол жағалауы бойындағы ортағасырлық керуен жолдары
3.2 Сырдария өзенінің оң жағалауы мен Қаратаудың ортағасырлық
керуен жолдары
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер
Тақырыптың өзектілігі. Соңғы кездегі кешенді археологиялық-тарихи зерттеулердің нәтижесінде Қазақстан аумағы Еуразияның байырғы және ортағасырлық тарихында аса маңызды рөл атқарған орталықтардың бірі болғаны анықталып отыр. Алайда тотаритарлық жүйе үстемдік еткен кезеңде еліміздің ортағасырлық тарихы, оның мәдени және рухани жетістіктері өз дәрежесінде көрсетілмеді.
Тек тәуелсіздігіміздің арқасында байырғы тарихымызды терең тануға даңғыл жол ашылды. Тәуелсіздік алғалы бері қолға алынған және «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында атқарылған жұмыстардың негізінде ғылыми айналымға жаңа тарихи және археологиялық деректер қосылды.
Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Қазақстан аумағын ортағасырлық дәуірде мекен еткен халықтың бір бөлігі көшпенділікпен қатар отырықшы және жартылый отырықшы болғаны, Қазақстанның едәуір бөлігінде ортағасырда қалалар мен тұрақты елдімекендердің болғаны жөнінде материалдар көптеп жинала бастады. Қазақ даласындағы ортағасырлық кез-келген қалашық, елді мекен өзі орналасқан өңірмен, Қазақстанның басқа да аймақтарымен тығыз байланыста дамыды. Кез-келген қалашық бір ауданның сауда, қолөнер, діни, әкімшілік орталығы болды, ал Баласағұн, Қаялық, Отырар, Сарайшық, Сайрам, Сауран, Сығанақ, Тараз, Түркістан – жеке хандықтардың, ірі феодалдық иеліктердің астаналары қызметін атқарды. Аталған қалаларда бүкіл Еуразия аумағы үшін маңызды шешімдер қабылданып отырды. Мәселен, 1763 жылы Түркістан қаласында қазақ билеушілері жиналып, Қытай империясы тарапынан Орталық Азия елдеріне жаулап алу қаупі төнуіне орай көрші мұсылман мемлекеттерімен, Ауғанстан билеушісімен бірлесіп іскери одақ құру мәселесін қарап мақұлдады. Ал 1771 жылы Түркістан қаласында Абылайды үш жүздің ханы етіп көтеру рәсімі өтті. Яғни Қазақстан шынайы ортағасырлық тарихын жазу үшін ортағасырдағы хандықтардың орталығы болған – қалалар мен тұрақты елді мекендер тарихын тереңдете зерттеу қажет.
Қалалардың саяси орталық қана емес, сонымен қатар қолөнер және сауданың орталығы болғанын ескерсек оларды зерттеудің қаншалықты маңызды екенін түсінуге болады. Жалпы, қалаларда жүргізілген зерттеулердің барысында қалалардың пайда болуы, қалыптасуы, дамуы, олардың әкімшілік сауда, қолөнер орталықтарының көлемдері, ішкі құрылыстар туралы, жекелегн бөліктерінің, шаруашылық және қала аймақтары мен аймақтық қорғаныс жүйесі, құрылыс өнеріне, үй жайына, суландыру, жылыту тазалық жүйелеріне, заттай мәдениетіне қатысты құнды деректер алуға болатынын ескерсек бұл тақырыптың ортағасырлық тарихымыздың ақтаңдақтарында аса өзекті екендігі айқындала түседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сырдария өзенінің орта ағысының ортағасырлық қалалары мен елдімекендерінің бір жарым ғасырға жуық зерттелу тарихы бар. Сырдария өзенінің орта ағысының ортағасырлық қалалары мен елдімекендерінің зерттелуі ортағасырлық Сығанақ қаласымен байланысты.
1. Лерх П. Археологическая поездка в Туркестанский край в 1867 году. – СПБ., 1870. – 50 с.
2. Каллаур В.А. Древние города Саганак (Сунак), Ашнас или Эшнас (Асанас) и другие в Перовского уезде, разрушенные Чингис-ханом в 1219 // ПТКЛА, год V. – Ташкент, 1900. – С. 6, 9-11.
3. Руднев А.О. Заброшенный уголок // Туркестанские ведомости, 1900. – №15-17.
4. Кастанье И.А. Древности Киргизской степи и Оренбургского края. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 516 с.
5. Якубовский А.И. Развалины Сыгнака (Сугнак). Талқандалған Сығнақ (Сунақ). – Алматы: Дәуір, 2008. – 126 c.
6. Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного Казхстана // Известия АН Каз ССР. Серия археологическая. Вып. 2. – Алма-ата, 1949. – №67. – С. 59-69.
7. Археологическая карта Казахстана. Реестр. – Алма-Ата: АН КазССР, 1960. – 485 с.
8. Левина Л.М. Керамика нижней и средней Сырдарьи в I тысячелети н.э. – М.: Наука, 1971. – 252 с.
9. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древнии Отрар (топография, стратиграфия, перспективы). – Алма-Ата, 1972. – 215 с.
10. Грошев В.А. Ирригация Южного Казахстана в средние века. – Алма-Ата: Наука, 1985. – 152 с.
11. Отчет. Археолого-этнографическое изучение Чуиской долины. – Архив кафедры археологии и этнографии КазГУ им. Аль-Фараби. 1983. – С. 51.
12. Ғылыми-зерттеу жұмысы туралы есеп. Шу, Талас өңірлері мен Қаратаудың археологиялық зерттеулері. – Әл-Фараби атындағы археология және этнология кафедрасының архиві. 1994. – 41-64 бб.
13. Ғылыми зерттеу жұмысы туралы есеп. Түркістан ескерткіштер. – Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің археология және этнология кафедрасының архиві. – 1996. – 11-24 бб.
14. Жолдасбаев С. Ортағасырлық Сығанақ қаласы (X – XVIII ғғ.). – Түркістан: Тұран баспаханасы, 2010. – 224 б.
15. Елеуов М. Жаңақорған және Шиелі аудандарының археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихы. // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (ҚазҰУ) хабаршысы. Тарих сериясы. – 2005. – №3. – 93-97 б.
16. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана // Труды Института истории, археологии и этнографии АН КазССР. Т.V. – Алма-Ата: Наука, 1958. С. 3-215.
17. Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. – Алма-Ата: Наука, 1986. – 256 с.

18. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города... – Фрунзе: Типография АН КиргССР, 1959. – 185 с.
19. Аманбаева Б.Э. Матеральная культура городов Чуйской долины домонгольской эпохи (VI -начало XIII вв.) и проблемы культурогенеза: Авторев. дисс. канд. – Санк-Петербург. – 1993. – 25 с.
20. Перегудова С.Я. История развития градостроительства и архитектуры Чуйской долины в средние века (по данным археологии): Автореф. дис. канд. – Алма-Ата, 1992. – 22 с.
21. Елеуов М. Шу – Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары мен мекендері (VI – XIII ғ. басы). Тарих ғыл. докт. дисс. – Алматы, 1999. – 360 б.
22. Смирнов Е. Г. Древности на среднем и нижнем течении р. Сырдарьи //Протоколы Туркестанского кружка любителей археологии (ПТКЛА), год II. Ташкент, 1897. – С. 6-8.
23. Каллаур В. А. Древние города, крепости и курганы по реке Сыр-Дарье, в восточной части Перовского уезда // ПТКЛА, год VI. Ташкент, 1901. – С. 70-75.
24. Диваев Ә. Тарту. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 256 б.
25. Қоңыратбаев Т. Ертедегі ескерткіштер. – Алматы: Өнер, 1996. – 272 б.
26. Агеева А.Н. Керамика городов и поселений среднего течения Сырдарьи и Каратау // Известия АН КазССР. Серия археологическая. – Вып.2. – 1949. – №67. – С. 100-118.
27. Толстов С. П. По древним дельтам Окса и Яксарта. – Москва, 1962. –324 с
28. Акишев К. А., Байпаков К. М., Ерзакович Л. Б. Новое в средневековой археологии Южного Казахстана // Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. – Алма-Ата, 1970. – C. 17-21.
29. Жолдасбаев С. Ж. Однослойные поселение среднего течения Сырдарьи (X-XV вв.) // Средневоковые города Южного Казахстана. – Алма-Ата: Изд. КазГУ, 1986. – C. 88-98.
30. Жолдасбаев С.Ж. Поселение Актас – Мечет (XVIII-XIX вв.) // Древности Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1975. – C. 86-93.
31. Жолдасбаев С.Ж. Раскопки укрепленного поселения Жалгыз-там (XV-XVII вв.) // В глубь веков. – Алма-Ата: Наука, 1974. – C.173-187.
32. «Қызылорда облысы Сырдария ауданы археологиялық ескерткіштерін табу және оларға құжаттар (паспорт) толтыру» тақырыбы бойынша жасалған ғылыми зерттеу жұмыстарының есебі. Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институтының архиві. Опись 1, дело 2266. – 36с.
33. Қоңыратбаев Ә. Бестам қорғалсын // Өскен өңір. 1973, 6-қаңтар; Ескі қамалдар қорғалсын // Ленин жолы. 1969, 22-тамыз; Оқшы атадағы бірер сөз // Өскен өңір. 1979, 22-қыркүйек; Сырдың тариахи-мәдени ескерткіштері // Қазақ әдебиеті. 1982, 17-қыркүйек.
34. Майлин Б. Мәдениет мұралары // Еңбекші қазақ. 1926, 20-қараша.
35. Әбіласанов Ә. Сығанақ. – Алматы: Өнер, 1991. – 152 б.
36. Әшімұлы Ш. Сыр ғұламалары. – Шымкент, 2002. – 279 б.
37. Оқшы атадағы 7 әулие. – Қызылорда, 2003. – 84 б.
38. Жолдасбаев С., Нұрханов Б., Әбсадық Ж., Өтеген Ж. Сунақ Ата мешіті XIV-XIX ғғ. // Қазақ тарихы. – 2006. – №5 – 31-34 бб.
39. Мұстапаева Д. Ортағасырлық Сығанақ қаласынан табылған керамикалардағы өрнектер сипаты. // Қ. Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-Түрік университетінің хабаршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – 2005. – №3. – 115-119 бб.
40. Жолдасбайұлы С. Ортағасырлық Сығанақ қаласында 2008 жылы жүргізілген археологиялық зерттеу жұмысы // Марғұлан оқулары – 2009. Халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. – Петропавл, 2009. – 123-125 бб.
41. Жолдасбаев С.Ортағасырлық Сығанақ қаласының аумағын суландыру жүйесі жайлы деректер // Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – Алматы, 2009. – №1. – 271-274 бб.
42. Жолдасбаев С., Мұстапаева Д. Ортағасырлық Сығанақ қаласының сәулеттік керамикасы // Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – Алматы, 2009. – №1. – 196-199 бб.
43. Жолдасбаев С., Нұрханов Б., Мургабаев С., Бахтыбаев М., Амантуров М. 2009 жылы ортағасырлық Сығанақ қаласында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары // Мемлекеттік мәдени мұра бағдарламасы бойынша 2009 жылғы Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. – Алматы, 2010. – 84-87 бб.
44. Елеуов М. Ескерусіз қалған ескерткіштер. – Түркістан: Қ. Ясауи атындағы ХҚТУ баспасы, 2005. – 119 б.
45. Валиханов Ч.Ч. Исторические предания о батырах XVIII века // Сочинения в 5-ти томах. – Алма-Ата: Изд. АН КазССР, 1961. – Т.1. – С. 220-227.
46. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазақстан Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962. – 428 б.(55б.)].
47. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, Ана тілі, 1984. – 272 б.
48. Диваев Ә. Көккесене атауының маңызы туралы (тарихи-археологиялық жазба) // Тарту. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 208-211 бб.
49. Караффа Корбут Узгентская легенда // ПТКЛА, 1897. С. 3-4
50. Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Кызылординская область. – Алматы: Аруна, 2007. – 376 с.
51. Фазаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман наме - йи Бухара (Записки бухарского гостя). – М.: Наука, 1976. – 195 с.
52. Қинаятұлы З. Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы // Отан тарихы. – №3. – 2008. – 90 - 95 бб.
53. Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. Үш томдық. – Алматы: Хант баспасы, 1997. – Т.1. – 600 б.
54. Киракос Гандзакеци. История Армений (Перевод с девне армянского, предисловие и комментарий Л.А. Ханральян). – М.: Наука, 1976. – 357 с.
55. Әбілғазы. Түрік шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 200 б.
56. Ибрагимов С.К., Мингулов Н.Н., Пишулина К.А., Юдин В.П. Материалы по истори Казахских ханства XV-XVIII веков (извлечения из персидских и тюрских сочинений). – Алма-Ата: Наука, 1969. – 652 с.
57. Спасский Г.И. Книга глаголемая большой чертежь, изданная по порученею императорского общества истории и древностей российских действительным членом общества. – М.: В Университетской типографии, 1846. – 327 с.
58. Левшин А.И. Описание киргиз - казачьих или киргиз - кайсацких орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
59. Мәмиев Т. Кейінгі ортағасырдығы Арал өңірі қалалары (XIII-XVIII ғғ.): Тарих ғыл... канд...дисс... – Алматы, 2004. – 249 б.
60. Сығанақ археологиялық экспедициясының 2006 жылы Жаңақорған ауданындағы Сығанақ қаласындағы жүргізген ғылыми-зерттеу жұмысының есебі. – Түркістан, 2007. – 52 б.
61. Қинаятұлы З. Шыңғыс хан және Қазақ мемлекеті. – Алматы: Тарих тағлымы, 2010. – 728 б.
62. Нехорошев В.П. К переселенческому вопросу в Сыр-Дарьинской области // Туркестанские ведомости. – 12 янврь 1907.
63. Ғылыми есеп. Шу керуе жолын зерттеу және Жамбыл, Шымкет, Қызылорда облыстарының ортағасырлық ескерткіштерін паспорттау. – Алматы, 1991. – 79 б.
64. Ғылыми-зерттеу жұмыс туралы есеп. Шу Талас өңірлерімен Қаратаудың археологиялық зерттеулер. – Алматы, 1994. – 66 б.
65. Қазақ Совет энциклопедиясы. 6 том. – Алма-Ата, 1975. – 640 б.
66. Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. II том. – Алматы: Атамұра, 2010. – 640 б.
67. Протокол Туркестанский кружка любителей археологии (ПТКЛА), год V. Ташкент, 1900. – С. 12-13; ПТКЛА, год VI. Ташкент, 1901. – С. 98-101.
68. Қасенов М.С., Қасенова Г.А. Көккесене // Қ. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінің (ХҚТУ) хабаршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – Түркістан, 2004. – №3. – 146-151 бб.
69. Ибадуллаева З. Айқожа ишан және ишандардың қазақ даласындағы орны // Отан тарихы. – 2008. – №3. – 82-88 б.
70. Саттарұлы С. Абдулжалил баб (Хорасан ата). – Алматы: РИИЦ - АЗИЯ, 2007. – 520 б.
71. Байпақов К.М., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 208 б.
72. Маргулан А.Х. Древние караванные пути через пустыню Бетпак-дала //Вестник АН КазССР. – 1949. – № 1 (46). – С. 68-78.
73. Елеуов М. Қаратаудың ортағасырлық керуен жолдары. – Түркістан: Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ Тұран баспаханасы, 2007. – 25 б.
74. Ерзакович Л.Б. Караванные пути Юга Казахстана в ХІІІ-ХҮІІІвв. // Известия АН КазССР. Серия общественная. – 1969. – № 2. – С.79-84.
75. Плано Карпини. История монгалов // Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения. – Алматы: Ғылым, 1993. – С. 64
76. Елеуов М. Плано Карпини мен Гильом Рубруктың Қазақстан арқылы сапары туралы // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – № 4(31). – 2003. – 69-71 б.
77. Талеев Д.Ә. Сырдарияның сол жағалауындағы жаңа ашылған ескерткіштер // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Археология және этнология кафедрасының 40 жылдығына арналған «III Оразбаев оқулары» атты халықаралық ғылыми-конференция материалдарының жинағы (Жауапты ред. Ә.Т. Төлеубаев). – Алматы: Қазақ университеті, 2011. – 105-109 б.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Соңғы кездегі кешенді ... ... ... аумағы Еуразияның ... ... ... аса ... рөл ... ... бірі болғаны
анықталып отыр. Алайда тотаритарлық жүйе үстемдік еткен ... ... ... оның ... және ... жетістіктері өз дәрежесінде
көрсетілмеді.
Тек тәуелсіздігіміздің ... ... ... ... ... жол ... Тәуелсіздік алғалы бері қолға алынған және «Мәдени мұра»
бағдарламасы аясында атқарылған жұмыстардың негізінде ... ... ... және ... ... қосылды.
Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Қазақстан ... ... ... ... ... бір бөлігі көшпенділікпен қатар отырықшы және
жартылый отырықшы ... ... ... ... ... мен тұрақты елдімекендердің болғаны ... ... ... ... ... ... ортағасырлық кез-келген қалашық, елді
мекен өзі орналасқан өңірмен, Қазақстанның басқа да ... ... ... Кез-келген қалашық бір ауданның сауда, қолөнер, діни,
әкімшілік орталығы болды, ал ... ... ... ... ... ... Тараз, Түркістан – жеке хандықтардың, ірі ... ... ... ... ... қалаларда бүкіл Еуразия
аумағы үшін маңызды шешімдер қабылданып отырды. Мәселен, 1763 ... ... ... ... жиналып, Қытай империясы тарапынан
Орталық Азия елдеріне жаулап алу қаупі ... орай ... ... ... билеушісімен бірлесіп іскери одақ құру мәселесін
қарап мақұлдады. Ал 1771 жылы ... ... ... үш жүздің ханы
етіп көтеру рәсімі өтті. Яғни Қазақстан ... ... ... ... ... ... орталығы болған – қалалар мен тұрақты елді
мекендер тарихын тереңдете зерттеу қажет.
Қалалардың ... ... қана ... ... ... ... ... орталығы болғанын ескерсек оларды зерттеудің қаншалықты ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулердің
барысында қалалардың ... ... ... ... ... әкімшілік
сауда, қолөнер орталықтарының көлемдері, ішкі құрылыстар туралы, жекелегн
бөліктерінің, шаруашылық және қала аймақтары мен ... ... ... ... үй ... ... жылыту тазалық жүйелеріне, заттай
мәдениетіне қатысты құнды деректер алуға болатынын ... бұл ... ... ... аса ... екендігі айқындала
түседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сырдария өзенінің орта ... ... мен ... бір ... ... жуық ... бар. ... өзенінің орта ағысының ортағасырлық қалалары ... ... ... ... қаласымен байланысты.
Ортағасырлық Сығанақ қаласының тарихи – ... ... ... 1867 жылы ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстанға келген шығыстанушы П.И. Лерхтың қызметімен байланыстырған жөн.
П.И. Лерх Сығанақ қаласының орнын ... ... ... ... атап ... [1, c. VII]. 1899 жылы В.А. ... ... қаласының
жобасын түсіріп, қаланың әр-түрлі құрылыс орындары, көше іздері көрініп
жатқанын ... және ... ... ... арықтар барын ескере
отырып бұл жерде егіншіліктің дамығанын айта ... ол ... ата ... Сығанақ қаласымен баламалаған Н.Лыкошин мен ... ... ... [2]. 1900 жылы А.О. Руднев Сырдарияның орта
ағысының сол жағасындағы Қысты шатқалымен Үшқайық өткелі аралығында ... он бір ... ... мен елді мекендерді тіркеуге алды,
олардың қатарында Қауған ата, Артық ата және Разды ата ... бар ... жылы ... ортағасырлық Сығанақ қаласында болып, қаланың тарихи-
топографиялық құрылымын, суландыру жүйесін зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... құрылыстарды көрген [4, с. 279-
322].
1927 жылы ... ... ... Академиясы бойынша ортағасырлық Сығанақ
қаласында зерттеу жүргізген А.Ю.Якубовский қаланың тарихи-топграфиялық
жобасын түсіріп, оның ... ... алып ... ... өмір ... ... қала ... сәулет өңірі ескерткіштеріне сипаттама
жасады. Сонымен қатар, ол ортағасырлық ... ... ... ... осы ... ... ... деректерді жинап, жариялад [5].
1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археология экспедициясы Сырдарияның сол
жағалауы, ... ... ... ... мен ... ашып,
жобаларын түсірді [6].
1946 жылы Хорезм ... ... ... ... ... зерттеу жүргізді[7, с.226].1966 жылы Хорезм
археолог-этнографиялық экспедициясының Сырдари бағыты тобы ... ... ... қалаларда зерттеу жүргізді[8, с. 198-217].
1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев)
Сырдарияның орта ... ... ... ... ... ... ... аэробарлау және байқау қазбаларын жүргізді [9,
с. 153-164]. 1979-1980 жылдары ОҚКАЭ-ның ирригациялық тобы ... ... ... Сырдарияның сол жағалауында зерттеу жүргізді[10, с. 94-
96].
1982 жылы [11], 1992 жылы [12], 1996 ... ... ... ... тобы ... Жаңақорған және Шиелі
аудандарында бірнеше қалалар мен ... ... ... ... ... ... А.Ясауи атындағы ХҚТУ-дің Сығанақ археологиялық
экспедициясы ... ... ... ... ... 14-16 бб.], 2004-2010 жылдары «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша ... ... одан әрі ... жылы ... ... 2005 жылы ... айларында
Республикалық «Мәдени мұра» бағдарламасының ... ... ... ... ... даярлау» тақырыбы бойынша Қызылорда
облысының Шиелі мен Жаңақорған аудандарыныңХҚТУ Археология ғылыми-зерттеу
орталығы мен Ә.Х. ... ... ... ... ... ... бірлескен экспедицисы жұмыс жүргізді. Зерттеу барысында екі
аудан көлемінде 358 археологиялық ... ... 256 ... 102 Шиелі ауданында орналасқан [15, 95 б.].
Зерттеу жұмысының ... ... ... орта ... ... ... бұрын және соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулер кезінде
алынған деректерді жинақтап, топтастырып, саралау.
Зерттеу жұмысының міндеттері. Сырдария өзенінің орта ағысындағы қалалар
мен ... ... ... ... ... мен ... зерттеуге ауыз әдебиеті деректерін (аңыздар) пайдалана отырып,
ғылыми ... ... ауыз ... ... және ... ... ... тарихи тұлғалар, тарихи орындар туралы мәліметтерді
нақтылап, толықтыру; ортағасырлық қалалар мен ... және ... ... ... ... туралы нақты мәлімет
беру; Түрік ... ... ... ... орта ... ... өткен
керуен жолдарының, оның тармақтарының бағыттарын анықтап, оладың бір-
бірімен ... ... ... хронологиялық шеңбері. Ортағасыр дәуірінен бастап XIX
ғасырдың аяғына дейінгі мерзімді қамтиды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Сырдария өзенінің орта ... ... мен ... ... ... бір ізге
түсіріліп, негізгі нәтижелері мен ғылыми зерттеу бағыттары ... мен елді ... ... ... ... Сырдарияның сол және оң ... ... ... ... керуен жолдарының бағыттары анықталып, көрсетілді.
Жұмыстың деректері мен зерттеу әдістері. Диссертациялық жұмыс ... ... ... ... және ... министрлігінің Ә.Х.
Марғұлан атындағы археология ... ... ... ... ... материалдары және Қазақстан ... ... ... қор бөлімінің материалдары пайдаланылды. Сонымен қатар
жұмысты жазуға Е.И.Агеева, ... Т.Н. ... ... ... К.М. ... Л.Б. ... С.П. Толстов,
М.Елеуов, С.Жолдасбаевтың ғылыми есептері мен еңбектері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының географиялық ... ... ... орта ағысы,
Қызылорда облысы, қазіргі бөлініс бойынша Жаңақорған және Шиелі аудандарын
қамтиды.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. ... ... ... ... ... ... олар: «Бұзылып жатқан тарихи-мәдени ескерткіштерді зерттеу
және оларды туристік нысандарға енгізудің өзекті мәселелері» атты далалық-
тәжірбиелік ... ... ... ... ... мәселелері мен
келешегі» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары;
«Қазақстан археологиясы мен этнологиясы магистранттар ... ... ... «Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің археология және ... ... мен ... атты ... ... ... ... құрылымы. Диссертациялық жұмыстың құрылымы тақырыпты
және алға ... ... ... ... бір ... ... жасалды.
Диссертациялық жұмыс кіріспе, үш тарау, қорытынды, пайдаланылған ... ... ... ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДАҒЫ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЛАЛАР МЕН ЕЛДІ
МЕКЕНДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ДЕРЕК ... ... ... орта ағысындағы ортағасырлық қалалар мен
елді ... ... - ... ... 1867 – 1960 жж. ... ... ортағасырлық қалалары мен мекендерінің зерттелу тарихы
және оны кезеңдерге бөлу ... ... әр ... ... айтып жүр.
Мәселен, Е.И.Агеева мен ... ... ... ... мен мекендерінің зерттелу тарихын XVIII ғ. ... оны ... ... және кеңестік кезеңдерге бөледі [ 16, с.12-20].
К.М. ... ... ... Талас, Шу, Іле өңірлеріндегі
ортағасырлық қала мәдениетінің зерттелуін XVI ғ. ... ... ... ... екіге ( XVI ғ. – 1870 ж.; 1870 – 1917 жж.), ... ... ... (1917 – 1935 жж; 1936 – 1945 жж; 1946 – 1959 ... ж. бергі уақыт) жіктейді[17, с. 12-22].
Шу өңіріндегі ... ... мен ... зерттеген
Қырғызстан археологы П.Н. Кожемяко қалалар мен мекендердің зерттелу тарихын
XIX ғ. 80-жылдарынан бастап оны ... ... ... және ... деп ... ... қарастырады, бірақ онан әрі бөлмейді[18, с.65-
167]. Іле өңірінің қалалары мен мекендерінің зерттелу ... ... ғ. ... ... оны ... ... және төңкерістен кейінгі
кезеңдерге бөледі, ол ... ... ... ... ... екіге (XIX
ғ. ортасы – 1893 ж.; 1893 – 1917 ж.;) ал төңкерістен кейінгі кезеңді ... – 30 ж. ... 30 – ж. ... – 1946 ж.; 1946 – 1960 жж.; 1960 ... жж.) жіктейді. Археолог Б.Э. Аманбаева Шу өңіріндегі ортағасырлық
қалалар мен ... ... ... зерттелу тарихын бес кезеңге
бөледі. Олар: 1885 – 1917 жж.; 1917 – 1935 жж.; 30 – ж. ... 50 ... ... ... осы ... ... (1993ж.) дейінгі кезеңдер
[19, с, 3-5)], ал С.Я.Перегудова болса Шу ... ... ... ... ... ... ... үш кезеңіне тоқталады: XIX
ғасырдың соңынан басталған кезең; 1925 – 1929 жж.; 30 – ... ... ... кезең [20, с. 7-10].
Белгілі археолог М.Елеуов Шу өңіріндегі ... ... ... ... ... XIX ғ. ... ... басталатынына тоқтала
отырып, кеңестік кезеңге дейінгі зерттеулерді ... ( XIX ғ. ... 1893 ж. ... және 1893 – 1917 жж.), ал ... ... төртке
(1917 – 1935 жж.; 1936 – 1945 жж.; 1946 – 1959 жж.; 1960 ж. ... ... ... 33 ... ... орта ... ортағасырлық қалалары ... ... ... Сығанақ қаласымен байланысты.
Ортағасырлық Сығанақ қаласының тарихи – ... ... ... 1867 жылы ... ... ... жолсапармен Оңтүстік
Қазақстанға келген шығыстанушы П.И. Лерхтың қызметімен байланыстырған жөн.
П.И. Лерх Сауранда аз ғана ... ... ол ... ... ... ат үсті ғана ... ... Дегенмен ол, Сығанақ қаласының орнын
Жөлектің шығысында, Қаратау жағында екенін атап өткен [1, c. VII]. ... ... ... чертежа» атты картадағы қателікті ескере отырып,
Түркістан мен ... ... 48 ... ал ... пен Сауранның арасын 90
верст деп ... [1, с. ... жылы ... әуесқойларының Түркістан үйірмесі, ... ... 1917 ... дейін өз жұмыстарын үзбей атқарды. Осы жыл
аралығында үйірме мүшелері көне ... ... алу, ... ... ... түсіру және археологиялық қазба жұмыстарын жүргізуді
де қоса ... ... ... ... бірі ... ... мен ... ортағасырлық жазба деректеріне
сүйене отырып, онда аталған қалалармен баламалау болып ... ... ... ... ... ... ... мақалалары жарыққа шығып отырған.
1897 жылы Сырдарияның төменгі және орта ... ... ... зерттеу мақсатымен үйірме мүшесі Е.Т. Смирнов осы өңірде
болып, өз ... ... ... ... және ... ... аталғанына кеңінен тоқталды. Сонымен қатар, Сырдарияның сол жағалық
орта ағысындағы Қауғаната, Артық, Құмиян, Мейрам қалаларында болып, өзеннің
оң ... ... ... ... ... қаласымен баламалап, оның
төңірегіндегі көптеген құрылыс орындары ... ... ... ... кезде Сығанақтың Төменарық каналы арқылы ... ... ... жылы ... ... Н.В. ... ... сол жағасымен жүріп,
ортағасырлық Қауғаната, Артықата қалаларында ... қала ... ... ... тұрғындар мешіттер соғу ... алып ... ... [3, с. 108-109].
1899 жылы В.А. Каллаур Сырдарияның орта ағысындағы бірнеше ортағасырлық
қалаларда болып, ортағасырлық Сығанақ қаласының тарихи – ... ... ... ата ... ... ... қаласымен
баламалаған Н.Лыкошин мен Е.Т.Смирновтың пікіріне қосылатынын білдірді [2,
с. 6-9]. Осы сапарында В.А. Каллаур Шиеліден солтүстікте 20 ... ... ... ... ... ... ... оны сырттай қоршап тұрған қамалдан тұратынын анықтап, қаланың ... ... ... күйдірілген кесектен қаланған бес құрылыспен
байланыстырады [2, с. 12-13]. 1900 – 1901 ... ... ... ағысында барлау жүргізген В.А. Каллаур өзеннің сол ... ... ... ... ... ... ... және оң жағалауындағы Ордакент, Ақтөбе қалаларымен елді
мекендерінің ... ... ... ... туралы
нақты мәліметтер берген, сонымен қатар ... ата, ... ата ... Оқшы ата жайлы аңыз деректерді өз еңбектерінде жариялайды ... ... жж. В.А. ... ... ... ... 5 км жерде орналасқан Көккесенеде болып, ... ... ... ... ... ... атап өткен және ... ... ... [2, с. 12].
1905 жылы Түркістан археология әуесқойлар үйірмесінің хаттамаларының 40-
42-ші беттерінде Ә. Диваевтың ... ... атты ... Коккесене туралы аңыз берілген [4, с. 280-281]. Бұл мақалада
берілген аңызды, Т. Қоңыратбаев бірқатар ... атап ... ... ... ... ... Сыр ... іздеген деп
шамалаған [25, 108-109 бб.].
1907 жылы желтоқсан ... ... ... ... атауының
маңызы туралы» атты мақаласында, Перовск уезінің ағартушылары Жүсіпбек
Басығарин мен Сұлтан Ерәлі Қасымовтан ... ... ... ... ... жылы И.А. ... ... Орынбарға сапары кезінде 2 күн
ортағасырлық Сығанақ ... ... ... ... суландыру жүйесін зерттеп, қаланың үстінде және жанында тұрған
кесенелерді, бұзылып ... ... ... ... ... ... Оқшы ата, көп ... Абыз төбе, Ақ төбе, ... ата, ... ... ... ... ... қалаларында
болып, Хорасан ата (Әбдіжалил баб) жайлы аңыз деректер ... ... с. ... жылы ... мәдениет тарихы Академиясының тапсырмасы бойынша
ортағасырлық Сығанақта зерттеу жүргізген А.Ю. Якубовский қаланың ... ... ... оның ... ... алып ... өмір сүрген уақытын анықтап, қала көлеміндегі сәулет өнер
ескерткіштеріне ... ... ... ... ол ... қаланың
суландыру жүйесіне көңіл аударып, қалаға қатысты жазба деректерді
жинақтады. Ол ... ... ... ... ... ... тарихнамасында теңдесі жоқ еңбек жариялады [5].
1947 жылы Оңтүстік Қазақстандық археологиялық экспедиция ... ... ... ... ... жж. ... ... Экспедиция ұжымы 1947 жылы Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан,
Қызылорда облыстары аумағында 1500 км жол ... ... ... жүргізді. Археологиялық барлау жұмысының нәтижесінде А.Н.
Бернштамның «Оңтүстік ... көне ... және ... ... ... ... ... Онда ортағасырлық қалалардың топографиялық
құрылымының сызбаларын көрсетумен қатар, қаңлы мәселесіне де ... А.Н. ... ...... түркі текті тайпалар болып
табылады. Ташкент оазисінен бастап, Сырдарияның орта ағысына дейінгі аралық
кангюйлердің (қаңлы) ата жұрты деп ... ... жылы Е.Н. ... ... ... и поселений среднего течения
Сырдарьи и Каратау» атты ... ... [26]. ... ... ... экспедициясы мүшелері, Шымкенттен Жаңақорған ауданына
дейін, Сунақ ата және ... ... ... қалалары мен
елді мекендерден жиналған керамика ... Е.А. ... ... 6 ... ... ... Скиф-сармат – б.з.д VI – б.з.д III ғасырлар ;
2) Қаңлы – Хорезм – б.з.д III – б.з.д I ... ... – I – V ... ... және Соғды - Қарлық – VI – IX ғасырлар
5) ... –X – XII ... ... - ... – XIII – XVI ғасырлар[11, с. 100].
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының 1947 – 1951 ... ... ... ... мен ... «Из истории
оседлых поселений и городов Южного Казахстана» атты ... ... ... ... орта ... ... қалалармен
елдімекендердің тарихи – топографиялық құрылымына сипаттама берген және
Сырдарияның орта ағысы арқылы өткен ... ... ... ... орналасқан қалалар мен елдімекендер көрсетілген [16].
1960 жылы «Қазақстан археологиялық ... атты ... ... ... ... [7]. ... жерінде бір ғасырға жуық
жүргізілген тарихи – ... ... ... ... ... ... бес ... жуық ескерткіштері енген. Жинақта Сырдария
өзенінің орта ... ... және ... ... ... ... мен ... енген: Бестам қаласы, Көккесене
мавзолейі, Сығанақ ... ... ... ... ... ... ... ата елдімекені, Артық ата қаласы, Қауған ата қалалары [7,
с. 221-233].
2. 1960 – 2003 жж. аралығындағы зерттеулер
C.П.Толстовтың «По древних ... Окса и ... атты ... ... ... қорытындысы болып табылады. Зерттеу
жұмыстарының нәтижесінде Сырдария өзенінің орта ... ... ... және т.б. ... ... ... ... монғол
дәуірінде де болған және одан кейінде XV-XVII ғасырларға дейін өмір сүргені
анықталды [27, с. ... жылы ... ... Түркістан ауданынан Қызылорда облысына
дейінгі аралықта 70 ескерткішті ашып, зерттеген [3, с.194]. Осы ... ... орта ... ... ... ... оң жағасында орналасқан ортағасырлық Ақтөбе, Ордакент, Ақтоған
қалаларында қайта ... ... ... ... сол ... ... ... Келінтөбе қалаларын да зерттеп, Мейрам
төбе қаласы жанындағы бір ортағасырлық елдімекенді (биіктігі 3,5 м.) ... с. ... ... К.А. Ақышев басқарған Жетісу ... Арыс ... орта ... ... ... орта ағысы мен
Қаратаудың оңтүстік баурайын, Сарысу және Талас ... ... ... оазисінде далалық барлау жұмыстарын жүргізген. Далалық
барлау жұмысы барысында ... орта ... ... ... ... қалалары қайта зерттеліп, керамика материалдары жинақталды және
Ақүйік өзенінің орта ... 4 ... ... ... [28, ... ... К.А. Ақышев басқарған Отырар археологиялық
экспедициясы (ОАЭ) ... орта ... мен ... ... - ... аэротүсіріс, аэробарлау және байқау қазбаларын
жүргізді. ... ... ... ... ... мен оған ... ескерткіштер қазбасына дайындық мәліметтерін жинау ... ... ... ... ... орта ағысындағы
ортағасырлық Абызтөбе, Қотан, Қаратөбе, ... ... ... ... ... ... ата ... сыртқы сипат жоспары
жасалып, үстіңгі қабатынан қыш материалдар ... ... ... ... ... ... Олар ... өңіріне қосымша
дерек болғандықтан тек қана сипаттамалық ... ... [9, с. ... Отырарды зерттеу тұжырымының барысында келесі ... ... XII ... ... ... және ... ... болған Сығанақ қаласы болашақтағы іргелі зерттеудің орны болуға
тиіс деген қорытындыға келген.
1975 жылы ... ... ... ... ... тобы ... С. ... ортағасырлық Отырар –
Сығанақ (200км) қалаларының аралығында, бір мәдени қабатты ... аса ... ашып [29, с. 88], ... ... (XVII-XIXғғ.) [30], Жалғызтам (XV-
XVII ғғ.) [31] және Бозақор елдімекендерінде археологиялық қазба жұмыстарын
жүргізген [29].
Оңтүстік Қазақстан кешенді ... ... ... суландыру жүйесін тексеру бөлімі құрылып, оның жетекшісі В.А.
Грошев докторлық диссертациясына дейін ... ... ... ... Ол ... ... ... жүйелерінің өз
кезінде қандай маңызды рөлінің болғандығын көрсетіп ... ... ... атап көрсеткендей, Хорезмге пара-пар келетін шаруашылық және мәдени
алқап Сырдарияның орта, төменгі ағысындағы су ... Б.З. ... ... ... өңірімен салыстырмалы түрде зерттеген. Ол ... ... ... ... ... ... ... Қандоз
төрткүлін суландырған – Шолақарық, Мейрамтөбе, Қотан, Қаршығалық қалаларын
суландырған – Мейрамарық ортағасырлық ... ... ... ... анықтаған [10, с. 90-94].
1982 жылы С.М. Киров ... ... ... универсиртетінің
(ҚазМУ) археологиялық экспедициясы (жетекшісі М.Елеуов) Шиелі ауданындағы
Мортық елді мекенін ашады. 1990 жылы осы экспедицияның ... ... мен ... ... ... ... жұмыстарын жүргізіп, бірқатар
археологиялық ескерткіштерді есепке алды, ... ... ... Ақши ... ... ... ... Мортық төрткүлі, жаман
Ақтөбе және Омбай қалашығы бар, ... ... ... ғылымға белгілі
Ақтөбе қалашығы мен Қызылтам, Ноғайқорған төрткүлдерінде зерттеу жүргізген.
Жаңақорған ауданындағы орналасқан Ақтөбе (Сығанақтық) елді ... ... ... ... ... байқау қазбасын түсірген. Осы топ 1992
жылы Жаңақорған ауданы жерінде орналасқан Құмбұлақ елді ... ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізіп, IV-V ғасырлар кезінің
құрылыстарын ашты. 1993 жылы осы топ ... елді ... үш ... ... елді ... ашады, 1994 жылы Шиелі ауданындағы Шиелі
төрткүліне қазба жүргізіп, оның VIII-XII ғасырлар ... өмір ... 1996 жылы онан әрі ... ... ... ... ортағасырлық Қаратөбе, Мейрамтөбе қалалар аралығында барлау
жұмыстарын жүргізіп, Қаратөбенің ... ... кіші ... елді ... ... елдімекеніндегі қазба жұмыстарын жалғастырды [15, 94 б.].
1992 жылы ... ... ... (ҚПИ) ... тобы ... Т. Мәмиев) Шиелі ауданында археологиялық
барлау жүргізген кезде М. ... ... ... ... ... орналасқан Тастөбе, Мортық, Рабат 1, Рабат 2,Рабат 3,Рабат 4, ... ... ... ... ... ... және Бестам қалаларында
зерттеу жүргізген [32].
XX ғасырдың 50-жылдарынан ... ... ... ... ... ... көңіл бөліп, оларды зерттеуге өзінше үлес қосқан ғалымның
бірі Әуелбек Қоңыратбаев болатын. ... ... және ... ... тарихи жәдігерлердің тарихын зерттеп, оларға қатысты ... ... аңыз ... ... бұзылып бара жатқан
ескерткішті сақтау ... ... Оның ... ... ... «Бестам қорғалсын», « Ескі қамалдар қорғалсын», «Оқшы ата ... ... ... ... мәдени ескерткіштері» деген ... ... мен ... ... [33]. ... ... ұлы
жазушыларының бірі Бейімбет Майлиннің 1926 жылы «Еңбекші қазақ» ... ... ... ... ... онда ... мәдени
мұраларды сақтау керектігін сол кезде ... ... ... ... жаза ... ең ... оның ... керек екенін жазған
[34].
Шиелі ауданының тарихи ... ... ... үлес ... ... ... ... өмір сүрген уақытын анықтауға әрекет жасаған
ізденушілердің бірі – Ақтөре Әміров. Ол ... ... ... ... ... ... жүргізген, бірқатар археологиялық ескерткіштердің
орналасқан жерін тауып, құрылыстарына көңіл аударған, олардың қатарына ... ... ... орналасқан Үлкен Мортық, Кіші Мортық, Жүніс кесенесі,
ортағасырлық Бестам қаласы бар. Өлкетанушының Шиелі ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарын жүргізу
тәжірибесінен» деп аталатын ... ... ... және ... туралы құнды деректер келтірілген. Ақтөре Әміров ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... алған және
қаланың бірнеше жерлерінде қазба жұмыстарын жүргізген [15, 94-95 б.б.].
1991 жылы ... ... Ә. ... «Сығанақ» атты еңбегінде
ортағасырлық Сығанақ қаласына, қала маңындағы су ... ... ... ... ... тың деректері қамтылған [35].
1996 жылы Т. Қоңыратбаевтың «Ертедегі ескерткіштер» атты еңбегі жарыққа
шыққан. Онда да Сығанақ, ... ... ... ата, Оқшы ата, ... ... шолу жасалып, ғалымның болжамдары берілген [25].
2002 жылғы Ш. Әшімұлының «Сыр ... атты ... ... ... ... тарихи аңыздары, олардың қазақ рухани
мәдениетіне қосқан үлестері баяндалған [36].
2003 жылы ... ... ... ... 7 ... атты кітапта Оқша
атада жерленген тарихи тұлғалармен ... ... аңыз ... ... 2003 – 2009 ... ... жылы ортағасырлық Сығанақ қаласын Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық
қазақ-түрік ... ... ... ... ... С. ... археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп келеді.
Қаланың үш жеріне қазба жұмыстарын жүргізіп, археологиялық есепте қазба ... 2, ... 3 деп ... [14, 14-16 бб.]. Қалаға ... ... ... ... (2004 ж.) ... қала ... ... қақпаның алдынғы жағынан 120 метрдей жерден
бір үлкен мешітттің орны ашылған [38, 31 б.]. Д. ... ... ... табылған керамикадағы өрнектер сипаты»
деген мақаласында, 2003-2004 жылдары археологиялық қазба ... ... ... мен ... материалдарының өрнектерін Орта Азия
қалаларының керамикаларымен салыстырмалы түрде талданған [39].
2004 жылы қыркүйек-қараша айларында ... ... ... ... ... ... ... жинағын
баспаға даярлау» тақырыбы бойынша Жаңақорған мен Шиелі аудандары көлемінде
Қ.А. ... ... ... ... университеті (ХҚТУ)
Археологиялық ғылыми зерттеу ... мен ... және ... ... ... ... археология институтының бірлескен экспедициясы (М.
Елеуов, Ж. Құрманқұлов) ... ... ... ... ... жұмысы барысында, Жаңақорған ... ... 48 ... қайта зерттеліп, жаңадан 82 ескерткіш есепке алынды.
Ал Шиелі ауданынан бұрыннан белгілі 16 ... ... ... ... ... есепке алынды. 2005 жылы мамыр-шілде айлары аралығында
ХҚТУ Археология ғылыми-зерттеу орталығы мен Ә.Х. ... ... ... ... ... Жаңақорған және Шиелі
аудандарында археологиялық зерттеу жұмыстары онан әрі ... ... ... ... Жаңақорған ауданында 5 ... ... 113 ... ... ашылып, есепке алынды. Шиелі
ауданында барлау жұмысы барысында, Оқшыата, ... ... ... қайта зерттеліп, 26 ескерткіш жаңадан есепке алынды [15, 95
б.].
Сонымен, ... ... ... Қызылорда облысының Жаңақорған мен
Шиелі аудандарында жүргізілген археологиялық зерттеу жұмыстарының барысында
барлығы 358 археологиялық ескерткіш ... ... ... оның ... ... 102-сі Шиелі ауданында орналасқан. Екі ... 23 ... қала және 39 ... ... [15, ... жылы ортағасырлық Сығанақ қаласын ... ... ... ... ... қазба жұмыстарын
онан әрі жалғастырды. 2007 жылы тексеру жұмысы (стартиграфиялық ... ... соңы XIII ... басына келіп тоқтатылған, 2008 жылы сол жұмыс
онан ары ... ... ... ... керамикалардан түрлі-түсті
бояулармен боялған 160-тан астам ыдыс сынықтары ... оның ... ... ... ... ... ... формасын беретіні 26,
кесенің формасын беретін ернеуі 8, кесенің түбі 14, ал екі ... ... ... теракота XIII ярустан табылған [40, 123 б.].
2008 жылы шыққан, С. ... ... ... ... ... ... жайлы деректер (XIV-XVII ғғ.) – атты мақаласында,
Сырдарияның орта ... ... ... жайлы ортағасырлық
деректермен соңғы зерттеулерді талдай отырып, ... ... ... су ... ... ... ... жағынан Қаратаудан
аққан бұлақ суларымен суландырған және Төменарық ... ... ... ... ... мүмкін делінген [41, 273 б.].
С. Жолдасбаев, Д. ... ... ... ... ... – атты мақаласында, 2003-2008 жылы ортағасырлық
Сығанақ қаласында жүргізілген археологиялық ... ... ... ... ... ішінде сәулеттік керамикалардың үлгілерін жіктеу
негізінде оларды бояусыз және бояулы деп бөліп қарастырған [42, 196 б.].
2009 жылы ... ... ... Сығанақ қаласының орталық
және батыс бөліктерінде далалық зерттеу ... ... ... ... ... [43, 84 б.]. ... ... нәтижесінде,
қаланың орталық бөлігінде, шығыс қақпадан келетін қаланың үлкен көшесінің
бойында орналасқан бұл ... ... ... ... ... ... ... жобасына қарағанда мешіттің орны екендігі
анықталған. Ал ... ... ... жүргізілген қазба екі құрылыс кезеңі
екені анықталды. ... ... т.б. ... XV-XVIII ғғ.
жататындығы анықталды [43, 87 б.].
Қорыта ... , ... ... ... ... ... зерттеулер ең алдымен еліміздегі тарихи-мәдени ... ... алу, ... ... ... ... жасауға, қорғауға бағытталса, ал қазба жұмыстарын бірінші кезекте
бұзылып жатқан не бұзылу қаупі төніп тұрған ... ... ... еді. ... ... орта ... ортағасырлық Разды ата
елдімекені ... ... ... ... ... Шиелі ауданындағы
Телікөл каналын қазу кезінде ортағасырлық Бестамның сыртқы қамалы, оның
сыртындағы ... ... ... ... ... 35 жылдан бері ыза
суы тұр. Ортағасырлық Күйеутам елдімекені егістік алқабының астында ... ... ... [44, 106-109 ... 2 ... ... орта ... ортағасырлық қалалар, тарихи
тұлғалар және тарихи орындар туралы дерек көздері
1.2.1 Ауыз әдебиетінің (аңыздар) деректері
Халқымыздың ауыз ... ... ... ... бір көзі болып
табылады. Тарихымызда аса маңызды оқиғаларға ... ... ... мен
батырлық жырлар талай ғасырлардан бері халқымызбен бірге жасап келе жатқан
рухани қазынамыз, олар халық ... ... ... ... ең асыл ... бірі. Қазақ аңыздарын жинап зерттеген ғалымдар
арасында Ш.Ш. Уалиханов, Г.Н. Потанин мен Ә.Диваевты ерекше атап өткен жөн.
Ш.Ш. Уалиханов ... ... ... ... ... қатысты
әңгімелерді «тарихи аңыздар» деп атап, ... ... ... ... ... ... көрсетіп, тарихи оқиғаларды ертегі мен ... ... ... ... ... ... болған басты-басты оқиғалар, тарихи
тұлғалар, ежелгі қалалар, жер-су ... ... ... ... ... ... ертегілерден ерекшелігі туралы ... ... ... ... ертегілерден ерекшелігі сол – барлығы да тарихта болған
адамдар жайында айтылған, халық шығарған көркем ... ... ... 46, 55 б.]. Ғалымдар халық аңыздар туралы әртүрлі пікір айтады,
мәселен, М.Әуезов ... ... ... ... және күй ... деп
бөледі(55 б.), С.Қасқабасов оларды тарихи және топоникалық деп екіге ... 124-150 бб.], ... ... ... қала ... және ... деп ... жіктеген [48, 74-96 бб.]. М.Елеуов қазақ жеріндегі
ежелгі қалалар мен ... ... ... ... әрі ... бір
жерге (мекенге) қатысты болатынын ескере отырып тарихи мекендік (тарихи-
топономикалық) ... деп ... [21, 62 ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев Бестам қаласы
туралы мынадай аңыз келтіреді: «...бұл қала ... ... ... ... Ол ... ... қыпшақ тайпалары билеген. Қала кең,
зәулім ... ... ... Зәулімше атанған. Қала құрылысы аяқталған кезде
шаһарда Сыр бойындағы көптеген қалалар мен қамалдардың қатысуымен ... ... Онда ... күш ... сұлулар сынға түсіп, қолөнерші,
сәулетші, құрылысшы шеберлер өз өнерлерін ортаға ... Олар бес ... ... ... ... алғашқы көрмені ғана тамашалап, өзгелеріне
ат басын тіремейді. Осыған наразы болған халық өзге ... ... ... ... ... екен ... [25, 122 б.].
Ортағасырлық Көккесене туралы аңыз. Ортағасырлық Көккесене туралы 1905
жылы Түркістан археология әуесқойлар үйірмесінің хаттамаларының ... Ә. ... ... ... атты ... мынадай аңыз
берілген: «Осыдан үш жүз жыл бұрын Ақкесене мен ... ... ... ... ... ... бетке ұстар батырлары – Ұса мен Зиренг
болған. Қалмақтар ... бұл ... ... сағасы мен Қарықтыдан
(Арал теңізі) төмен, Сары Үйшік және ... ... ... ... екен.
Ол кезде қазақтардың көпшілігі қалмақтарға бағынып тұрған бағынып ... аз ғана ... ... ... Кіші жүз қазақтарының арасын мекен
тұтқан. Олар адай, беріш және аспан-бозғыл болып бөлінген, ... ... ... ... Ошақты руының қазақтары Перовск уезін, Ұлытау, Кішітау
жағын мекендеген. Ошақты ... ... ... шыққан Саңрық атты
батыр болыпты. Жоғарыда аталған Тайлақ батырға жиен ... ... ... батыр 35 жасқа толғанда Тайлақ ... ... ... қазақ
батырларының құрылтайына қатысады. Онда қалмақтарды қазақ жерінен қуып шығу
мәселесі қаралған. Содан соғысқа аттанып, үш жылға созылып, ... ... ... үлкен шығындармен шегінеді. Ең үлкен әрі шешуші ... ... ... ... ... Бұл жер ... ... дейін «Қалмақ
қырылған» деп аталып келеді». ... ... мен ... ... болғанын айғақтайтын аңыз бар екенін, оның әскери қарауыл
болғанын ... ... бұл ... ... ... ... Талас өзенінің бойындағы ономостикалық ... Сыр ... деп ... [25, 108-109 ... жылы ... ... ... Ә.Диваевтың «Көккесене атауының
маңызы туралы» атты мақаласында, Перовск уезінің ағартушылары ... мен ... ... ... алған мынадай аңыз-дерек жарияланған:
«Қай уақытта екені белгісіз, онша алыс емес ... ... ... ... адам ... ... Өзі асқан қатал болыпты. ... ... ... ... ер ... ... жас ... да салыпты. Сол
үшін халық оның ... ... ... ... Сол ... ... ханның зайыбына арнап соққан деседі. Мүрдесі белгі астында қалған.
Негізгі есігі шығыс емес, ... ... ... оны мешіт
болмаса керек деп жобалаған» [48].
Ортағасырлық Өзгент қаласының күйреуі туралы аңыз. 1897 ... ... ... ... ... Ташкент гимназиясының
оқушысы Караффа Корбуттың ... ... ... ... ... аңызы
жарияланған: « Осыдан сегіз ғасыр бұрын Өзгент ірі әрі бай қала ... ... 70 ... ... ... ... жетіп жатады екен.
Қалада сауда мен егіншілік кісібі ... ... бел ... ... жердегі тау арасынан тоғыз басты айдаһар шығып, жергіліктіхалыққа
қауіп төндірген. Бастарына қауіп ... ... ... келісімге келіп,
оған күніне 30 ұл, 30 қыз бала беріп тұратын болыпты. Барлық ... ... ... ... ... сұрайды. Ақыры құдай Өзгент
билеушісінің ұлы Қылыш Бұрханды жібереді. Бала айдаһармен ұзақ ... ... ... ... өледі. Өлі жылан биік тау басынан Қарадарияның
жиегіне ... ... ... ... ... ... жыланды көмуді
ұмытып кетеді. Өлі дене бұзылып, бойынан у шығып ауаны ... ... ... ... індетке шалдығады. Қала халқының бәрі індетке
шалдығып, қырылады. Сол кезден бастап Өзгент қаласы бос ... ... ата ... ... ... ... Қасым ата кесенесі Жаңақорған
ауданы Жаңарық ауылынан 25 шақырым батыста ... Бұл ... ... Төбесі ойық аталуы туралы мынадай аңыз сақталған:
«Бірде бір аңшы келе ... бір ... ... ол құс ... күмбезінің дәл
ортасынан құлап түскен, содан аңшы ол құсты алалмаған, аңшы қатты ... ... ... ... ... құлап қалған деседі. Сондықтан
кесене «төбесі ойық» деп аталып кеткен» [50, с. ... Ата ... ... ... ... ... жеті шақырымдай жерде
тұрған ескерткіш. Ескерткіш маңы қираған құрылыстарға қарап ... ... қала орны ... Оның бір ... Оқшы ... ... ... себепті ел бұл жерді Оқшы Ата деп атап кеткен. 1994 жылы ... ата ... ... ... аңыз ... алған: « Ертеде жаугершілік
заманда бір жетім бала қайыр сұрап жүреді екен. Оны бір ... мен шал ... ... ... өздерінің жалғыз қыздарына аға тұтып асырапты. Бұл кезде
қазақ жерін ... ... ... ... ханы ... Оның Қызылтам атты
ордасы болыпты. Тоқбура елдегі жас қыздардың тізімін жасатып, күніне ... ... ... бір ... ... ... ... Жетім бала шал-кемпірдің
қолында өсе береді. Оны ел Көгентүп деп атап кетеді. Бір күні ол ел ... ... ... ... ... оған әкесі наразылық білдіріп, қарындасың
жақын арады он ... ... соны ... ... алып ... ... ... Бала алған бетінен қайтпайды. Қарнақ шаһарына барып, қысқы
азығын жинауға кіріседі. ... ... бара ... ... Егер ... қарындасыма кісі жұмсаса, менің атымды атап үш рет ... ... тез ...... Біраз уақыт өткен соң Тоқбура жендеттері
келіп, бір қой мен ... алып ... ... ... бар ... деп айқай салады. Оның дауысын Қарнақтағы ... ... ... ... жұлып алып: «Я, құдайдың мылтығы ұрсын, Тоқбура қалмақты арпаның
қылтығы ... - деп ... ... ... екен деседі. Еліне келсе
қалмақ ханы Тоқбура өлген екен. ... ... ... ... ... деп ... таласуда екен. Көгентіп оларға болған жайды баяндап
береді. Ақыры ел жиналып өлікті ... ... ... ... жүрегіне
бір уыс арпаның қылтықтары барып ... ... Мұны ... ... бас иеді ... ... бері ... Оқшы Ата атап, халық әулие
санаған» [25, 120-121 бб.].
Абдулжалил баб (Хорасан ата) туралы аңыз. Абдулжалил баб ... ... ... ... Тарихи деректерде, Хорасан ата Сырдың бойына
исламдінін ... ... ... Оның Хорасан ата аталу себептері жайлы
мынадай аңыздар бар: бірінші, Иран патшалығында Хорасан қамалын жеңіп ... ... Ел ... де ... ... ... көп шығын болған. Сонда
Хорасан ата сол ... ... ... уыт ... ... елді ... кейін жоғарғы қарнынан сол уытты ... ... ... ... ... ... ... сауықтырған. Сондықтан Хорасан ата аталған;
үшіншісі, Өзінің бетінде де Хорасан шешектен қалған ... бар ... 338-340 ... жылы ... ата ... ... Мулла Абдулла Ниязовтан
мынадай аңызды жазып алған: « Хорасан ата тегі араб, ... ... Шын аты ... ... оның лақаб аты. Егер ол бұрын шешек
ауруына шалдыкпаган адамның үстінен өтер ... ол ... ... ... ... айығатын болған. Хорасан атаның Құсайын-Ғази атты баласы
болыпты. Ол қалмақ еліне шабуыл жасап, оларға ... ... үшін ... ... ... ... ... қалмақтар қулық
шығарып, оның жұбайынан Ғазидің таң намазы кезінде бар ... ... ... ... оны ... жүріп, таң намазы үстінде тауып,
шауып өлтіреді.
Намаз үстінде ... өзін ... ... біліпті. Бірақ
намазын үзбей, оның «кәусір» деп ... ... ... қайталаймын деп,
«әлфат» аталатын ұзын саласына түсіп кетіпті. Оны оқып ... ... ... ... ... шауып өлтірген. Тек бір ғана ... ... Оның ... ... ... Ол да ... ... қорғанамын
дегенше мерт болған. Қалмақтардың қолынан ... ... ... жүзі ... ал Шаһи ... беті шығысқа қарап қалыпты. Жұрт
оның жүзін қағбаға қарата алмаған ... жылы ... ... ата ... ... ... аңыз
жазып алған: « Хорасан ата таңғы намазын өз мешітінде, ал ... ... ... ... ... ... Ғази ... Сізді парыз намазы кезінде
көру қиын, ... ... ... – деп ... Оны мен ... ... ... Хорасан ата. Баласы қызыға түсіп: Ұзақ жол жүріп, арып-шаршап
барғаннан, сол Қағбаны ... ... ... па екен – ... ... осында алдыру үшін рұқсат сұрайды. Әкесі рұқсатын сұрайды. Әкесі
рұқсатын береді. Таңғы намаз кезінде Құсайын-Ғазидың ... ... ... ... Хорасан атаның үстіне тұрақтайды. Мұны көрген Хорасан ата
өз баласының әулие екенін біліп, жер ... ... ... ... ... ... Қағбаны қайтадан Меккеге жөнелтіпті. Бір жолы
осы Хұсайын Ғазидың сұрауы бойынша ... Сыр ... ... ... тұрған жер биік дуалмен қоршалыпты-мыс. Осы аңыздарды ... ... ... ... мұны ... ... сыйынғанын, кейін шариғатқа
сай еместігін біліп, мұнда сыйынуды тоқтатқанын жазады [5, с. 309-310].
Айқожа ишан ... ... ... ишан – ғұламалығымен, діндарлығымен,
көрегендігімен ... Сыр ... ғана ... ... ... ... ... текті тұлға. Ол сегізінші атада Дуана қожаға, 24-ші атада
Қожа Ахмед Ясауидің туған ... ... ... 33-ші ... ... ... інісі Әзірет Әлінің ұрпағы. Айқожа ишан 1773 жылы
Жаңақорған өңірінде ... ... Ол ... ... халықты
сауаттандырумен, діни имандылық тәрбиесін берумен айналысқан. ... ... ... ... ашып ... ... халыққа дарытқан.
(Қарасопы қазіргі Жаңақорған солтүстік бағытында 5 шақырым жерде). ... ... ... ... ... сөзіне налып, Қарсопыдан Ақтасқа 30-40
үйін алып көшеді. ... ... ... ... ... ... ... маңы) көшті қуып жетеді де, кешірім сұрайды. ... ... бере ... ... шыққан көштің кері қайтуы әбестік» деп жүріп
кетеді. Ақтасқа ... ... ... ... ... ... ендігі
қонысымыз осы болады» дейді. Сонда елсіз сусыз жерде қалай мекен ...... ... ... ... ... (таяғын) жерге шаншығанда, сол
аса шаншылған жерден ... ... су шыға ... Ол жер әлі ... ... бұлағы деп аталады. (Кеңес орнаған кезеңде дін, исламға
құдалау басталып, мешітті малханаға айналдыра бастады, бұл ... ... ... тек қана ... ... ... ... дін ислам қайтадан
жаңғырып, 1993 жылы бұлақтың көзі ашылды) [69, 85-86 бб.].
2. Жазба деректер
Сырдария ... орта ... ... ... ... ... қала аттары әртүлі айтылып кездеседі. Мәселен, араб, парсы,
қытай деректерінде Сырдария бойындағы қалалардың ... ... ... ... Б.з.б. 128 жылы Сыр бойына келген қытайлық Чжан Цян
тек бір ғана Ферғана өңірінде (Сырдарияның орта ағысы) ірі 70 қала бар ... Тек ... ... ... ... түркі-моңғол-қидандардың 220
қала орны жатыр. Зертеушілер тек Жошы ұлысы қарамағында 150-200 ... ... ... бар [52, 90 б.]. ... ... орта ... қалаларға қатысты жазба деректер:
Ортағасырлық Артық ата туралы деректер. Артық – ... ... ... «шеткі» деген мағына береді. XV ғасырдағы уақиғалар хақында «Артук»
ретінде кездеседі, Ибн ... ... ... мәлімет берілген: «
Артук – Түркістан шекарасында ... ... ... ... [16, с. 127].
Ортағасырлық Сығанақ қаласы туралы деректер. Ортағасырлық Сығанақ
қаласы алғаш 982 жылы «Худуд ал-Алам мин ... ... ... дейінгі әлем шекаралары) атты авторы белгісіз еңбекте «Сунах» атауы
ретінде кездеседі [52, 90 б.]. X ғасырда өмір сүрген араб ... ... ... Сығанақты Отырармен кіндігі бір егіз қала деп
көрсеткен[52, 91 б.]. XI ... ... ... ... ... ит-турк»
атты еңбегінде «Суғнақ – оғыз қалаларының бірі» деп атаған [53, 531 б.].
XIII ... ... ... ... ... ... ... армян патшасы Хетумның моңғол ханы Мангу ордасына жүріп өткен
жолында Сгнах және ... ... ... және т.б. елдімекендердің аттары
кездеседі [54, с. 224].
Ежелгі түрікше «Қамал, қорған» ... ... ... бұл қала ... жылы ... Фазаллах ибн Рузбихан Исфаханидың «Михманнаме-ий Бухара»
атты еңбегінде мынадай сипаттама берген: « ....қалада тұрғындардың ... күн ... ... бес жүз ... етін ... ... ... сол еттің бір тіліміде қалмайды екен. Оның өңделген далаларын
суаратын каналдары Сейхун ... ... Сол ... далалары суға,
шөпке және так деп аталатын ... бай. ... сол ... ... ... бойынша, барлық жағдайлар жасалған нағыз орталық
болып саналатындықтан, Дешті ... Еділ ... ... ... ... ... өздерінің қоймасын жасап, осында сауда-саттық
тауарларын әкеледі. Түркістан, ... және ... ... ... ... ... ... осы елдердің тауарларын
айырбас жасайды. Бұл ... ... ... жасалғандықтан, бұл иелік
үнемі әр елдерден ... ... орны ... ... және ... тауарлары мұнда ағыл-тегіл келеді.....» [51, с.116-117].
XVII ғасырда өмір сүрген Әбілғазының «түрік шежіресі» атты ... хан ... ... халқын қырып жойғандығы баяндалған [55, 75-76
бб.]. Түркі және ... ... ... ... XV – ... ... хақында, Сығанақ қаласының қазақ хандығындағы тарихи
маңызды ... ... [56, с. 22, 28-29, 73, 103-105, 111-113, ... 300, 308-309, 306-310, 382-393].
«Книга большего чертежа» атты ... ... ... ... сол ... ... ... Сунак (Сығанақ)
қаласынан Ясырванға (Сауран) дейін 90 верст, Ясырваннан ... ... 100 ... деп көрсетілген [57, с. 74]. 1701 жылғы ... ... ... ... атты ... Сығанақ қаласы Сырдарияның оң
жағасында, Сұна және Sukna деген атауы ретінде берілген [5, 89 б.]. ... ... ... ... ... картасында Сығанақ қаласы
Зунак деп аталып, Сырдарияның оң жағында деп ... [57, с. 249], ... ... ... ... атты ... Сығанақ қаласын Сырдарияның
сол жағында емес, оң ... деп ... ... ... орналасқан
дейді [58, с.129-130].
Ортағасырлық Өзгент қаласы туралы деректер.Тарихи деректерге сүйенсек,
Өзгент қаласы туралы араб ... ... ... ең ... деп ... Ал, Ибн ... Өзгент қаласын Дихан ... деп, онда отқа ... ... ... [25, 113 ... ... қаласы туралы деректер. XV-XVI ғғ. ... ... ... ... ... ... ... қаласының
атауы кездеседі. П.И.Лерх қала туралы мәліметті И.Н.Березиннің ... ... [1, с. 11]. ... большой чертежа» атты ... ... ... ... деп ... ... ... дейін 20 верст
деп ... [57, с.74]. 1737 жылы ... ... ... ... ... ... өзенінің оң жағалауында, Түркістанның
оңтүстік-батысында орналасқан. Тарихи деректерге сүйенсек, Өзгент қаласы
туралы араб ... ... ... ең ... ... ... Ал, Ибн Хордадбек Өзгент қаласын Дихан Гүртегіннің шаһары деп,
онда отқа табынушылар тұратынын айтқан [25, 113 б.].
Ортағасырлық ... ... ... ... мәліметтерге сүйенсек,
XVII ғасыр оқиғалар хақында Көккесене ғимараттың ғана атауы емес, тұтастай
жер ... ... онда ... ... ... ... [25,
с.113]. Сонымен қатар, 1456-1457 жылдары Әбілхайырханның қалмақтарға ... ... ... болған [56, с. 168-169, 392-393].
II. СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА ... ... ... ... МЕКЕНДЕРДІҢ ТАРИХИ – ТОПОГРАФИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН СИПАТЫ
2.1 Сырдария өзенінің сол жағасындағы ортағасырлық қалалар мен ... ... ата ... (X-XVI ғғ.). ... ... Көктөбе
ауылынан 2,5 км оңтүстік-шығыста, Сырдария өзенінің сол ... ... ... 176 м ...... ... «соңғы» және «шеткі» деген мағына береді. XV
ғасырдағы уақиғалар хақында «Артук» ... ... Ибн ... ... ... ... ... – Түркістан шекарасында
орналасқан. Сырдария өзенінің батысындағы қала» [16, с. ... жылы А.О. ... ... 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедициясы (А.Н. Бернштам) ... ... ... ... Е.И. ... мен Г.И. ... ... қаланың өлшемдері туралы
мәліметтер берілген [16, с. 126]. 2004 жылы ХҚТУ-дің ... ... ... ... ... координатын анықтап, жобасын
сызып, суретке түсірді. Қала айналасында оңтүстік-шығыс, оңтүстік, оңтүстік-
батыс және батыс ... ескі ... ... бар, қала ... ... ... цитаделі орналасқан. Шахристанның ұзындығы 180 м,
шығыс бөлігінің ені – 120 м, ... – 60 м, ... 3-4 м. ... 60х50 м, ... 6 м. Шахристанның кіру қақпасы оңтүстік-шығыс
бұрышында, ал цитаделінің кіру қақпасы солтүстік-батысында орналасқан ... ... ... ... ауданы, Өзгент ауылынан 18 км
оңтүстік-батысында, Сырдария өзенінің сол жағасында ... ... 162 м ... ... көп ... ... ... орналасқан. Қала оңтүстіктен солтүстікке қарай 250-300
м созылып жатыр. Шығысында, батысында және ... ... ... 15 мұнарасы бар. Қаланың шығыс бөлігінде тереңдігі 2 м, ені ... кіру ... ... ... ... ... ... жатыр [50,
с.170].
Тарихи деректерге сүйенсек, Өзгент қаласы ... араб ... ... ең соңғы қаласы деп көрсеткен. Ал, Ибн Хордадбек
Өзгент қаласын Дихан ... ... деп, онда отқа ... ... [25, 113 б.].
Өзгент қаласы туралы алғаш тарихи-археологиялық тұрғыда сипаттама
берген ... ... Оның ... ... в селении Узгент» атты
мақаласында, мұнара құрылысы туралы мынадай ... ... ... 25 кез: бір ... ... қырлы, екіншісі дөңгелек қалыпта.
Мұнараның ішінде айнала салынған биік сатысы болған. Мұнараның кірер есігі
оңтүстік ... ... [25, 112 б.]. 1896 жылы ... ... ... ... ... берілген: «Несколько слов о древностях
Узгента», ол мұнара жанында Санжар және Елік ... ... бар ... 112-113 бб.]. 1897 жылы Түркістан үйірмесінің ... ... ... ... ... қаласының күйреуі туралы
аңыз берілген [49].
1900 жылы В.А.Каллаур Өзгент қаласында болып, қаланың ... ... ... ... ... төртбұрышты, ұзындығы 1600 қадам,
биіктігі 27 қадам, қақпасы ... ... ... ... соң ... ... желден соң қала ішінен Сейт қожа мен ... мыс ... ... Оның «Әлһәмділлә-761(1358)» деген жазуы бар.
Сол себепті В.А.Каллаур Жошы хан ... ... ... деп ... ... ... ... археологиялық экспедициясы (Ақышев К.А.) қала
құрылыстарының өлшемдері туралы мәліметтер берген [9, с. 160-162].
2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран ... ... ... ... ... ... жобасын сызып, суретке түсірді [50,
с.170].
Ортағасырлық Аққорған қаласы. Жаңақорған ауданы, Түгіскен ауылынан 1 км
оңтүстік-батыста, ... ... сол ... орналасқан. Теңіз
деңгейінен 165 м биіктікте. Қала жобасында, шахристаны ... ... ... ... ... 260-390 м, ені 200-100 м, ... ... солтүстік-шығысында цитаделі бар. Цитаделінің көлемі,
солтүстіктен оңтүстікке қарай: ұзындығы 120 м, ені 90 м, ... 6 ... ... ... ... бар [50, с.171].
XV-XVI ғғ. тарихи уақиғалар хақында, ортағасырлық Өзгент ... ... ... ... кездеседі. П.И.Лерх қала туралы мәліметті
И.Н.Березиннің ... ... ... [1, с. 11]. «Книга большой чертежа»
атты сызба кітапта, Аққорған қаласы Акнурган деп ... ... ... 20 ... деп ... [57, с.74]. 1737 жылы ... ... шығарған картасында Акнурган Сырдария өзенінің оң
жағалауында, Түркістанның оңтүстік-батысында ... [57, ... жылы ... қаланы ашып, қала өлшемдері туралы ... [4, с.322]. ... ... ... ... экспедициясы
(К.А.Ақышев) қалада қайта зертеу жүргізіп, қала құрылыстарының өлшемдері
туралы мәлімет ... [9, ... жылы ... ... ... ... (М.Елеуов) қаланың
географиялық координатын анықтап, жобасын ... ... ... [50,
с.171].
Ортағасырлық Қоспа елдімекені (VIII-XII ғғ.). Жаңақорған ауданы, Шалқия
ауылынан 26 км солтүстікте, Жайылма ауылынан 26 км ... және ... ... 0,5 км ... орналасқан. Теңіз
деңгейінен 337 м биіктікте. 2005 жылы ХҚТУ Тұран археологиялық экспедициясы
(М.Елеуов) ескерткішті ашып зерттеу жүргізген. ... ... ... ... 30 / 40х75 м, ... 5 м. Елдімекеннің аумағы
оңтүстік, батыс және солтүстік-батыстарының ұзындығы 90 м, ені 40 ... 3 м. ... ... және ... ... ұзындығы 8-10 м, тереңдігі 1-1,5 м [50, с. 131].
Ортағасырлық Раздыата қаласы (VIII-XIII ғғ.). ... ... ... 8 км ... ... ... сол ... Теңіз деңгейінен 167 м биіктікте. 1899 жылы Раздыата қаласын
А.О. Руднев ашып, қала құрылыстарының күйдірілген ... ... алып ... ... [3, с. ... ... ... өзенінің орта ағысына барлау жүргізген
В.А.Каллаур бірнеше қалаларда болып, Разды ата ... ... ... ... ... туралы нақты мәліметтер берген
[23, с.70-75].
2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов)
қаланың ... ... ... ... ... ... Ортағасырлық қаланың солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігін Сырдария
өзені ... ... ... ... ... ... қазу кезінде
бұзылған, оның солтүстік ... ... ... ... ... м, биіктігі 3-3,5 м. Цитадельдің бұрыштарында, солтүстік-батыс
қабырғасында мұнарасы бар. Цитадельді қоршаған ордың ені 6-8 м, ... ... м, ... 8-10 м келетін қақпа орны ... ... оның ... бұрышына жақын жердегі трактормен қазылған ордың
ұзындығы 30 м, ені 4-5 м, тереңдігі 1-3 м. ... ... және ... ... биіктігі 2-3 м келетін ... ... 10-12 м, ... 1,5-2 м екі қатар ор және жал ... [44, 81 ... ... ... сол ... ... өткен керуен жолы мен
оны батыстан шығысқа қарай кесіп өткен керуен жолының ... ... ... ... орналасқан қала.
Ортағасырлық Абызтөбе қалашығы. Жаңақорған ауданының ... 5,3 км ... ... ... сол жағалауында
орналасқан. Теңіз деңгейінен 226 м ... 1900 жылы ... ... с. 75.], 1966 жылы Хорезм экспедициясы ... ... ... құрылыстарына талдау жасаған [8, с.214]. 1969-
1970 ж.ж. Отырар археологиялық экспедициясы (Ақышев К.А.) ... ... ... тоқталып, жобасы берілген [9, с. 153].
2004 жылы ... ... ... ... ... географиялық координаттарын анықтап, жобасы сызылып, суретке
түсірілді. Жобасында төртбұрышты, көлемі 105х90 м, ... 5 м. ... ... ... ... ... [44, 175 ... Абызтөбе төрткүлі. Жаңақорған ауданы, Қаратөбе ауылынан
5,4 км солтүстік-батыста, ортағасырлық Абызтөбе қаласынан 0,7 км оңтүстік-
батыста орналасқан. ... ... 165 м ... ... 2004 жылы
ХҚТУ-дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) ашқан. Көлемі 108х108
м, биіктігі 1,5-2 м. ... ... және ... ... оңтүстік-шығысында төбенің көлемі 30х26 м, биіктігі
1,3-1,4 м[50, с.175].
Ортағасырлық Мейрамтөбе қаласы (V-XIV ғғ.). ... ... ... 8,1 ... ... ... деңгейінен 170 м
биіктікте. Қала жобасында 6х2 км. Қаланың ортасында төртбұрышты ... 200-201 м, ... 4,5-5 м. ... және ... кіру ... бар. ... ені 6 м, тереңдігі 1 м [50, с. 173].
Тарихи деректерде X ғасырдан бастап аталып, XVIII ... ... өмір ... ... ... орнын зерттеген археолог, ғалым
К.М.Байпақов ондағы құрылыстардың XIII ... әрі ... ... ... ... орны ... деп айтады[17, с. 27].
1901 жылы В.А.Каллаур қаланы ашып, қаланың орналасқан ... ... сол ... ... ... деп ... с. 321]. 1966 ... экспедициясы (С.П. Толстов) қалада зерттеу жүргізді[8, с. 215-217].
1969-1970 жылдары ... ... ... ... ... қаласында болып, қала құрылыстарының өлшемдері туралы мәлімет
берген[9, с.157-159]. 2004 жылы ХҚТУ-дің ... ... ... ... ... координатын анықтап, жобасын сызып, суретке
түсірді[50, с. 172-173].
Ортағасырлық Келінтөбе қаласы. Жаңақорған ... ... ... ... ... қаласының 8,49 км солтүстік-
батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 175 м ... жылы ... ... (Толстов С.П.) қаланы ашқан[8, с.215].
1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (К.М. Ақышев) қала
құрылыстарының ... ... ... ... [9, с.153-154]. 2004 жылы
ХҚТУ-дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) ... ... ... ... сызып, суретке түсірді. Қала ... ... ... қарай – 100 м, батыстан шығысқа қарай –
75 м, биіктігі – 10 м. ... ... кіру ... ... ... ... 2 елдімекені. Жаңақорған ауданы, Келінтөбе
ауылынан 4 км ... ... ... ... 167 ... Қала ... көлемі 36х59 м, биіктігі 4 м.
1969-1970 жылдары Отырар ... ... ... ... ашқан[8, с. 154]. 2004 жылы ... ... ... ... ... ... координатын анықтап, жобасын
сызып, суретке түсірді [50, с.173].
Ортағасырлық Құмиян қаласы (XII-XIII ғғ.). ... ... ... 15,7 км ... ... ... сол жағасында
орналасқан. Теңіз деңгейінен 171 м биіктікте. 1900 жылы В.А.Каллаур қаланы
ашқан[23, с. 70-75], ... ... ... ... ... К.А.) ... зерттеу жүргізіп, тарих-топографиялық құрылымына
тоқталып, өлшемдері туралы нақты мәлімет берген[9, с. ... жылы ... ... ... ... ... ... координатын анықтап, ... ... ... ... қала ... ... ... көлемі 210х180 м.
Оңтүстік-батыс дуалы жақсы сақталған, биіктігі 5-5,5 м, ені 3-3,5 м. ... бір 35 м ... ... ... ... ... ордың ені 8 м,
тереңдігі 1,5-2 м. Қаланың орталық бөлігінде ... ... ... м[50, с. 174].
Ортағасырлық Балапантөбе қаласы (VIII-XII ғғ.). Жаңақорған ауданы,
Әбдіғаппар ... 12,7 км ... ... ... сол
жағалауында 0,5 км жерде орналасқан. Теңіз ... 174 м ... ... ... ... ашып, зерттеу жүргізген[23, с.70-75].
2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов)
қаланың географиялық ... ... ... ... суретке түсірді.
Қала жобасында бесбұрышты, дуалының ұзындықтары: солтүстік-батыс – 50 ... – 80 м, ... – 90 м, ... – 50 м, биіктігі 9 м.
Қаланың кіретін қақпасы оңтүстік-батыста орналасқан. Қаланың оңтүстік-шығыс
бұрышындағы ... ... – 45 м, ені – 8-10 м, ... – 1,5-2 м.
Батыс бұрышындағы дуалының ені 12,5 м, ... 4-5 м[50, с. ... ... ... ... ... ... ауылынан
4,7 км оңтүстік-шығыста, Сырдария өзенінің сол жағалауында орналасқан.
Теңіз деңгейінен 177 м ... 1900 жылы ... ... ... ... 1966 жылы Хорезм экспедициясы (С.П.Толстов) қалада зерттеу
жүргізіп, ... ... ... с. ... 1969 – ... Отырар археологиялық экспедициясы (Ақышев К.А.) қаланың ... ... ... ... ... жылы ... ... экспедициясы археологиялық тобы
(М.Елеуов) Қаратөбе қаласында болып, ... ... ... ... жылы ... ... археологиялық экспедициясы (М.Елеуов)
қаланың географиялық координатын анықтап, жобасын сызып, суретке түсірді.
Қаланың көлемі, солтүстік-шығысы – 60 м, ... – 90 м, ... – 95 м, ... – 75 м, биіктігі – 8 м[50, с.175-176].
Ортағасырлық кіші Ақшоқат елдімекені (X-XIII ғғ.). ... ... ... 3 км ... орналасқан. 1996 жылы
ҚазМУ-дің археологиялық экспедициясы ... тобы ... ... – төртбұрышты, көлемі 36х36 м, биіктігі 3 ... ... ... ... ... биіктігі 0,5-0,7 м. Оңтүстік-шығыс бөлігі шеңбер ... 70 м, ... 2 м. ... ... ... ... 1,5-2 м,
ені 5-10 м[13].
Ортағасырлық үлкен Ақшоқат елдімекені (VI-VIII ғғ.). ... ... ... 19,4 км ... ... Теңіз деңгейінен
174 м биіктікте. 2004 жылы ... ... ... ... ... зерттеу жүргізді. Елдімекеннің солтүстік-батыс бөлігінің
жобасы төртбұрышты, көлемі 85-17 м, ... 1,5-2 м. ... ені 2 м, ... 0,2-0,4 м[50, с. ... ... ... (XV-XVI ғғ.). ... жылдары Отырар
археололгиялық экспедициясы (Ақышев К.М.) қаланы ашып, зерттеу жүргізді.
Жобасында диаметрі 350 м, ... ... ... ... ... ... м. Қаланың оңтүстік және солтүстік бөлігінде шығатын қақпасы бар[9,
с.160].
Ортағасырлық Ақтөбе елдімекені ... ғғ.). ... ... ... 5,3 км солтүстік-шығысында, Сырдария өзенінің сол
жағалауынан 2 км жерде ... ... ... 170 м ... ... 166х125 м, биіктігі 6 м. Солтүстік-шығысындағы төбенің
көлемі 25х10-20 м, биіктігі 1 м[9, с. 178].
Елдімекенді 1947 жылы ... ... ... экспедициясы (
А.Н.Бернштам) ашқан [6, с. 87]. 1969-1970 жылдары Отырар ... ... К.М.) ... ... ... мәлімет берген[9,
с.154].
2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран ... ... ... ... ... ... ... сызып, суретке
түсірді және «Древний Отрар» атты кітаптағы ... ... ... ... ... қателіктерін көрсеткен[50, с. 178].
Ортағасырлық Көктөбе елдімекені (X-XIII ғғ.). ... ... ... сол ... ... ... 1,4 км ... 2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов)
географиялық координатын анықтап, жобасы сызылып, суретке ... ... ... 87х85 м, ... 5 м[50, ... ... ... (X-XV ғғ.). Жаңақорған ауданы, Көктөбе
ауылынан 2,5 км ... ... ... ата ... 0,4 км
солтүстігінде орналасқан. Теңіз ... 172 м ... ... 1947
жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) ашқан[6,
с. 86].
2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран ... ... ... ... ... ... жобасын түсірді. Қала жобасында шеңбер,
диаметрі 310 м, ... 1,5-2 м. ... ... ... ... бар, биіктігі 0,5-0,8 м, 2-4 м ... ... ... ... Г тәрізді қақпасы бар. Қаланы қоршаған ордың ені 8-
12 м, тереңдігі 1-1,5 м[50, с. 178-179].
Ортағасырлық Артық ата елдімекені (VIII-XII ғғ.). ... ... ... 3,13 км ... ... сол ... орналасқан.
Теңіз деңгейінен 178 м биіктікте. 2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран ... ... ... ... ... ... Елдімекен
солтүстіктен оңтүстікке қарай көлемі 75х50 м, биіктігі 1-2 м [50, ... ... ... (X-XII ғғ.). ... ... жері
анықталмаған. 1969-1970 жылдары қаланы Отырар археологиялық экспедициясы
(Ақышев К.М.) ашқан. Жобасында төрбұрышта, көлемі 120-130 м, ... 2 ... кіру ... ... ... ... ені 8-10 м. Қаланың әр
бір 50 м ... ... ... ... ... ... (X-XII ғғ.). ... ауданы, Түгіскен ауылының
оңтүстік-шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 167 м биіктікте. 2004 ... ... ... ... ... ... ашқан.
Елдімекеннің көлемі 80х65 м, биіктігі 5 м. Солтүстігінде, ... ... ... ... ... ... (X-XII ғғ.). ... ауданы, Қаратөбе ауылынан
10,8 км батысында ... ... ... 178 м ... ... бөлігінде мал қамайтын қора салу кезінде ... ... ... ... ... ұзындығы – 145 м, батысы
қабырғасы – 165 м. Төрткүлдің солтүстік бөлігінде цитаделінің көлемі ... ... 3 м. ... ... ... ені 7-7,5 м, ... 0,5-1 м. ... солтүстік қабырғасынан солтүстікке қарай созылып
жатқан көлемі 150х150 м аласа алаңда ыдыс сынықтары кездеседі, оның ... ... ... кең ор ... Тасқанбай төрткүлі
ортағасырлық Қаратөбе, Құмиян қалаларының ... ... 84 ... Абызтөбе төрткүлі. Жаңақорған ауданы, Қаратөбе ауылынан
5,4 км солтүстік-батыста, ортағасырлық Абызтөбе қаласынан 0,7 км оңтүстік-
батыста ... ... ... 165 м ... Төрткүлді 2004 жылы
ХҚТУ-дің Тұран ... ... ... ... ... 108х108
м, биіктігі 1,5-2 м. Қақпасы ... және ... ... ... ... ... 30х26 м, ... м[50, с.175].
Ортағасырлық Молдақорған елдімекені ( XIV-XVIII ғғ.). ... ... ... 7,1 км ... ... ... 157 м ... Елдімекенді 1903 жылы В.А. Каллаур ашқан[4, с.
312]. 2004 жылы ХҚТУ-дің ... ... ... (М.Елеуов)
елдімекеннің географиялық координатын анықтап, жобасын сызып, ... ... ... ... 100х80 м. ... сақталған
бірнеше төбелер бар, ең үлкендері – шығыс бөлігінде. ... 1 м, ... м2[50, с. ... ... ... Жаңақорған ауданы, Балтакөл өзеннің
1,5 км батысында орналасқан. Қаланы 1900 жылы Руднев ... [3]. 1947 ... ... ... экспедициясы (А.Н. Бернштам) қалада
болған[6, с. 84]. Е.И. ... мен Г.И. ... ... ... ... ... ... берілген[16, с.125-126]. 1969-1970
жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (К.А.Ақышев) зерттеу жүргізіп,
қаланың құрылыстарының ... ... ... мәлімет берген: қала
төбесінің биіктігі 8-10 м, төбе ортасының диаметрі 160-170 м. ... ор бар, ені 10 м, ... 2 м. ... ... оңтүстігінде. Оның
ені 10 м[9, с. 162-164].
Бәйтік төрткүлі (X-XIII ғғ.). ... ... ... ... км ... ескі өзектің сол жағасында орналасқан. Теңіз
деңгейінен 180 м ... ... 2004 жылы ... Тұран
археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) ашып, ... ... ... әлемнің төрт жағына бағытталған төрткүлдің көлемі
37,5х40 м, биіктігі 3,5 м, оны ... ... ... ені 5-7 м, ... 2
м ор XX ... ... бульдозермен қазылған. Төрткүлді сырттай
оңтүстік-шығыс және ... ... ... ... ... ... ... 60х105 м алаңның биіктігі 0,5-0,6 м. Ескерткіште қазба
жүргізілген жоқ, оның ... ... ... ... ... және
сыртындағы алаңнан ыдыс сынықтары жиналды [44, 83 б.].
2009 жылы Д.Ә. Тәлеев ... ... ... ... асыру
барысында «Қазақ хандығы қалалары» тақырыбымен Сырдария өзенінің ... ... ... ... жұмыстары кезінде Сырдарияның
орта ағысынан ортағасырлық Адасқантөбе, ... ... ... ... ... координаттарын анықтап, жобасы сызылып, суретке
түсірген [77].
Ортағасырлық Адасқантөбе ... ... ... ... мен ... қалаларының аралығында, ортағасырлық Алғыр-салғыр
бекінісінің 7 км ... ... ... ... 159 м ... ... ... 1,5-2 м. Жобасы дөңгелек келген, айнала қорғаныс
қабырғасы мен оның сыртынан қазылған ормен қоршалған. ... ... 6 ... алып ... ... ... ... қақпаларының орындары солтүстік
және оңтүстік қабырғаларының орта ... ... ... ... ... ... ... мұнараның едәуір бөлігі ( 3
м биіктікте) сақталған. Шаһристанды қоршай қазылған ордың іздері солтүстік
және шығыс шеттерінде терең, әрі анық ... Ал ... ... мен ... ... ... едәуір бөлігі тегістеліп кеткен. Қалашықтың цитаделі
қақ ... ... Ол екі ... ... солтүстік бөлігі төрт
бұрышты. Оның ... 30х25 м, ... 2 м. Ал, оған ... шетінен
жалғастырыла салынғане екінші бөлігі дөңгелек келген, оның ... 50 ... ... де ... ... қоршалған. Ордың тереңдігі 1 м, ені кей
тұста 2-4 м. ... ... ... ... ... қоршалған тағы бір
бөлік бар. Бұл бөліктің қандай құрылыстың орны ... ... ... үстінен табылған заттай олжалар шамамен X-XII ғғ. жататын
бұйымдардың ... [77, 107 ... ... ... ... солтүстік-шығысқа
қарай 710 м жерде орналасақан. Теңіз деңгейінен 156 м ... ... ... 1-1,5 м. Бұл ... ... үш ... ... келген.
Шаһристанды қоршай салынған қабырға мен оның сыртындағы ор алғашқысымен
салыстырғанда едәуір ... ... ... ... 4,8 га. ... солтүстік қабырғаға жақын, орта тұста орналасқан. Ол ... ... ... мен оның ... ... ордан тұрады. Цитадельдің
өлшемі 24х24 м., биіктігі 2 м. Үстінен табылған ыдыс ... ... ... Негізінен сырланбаған, күнделікті тұрмыста
қолданылған ыдыстардың бөліктері[77, 108 б].
Ортағасырлық ... ... ... ... ... 2 км ... ... деңгейінен 160 м биіктікте, мәдени қабатының биіктігі 1,5-
2 м. Сопақша келген бұл қалашықтың ауданы 1,5 га. Бұл ... ... ... ... ... Бір ғана ... ізі оңтүстік қабырғаның
бойында. Цитаделі қақ ортасында орналасқан, айнала ... ... ... мұнарасы болған цитаделдің өлшемі 20х20 м.,
биіктігі айналадағы жердің бетінен 2 м ... ... ... ... ... бірдей деуге болады[77, 108 б.].
2.2 Сырдария өзенінің оң жағасындағы ортағасырлық ... мен ... ... ... Ұлы Жібек жолының Сырдарияның оң жағасын
жағалап жүрген тармағының бойында және алғашқы қазақ мемлекеті Ақ ... ... ... қаласы, қазіргі Қызылорда облысы ... ... ... 45 км ... ... қала екі ... тұрады: шахристан және рабадтан тұрады.
Қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан шахристан, кезінде ... ... ... ... ... болған: солтүстігі – 275 м, солтүстік-батыс –
180 м, оңтүстігі – 175 м, ... – 320 м. ... ... ... – 6-7 м. ... дуалдарының бойында 15 мұнара орналасқан,
қазіргі сақталған ... – 1 м. ... үш ... ... ... ... солтүстігі – 250 м, батысы – 650 м,оңтүстігі – 250 ... – 450 м, ... – 350 м. ... ... ... – 0,7-1,5 м[14, 41 ... Сығанақ қаласы алғаш 982 жылы «Худуд ал-Алам мин ал-Машрик
ила-л-Магриб» (Шығыстан батысқа дейінгі әлем ... атты ... ... ... ... ретінде кездеседі[52, 90 б.]. X ғасырда өмір
сүрген араб ... ... ... ... ... ... егіз қала деп ... 91 б.]. XI ғасырдағы Махмуд ... ... ... атты ... «Суғнақ – оғыз қалаларының бірі» деп
атаған[53, 531 б.]. XIII ғасырдың екінші жартысында Сығанақ атауы Киракос
Гандзакецидің ... ... ... ... моңғол ханы Мангу ордасына
жүріп өткен жолында Сгнах және ... ... ... және т.б.
елдімекендердің аттары ... с. ... ... «Қамал, қорған» деген мағына беретін бұл қала жайлы
1509 жылы жазылған Фазаллах ибн ... ... ... Бухара»
атты еңбегінде мынадай сипаттама берген: « ....қалада тұрғындардың көптігі
сондай, күн сайын ... бес жүз ... етін ... ... ... сол ... бір ... қалмайды екен. Оның өңделген далаларын
суаратын каналдары Сейхун өзенінен ... Сол ... ... ... және так деп ... ... бай. ... сол иеліктің Дешті
тұрғындарына қатынасы ... ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақтан Еділ өзеніне дейінгі қожалықтардың
көпестері ... ... ... ... ... ... сауда-саттық
тауарларын әкеледі. Түркістан, ... және ... ... ... аймақтардың көпестері Сығанаққа осы елдердің тауарларын
айырбас жасайды. Бұл тауарлық ... ... ... бұл ... әр елдерден көпестердің жиналатын орны болып табылады және ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Әбілғазының «түрік шежіресі» атты еңбегінде,
Жошы хан ... ... ... ... жойғандығы баяндалған[55, 75-76
бб.]. Түркі және парсы деректеріндегі ... ... XV – ... ... хақында, Сығанақ қаласының қазақ хандығындағы тарихи
маңызды оқиғалары қамтылған[56, с. 22, 28-29, 73, 103-105, 111-113, ... 300, 308-309, 306-310, ... ... ... атты ... ... (Сунак) қаласы
Сырдарияның сол ... ... ... ... (Сығанақ)
қаласынан Ясырванға (Сауран) дейін 90 верст, Ясырваннан ... ... 100 ... деп ... с. 74]. 1701 жылғы Семен Ремезовтың
«Чертежная книга Сибири» атты ... ... ... ... ... Сұна және Sukna ... атауы ретінде берілген[5, 89 б.]. 1737
жылы Императорлық Ғылым Академиясы құрастырған ... ... ... деп ... ... оң ... деп көрсетсе [57, с. 249], А.И.
Левшин «Книга большой чертежа» атты картадағы Сығанақ ... ... ... ... оң ... деп ... ... қарсысында орналасқан
дейді[58, с.129-130].
Ортағасырлық Сығанақ қаласының тарихи - ... ... 1867 жылы ... осы жылы ... комиссияның тапсырмасы
бойынша П.Лерх Сырдария өзенінің бойында орналасқан ежелгі ... ... ... ... ... ... ... шығысында, Қаратау жағында екенін атап өткен [1, c. VII]. Сонымен
қатар, ... ... ... атты ... ... ескере отырып,
Түркістан мен Сауран арасын 48 верст, ал Сығанақ пен ... ... ... деп ... с. ... жылы Е.Т. ... Сырдарияның оң жағасындағы Сунақ қорғанды
ортағасырлық ... ... ... оның ... ... орындары сақталғанына көңіл аудара келіп, бұрынғы кезде Сығанақтың
Төменарық каналы арқылы суландырылғанын атап ... ... жылы В.А. ... Сығанақ қаласының жобасын түсіріп, ортағасырлық
қаланың тарихи-топографиялық құрылымы цитадель мен бекіністен ... ... әр ... ... ... көше ... ... жатқанын
көрсетті және қаланың айналасында көптеген арықтар барын ескере отырып ... ... ... айта ... ... ата ... ... қаласымен баламалаған Н.Лыкошин мен Е.Т. ... ... ... жылы И.А. ... Ташкенттен Орынбарға сапары кезінде 2 күн
ортағасырлық ... ... ... қаланың тарихи-топографиялық
құрылымын, суландыру жүйесін зерттеп, қаланың үстінде және ... ... ... ... ... ... сонымен қатар қала туралы
деректер жинаған[4, с. ... жылы ... ... тарихы Академиясының тапсырмасы бойынша
ортағасырлық Сығанақта зерттеу жүргізген А.Ю.Якубовский қаланың тарихи-
топографиялық ... ... оның ... ... алып ... өмір ... уақытын анықтап, қала көлеміндегі ... ... ... ... ... ... ол ... қаланың
суландыру жүйесіне көңіл аударып, ... ... ... ... Ол ... ... негізінде Қазақстанның ортағасырлық
қалалары туралы ... ... жоқ ... ... жылы ... ... ... экспедициясы (жетекшісі
А.Н.Бернштам) ортағасырлық Сығанақ қаласының ... ... ... ... архаикалық қара керамикалар қаңлы кезінен ... ... және ... ортағасырлар мәдени қабатынан ... ... ... және ... ... екенін көрсеткен.
Сонымен қатар оғыз тайпасының уақытында Сығанақ қаласы Мәуереннахрдың сауда
қолөнер орталығы болғандығын жазады[6, с. ... ... ... ... Қазақстан археологиялық экспедициясы (Е.И.
Агеева мен Г.И. Пацевич) ... ... ... барысында ортағасырлық
Сығанақ қаласында болып, қаланың тарихи-топографиялық құрылымын түсіріп,
жиналған материалдардың V – VIII ... ... өмір ... көрсетті,
сонымен қатар монғол дәуірінен кейін XII – XVI ғғ. қайта гүлденгенін ... ... ... ... ... с. ... - 1970 жылдары А.К. Ақышев басқарған ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, бұл қала ортағасырлық қалалардың ішіндегі Отырардан кейінгі
атақты екінші қала деп атаған[9, с. 207].
1988 жылы ... ... ... өмір ... ... анықтау
мақсатында (Т. Мәмиев) солтүстік-шығыс қорған дуалының бұрышына жақын ... оның ... ... ... ... жұмысы жүргізілді. 1-қазба
қаланың солтүстік-шығыс қорған дуалына перпендикуляр етіп (көлемі 4,5х12
м.) ... ... ... нәтижесінде табылған керамика сынықтары ... ғғ. ... ... ... және ... ... табылған материалдарға ұқсас. 2-қазба Сунақ ата ... 200 м ... ... ... 9 м. ... 1,5 м. төбеге
салынды. Қазба жұмысының нәтижесінде кәсіптік шеберхана ... ... 62 б.]. 1996 жылы ... ... ... қақпадан оңтүстігіне
қарай 60 м. жерде салынды. Қазба барысында ташнау ... Бұл ... ... XIII – XIV ғғ. ... ... үй
бөлмелеріндегі су ағызатын орнықты ташнауға ұқсас. 5-қазба ... 250 м. ... ... ... ... ... Қазба жұмысы
барысында үш құрылыс кезеңі анықталды. Қазбадан табылған ... ... ... XV – XVIII ғасырларға, 2-құрылыс кезеңі XIII ... ... ... ... X – XII ... мерзімделген [59, 62-65
бб.].
2003 жылдан бастап ортағасырлық Сығанақ қаласында Қ.А. Ясауи атындығы
Халықаралық қазақ-түрік университеті Археология және этнология ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстарын
жүргізіп келеді.
2003 жылы қазба қаланың үш жерінде ... ... ... ... рабадтан шығыс жағындағы қақпаға жақын жатқан
кішкене бір төбешікке (көлемі 8,5 – 14,5 м.) ... ... ... үш ... үйдің орны ашылып, оның толық өртенгені анықталды. 2-
қазба қаланың ... ... ... ... ... ... ... жердегі рабат үстіндегі төбешікке ... ... ... ... ... ... м.) орны ... Кесененің төрт бөлмесі
(екі түпкі және ... екі ... ... ... 3-қазба қаланың
орталық бөлігінің шығыс жағындағы дуалын бойлай ұзындығы 20 м. ені 12 ... ... ... ... барысында жақсы сақталған бөлме ... ... 4 х 3 м. ... көптеген сырлы және сырсыз ыдыстардың
сынықтары ... [38, 14-17 ... жылы ... археологиялық қазба жұмысын одан ... ... ... ... оңтүстік-шығыс жағындағы қақпаның
алдынан 120 метрдей ... ... ... орны ... Ұзындығы 26 м., ені
22 м., төртбұрышты, қабырғаларының қалыңдығы әр түрлі. Ашылған бөлмелердің
саны – 10. ... ... ... бөлменің көлемі 9,8 - 9,8 м. ... ... ... Қ.А. Ясауи мешітіне көп ұқсастықтары бар [38, 31-33
б.].
2006 жылы 2003-2004 жылдары жүргізілген қазба ... одан ... ... ... ... XIV – XV ... ... салынғаны
анықталды [60, 7 б.].
2007 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысы, 2008 жылы одан ары
жалғастырылды. Қазба ... ... ... ... боялған 160-тан астам ыдыс сынықтары табылған. Ыдыстардың іші -
сырты сыры қоңыр-ақ сарымен сырланған. Осындай үлгідегі ою-өрнектері ... ... ... ... ... XIII – XIV ғғ. жетінші құрылыс
кезеңінің деңгейінен кездеседі[42, 123 б.].
2009 жылы Сығанақ археологиялық ... ҚР ... және ... ... ... жарияланған Республикалық «Мәдени мұра»
гранты бойынша қаланың орталық және батыс бөліктерінде археологиялық ... ... ... №5-6 деп берілген. №5-ші қазба қаланың орталық
алаңның оңтүстік бөлігінде ... ... ... ... жұмысы
нәтижесінде ашылған құрылыстың аумағы 20х16м. Ашылған құрылыстың жобасына
қарағанда мешіт орны екендігі анықталды[43, 84-85, 87 ... ... ... ... бөлігінде (қамал бекінісінің
орнында) салынды, қазба жұмысының аумағы 14х4м. Қазба ... ... ... ... анықталды. Бірінші құрылыс кезеңінен екі бөлме ашылды.
Екінші құрылыс кезеңі ... ... ... ... бұл ... ... ... табылды. Керамикасының кешені ортағасырлық ... ... ... ... және Ферғана қалаларының XV – XVIII ғғ.
керамикалық ыдыстарына сәйкес келеді [23, 86-87 ... ... ... ... қаласы жазба деректерде Қазақ
хандықтарының астанасы, ірі сауда орталығы болғаны ... және ... ... ... қала ретінде танылса, мәдени мұра
бағдарламасы бойынша ... ... ... нәтижелері, жазба
деректердегі қаланың саяси маңыздылығын дәлелдей түсуде. Тарихшы Зардыхан
Қинаятұлының сөзімен айтқанда: «Сығанақ Ақ Орданың ... еді» [61, ... ... ... ашық аспан астындағы музейге айналдыру бірден-
бір дұрыс, себебі Қазақ хандығының бастауы Ақ ... ... ... ... тарихын еліміз тарихи-танымдық тұрғыда білуі керек.
Ортағасырлық Бестам қаласы. Ортағасырлық Бестам қаласы Сырдарияның оң
жағалауында, Шиелі ... ... ... округінің Жиделі арық
ауылынан 5 км солтүстікте орналасқан. Бестам ... ... ... бері
халқымызға белгілі ескерткіш, ол туралы ел аузында бірқатар аңыз-әңгімелер
сақталған. Бестам қаласының атының ... ... аңыз ... ... берілген[25, 122-123 бб.].
1899 жылы алғаш қала орнын көріп, суреттеп ... ... ... шығуын бекіністің алдында, оң жағындағы күйдірілген ... бес ... ... ... екеуі толық бұзылып кеткен,
үшіншісінің тек фасады сақталған, қалған екеуі бір-бірден ... ... Осы ... ... ... күйдіретін пештер сақталған.
Бестам қаласын 1907 жылы зерттеген ... оның суды ... айта ... « ... ... ... су ... Оны арықтың
бағыты және топографилық жағдайы ... Арық ... өтіп ... ... - дейді[62]. 1907 жылы Бестамда болған И.А.Кастанье
қаламен танысқан соң, жазған «Развалины ... ... ... ... ... бекінісінің цитадельден және оны қоршап жатқан жал
қорғаннан тұратынын, олардың сыртқы ... 108, 400 ... ... жақсы сақталған қамалының ... 3 ... ... с. ... жылы С.П. Толстов басқарған Хорезм ... ... [7, с. 173], ал 1966 – 1967 ж.ж. ... ... ... ... ... тарихи-топографиялық
құрылымын зерттеп, оның цитаделі мен сыртқы қамалының жобасын түсірген[28].
1967 жылы өлкетанушы, аудандағы №157 «Алғабас» орта мектебінің мұғалімі
А.Әміров ортағасырлық Бестам ... ... ... халықтан естіген
әңгімелерді жазып алған және қаланың бірнеше жерлерінде ... ... 94 ... жылы ... ... экспедициясының археологиялық тобы
(М.Елеуов) Бестам қалащығында ... ... ... төртбұрышты болып
келген цитадельдің көлемі 95х95 м, оны қоршаған ... ені 10-12 ... 1,5-2 м. ... төртбұрышында және барлық қабырғаларының
ортасында орналасқан, биіктігі 0,5-1 м ... ... 5-12 м ... тұр. Есік цитадельдің оңтүстік-шығыс қабырғасының ... ... ... ... 30 м ... ... 45-50 м келетін сыртқы қамалдың қалдығының ... ені ... ... 3,5-4 м. Осы жылы ... ... кесік салып, оған
іргелес тұрған мұнараға қазба жүргізіп, шығыс бұрыштан 20 м жерде байқау
қазбасын және ... ... ... ... ... ... ... қабырғасына салынған ұзындығы 7 м, ені 1,5 м,
тереңдігі 2 м кесік қамалдың екі ... ... ... ... ... қамалдың қалыңдығы 4 м, сақталған биіктігі 0,9 м. ... ... ... үсті ... оған ... ... 4 м
қамал тұрғызылған. 2-кезеңде салынған қамал 1,2 м биіктікте сақталған.
Осы кесікке іргелес тұрған мұнарада жүргізілген көлемі 13х8 м ... ... ... тәрізді болып келген мұнараның екі кезеңде салынған
құрылыс екенін анықтады: ... ... ... ... ... онан ... 4,5 м, ал 2-кезеңдегі қамалмен бірге гуәлактан салынған
мұнара онан сыртқа 6 м ... тұр. ... ... ... 2,7 ... ... 20 м ... салынған көлемі 2х2 м қазба табиғи жерге дейн
(1,3 м) қазылып, одан араларын қалыңдығы 15 см күл бөліп жатқан екі ... ... ... ... 0,5 м ... ... ... көлемдері
22х22х4,5 м келетін күйдірілген кесек сынықтары ... ... пен ... ал ... 0,8 м ... ... ... құландысы аралас бос топырақ
пен күл жолақтарынан тұрады. Төменгі қабаттан X-XII ғғ., ал ... XIII-XIV ғғ. ... ... ... ... ... ... 10 м, ені 1,5 м, тереңдігі 3,8 м кесік
оның екі кезеңде салынған құрылыс екені анықталды: ... ... 4,5 м, ... 0,8 м жал ... оның сыртынан ені 6 м,
тереңдігі 0,5 м ор ... ... ... ... ор ... ... топырақпен көміліп, оның үстіне гуәлактан қалыңдығы 4 м
қамал салынған, оның сақталған биіктігі 2,7 ... ... ... қалашықтың X-XIV ғғ. кезінде өмір сүргені
белгілі болды, 1-кезеңдегі құрылыстар X-XII ғғ. ... ал ... XIII-XIV ғғ. ... ... өмір сүрген.
Сонымен, жүргізілген қазба жұмыстары ... ... ... ... ... X-XII ғғ. ... Бестам қалашығын қалыңдығы 4
м келетін қабырғадан сыртқа 4,5 м шығып тұрған мұнаралары бар ... ... ал осы ... ... ... сырттай қоршап жатқан, топырақтан
үйілген, сыртындағы орының ені 6 м келетін жалдың ... 4,8 м ... ғғ. ... қаланың бекініс жүйелері гуәлакпен өріліп қайта
көтерілген, осы кездегі цитадельді қоршап тұрған, мұнаралары ... 6 ... ... ... ... мен ... қамалдың қалыңдықтары 4 м болған[44,
91-93 бб.].
2004 жылы ХҚТУ ... ... ... (М.Елеуов) Бестам
қалашығының географиялық координаттарын анықтап, жобасын қайта сызып, жалпы
көрінісін суретке түсірді[50, с. 3647-348].
Ортағасырлық Ақтөбе ... ... ... оң ... ... ... 18 км ... орналасқан. Қала екі
бөліктен тұрады. Орталық бөлігінің ... 65 х 55 м, ... ... 6 м.
Айналма орналасқан алаңның орталық бөлігінің көлемі 60 х 70 м, ... 1 ... м. ... екі ... мұнара орналасқан, көлемі 10 – 15 м, биіктігі
1,5 – 2 м[50, ... ... ... 1947 жылы ... ... ... ... ашып, б.з.д. VI ғ. – б.з. I ғ. ... с. 226.]. 1966 жылы ... ... ... ... ... Зерттеу барысында табылған керамикаларды салыстырмалы
түрде талдаулар жасалды[8, ... 1991 жылы ... ... ... тобы ... ... тұрған жерінің
жобасын қайта сызды [50, с. 168].
Ортағасырлық Оқшы-Ата ... ... ... ... 7 км ... Бұл қалада алғаш В.А.Каллаур болып, қала маңындағы қираған
құрылыстарына қарап, ... қала орны ... ... келген[23, с. 61].
Қала жанында Оқшы атаның биік күмбезі бар. Сол себепті ел бұл жерді ... деп атап ... И.А. ... 1910 жылы ... ... «Древности
Киргизской степи и Оренбургского ... атты ... ... ... ... с.294].
Сыр бойның халқы Оқшы-Атаны әулие санайды. Оқшы ата ... ... ... ... сөз» атты мақаласында Оқшы атаны,
нақты тарихи ... – оғыз ... ... ... Ғалым Оқшы-Ата есімін
ортағасырлық Бестам қаласымен байланыстырып, «Ақсақ оғыздың баласы Оқшы-Ата
Қазан әскеріне оқ дайындап ... ... ... – сол ... ... 1994 жылы ... Оқшы қаласында болып, Оқшы-
Ата туралы ... ... ... ... 120-121 ... ... ... Сырдария өзенінің оң ... 3,17 км ... ... Қаланың аумағы 100 м2,
биіктігі 3,5 – 4 м[56, с. ... жылы В.А. ... ... ... Қаланың орналасқан жерін
В.А.Каллаур Жаңақорғаннан 5 верст солтүстігінде деп көрсетілген[5, с. 295].
1966 жылы Жетісу ... ... ... жүргізді[7, с. 201-204].
1994 жылы ҚазМУ-дің ... ... тобы ... ... планын түсірді. 2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран археология экспедициясы
(М.Елеуов) ескерткіштің ... ... ... жалпы
көрінісін суретке түсірді[50, с. 166].
Ортағасырлық ... ... ... оң ... 3,17 солтүстік-батыста, Ордакент қаласынан 122 м оңтүстігінде
орналасқан. Ескерткіш ... 45-38 м, ... 2 м[50, с. ... ... ... ... экспедициясы ескерткіштің планын
түсірді. 1999 жылы ҚазМУ-дің экспедициясының археологияқ тобы ... ... ... ... 2004 жылы ... ... ... (М.Елеуов) ескерткіштің географиялық координаттарын анықтап,
жалпы көрінісін суретке түсірді [50, с. 166].
Ортағасырлық Артық ата елдімекені ... ғғ.). ... ... ауылынан 3,13 км батыста, Сырдарияның сол жағалауында орналасқан.
Теңіз деңгейінен 178 м ... 2004 жылы ... ... ... ... ... ашып, зерттеу жүргізген. Елдімекен
солтүстіктен оңтүстікке қарай көлемі 75х50 м, биіктігі 1-2 м [50, с.180].
Ортағасырлық ... ... ... ... оң жағалауында,
Жанақорғаннан 20 км шығыста орналасқан, қорғандар тобынан қоршалған. 1966
жылы ... ... ... ... ... жүргізді. Қала көлемінің
аумағы 8 – 9 м, қазба жұмыстыры барысында алынған заттай деректер ... ғ. – б.з. IV ғ. ... ... ... ... ... өзенінің оң жағалауында, Шиелі
ауданы, Қазақстан 30 ... 3 км ... ... ... бақарған Жетісу археологиялық экспедициясы ескерткішті ашып,
тарихи – топографиялық құрылымын көрсеткен. Қала ... ... ... ... ... 1,5-2 м. ... пен Оңтүстігінің ұзындығы
160 м, батысы мен шығысы 180 м. Орталығының аумағы 15х15 м, биіктігі 1,5 м.
Қаланың солтүстік және ... ... екі ... ... с. ... жылы ... ... институтының Шежіре археологиялық
тобы (Т.Мамиев) ортағасырлық Нәнсай қаласында зерттеу жүргізген. Өкінішке
қарай, ескерткіштің ... жері ... ... және ... 94 ... жылы ...... айларында Республикалық «Мәдени мұра»
бағдарламасының «Қызылорда облысының ... ... ... ... ... ... ... облысының Шиелі және Жаңақорған
аудандары көлемінде ХҚТУ ... ... ... мен ... және
Ғылым министрлігінің Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының
бірлескен ... ... ... ... ... зерттеу
жүргізді[15, 95 б].
Ортағасырлық Шиелі төрткүлі. Шиелі ауданындағы Алмалы ауылынан 2 км
батыста, ... ... 50 м ... ... ... археологиялық
экспедициясының археологиялық тобы (М.Елеуов) ашып, жобасын түсірген[63, 11-
12 бб.], 1994 жылы осы топ оның ... ... ... ... қазба
жүргізді[64]. Бұрыштары әлемнің төрт жағына бағытталған төрткүлдің ... м, ... 1-1,5 м, оны ... ... ... ені 6-7 ... 1-1,2 м. Қамалдың батыс, шығыс бұрыштарында және солтүстік-шығыс
қабырғасының ортасында ... ... бар, ... қамал деңгейінен
биіктігі 0,8-1 м. Төрткүлдің батыс бұрышындағы цитадельдің көлемі 30х30 м.
Ескерткіштің ... ... ... топырақ алған кезде пайда
болған ... ... 30 м, ені 15м, ... 1,5-2 ... ... қабатының қалыңдығын, өмір сүрген уақытын анықтау
үшін, оның ... ... ... ... шұңқырдың солтүстік-
батыс жиегінде көлемі 1х1 м, ... 1,5 м ... ... ... ... ... осы бөлігіндегі мәдени қабатының қалыңдығы
1,3 м екендігі анықталды, онан құрылыс қалдықтары кездескен жоқ. ... ... ... ... ... бетінде жатқан, қалыңдығы 5-6 см
келетін күл аралас тығыз тапталған топырақтың ... еден ... 0,5-1 м. ... ... ыдыс ... ... нашар қоспадан
қолмен не шарықта жасалған. Ыдыстар жасалу әдісіне, сыртқы ... ... ... ... ... ортағасырлық елдімекендер
мен қалалардың ыдыстарына ұқсас VIII-IX ғғ. кезіндегі ыдыстар[8, с.199].
Еденнен жоғары ... ... 12-13 және 17 см ... күл ... ... үстінде жатқан, қазбаның барлық қыбырғаларында
сақталған ... ... 3-6 см, оның ... ... жанбай қалған ағаш
қалдықтар, мал ... ... ... ... ... күл аралас бос
топырақтың қалыңдығы 0,4 м, ал онан ... ... күл ... бос ... 10-12 см. Осы күл ... бос ... ... X-XII ғғ. кезінде
ыдыстардың ұсақ сынықтары табылды. ... ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 0,3 м.
VIII-XII ғғ. кезінде өмір сүрген Шиелі төрткүлі Сырдариядан ... ... ... ... Жаман Ақтөбе, ортақшылдық Ақтөбе, Оқшы
ата, Бестам, Мортық елдімекендері мен ... ... ... асып,
Телікөл жолына барып қосылатын Дарбаза керуен ... ... ... бірі ... 97-98 б.].
Ортағасырлық Тақиятөбе қаласы (VI-XII ғғ.). ... ... ... 23,4 км ... ... Теңіз деңгейінен
523 м биіктікте. 2005 жылы ХҚТУ Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов)
ескерткішті ашып, зерттеу жүргізді. Солтүстіктен ... ... 120 ... 50-76 м, ... 7 м. ... ... төбенің ұзындығы 40 м, ені
30 м, биіктігі 3 м[50, с. 113].
Ортағасырлық ... ... ... ауданы, бәйгеқұм станциясынан 17 ... ... Бұл ... 1907 жылы ... болып, қала туралы
мынадай мәлімет берген: қала саз балшықтан құйылған қабырғалары мен ... ... ... сексеул басқан. Қамалға жақын жерде күйдірілген
кірпіштен салынған, төбесі құлаған мазар бар. ... ... бұл ... ... болар деген[4, с.293].
Ортағасырлық Қоспа елдімекені (VIII-XII ғғ.). Жаңақорған ауданы, Шалқия
ауылынан 26 км солтүстікте, Жайылма ... 26 км ... және ... ... 0,5 км ... ... ... 337 м биіктікте. 2005 жылы ХҚТУ Тұран ... ... ... ашып зерттеу жүргізген. Елдімекеннің солтүстік-шығыс
бөлігіндегі төбенің көлемім 30 / 40х75 м, биіктігі 5 м. ... ... ... және ... ... 90 м, ені 40 ... 3 м. ... батысында және оңтүстік-батысында сақталған
ордың ұзындығы 8-10 м, тереңдігі 1-1,5 м[50, с. 131].
Ортағасырлық Ақтөбе ... ... (VI-IX ғғ.). ... Қосүйеңкі ауылынан 0,3 км шығысында орналасқан. ... ... м ... 1994 жылы ҚазМУ-дің археология ... тобы ... ... ... жане шиелі ауд
з.т. 94 б], 2005 жылы ... ... ... ... ... ... зерттеп, географиялық координаттары анықталды.
Ескерткіш жобасында төртбұрышты, көлемі 100 х 80 м, биіктігі 2-3 ... ... төбе ... 50х32 м, ... 2-2,5 м[50, ... ... (VI-IX ғғ.). Жаңақорған ауданы, Көкенбатыр ауылынан
12,4 км шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 302 м биіктікте. 1992 ... ... ... ... тобы (М.Елеуов)
ескерткішті ашып, онда 1993-1994 жылы ескерткіштің солтүстік бөлігінде
көлемі 15х18 м ... ... ... ... IV-VI ғғ. ... ашты[44, 94 б.].
2004 жылы ХҚТУ Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) ... ... ... ... ... Көлемі 65х30 м,
биіктігі 2 м. Елдімекеннің солтүстік бөлігіндегі төбе көлемі, 33х20 ... 2,5 м[50, с. ... ... ... ... Жаңақорған ауданы,
Құттықожа ауылының 150 м ... ... ... оң ... ... ... 245 м ... Ескерткішті 1966-1967 жылдары
Жетісу археологиялық экспедициясы ашып, зерттеу жүргізген. 1994 жылы ҚазМУ-
дің археологиялық экспедициясы ... тобы ... ... 2004 жылы ХҚТУ ... ... экспедициясы (М.Елеуов) қайта
зерттеу жүргізіп, ... ... ... Елдімекен дөңгелек
түрінде, диаметрі 65 м, биіктігі 4 м[50, с. 162].
Ортағасырлық Ақата елдімекені (VI-VIII ғғ.). Жаңақорған ауданы, Бірлік
ауылынан 20 км ... ... ... оң ... ... деңгейінен 396 м биіктікте. 1994 жылы ... ... ... тобы ... ашып, зерттеу
жүргізген. 2004 жылы ХҚТУ Тұран ... ... ... қайта
зерттеу жүргізіп, географиялық координаттары анықталып, жобасы түсірілді.
Ескерткіштің көлемі, солтүстіктен оңтүстікке қарай 52х42 м, ... ... ... ... ... ... ... 10х5 м, биіктігі 1
м.[50, с. ... ... ... (VI-VIII ғғ.). ... ... ст. сол ... ... өзенінің оң жағалауында жақын
орналасқан. Теңіз деңгейінен 160 м биіктікте. 1947 жылы ... ... ... (А.Н. ... ... ... с.86], ... ХҚТУ Тұран археологиялық ... ... ... анықтап, жобасын түсірді. Елдімекен жобасы дөңгелек түрде,
диаметрі 62 м, биіктігі 4 м[50, с. ... ... ... (XI-XIV ғғ.). ... ... Сұлутөбе
ауылынан 1,5-2 км солтүстігінде, Сырдарияның оң ... ... ... Мортық елдімекені (X-XIV ғғ.). Шиелі ауданы, Еңбекші
ауылынан 3,17 км ... ... 1992 жылы ... ... ... тобы (М.Елеуов) ескерткішті ашып,
зерттеу жүргізген. 2004 жылы ХҚТУ ... ... ... ... ... жүргізіп, географиялық координаттарын анықтап,
жобасын түсірді. Жоба бойынша ұзындығы 200 м, ені 60 м, ... ... 0,5-1 м. ... ... көлемі 20х20 м. Солтүстік шығыс
алаңының көлемі 35х25 м, ... 1м, екі ... ... ... 12х8 ... ... көлемі 5,8х2,5м, екінші бөлме көлемі 5,8х5,8 м. ... ... 2-3 м. ... ... ... ... ... даталанды[50, с.332].
Ортағасырлық Ақбұлақ елдімекені (X-XII ғғ.). Шиелі ... ... 55 км ... ... ... сол ... 2004 жылы ХҚТУ Тұран археология ... ... ... ... жүргізген. Жоба бойынша ұзындығы 46 м, ені 43 м,
биіктігі 0,5 м[50, с. ... ... ... (X-XII ғғ.). ... ... ... 4 км ... орналасқан. Теңіз деңгейінен 114 м биіктікте.
Ескерткішті 1991 жылы ҚазМУ-дің археологиялық экспедициясының археологиялық
тобы (М.Елеуов) ... ... ... 2004 жылы ХҚТУ ... ... ... ... географиялық координаттарын анықтап,
жобасын түсірді. Ескерткіш көлемі 22х18 м, ... 1,8-2 м. ... ... дуалында мұнара сақталған[50, с. 348-349].
Ортағасырлық Ақтөбе қаласы (VIII-XIII ғғ.). ... ... ... 3 км ... ... ... деңгейінен 150 м биіктікте.
1947 жылы Оңтүстік ... ... ... ... ... с.87]. 1990 жылы ... ... экспедициясы
археологиялық тобы (М.Елеуов) географиялық координаттарын анықтап, жобасын
түсірді. Қала екі бөліктен тұрады: Шахристан және ... ... 170х150 м, ... ... ... ... бөлігіндегі
цитаделінің көлемі 80х70 м, биіктігі 5-5,5 м. Солтүстік-шығыс бөлігінің
бұрыштарында мұнара орналасқан [50, ... ... ... (X-XII ғғ.). Шиелі ауданы, Ортақшыл
ауылынан 3,1 км солтүстік-шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 141 ... 2004 жылы ... ... ... ... (М.Елеуов)
ашып, зерттеу жүргізген. Елдімекеннің ұзындығы шығыстан батысқы қарай 53 м,
ені 46 м, ... 1,8-2м. ... ... бұрышында ордың
диаметрі 6 м, тереңдігі 0,5 м[50, с. 350].
Ортағасырлық ... ... ... ... ғғ.). ... ... ... оң жағалауында, Бәйгеқұмның 6 км оңтүстік-шығысында орналасқан.
1982 жылы ... ... ... ... ... ... ашып, зерттеу жүргізді[15, 94 б.]. 2004 жылы ХҚТУ-
дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) географиялық ... ... ... Қала ... және кіші ... тұрады.
Шахристанның жобасы үш бұрышты. Ұзындығы 130 м, ... 2-2,5 ... ... ... цитаделі орналасқан, көлемі 30х20 м,
биіктігі 1-1,5 м. Цитаделдің ... және ... ... ... көлемі 55х22 м, тереңдігі 1-1,5 м[50, с. 350-351].
Ортағасырлық ... ... (X-XIV ғғ.). ... ауданы, Балабиден 10,9 км
солтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 137 м биіктікте. 1982 жылы
ҚазМУ-дің археологиялық ... ... тобы ... ашып, зерттеу жүргізеді[ашылу тарихы..94 б.]. 2004 жылы ХҚТУ-
дің Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) ... ... ... ... түсірілді.
Қала аумағының көлемі 265х165 м, биіктігі 2-4 м. Қала ... ... 65х45 м, ... 4-5 м. ... батыс бөлігіндегі ордың ... м, ... 1,5-2 м. ... ... ... төбенің көлемі
120х70/90 м, биіктігі 2-2,5 м[50, с. 353].
Ортағасырлық Күйеутам елдімекені. Шиелі ... ... ... 4-5 ... ... ... ... бойынша Төңкеріс ауылдық округінде)
орналасқан ортағасырлық елдімекен XX ғасырдың ... ... ... ... ... толық бұзылып кеткен. Елді ... ... ... ... ... ... бетіне түрлі-түсті бояу
жағылған жапсырма үлгідегі және XII-XIV ғғ. ... ... ыдыс ... ... ... Сыр ... Сығанақ, Мортық, Бестам,
Ақтөбе, Нәнсай қалалары және ... ... өмір ... 87 ... ... ... ескерткіштері
Ортағасырлық Көккесене. Сырдария өзенінің орта ағысындағы осы уақытқа
дейін аз зерттелген, ғалымдардың назарынан тыс ... ... ...... Бұл ... ... 1975 жылы жарыққа шыққан Қазақ Совет
энциклопедиясында, « Көккесене – оғыз-қыпшақ заманында (XI ғ.) ... ... ... ... станциясының солтүстік-батысында 8
км) тұрғызылған сәулетті күмбез. Көккесене ... ... ... ... Алпамыс) жұбайы Баршын сұлудың (Гүлбаршын) қабіріне салжұқ-
хорезмшаһ ... ... ... үлгісімен (биік мұнаралы) салынған.
Көккесененің астыңғы негізі берік етіп жасалып, оның ... ... үш ... ... Ортадағы барабанды михраб түрінде қуыстап
келтіріп, үстіне сүйір мұнара орнатқан. ... ... ... ... ... екі иығын өрнекті бағаналармен көмкерген. Қабырғаларын
Алаша хан күмбезі секілді қыштан кілем ... ... ... қалаған.
Көккесене Қарахан мазарына өте ұқсас. ... бұл ... ... ... бұзылған. Көккесенеге таяу жерде Баршын сұлудың әкімшілік құрған
астанасы Баршынкенттің қираған орны бар», – деп жазылған ... [65, ... жылы ... ... ... 2-томында: «XV ғасырдағы сәулет өнері
құрылыстарынан Сығанақтағы қазір қирап қалған Көккесене, XIV ғасырдың орта
шенінде тұрғызылып, ... ... ... ... ... ... шаршылап жоспарланған, сағана еден астынан жасалған. Кіреберісі
сүйір ұшты ... бар ... ... ... ... Оның ... көлемі
шаршы призма түрінде болған, содан соң сегіз қырлы өтпелі жер, он ... ... және ... шатырлы күмбез жасалған. Сырт жағынан кесене
геометриялық өрнек жасайтын ақ, көк және ... ... ... Күмбездің ішкі жағында арабша жазуы бар. ... ... ... және ... ... ... XIV ... Хорезм сәулет өнерінің ... ... ал оның ... ... Көне ... ... ... болып
табылады» – делінген [66, 257 б.].
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданының Төменарық станциясының солтүстік-
шығысында бес км жерде ... ... ... ... ... 1899 жылы В.А. ... ... берген. Ол ғимараттың биік,
күйдірілген кірпіштен ... көк ... ... әшекейлермен
көмкерілгенін, бірақ жергілікті тұрғындар ... ... ... жазады. 1900 жылы сәуір айында аймақтық пристав Н.С. Масич екеуі
екінші рет ... ішкі ... ... жазу ... 1901 ... ... ... рет келіп, ғимарат артынан табыт жатқанын анықтаған.
Оған барар жол ... ... ... ... жаңа ... ... белгілеріне қарап мавзолей деген ұйғарымға келген. Осы сапарда А.Ю.
Уткин тұңғыш рет суретке түсіріп ... ... [67, ... 98-101].
1905 жылы Түркістан археология әуесқойлар үйірмесінің хаттамасының ... ... Ә. ... ... ... атты ... [4, с. 280-281]. Бұл мақалада берілген аңызды, Т. ... ... атап ... ... ... ... ... Сыр бойынан іздеген деп шамалаған [25, 108-109
бб.].
1907 жылы желтоқсан ... ... ... ... атауының
маңызы туралы» атты мақаласында, Перовск уезінің ағартушылары Жүсіпбек
Басығарин мен Сұлтан Ерәлі Қасымовтан ... ... ... ... бб.]. Бұл ... Ж. ... ... мәліметіндегі: «Кесене
парсы тілінде Кошан сөзінен ... ... ... ... ұғым береді.
Қазақтар болса, өздерінің қатқыл тілімен бұл ... ... деп ... ... ғимаратқа ол көк түске боялғаннан қосылған болуы керек,
өйткені «Көк» - ... ... де осы ... ...... ... ... бірден-бір дұрыс деп келіскен [5, c.113].
1927 жылы ... ... ... ... ... ... Сығанақ қаласына зерттеу жүргізген А.Ю. ... ... 1914 жылы ... ... ... тұрғындардан
білген. Ол келген уақытта, ғимараттың орнында құрылыстың қираған бөлігінен
үлкен төбешік қана жатқан, тек кей ... ғана ... ... ... ... ғана ... тұрған (3-сурет). Үйменің үстінде
размері 25-25-5 см кірпіштер молынан жатқан. ... ақ, көк, сары ... ... қосылған израцты мозайкадан құрылған ірі кесектер ... ... ... ... бойы ескі арық іздерін кездестірген,
аталмыш ... ... ... және ... кім ...... ... Якубовский, В.В. Бартольдің қолжазбалары үлкен септігін тигізер деп
топшалаған. Өйткені, Сығанақта ... ... ... мен молалары
болған, ал мазарлардың үстіне биік ... ... ... ... мавзолейі мен оған көршілес қираған жерлер осы
хандардың (өзбек) ... ... деп ... ... ... ... алға тартқан: біріншіден, бұл ғимараттың архитектуралық
белгілері бойынша XY ғасырға ... (сол ... ... ... ... ықтимал); екіншіден, Көккесененің орын тепкен жері Сығанақпен
біртұтас; үшіншіден, ... аты ... ... (В.В. ... ... күмбезі шынында да аса биік болған; төртіншіден, ол
кезде мұндай ғажайып мавзолейлерді ... ... ... кім тұрғыза алады
деп, – жазған [5, с.108-113].
Тарихи мәліметтерге сүйенсек, XVII ғасыр оқиғалар хақында Көккесене
ғимараттың ғана ... ... ... жер аймағы болған, онда Саураннан Көк-
Кашане бағыты көрсетілген [5, с.113]. Сонымен ... ... ... ... ... соғысы Көк-Кашане аймағында болған [56,
с.168-169, 392-393].
Қазіргі кезде, Көккесене бұзылып жатқан ескерткіш, оның ... ... ... 3 метр ... төбе ... ... ... қыш кірпіш
сынықтары кездеседі. Ескерткіш маңы (іргелері) зиратқа айналған (4-сурет)
[68, 148 б.].
«Мәдени мұра» ... ... ... ... ... тудырып келе жатқан көптеген сұрақтардың басын ашуға септігін
тигізетін мол мағлұмат ... ... ... ... ... жүргізілуі керек, сонда ғана толық ... ... ... мұра» бағдарламасы бойынша жүргізілген археологиялық зерттеулер ең
алдымен еліміздегі тарихи-мәдени мұра ескерткіштерін ... алу, ... ... ... ... ... қорғауға бағытталса, ал
қазба жұмыстарын бірінші кезекте бұзылып жатқан не бұзылу қаупі төніп
тұрған ... ... ... болар еді.
Ақтас мешіті (1884 ж.). Сырдария өзенінің оң жағалауында, Жаңақорған
ауданынан 49 км ... ... ... мешіті жобасында төртбұрышты,
күмбезді етіп жасалған, биіктігі 20-21 м, ... ... м. ... ... ... ... сәндік ою өрнектермен әшекейленіп жасалған[50,
с.184-186].
Т.Қоңыратбаев «Ертедегі ескерткіштер» атты еңбегінде Ақтас мешіті
туралы мынадай ... ... ... Бесарық станциясының жанында,
Сырдарияға жақын тұрған ескерткіш. ... 1884 жылы ... ... ... ... салдырған. Қасында Айқожаның ... бар. ... ... ... туады. Айқожа дуана қожа ішінде Бақпамбеттен
тарайды. Дуана бес ата: Бақмамбет, Пірзада, Қылыш, Қожжан. Мешітте 500 ... ...... ... 1970 ... мұнда С.Жолдасбаев
зертеу жүргізіп, ертедегі қоныс орындарын ашып, XII-XIX ғғ. уақытымен
мерзімдеген және ... ... ... шатқалынан мешіттің
суреттерін тапқан, онда Ақтас мешітінің кескіні бар[30, 86-93].
1982 ... ... ... ... ... ... бар ... және
мәдениет ескерткіштер тізіміне енгізіліп, мемлекет қарауына алынған.
Айқожа ишан күмбезі (XIX ғ.). Сырдарияның оң жағалауында, Жаңақорған
ауданынан 49 км ... ... ... ... ... м, ... м. Ишанның ұлы Ибадулла күмбезді (Ақтас мешітінің жанына салған) салу
үшін ... ... ... ... ... ... ... өрнектермен безендірілген. Күмбез фасадының алдынғы шығыс
жағында ишанның әйелінің қабірі орналасқан, ал батыс ...... төрт ... ... көмекшілері) жатыр [50, 186-187].
Т.Қоңыратбаев «Ертедегі ескерткіштер» атты еңбегінде Ишанның ұрпақтары
туралы мәліметтер берген[25, 117 б.]. З.И. Ибадуллаеваның «Айқожа ишан ... ... ... ... атты ... ... ишанның өмірі
және оның ұрпақтары туралы мәліметтер берілген[69].
Қасым-Ата кесенесі (XIII-XIV ғғ.). Жаңақорған ауданы, Жаңарық ауылынан
25 км батысында орналасқан. 1900 жылы В.А. ... ... ... мынадай
мәлімет берген: « Қасым ата (Төбесі ... ... ... ... 7 ... жерде орналасқан, мұнда төрбұрышты Бекініс орны бар, айнала
ұзындығы 600 шаг, ал бекініс цитаделінің айнала ұзындығы 120 шаг. ... ... ... ... сақталған. Бекініс маңында Қасым
ата күмбезі бар, оны күйдірілген ... ... ... ата ... ... ... м, ... 4,35 м. Күмбез
қазіргі таңда қатты бүлінген, тек ... ... ... мен бір
бөлігіндегі бірнеше қатарлары ғана сақталған[50, с.187-189].
Абдулжалил баб (Хорасан ата) кесенесі (XIX ғ. ... ... ... 31,1 км батысында орналасқан. Абдулжалил баб ... ... ... ... Тарихи деректерде, Хорасан ата Сырдың бойына
исламдінін тарату мақсатында келген. Оның Хорасан ата аталу себептері жайлы
мынадай аңыздар бар: бірінші, Иран ... ... ... ... ... екіншісі, Ел ішінде де індет тарап, халық көп шығын болған. Сонда
Хорасан ата сол ... ... ... уыт ойлап шығарып, елді бармағының
түбінен, кейін ... ... сол ... ... ... ... ... туғызып, халықты індеттен сауықтырған. Сондықтан Хорасан ата ... ... ... де ... шешектен қалған шұқырлар бар болған[70,
338-340 бб.].
1900 жылы ... ... ... ... ата ... аңызды Абдулла
Ниязовтан жазып алған және құлаған кесенені шырақшы Әділханның ... ... с. 302, ... 1907 жылы ... ... ата
да болып, ондағы ескі арық іздерін көріп мұнда егіншілік ерте дамып, ... суы мол ... ... с. 302]. ... XIV-XV ғасырларда
шикі кірпіштен тұрғызылған, 1894 жылы (1898 жылы біткен) ... ... ... ... ... ... 355 б.]. ... екі
бөлмелі. Қосалқы есігі батысқа қаратылып жасалған. ... ... ... жоқ. Көлемі 7,88х16,07 м. 2005 жылы Хорезмдік ұсталар ... ... ... с.189-190].
Қарасопы кесенесі (XIX ғ.соңы). Жаңақорған ауданынан 6,18 км оңтүстік-
шығыста орналасқан. Қарасопы туралы мәлімет өте аз. Тек ... ... ... берілген: Қарасопы бес жасында Айқожаны асырап,
Бұхар, Мекке жағына алып барған. Кейн осы Айқожаның баласы
Атақожа Қарасопы мешітін ... (XVIII ... ... [25, 118 ... ... Қарасопы, бірақ бұл жерде Айқожа ... ұлы ... және ... жерленген, ал кесененің алдында Қарасопы
бейіті орналасқан. Кесене шағын екі ... ... 9 м. ... ... ... ... м, ... бөлменің аумағы 6,5х5 м. Есігі
құбылаға қараған[50, с.190-191]. Кесене 1982 жылдан бері ... ... ... ... ... ауданынан 21,1 км жерде
орналасқан. Төлегетай-Ата найман руынан тараған тайпаларды біріктіреді.
Кесене XVI ... ... 2005 жылы ... ... ... ... 8,05х9,65 м, биіктігі 4 м. Оңтүстік-батыс дуалында кіретін
тесігі бар. Кіретін тесігін төртбұрышты ағаш ... ... ... екі ... қабір орналасқан. Оң жағындағы үлкен мәйіт
Төлегетай-ата, ал жанында әйелі, Қылышты ата ... ... ... ... әулие кесенесі (XIV-XVI ғғ.). Ескерткіш Шиелі ауданы, Балабиден
12,8 км ... ... ... ... 2 ... ... ... деңгейінен 143 м биіктікте. 1967 жылы
Алғабас ауылының орта мектебінің ... ... ... А.Әміров ашып,
зерттеген. 2004 жылы ХҚТУ-дің Тұран археологиялық ... ... ... ... ... ... сызып, суретке түсірді.
Кесене жобасында 8х8,5 м. Кесененің солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс
дуалдары қатты бүлінген, сақталған қабырғаларының ... 1-3,38 м. ... 5,4х5,5 м. ... ... ... 1,3 м[50, ... 2004 жылы ... Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов)
Шиелі ауданының тарихи-мәдени мұраларын ... ... ... ауылдық
округінің Бірлестік ауылынан солтүстік-шығыста 16-20 км жердегі Жантөбе
құмында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізу кезінде, ... ... ... құм ... ... ... ... кесенелердің
орнын көріп, оларды ... ... ... ... Ол ... ... «Ескерусіз қалған ескерткіштер» атты еңбегінде
берілген[44, 99-102], олар:
Кесене ... ... XIV-XV ғғ.). ... ... 16,7 км ... ... ... жағасындағы биікте орналасқан. Күйдірілген кесектен
салынған кесене толық бұзылып кеткен, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа
қарай созылып жатқан төбенің ... ... 16х14 м, ... 2 м. ... тұрған мемлекеттік белгі – ұшағаштың екі жағындағы, оның ұзына
бойын қуалай қазылған ені 1,5-2 м, ... 0,5-1,2 м орды XX ... ... ... ... ... келген бір орыс қазып кесек алған, содан
бері жергілікті халық бұл төбені «орыс қазған» деп атап ... ... 5 м ... ... ... 7 м, ... 0,3 м төбешіктің
үстінде де күйдірілген кесек сынықтары шашылып жатыр.
Кесене 2 (XIV-XV ғғ.). ... ... 18,5 км ... құмының оңтүстік-батыс бөлігінде төбеде ... ... ... ... ... ... кеткен, солтүстік-шығыстан оңтүстік-
батысқа қарай созылып жатқан төбенің көлемі 16х13 м, ... 3-3,5 ... ... ... 10х15 м ... ... ... кесек алған
ордың ені1-1,2 м, тереңдігі 0,8-1,2 ... 3 (XIV-XV ғғ.). ... ... 18 км ... ... оңтүстік-батыс бөлігінде, кесене 2-ден солтүстікте 80 ... ... ... ... ... салынған кесененің
құландысының қазіргі көлемі 3х2 м, биіктігі 1 м.
Кесене 4 (XII-XIII ғғ.). Бірлестік ... 19,7 км ... ... бір ... ... ... ... салынған
кесене толық бұзылып кеткен, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай
созылып жатқан төбенің көлемі 16х15 м, ... 3-3,5 м. Оның ... 7х7 м ... ... ... қазып кесек алған ордың ені 1-1,2
м, тереңдігі 0,8-1 м.
Кесене 5 ... ғғ.). ... ... ... 19,6 ... Жантөбе құмының 4-кесенеге ... ... ... бір ... ... кесектен салынған кесене толық бұзылып кеткен,
солтүстік-шығыстан ... ... ... ... ... көлемі
15х11 м, биіктігі 2 м. Оның үстіндегі көлемі 6х5 м құрылысты жан-жағынан
қазып кесек ... ... ені 1-1,2 м, ... 0,5-0,8 м. ... ... сыртында жатқан кесектердің бетіне ... ... ... ... ішкі ... ... ... пайдаланған болуы керек.
Кесене 6 (XIV-XV ғғ.). Бірлестік ауылынан 21,1км солтүстік-шығыста
Жантөбе құмының кесене 5-тен ... ... бір ... ... ... ... кесене толық бұзылған, солтүстік-шығыстан
оңтүстік-батысқа созылып жатқан төбенің көлемі 10х9 м, биіктігі 1,5-1,8 ... 7 (XIV-XV ғғ.). ... ... 19,9 км солтүстік-шығыста
Жантөбе құмының бір төбесінде ... ... ... ... ... бұзылып кеткен, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай
созылып жатқан төбенің көлемі 18х16 м, биіктігі 1 м.
Кесене 8 (XIV-XV ғғ.). ... ... 18,7 км ... ... кесене 7-ге жақын жатқан бір төбесінде орналасқан.
Күйдірілген ... ... ... толық бұзылып кеткен, үйіліп жатқан
төбенің ... 13 м, ... 2 м. Оның ... ... 9х8 м ... қазып кесек алған ордың ені 1-1,2 м, тереңдігі 0,5-0,8 м. Ордың
ішіндегі, сыртындағы үйіндідегі ... ... ... ... ата ... ... ... Өзгент ауылынан 10 км
оңтүстікте, ортағасырлық Қырөзгент ... ... ... ... (Ақышев К.М.) жартылай құлаған ескерткішті атап
көрсеткен [9, с. 162]. Аңызы мен ... ... ... ... ... ... белгісіз. Қазіргі кезде жойылып бұзыла бастаған.
Байғана мавзолейі. Шиелі ауданында, Сарысу өзенінің төменгі ағысының
сол жағында орналасқан. Бұл жерден ... ... ... ... ... ... арқылы орыс тарихында XVIII ғ. белгілі болды. Ел аузында
жүрген ... ... ... ... ... ... ... жақыны
болған. Байғана аңшы құландарды аулау кезінде садақ оғымен бір жүйрік атты
атып өлтіреді. Ол Белен ананың ... ... ... ... ... атты еді ... ... жеріне оның атымен аталған бейіт салынған.
Байғана атты ... ... өзі де ... ... Оған ... ... ... Мәліметтердің көрініп отырғандай Алаша ... ... ... ... ... с. ... ата кесенесі. Жаңақорған ауданы, Байкенже елдімекенінен
оңтүстік-батысқа ... 10 км ... ... ... ... ... ... 1994 жылы ұрпақтары ақ қыштанкесене тұрғызған. Кесене көлемі
8х8 м., биіктігі 12 м. Кесененің оңтүстігінде 80-90 м ... екі ... ... ... ата XVI – XVIII ... ... Шын аты – ... СейітКемалиддин. Жаугершілік заманда Кемалиддин
сайысқа жиі түсіп, мерейі үстем болған. Сайыста ... бақ ... ... ... деп атап ... ... 118 б.].
Ш. СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДАҒЫ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ... ... ... өзенінің сол жағалауы бойындағы ортағасырлық керуен жолдары
Ұлы ... ... ... ... ... ... былай Түрік жолы)
жолының негізгі бағыттары мен олардан ... ... ... ... ... ... ... жолының
Қазақстан арқылы өткен бөлігі мен Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық ... ... мен ... мақаласында [16, с. 203-210],
К.М.Байпаков пен А.Нұржановтың еңбегінде [71], ... ... орта ... ... шығып Қаратау арқылы ... ... ... Уванас, Жетіқоңыр жолдарының ... [72] ал, ... мен ... ... ... ... ... көрсетілген [73]. Л.Б.Ерзаковичтің мақаласында
Оңтүстік Қазақстанның ХІІІ-ХҮІІІ ғғ. кезіндегі керуен жолдары қарастырылған
[74].
Сол жағалық ... ... ... ... ... ... Шанашкент
арқылы өткен Нуджикатқа келгенде Сырдарияның сол жағасына өткен Ұлы Жібек
жолынан бөлініп шығып, Сырдарияның сол жағасынан ... ... сол ... ... жолы ... ... ... Ақтөбе1, Шардара,
Көксутөбе, Сейіттөбе, Ақтөбе (ұзынаталық), Сүткент, Байырқұм қалалары ... ... ... өтіп ... ... ... Осы ... оны Отырардан
шығып өткелден (Оқсыздың жанындағы) Сырдарияның сол ... өтіп ... әрі ... ... ... керуен жолы кесіп өткен. Бұл ... ... ... ... ... ... белгілі. Оқсыздан солтүстік-
батысқа қарай жүрген сол жағалық керуен жолы ортағасырлық Артықата, Бұзық,
Көктөбе, Қандыөз ... мен елді ... өтіп ... ... ... оны Түркістан, Саураннан шығып Үшқайық өткелі арқылы
Сырдарияның сол жағасына өтіп Жызаққа ... ... ... жолы ... өткен.
Сырдариядан қайықпен өтетін Үшқайық өткелі ежелгі заманнан бастап ... ... ... ... келе ... ... Раздыатадан шыққан сол
жағалық жол ортағасырлық Қаратөбе, Абызтөбе, Келінтөбе, Мейрамтөбе арқылы
жүрген. Мейрамтөбеде керуен жолы ... ... ... бұрылған жол
ортағасырлық Құмиян қаласы арқылы Жызаққа бет алған, ал солтүстік-батысқа
қарай жүрген негізгі жол ортағасырлық Аққорған, ... ... ... негізігі сол жағалық жол батысқа, солтүстік – батысқа бұрылған,
ал, шығысқа, ... ... ... ... ... ... ... оң жағасына өткен. Шығысқа қарай жүрген ... ... ... ... Раң асуы арқылы Қаратаудан асқан.
Солтүстікке жүрген жол Жайылма шатқалы арқылы Ақсүмбеге, ал ... ... ... жол ... ... ... оң жағалық Сырдария
керуен жолына қосылған.
Ортағасырлық Балапантөбеден батыс бағытында жүрген жол ... ... ... ... ... ортағасырлық Асанас қаласына
шыққан. Асанас қаласынан жол үшке бөлінген. ... ... ... жолы ... ... ... ... жүріп Сырдарияның оң
жағасына өткен, онан әрі ортағасырлық Сұлутөбе елді мекеніне жеткенеде ... ... ... ал ... елді ... жеткенде Ұлы жолды кесіп
өтіп, Дариялы тақырдың шығыс жағымен өткен жол Телікөлге барғанда Сарысу
өзеніне ... ... ... ... ... ... жол
Көксеңгір шатқалындағы ... елді ... ... ... ортағасырлық Заңғарқала, Сырлытамқала, Сырлытам қалалары мен
елді ... ... өтіп ... ... ... ... солтүстік – батысқа қарай жүгрен сол жағалық керуен жолы
Қуаңдарияны жағалап ... ... онан ... ... ... Кішіасардан оңтүстік – батысқа қарай жүрген жол
ортағасырлық Жент ... ... ал ... – батысқа қарай жүрген сол
жағалық керуен жол Сырлыасар, ... ... ... ... бұрылып
ортағасырлық Қараасар, Үңгірліасар арқылы өткен. Онан әрі ... ... ... мен елді ... ... ... ... қаласына
жеткен. Сортөбе қаласынан солтүстік – шығысқа қарай ... бір жол ... ... ... ... ... оң жағасына өтіп, Бетпақдала
арқылы Қарсақбай ... ... ал, ... солтүстік - батысқа
жүрген сол ... ... жолы ... ... ... өтіп ... ... шыққан. Жанкенттен шыққан жол ортағасырлық Кіші Күйік қала
арқылы жүріп Үлкен және Кіші Аралдарды бөліп жатқан Берг бұғазына ... ... жол ... тауының оңтүстік жағымен жүріп Қаратүп жарты аралы
арқылы Арал теңізінің оңтүстік – ... ... ... Онан әрі ... ... ... айналып өтіп Бозай бағытында жүрген[73, 5-10
бб.].
3.2 Сырдария өзенінің оң ... мен ... ... жолдары
Ұлы Жібек жолынан ортағасырлық Сайрам (Испиджаб) қаласынан ... ... ... оң ... ... жолы ... Шымкент қаласына
келгенде екіге бөлінген. Солтүстік – ... ... ... ... ... ... жағалап барып Арыс өзенінің жағасындағы ортағасырлық Шұбар
қаласында Арыстың оң ... ... онан әрі ... жол Қаратаудың күнгей
беткейіндегі тауалды жазығында ... ... ... Әбді ... ... өтіп, Түркістанға жеткен.
Ортағасырлық Шымкент қаласынан батыс, солтүстік – батысқа қарай жүрген
жол Бадам өзенін ... ... ... ... ... ... Арыс ... жағасындағы Шошақай, Бұзықтөбе елді
мекендері арқылы Отырарға жеткен. ... ... оң ... ... ... ... ... Жалпақтөбе қаласына жеткенде Түркістаннан
шығып Оқсызға өтетін жолға қосылған. ... ... бет ... ... ... Шойтөбе қалалары арқылы жүріп ... ... ... Әбді ... ... ... Түркістанға
келген жолға қосылған.
Ортағасырлық Түркістаннан солтүстік – шығысқа, оңтүстік – ... ...... ... жолдары шыққан. Солтүстік – шығысқа қарай жүрген
жол ортағасырлық ... ... ... Ұлы ... ... ... ... асуы
арқылы Қаратаудан асып, ортағасырлық Шолаққорған ... ... ... ... ... ... жолына шыққан. Оңтүстік - батысқа
жүрген жол Сырдария өзеніндегі ... ... өтіп ... қаласына
шыққан, ал Түркістаннан солтүстік батысқа ... оң ... ... Қарашық, Садықтөбе, Қаратөбе қалаларынын өтіп ... үшке ... ...... ... жол - Бәжі асуы ... ... Ал, Саураннан оңтүстік – батысқа жүрген жол Үшқайық
өткелінен Сырдарияның сол ... ... ... ...... оң ... керуен жол Қаратаудың күнгей беткейіндегі шатқалдардан
шыға берісте, тауалды жазығында орналасқан ортағасырлық Бесарық, Қосүйеңкі,
Құмбұлақ, ... ... ... ... мен елді ... өтіп
Ордакентке жеткенде Байкенже өткелінен өтіп шығысқа жүрген Раң жолын, онан
әрі Жайылма арқылы Ақсүмбеге өткен жолды ... өтіп ... ... Бәйкеже өткелінен Сырдарияның оң жағасына өтіп солтүстік - ... ... жол ... ... шыққан сол жағалық керуен жолы
ортағасырлық Сығанаққа ... ... ... ... ... ... қарай жүрген жол Қаратаудан Ақсүмбе арқылы асқан, ал солтүстік –
батысқа қарай ... оң ... ... жол ... ... ... ... Омбай қалалары мен елді мекендері арқылы өтіп, Сұлу ... ... ... оны Асанастан шығып Телікөлге қарай өткен Сарысу
жолы кесіп өткен. Сұлутөбеден шықққан оң ... жол ... ... ... ... шығып солтүстік – батысқа қарай жүрген Ұлы
жолға қосылған. Ұлы жол (Көсегенің ... ... ......... ... 420 км-ге созылып жатқан Қаратау арқылы ... оң ... Арал ... ... өткен керуен жолын қазақ халқы
Ұлы жол деп атаған. Оның Теріс – Қарасу өзендері аралығы Көсегенің ... ... ... ... ... биікте жатқан, күнгей мен
теріскейге ... ... ... алатын жотаның үстімен жүрген бұл жолдың
басы Теріс өзеніндегі өткелдің сол жағасында орналасқан ортағасырлық Ақтөбе
қаласынан басталған. Ол ... ... мен ... ... Теріс, Үлкен сай, Жосалы, Саясу, Белбұлақ, ... ... ... Кіші ... ... ... ... Балашабақты, Теспе,
Байжансай, Арыстанды асулары мен шатқалдары ... ... ... кесіп өтеді. Арыстанды өзенінің жоғарғы ағысына жеткенде жол ... Оның ...... ... тамағы ортағасырлықҮшбас төрткүлі
және елді мекені мен Бабаата ... өтіп ... ... ... ... ... ... жолына қосылған, ал, оның
Арыстанды өзенін жағалап батысқа бұрылған тармағы Есіктас тауының ... ... ... ... ... ... ... Шаян арқылы
Шолаққорғанға өткен керуен жолын кесіп өтіп, Қаратаудың күнгей беткейі
арқылы ... Ұлы ... ... жол. Есіктас тауының солтүстік беткейіндегі Қарасу өзенінен
басталған Ұлы жол ... ... ... ... Көкбұлақ
арқылы өтіп Ойық өзеніне, ортағасырлық Құсата, ... ... ... ... ... ... қаласына, онан әрі солтүстік-батысқа қарай
тауаралық жазықпен жүрген жол ... ... ... өтіп ... ... солтүстік-шығыс, солтүстік жағынан айналып өтіп, Арыстанды
өзенінің төменгі ағысына, Мыңбұлақ шатқалына, ... тауы ... ... ... ... жеткенде Қаратаудың батыс шетіне
шыққан. Ұлы жолдың Көсегенің ... ... 1000 – 1500 м ... ... ... ал, Ұлы ... Есіктас - Жалғызағаштың бұлағы аралығында
бірде-бір үлкен өзен, биік асу жоқ, ол ... ... және ... жүрген. Есіктас-Жалғызағаштың бұлағы аралығында бұл жол
Қаратаудың күнгей мен ... ... ... ... ... Хантағы, Біресек, Байылдыр, Бәжі, Ран, Айғыржол тауы, ... ... ... ... және ... ... жағынан айналып
жүрген Сарысу жолының Нәнсай ... ... ... [6]. Онан әрі солтүстік –
батысқа қарай жүрген жол Жан ... ... ... ... ... кесіп өтіп, Киікмола шатқалына жеткенде оған оң жағалық Сырдария
керуен жолы ... ... Онан әрі ... батысқа қарай жүрген Ұлы жол
Дариялы тақырдың ... ... ... ... ... ... ... шығып Қарсақбайға қарай өткен керуен жол кесіп ... ...... ... ... оң жағалық жол Қорқытата кесенесінен өтіп,
Қамыстыбас көлін шығыс жағынан айналып жүрген де Үлкен Сарышығанақ ... ... ... ... Кіші ... ... ... онан әрі Үлкен
Борсыққұмға қарай жүрген.
Ұлы жол (Көсегенің Көкжоны) ... ... ... сақталмаған.
Дегенмен, халық жадында сақталған ... ... бұл ... ... ... ... болған. Бір аңызда Дари патша Сырдан өтіп сақ
даласына кіргенде, оны Тұмар ханшайымның ... Ұлы ... арғы ... ... шамасы, Қаратаудың теріскей беті сөз болып отырсы керек) қарсы
алғаны ... ... ... бір ... ... ... сақтар еліне
басып кіріп, Сырдан өтетін көпір сала бастағанда Шу ... ... ... мен сырдағы сақтар Ұлы жолдың бойында жиналғаны туралы айтылған. Үшінші
аңызда ... (бұл ... ... сөз ... ... қанды қырғынына
ұшыраған қазақ ауылдары Көсегенің Көкжонымен Сыр ... ... ... сөз болады.
«Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама» заманынан қалған келесі зарлы
шұмақты еске алсақ:
Қаратаудың басынан көш ... ... бір ... бос ... ... айырылған жаман екен,
Мөлтілдеп екі көзден жас келеді.
Мүмкін, бұл жерде Көсегінің Көкжонымен үдере көшіп келе ... ... ... болар?
Телікөл жол. Ежелгі Тараз қаласында Ұлы Жібек жолынан шығып солтүстік
- батысқа қарай ... жол ... ... ... тауалды
жазығында орналасқан ортағасырлық Бектөбе, ... ... ... Шолаққорған, Созақ, Күлтөбе, Ақтөбе, Сарыжаз, Ақсүмбе қалалары
арқылы жүрген. Ақсүмбеден өткен жол Дәуіт ... ... ... ... ... ... ... жеткенде Шу, Сарысу керуен жолдарына
қосылған. Осы жолдың Маймақ тармағы Теріс ... ... ... ... Бабата арқылы өтіп, Шолаққорғанға барғанда негізгі
жолға қосылған.
Үрім (Рим) папасы Иннокенти ІҮ – нің ... ... 1245 ...... Леон ... ... аттанған Плано Карпини Киев, Сарай
Бату арқылы өтіп Сырдарияның төменгі ағысына, онан әрі ... Шу, ... ... ... жолы ... ол ... былай деп жазған:
«Кангиттер жерінен Биссерминдер жеріне өттік... Бұл жерден біз қиратылған
сансыз қалаларды көрдік, қаңырап ... ... ... көп. Бұл ... ... бір өзен бар, оның ... ... деген, келесі Бархин,
үшіншісі Орнас деп аталатын ... ... ... біз ... өттік, онда татарлар қайта тұрғызған бір қала бар, оның аты Омыл...»
[75].
Енді П.Карпинидің Қазақстан арқылы өткенде ... ... жер, өзен ... ... мен ... ... баламалануына тоқтала отырып, елшінің
жүріп өткен ... ... ... ... ... ... П.Карпиниде аты аталған Орнасты (Онақ, Орнар) көне Үргеніш
қаласымен баламалап, Сарай Батудан шыққан елші ... ... ... ... ... деп есептейді. Зерттеушінің бұл болжамымен келісудің реті
жоқ, оның ... ... П. ... Арал ... ... жағымен
айналып, Үргеніш арқылы келген болса ол екі ... ...... ... өтер еді; ... ... (бисермандар) жеріндегі
жағасында Янгикент орналасқан үлкен өзеннің Сырдария екендігі бүгінде ... ... 1867 жылы ... ... 15 км ... ... ... кейіннен бұл пікірді С.П.Толстов, К.М.Байпақов, Л.Б.Ерзакович
қолдады ал, Бархин қаласын (Бархин, ... ... ... мен ... ... ... ... П.Карпини Сырдарияның сол жағасындағы керуен
жолмен Янкент, Бархин, Орнас қалалары арқылы өткен. Онан әрі ... ... ... Іле ... ... онан Омыл ... ... жеткен. Біз зерттеушнің П.Карини Сырдариның ... ... ... ... ... және Ашнас қалалары
аралығын өзеннің сол жағасындағы жолмен жүрген болса керек деген ... ... ... онан арғы ... ... «... Онан ... әрі
Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен жүріп барып Іле ... ... ... - деген [74] дейді. Оның басты себебі, П.Карпинидің
жазбасында Сырдарияның жағасындағы Оргас ... мен Іле ... ... аралығындағы бірде – бір жер – ... ... ... ... ... елші ... ... Орнас қаласынан Іле
өңіріндегі Омыл қаласына дейінгі аралықты Қаратау мен Шу, ... ... ... ... ... төте жолмен жүрген деуге
негіз бар. Біздің пікірімізше Сарай Батудан шыққан П.Карпини мүмкін ... Кіші ... ... ... Берг ... ... өтіп ... Жанкентке келген болса керек. Онан әрі Баршынкенттен Орнасқа
жеткен. Осы жерде Сырдарияның оң ... ... ол ... ... жолына
түсіп Телікөлге, онан Шу өзенін жағалап жүрген Шу керуен жолымен Ұланбел,
Хан тауы ... ... ... ... ... Іле өңіріндегі Омыл
қаласына, Алакөлді жағалап барып Моңғолияға өткен болса керек [76, 70 б.].
Сонымен, ерте ... ... ... ... ... өткен Түрік
жолы жєне онымен тығыз байланыста қалыптасқан Сырдария мен Қаратау арқылы
өткен сол жағалық, оң жағалық Сырдария ... Ұлы жол ... ... ... ... ... ... орта ағысындағы,
Қаратаудың ортағасырлық елді мекендері мен қалаларының өсіп-өркендеуіне
үлкен әсер етті. Осы жолдардың бойында ортағасырлық қалалардың саны өсіп,
Отырар, Түркістан, Сығанақ, ... ... ... ірі ... ... сауда орталықтары қалыптасты. Ортағасырлар кезінде Сырдарияның орта
ағысы мен Қаратау тарихи-географиялық ауданында қалыптасқан ... ... ... жүздеген жылдар бойы қазақ жерін Евразия кенестігімен
байланыстырып жатты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тек тәуелсіздігіміздің арқасында байырғы тарихымызды ... ... жол ... ... ... бері ... ... және «Мәдени мұра»
бағдарламасы аясында атқарылған жұмыстардың негізінде ғылыми айналымға ... және ... ... ... ... ... ... қазақ жерінде қалыптасқан
өркениеттің куәсі болған тарихи-мәдени ескерткіштерді ... ... ... миллион теңге бөлініп, атадан қалған мұраны зерттеудің
жаңа кезеңі қалыптасты. Осы ... ... ... ... ескерткіштер» секциясы бойынша 35 тарихи-мәдени ... ... ... ... ... жұмыстары іске асырылды.
Соңғы зерттеулерде ортағасырлық қалаларының өмірі, табиғи-
географиялық, ... ... ішкі және ... жағдайлар
тұрғысынан сарапталып, дамуының басты тарихи кезеңдері зерделеніп, оларға
деген жаңа ... ... ... ... мен Орта Азиядағы ірілі-
ұсақты көптеген тарихи оқиғалар, алмасқан саяси билеушілікке, ... ... ... ... ... ... сауда,
қоғамдық-саяси және мәдени араласуы арқасында, экономикалық қатынастарға
ыңғайлану ... өмір ... Оған ... ... ... суы мол ... мал шаруашылығы ... ... су ... ... жер ... және т.б. ... ... дәстүрлі үрдістері ықпал жасады.
Сырдария өзенінің орта ағысындағы қалалар мен ... ... үш ... ... ... ... өзенінің орта
ағысының (Жаңақорған және Шиелі аудандары бойынша) қалаларының зерттелуі
ортағасырлық Сығанқ ... ... 1867 жылы П.И. ... ... ... ... ... зерттеуші
ғалымдардың мәліметтері қамтылды. Сонымнен қатар, ... ... ... ... ... ... археологиялық
экспедициясы, ҚазМУ-дің археологиялық экспедициясының археологиялық тобы,
Ясауи атындағы ХҚТУ-дің Тұран ... ... ... ... ... пайдаланылды. Ортағасырлық қалаларға
байланысты жазба деректер мен ... ... ... ... ... мен ... Сырдарияның сол және оң
жағалауындағы деп бөліп көрсетілді, олардың тарихи-топогрфиялық құрылымы,
географиялық координаттары және ... ... ... Және өңірдегі
ортағасырлық сәулет ескерткіштерінің сипаттамалына тоқталып, оларға қатысты
аңыз-деректер қамтылды.
Ортағасырылқ керуен жолдары туралы мәліметтер Ә.Х. ... ... И.И. ... мен Г.И. ... ... ... еңбектерінде керуен жолдарының бағыттары, олардың тармақтары
туралы мәліметтер егжей-тегжейлі қарастырылған. Зерттеу жұмысы аталған
авторлардың ... ... ... ... ... бойындағы
ортағасырлық керуен жолдарының бағыттары мен ... ... ... зерттеу барысында, Сырдария ... орта ... ... ... бұзылып жатқаны анықталды. Ол туралы
М.Елеуовтің еңбектерінде ... ... ... ... ... ... жүргізілген археологиялық зерттеулер ең алдымен
еліміздегі тарихи-мәдени мұра ескерткіштерін есепке алу, ... ... ... картасын жасауға, қорғауға бағытталса, ал қазба
жұмыстарын бірінші кезекте бұзылып жатқан не бұзылу ... ... ... ... дұрыс болар еді. Себебі, Сырдарияның ... ... ... ата ... ... ... ... жатыр. Шиелі ауданындағы Телікөл каналын қазу кезінде ортағасырлық
Бестамның сыртқы қамалы, оның сыртындағы ... ... ... қаланың
цитаделі 35 жылдан бері ыза суы тұр. ... ... ... ... ... ... толық бұзылып кеткен.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Лерх П. Археологическая поездка в Туркестанский край в 1867 ... ... 1870. – 50 ... ... В.А. ... ... Саганак (Сунак), Ашнас или Эшнас (Асанас) и
другие в Перовского уезде, разрушенные Чингис-ханом в 1219 // ПТКЛА, год
V. – Ташкент, 1900. – С. 6, ... ... А.О. ... ... // ... ... 1900. – №15-
17.
4. Кастанье И.А. Древности ... ... и ... ...
Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 516 с.
5. Якубовский А.И. Развалины Сыгнака (Сугнак). Талқандалған Сығнақ (Сунақ).
– Алматы: Дәуір, 2008. – 126 ... ... А.Н. ... ... ... и ... ... Казхстана //
Известия АН Каз ССР. Серия археологическая. Вып. 2. – ... 1949. ... – С. ... ... ... Казахстана. Реестр. – Алма-Ата: АН КазССР, 1960. –
485 с.
8. Левина Л.М. Керамика нижней и средней Сырдарьи в I ... н.э. – ... 1971. – 252 ... ... К.А., ... К.М., Ерзакович Л.Б. Древнии Отрар (топография,
стратиграфия, перспективы). – Алма-Ата, 1972. – 215 ... ... В.А. ... ... Казахстана в средние века. – Алма-Ата:
Наука, 1985. – 152 ... ... ... изучение Чуиской долины. – Архив
кафедры археологии и этнографии КазГУ им. Аль-Фараби. 1983. – С. ... ... ... ... ... Шу, Талас өңірлері мен Қаратаудың
археологиялық зерттеулері. – Әл-Фараби атындағы ... ... ... ... 1994. – 41-64 ... Ғылыми зерттеу жұмысы туралы есеп. Түркістан ескерткіштер. – Әл-Фараби
атындағы ҚазМУ-дің археология және этнология ... ... ... – 11-24 ... ... С. ... Сығанақ қаласы (X – XVIII ғғ.). – Түркістан:
Тұран баспаханасы, 2010. – 224 б.
15. Елеуов М. ... және ... ... ... зерттелу тарихы. // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің (ҚазҰУ) хабаршысы. Тарих сериясы. – 2005. – №3. – ... ... ... Е.И., ... Г.И. Из ... ... ... и городов Южного
Казахстана // Труды Института истории, ... и ... ... Т.V. – Алма-Ата: Наука, 1958. С. 3-215.
17. Байпаков К.М. Средневековая ... ... ... ... ...... Наука, 1986. – 256 с.
18. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города... – Фрунзе: Типография ... 1959. – 185 ... ... Б.Э. ... ... городов Чуйской долины
домонгольской эпохи (VI ... XIII вв.) и ... ... ... ...... – 1993. – 25 ... Перегудова С.Я. История развития градостроительства и архитектуры
Чуйской долины в средние века (по ... ... ... дис.
канд. – Алма-Ата, 1992. – 22 с.
21. Елеуов М. Шу – ... ... ... ... мен ... – XIII ғ. басы). Тарих ғыл. докт. дисс. – Алматы, 1999. – 360 ... ... Е. Г. ... на ... и ... течении р. Сырдарьи
//Протоколы Туркестанского кружка любителей археологии (ПТКЛА), год II.
Ташкент, 1897. – С. 6-8.
23. ... В. А. ... ... крепости и курганы по реке Сыр-Дарье, в
восточной части Перовского уезда // ПТКЛА, год VI. ... 1901. – ... ... Ә. ...... Ана тілі, 1992. – 256 б.
25. Қоңыратбаев Т. ... ...... Өнер, 1996. – 272 б.
26. Агеева А.Н. Керамика городов и поселений среднего течения Сырдарьи ... // ... АН ... ... ...... – 1949. ... – С. 100-118.
27. Толстов С. П. По древним дельтам Окса и Яксарта. – Москва, 1962. –324 ... ... К. А., ... К. М., ... Л. Б. Новое в ... ... ... // ... ... ... и
земледельцев Казахстана. – Алма-Ата, 1970. – C. ... ... С. Ж. ... ... ... течения Сырдарьи (X-XV
вв.) // Средневоковые города Южного Казахстана. – Алма-Ата: Изд. ... – C. ... ... С.Ж. ... ...... ... вв.) // Древности
Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1975. – C. 86-93.
31. Жолдасбаев С.Ж. Раскопки укрепленного ... ... ... // В ... ...... ... 1974. – C.173-187.
32. «Қызылорда облысы Сырдария ауданы археологиялық ескерткіштерін табу
және оларға ... ... ... ... ... жасалған ғылыми
зерттеу жұмыстарының есебі. Ә. Х. ... ... ... архиві. Опись 1, дело 2266. – 36с.
33. Қоңыратбаев Ә. Бестам қорғалсын // Өскен өңір. 1973, ... ... ... // ... ... 1969, ... Оқшы ... бірер сөз
// Өскен өңір. 1979, 22-қыркүйек; Сырдың тариахи-мәдени ескерткіштері //
Қазақ әдебиеті. 1982, 17-қыркүйек.
34. ... Б. ... ... // Еңбекші қазақ. 1926, 20-қараша.
35. Әбіласанов Ә. Сығанақ. – Алматы: Өнер, 1991. – 152 ... ... Ш. Сыр ...... 2002. – 279 ... Оқшы атадағы 7 әулие. – Қызылорда, 2003. – 84 б.
38. ... С., ... Б., ... Ж., Өтеген Ж. Сунақ Ата мешіті XIV-
XIX ғғ. // Қазақ тарихы. – 2006. – №5 – 31-34 бб.
39. Мұстапаева Д. ... ... ... табылған керамикалардағы
өрнектер сипаты. // Қ. ... ... ... ... хабаршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – 2005. – №3. –
115-119 бб.
40. Жолдасбайұлы С. ... ... ... 2008 жылы жүргізілген
археологиялық зерттеу жұмысы // Марғұлан оқулары – 2009. ... ... ...... 2009. – 123-125 ... ... ... Сығанақ қаласының аумағын суландыру жүйесі
жайлы деректер // ... ... ... Ғылым Академиясының
хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – ... 2009. – №1. – ... ... С., ... Д. ... ... ... сәулеттік
керамикасы // Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ғылымдар сериясы. – Алматы, 2009. – №1. – ... ... С., ... Б., ... С., ... М., ... ... жылы ортағасырлық Сығанақ қаласында жүргізілген археологиялық қазба
жұмыстары // ... ... мұра ... ... 2009 ... ... ... есеп. – Алматы, 2010. – 84-87 бб.
44. Елеуов М. Ескерусіз қалған ескерткіштер. – Түркістан: Қ. Ясауи атындағы
ХҚТУ баспасы, 2005. – 119 ... ... Ч.Ч. ... ... о ... XVIII века // ... 5-ти томах. – Алма-Ата: Изд. АН КазССР, 1961. – Т.1. – С. 220-227.
46. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – ... ... ... ... баспасы, 1962. – 428 б.(55б.)].
47. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, Ана ... ... 272 ... Диваев Ә. Көккесене атауының маңызы туралы (тарихи-археологиялық жазба)
// Тарту. – ... Ана ... 1992. – 208-211 ... ... Корбут Узгентская легенда // ПТКЛА, 1897. С. 3-4
50. Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Кызылординская
область. – ... ... 2007. – 376 ... ... ибн ... Исфахани. Михман наме - йи Бухара (Записки
бухарского гостя). – М.: ... 1976. – 195 ... ... З. ... ... ... мемлекеті – Ақ Орданың астанасы
// Отан тарихы. – №3. – 2008. – 90 - 95 ... ... ... ... ... Үш томдық. – Алматы: Хант баспасы,
1997. – Т.1. – 600 ... ... ... История Армений (Перевод с ... ... и ... Л.А. ... – М.: Наука, 1976. – 357 с.
55. Әбілғазы. ... ...... Ана ... 2006. – 200 ... ... С.К., ... Н.Н., Пишулина К.А., Юдин В.П. ... ... ... ханства XV-XVIII веков (извлечения из ... ... ...... ... 1969. – 652 с.
57. Спасский Г.И. Книга глаголемая большой чертежь, изданная по порученею
императорского общества истории и ... ... ... общества. – М.: В Университетской типографии, 1846. – 327 с.
58. ... А.И. ... ... - ... или киргиз - кайсацких орд ...... ... 1996. – 656 с.
59. Мәмиев Т. Кейінгі ортағасырдығы Арал өңірі қалалары (XIII-XVIII ғғ.):
Тарих ... ...... 2004. – 249 ... ... ... экспедициясының 2006 жылы Жаңақорған ауданындағы
Сығанақ қаласындағы жүргізген ғылыми-зерттеу жұмысының есебі. ... 2007. – 52 ... ... З. ... хан және ... мемлекеті. – Алматы: Тарих тағлымы,
2010. – 728 б.
62. Нехорошев В.П. К переселенческому вопросу в ... ... ... ведомости. – 12 янврь 1907.
63. Ғылыми есеп. Шу ... ... ... және ... ... ... ортағасырлық ескерткіштерін паспорттау. – Алматы, 1991. –
79 б.
64. Ғылыми-зерттеу жұмыс туралы есеп. Шу ... ... ... ... – Алматы, 1994. – 66 б.
65. Қазақ Совет ... 6 том. – ... 1975. – 640 ... ... ... ... заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. II том. –
Алматы: Атамұра, 2010. – 640 б.
67. Протокол Туркестанский ... ... ... ... год ... 1900. – С. 12-13; ПТКЛА, год VI. Ташкент, 1901. – С. 98-101.
68. Қасенов М.С., Қасенова Г.А. ... // Қ. ... ... ... ... ... ... Қоғамдық
ғылымдар сериясы. – Түркістан, 2004. – №3. – 146-151 бб.
69. Ибадуллаева З. Айқожа ишан және ... ... ... орны ... тарихы. – 2008. – №3. – 82-88 б.
70. Саттарұлы С. Абдулжалил баб (Хорасан ата). – ... РИИЦ - ... ... 520 ... ... К.М., ... А. Ұлы ... жолы және ортағасырлық Қазақстан.
– Алматы: Қазақстан, 1992. – 208 ... ... А.Х. ... караванные пути через пустыню Бетпак-дала
//Вестник АН КазССР. – 1949. – № 1 (46). – С. ... ... М. ... ... керуен жолдары. – ... ... ХҚТУ ... ... 2007. – 25 б.
74. Ерзакович Л.Б. Караванные пути Юга Казахстана в ... ... АН ... ... ... – 1969. – № 2. – ... Плано Карпини. История монгалов // Путешествие в восточные страны Плано
Карпини и Гильома де Рубрука. Серия: Путешествия. Открытия. ... ... ... 1993. – С. ... ... М. Плано Карпини мен Гильом Рубруктың Қазақстан арқылы сапары
туралы // ... ... ... ... – № 4(31). – 2003. – 69-71 б.
77. Талеев Д.Ә. Сырдарияның сол ... жаңа ... ... ... ... ҚазҰУ Археология және этнология кафедрасының 40
жылдығына арналған «III Оразбаев оқулары» атты ... ... ... жинағы (Жауапты ред. Ә.Т. Төлеубаев). –
Алматы: Қазақ университеті, 2011. – 105-109 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтарындағы әлеуметтік - демографиялық мәселелер142 бет
Арал тағдыры – ел тағыдыры3 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Азғыр-Тайсойған сынақ полигоны10 бет
Бюджетпен есеп айырысулардың есебі10 бет
Семей полигоны аймағында кездесетін ұзақ өмір сүретін радионуклеотидтердің таралу заңдылықтары4 бет
Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмысы8 бет
Туындының физикалық және геометриялық мағынасы. Функцияның графигіне жүргізілген жанама4 бет
Түркі дәуірі ескерткіштері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь