Ертедегі ортағасырлық мемлекеттер

1.Батыс түрік және түргеш қағанаттары.
2.Қарлұқ мемлекеті.
3.Оғыздар
4.Қимақ мемлекетінің құрылуы, ыдырау себептері.
Халықтардың ұлы коныс аудару дәуірі (II—V ғғ.) Қазакстанның, Орта Азия мен Шығыс Европаның этникалық және саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті. V ғасырда түркі тілдес теле (тирек) тайпалар одағының саны көп топтары Солтүстік Монғолиядан Шығыс Европаға дейінгі далалык өңірге қоныстанды, оңтүстігінде олардың кешіп жүретін жерлері Әмуд-арияның жоғарғы ағысына дейін жетті.
VI ғасырда Қазақстан жерлері құдіретті держава - билеушілері түрік тайпасының әулеттік ашин руынан шықкан Түрік қағанатының билігіне түсті. Түрік этносының өзі кағанаттың құрылар алдындағы кезеңде Ганьсу, Шығыс Түркістан және Алтай аудандарында III ғасырдан VI ғасырға дейін кезең-кезеңмен қалыптасты.
Түрік қаганаты. «Түрік» этнонимінің алғаш рет аталуы қытай жылна-маларында кездеседі және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді сюн-нулердің (ғұндардың) ұрпақтары деп санаған,Шежірелерде бұл кезде қыт-айдың Вэй князьдігінің солтүстік өңірлеріне солтүстік-батыс жақтың бірінен келген түріктер (туцзюе) жыл сайын шапқыншылык жасап, ойран-дап кететін болды деп хабарланады. Олар туралы келесі бір мәліметтер бүкіл құрылыктағы тарихтың талай ғасырлар бойы дамуына өзек болған оқиға-ларға байланысты.
546 жылы тирек тайпалары қазіргі Монғолияның онтүстігі мен орталық бөліктерін мекендеген және бұл жерлерге үстемдік еткен аварларға (жу-ань-жуань) қарсы жорық жасайды. Батыс жақтан каптай енген тиректер армиясының сан жағынан қаншалыкты көп болғаны белгісіз, бірақ олар-дың нөпірі сұсты болған деп топшыланады, өйткені тиректердін, құрамына көптеген тайпалар енген, ал олардың куатты аварларға аз күштермен ка-рсы тұра алуы екіталай еді. Түрік қағаны Бумынь күтпеген жерден қатты шабуыл жасай отырып, бей-берркет жаткан тирек армиясын қапылыста басып, кескілескен шайқастан кейін оны күйрете жеңеді де, тиректердің 50 мьңнан астам әскерін түріктер тұтқынға алады. Даланың әдеттегі құқығының қағидаларына сәйкес тұткынға алынған әскерлер өзінен-өзі жеңушінің армиясына қосып алынатын еді. Осы кезден бастап, бұрын авар-ларға вассалдық тәуелділікте болған түріктер енді олардың бәсекелестеріне айналады. Мұның бір көрінісі авар қағанына келіп, авар қағаны үйінің ханшасын Бумынға әйелдікке бер деп үзілді-кесілді талап еткен түрік елшілігі болды.
1.Қазақстан тарихы. 1 том. 3 бөлім. 296-333 бет.
2.Мусин Ч. Қазақстан тарихы.2005ж.
3.Қазақстан тарихы очерктері
        
        Жоспар:
1.Батыс түрік және түргеш қағанаттары.
2.Қарлұқ мемлекеті.
3.Оғыздар
4.Қимақ мемлекетінің құрылуы, ыдырау себептері.
ЕРТЕДЕП ОРТАҒАСЫРЛЫҚ МЕМЛЕКЕТГЕР
БАТЫС ТҮРІК ЖӘНЕ ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТТАРЫ
Халықтардың ұлы ... ... ... (II—V ғғ.) ... Орта ... ... Европаның этникалық және саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті.
V ғасырда түркі тілдес теле (тирек) ... ... саны көп ... ... ... Европаға дейінгі далалык өңірге қоныстанды,
оңтүстігінде олардың кешіп жүретін жерлері ... ... ... ... ... ... ... құдіретті держава - билеушілері түрік
тайпасының әулеттік ашин руынан шықкан Түрік қағанатының билігіне ... ... өзі ... ... ... ... ... Шығыс
Түркістан және Алтай аудандарында III ғасырдан VI ғасырға дейін ... ... ... ... ... алғаш рет аталуы қытай жылна-
маларында кездеседі және ол 542 ... ... ... ... ... (ғұндардың) ұрпақтары деп санаған,Шежірелерде бұл кезде қыт-айдың
Вэй князьдігінің солтүстік өңірлеріне солтүстік-батыс жақтың бірінен келген
түріктер ... жыл ... ... ... ... ... болды деп
хабарланады. Олар туралы келесі бір мәліметтер бүкіл құрылыктағы ... ... бойы ... өзек болған оқиға-ларға байланысты.
546 жылы тирек тайпалары қазіргі Монғолияның онтүстігі мен ... ... және бұл ... ... еткен аварларға (жу-ань-
жуань) қарсы жорық жасайды. Батыс жақтан каптай енген тиректер ... ... ... көп ... ... ... олар-дың нөпірі сұсты
болған деп топшыланады, өйткені тиректердін, құрамына көптеген тайпалар
енген, ал олардың куатты аварларға аз күштермен ка-рсы тұра алуы ... ... ... ... ... ... ... шабуыл жасай отырып, бей-
берркет жаткан тирек армиясын қапылыста басып, кескілескен шайқастан кейін
оны күйрете жеңеді де, тиректердің 50 мьңнан астам әскерін ... ... ... ... ... қағидаларына сәйкес тұткынға
алынған әскерлер өзінен-өзі жеңушінің армиясына қосып алынатын еді. Осы
кезден бастап, бұрын авар-ларға вассалдық тәуелділікте болған түріктер ... ... ... ... бір ... авар ... келіп,
авар қағаны үйінің ханшасын Бумынға әйелдікке бер деп ... ... ... ... болды.
Мұның өзі қағанмен тең құқықтылығын көрсетуден гөрі оны басынған
еді.Авар қағаны Анағұй: «Маған бас ...... ... ... ... ... деп Бумыньға жаушыларын жібереді2. Бірақ аварлар қалы-птаса
бастаған Түрік қағанатының күшін бағалай алмады, ал түріктер ... өзі ... ... тиіс деп ... ... әдіс қана ... бұрынғы вассалдардың бұрынғы билеушілеріне қарсы соғыс ашуға дәлелі
табылады.552 жылы кектемде түріктер ... ... ... ... ... жеңгені соншалық, Анағұй өзін езі өлтіреді. Осы ... ... ... ... атаган алады, сөйтіп аварлардың
бұрынғы күш-куатына да, ... ... ... де өзін мұрагер
ретінде орнықтырады.
Бумынь өлгеннен кейін такқа оның ... ... ... оның бас-
тауымен түріктер Орхонның жоғары жағында бір жердегі ... ... ... ... рет жеңеді. Қара-Ескенің мұрагері деп шежі-
реші оның ... ... ... ... ол қағандык тағына Мұқан-каған
(Мугань) деген атпен отырады, оның лақап аты ... ... ... ... ... ... болған. Бұл уақыттың ішінде түріктер шығыста
қайлар (татабтар), қидандар және отыз-татарлар тайпаларын, солтүстікте ... ... ... ... алады.
Бұл жылдары түріктердің батыста жасаған соғыс жорықтары ... да ... ... ... ... ... бір ... Иштеми бастайды, Кейін оны
батыс түріктерінің түпкі атасы және Батыс Түрік ... ... деп ... не 553 жылы ... ... жорықтар-дың бірінде
Иштеми Бумынмен бірге болып, «он ұлы ... ... ... ... он ... ... ... ху елін (соғдылыктар-ды?) жуасытуға
атганды және «Он тайпалық» деп атап өзін қағанмын (Ши-син було ... ... Бұл - ... ... ... ... Мұны шежіре дәстүрінің
өзі де ескермеген, бұл дәстүр бойынша тайпа-лық-әскери ұйымның ондық
жүйесінің шығуы ... ... 651 жылы ғана ... сол жылы ... ... «өзінің мемлекетін күтпеген жерден он ұлыска
бөледі: әрбір ұлыс оны ба-сқарушы бір адамның қарамағында болады». Оны шэ
(шад) деп атаған. Әрбір ... бір ... ... ... ... ... ... деген ат шығады. Тайпалық-әскери санаудың ондық дәстүрі Жетісудың
ежелгі түрік тілді тайпаларында VI ғасырдың орта кезінде-ақ болған ... ... ... ... кұрылымында айқын бейнеленеді.
552-553 жылдарытүріктер «батыста идті (эфтал) бағындырады».Әңгіме Орта
Азия эфталиттері туралы болып отырмағаны күмәнсіз, өйгкені ... ... үшін ... ... ... ... ... мем-лекеттердің бәрін
бағындырып алу керек еді, ал ондай мәліметгер бізде жок. Оның бер ... Орта Азия ... 563-567 ... яғни он ... ... ... баршаға мәлім. Сондықган «батыста идті талқандады» ... ... ... Алтай аумағымен шектеу керек. Түріктерді
қараэфталит аймағьша орналастыратын шежіреші олар осы жерде ... ... ... орта ... ұйғыр жансыздары да оларды осы жерден ... ... ... Бумынь мен Иштемидің бастауымен жасалған жорығы
туралы айтылып отырғандықган (соңғыға Жетісу түріктері қағанатының ... ... «Он ... ... ... ... нақ осы ... 552 жылғы әскери экспедицияларының батыстағы жеткен шегі деп
санау керек.
Отырыкшы аудандардың байлығын иеленуге ... ... ... ... онан арғы ... ... болды. Олар эфталиттерінің батыс
тармағына міне осы арада кездесті, ал ... ... ... Солтүстік Үндістанға және Шығыс Түркістанға дейінгі жерді ... еді. ... ... ... зор да, ... ... қарамастан,
мұндай күшті жалғыз жеңіп алуға түріктердің шамасы келмейтін. Олар үшін
соғыс сасанилік ... ... одак ... ... ғана табысты бола
бастады. Эфталитгерге вассалдык тәу-елділікте болған Иран ... ұзақ ... жыл ... ... салык төлеп түрды, мүны осы мақсат үшін арнайы
соғылған пе.хлеви ... қоса ... ... бар ... ... ... ... кысым жасауы Иранның сасанплік
билеушілеріне колайлы болды. ... ... ... ... бойынша
Хұсрау I Ануширван шах өэінің армиясын Тоқарстанға атгандырып, оны 564 жылы
эфталиттерден тартып алды, ... ... ... ... те ... уакытша айрылып калды. Мұның өзі түрік кағаны Силзибулға 563-567
жылдары эфталит патшалығын ... ... ... ... ... бойда-ақ Шығыс пен Батыстың арасындағы керуен жолдары ... ... ... ... ... ... ... басталды. Бұл
жерлерді иелену жол асуларын кеңінен пайдалануға, жібек, ... ... ... т. б. ... ... ... пен ... арасындағы тауар
айырбасына белсене катысуға мүмкіндік беретін еді,
Бұл саудада бүкіл Орта және ... Азия ... ... делдал-
лар соғды көпестері болды, олар өздеріне қолайлы ... ... ... де гөрі ... ... Сондықтан бұрынғы одактастармен араз-
дасып калған түрік кағаны Хұсрау I Ануширванға Персия аркылы Визан-
тияға ... және ... ... ... рұқсат сұрап, елшілік жіберуге
үйғарғанда, бүл елшілікті соғды көпесі Маниах бастап барғанына таңда-
нуға ... ... ... ... ... Хұсрау I Ануширван
кағанатен қатынасты көрінеу біржолата үзуге ... ... ... ... ... алуға бұйрық берді, сөйтті дет оны Маниахтың көзінше
өртеді. Екінші елшілік тс осылай сәтсіз болып шыкты.
Бүл жағдайда ... ... ... ... ... сөз ... ... көрді. Тағы да сол Маниах бастаған
елшілікке енді Кавказ ... ... тура ... ... ... ... ... ол кейін қайтканда түріктердің
жаңа одақтасының өкілі, ... ... ... алып ... ... ... асып, Каспий теңізін жағалап, Хорезм арқылы Сырдарияға
жетті. Бұл елшіліктің сипатталып ... ... ... ... екі ... арасынап өтіп, тазалану рәсімін жасауға тиіс болғанын
әнгімелейді, каған шатырының ішкі жиһаздарын, дөңгелектері бар ... ... ... ... елшісінің түрік кағанымен келіссөзде түріктер мен
Віизантия арасында жібекпен ... ... ... туралы және олардың
армияларының сасанилік Иранға қарсы бірлесіп қимылдауы туралы сөз ... ... ... екі жақ ... келе ... ... бұл кезде
Византия жібек кұртын өсіруді өзі үйреніп алған болатын, сондықтан ол
сырттан жібек ... зәру емес еді. ... ... Иранға
қарсы әскери көмек қана күтті. Қаған сарайының бүған оң ... ... да, бұл ... ... де ... ... қабылданбады. Тегі, бұл Иран
мен Византияны әлсіретуді көздеген дипломатиялык есеп болса ... ... ... ... ... болса, түріктерге бұл қолайлы болып шығар еді.
Солай болып шықты да. Өздерінің араларындағы қатынастарды соғыс жолымен
анықтап ... ... ... Иран мен ... қағанаттың істеріне
ықпал жасай алмады.
Бірақ 575 жылы жағдай өзгерді. Византия мен Иран өзара уақытша ... ... ... ... қарсы күреске олардың бүлікшіл вас-
салдары уархун (вархонит)-түріктерді тарту үшін Кавказдың арғы жагына және
Кавказға ... ... ... Бұған жауап ретінде түрік атгы әскері
Киммерия Боспорына, онан кейін Қырымға және ... ... ... жорық
жасады.
Батыс түрік қағанаты. Бірақ осыншама ұлан-байтақ жер енді ғана қалыптаса
бастаған мемлекеттіктің шенберінде ұзақ ... қала ... еді. Олар ... сырттан болатын кысымға қарсы тұра аларлық өзара байланысты біртұтас
экономикалық және этникалық-саяси организм болмады. Тек қарудың ... ... ... оған ұзақ ... ... тұра ... қағанатында
әлеуметтік қайшылыктардың шиеленісуі, олардың талай жылдарға созылған мал
індеттерімен, жұттарымен және ... ... ... Суй ... шекараларына шабуыл жасауы (581—618 жыддар), ақырында, ... ... ... табиғи түрде басталуы жалпы Түрік
қағанатынын 603 жылы екі ... ...... және Батыс кағанаттарына
бөлінумен аякталды.Батыс кағанатгың орталығы Суяб (Жетісу) болды. Бөлінуіне
қарамастані Батыс түрік қағанаты Шығыс ... ... ... ... болды, онда өкімет билігі түріктердің қаған руы - ашиналардың
қолында болды.
Батыс түрік ... ... усун ... ірге ... ... ... ... бағытта Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді
алып жатты. Қағанаттын негізгі этникалық-саяси ұйытқысы — «он ... ... ... жері де осы ... ... ол Түрік қағанатының
Шығыс Түркістан мен Орта ... ... ... Кеш, ... ... ... ... және Андхой) ... ... ... алған барлық жерлерінің. мұрагері болды. Батыс
түріктеріне ... ... аты ғана ... Соғды мен Бұхарада да қағанның
наместниктері, яғни, дұрысырағы, оның ... ... ... ... ... екі негіздің -мал
шаруашылығьш көшпелі әдіспен жүргізуге ... ... және бұл ... ... едәуір дамыған отырықшы-егіншілік қоғамның ұштасуы
болдыі
Бұл кезде феодалдық қатанастар Византия мен сасинилер ... ... ... және ... бәсекелестігіне карамастан (бәлкім, ... да ... ... ... ... ... өңірінің Хазар
патшалығының көшпелі ортасьна, тиректер мен Алтайдың ертедегі түріктері
жеріне өтіп ... ... ... ... ... ... ... халықаралық ша-руашылық
және саяси байланыстар аясына тартылуында Соғды мен Жеті-судың ... ... рөл ... ... құжаттарда көбінесе ... деп ... ... ... ... дәуірінде тоқтап кана өтетін
мекендер болған жок. Қалалардың соғды халқы да, түрік ... да ... ... ... ... шұғылданды. Қала мен дала кағанат
құрамында бірін-бірі толықтыратын және біріне-бірі өзара керек ... ... ... ... екі бөлігі болды.
Транзит сауда айырбасы да, ішкі сауда айырбасы да ақша ... ... ... ... ... вассалдық шет аймақтарының да,
орталығының да халқы осы айналыс ... ... ... ... ... ... ... осы сияқты үрдістерге байланысты жүріп, ... ... ... ... оның өз ... де ... ... мемлекетінің бірінші басшысы - қаған, жоғарғы
билеуші, билеп-төстеуші, әскербасы болды. Ол нақты ... ... ... ... ... бүл оның такқа отыруына өз келісімін ... ... де коя ... еді. ... іс жүзінде шығыс ... ... ... ... рет ... ... Алғашында қаған тағына
мұрагерлік бойынша қағанаттың сол қанатынан шұмұқ ... ... ... бірақ бұл тәртіп тұғлұктар мен оншадыпыттар топтарының
арасындағы өзара тартыс ... ... ... отырды. Кей
кездерде қағанатта бірнеше қаған болып, олардың өкілеттік дәрежесі әр
түрлі болды. Қаған мемлекеттің ішкі және ... ... ... бәріне
басшылық етті, ру басшыларын тағайындады. Ол әулеттік фратриялардан ... ... ... және ... ... ордасы Шу аңғарындағы Суяб
қаласы ... ... ... ... ... ... ... — Цзедань кағанның ордасы болған.
Қаған тек билеуші ғана емес, сонымен қатар қағанаттың барлық жерінің иесі
де болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... алатын
болсақ) билік негізінен алғанда жерге емес, ол жерді пайдаланатын адамдар
ұжымына жүргізілді.
Техника мен жер ... тым қара ... ... ... ауыл
шаруашылығына жарамды жерлер тапшы, ал мал жайылатын жерлер көп ... ... ... ... ... ... ... кете алады, ал егіншілік
ұжымы жөнінде бұлай ... ... Мал ... ұжы-мдарының көшіп-
қонып жүруі кағанаттң жоғарғы өкіметіне енжар ... ... ... қолы ... ... ... ... кетуіне мүмкіндік беретін
еді.
7 ғасырдың бас кезінде Батыс түрік қағаны Ябғудың ордасында болған будда
монахы Сюань Цзанның ... ... ... ... ... біраз ұғым
береді. Қағанды аң аулап жүрген жерінде ... ... ... сәнділігіне таң-тамаша калады. «Қаған жасыл ... ... - ... ол. - Оның қасына ерген екі жүзден астам тарханы бар, олар
қамка желбегейлер ... ... ... ... ... сарбаздары аң
терісінен тігілген ішік киген, беріктері жұмсақ ,. ... ... ... ... ту ... ... өңшең сайгүлік. Түйе, ат
мінген адамдардың көптігіне көз сүрінеді». Одан әрі ... киіз ... ... оның ... сәнделгені соншалык, тіпті «көз қаратпайды»
дейді ... ... ... ... адам ұлық ... ... жоғарғы
лауазымдар — ябғу, шад және елтебер — қаған руының өкілдеріне ... ... ... ... ... билейтін лауазымдарға қойған. Сот
қызметтерін бұрықтар мен ... ... ...... бастықтары мен
өкілдері — жергілікті жерлердегі ақсүйектер сословиесінің басты ... бір ...... ... ... аударарлық. Деректеме оны
былай деп сипаттайды: «Дәрежесі ябғудан төмен ... ... ... үй ... ... бір ... тараған көп адамдар да (фамилиялар) ... ... деп ... ... үйді үй деп ... ... бұл ... деген сөз». Әңгіме бұл жерде қауымның негізгі экономикалық бөлінісі
партиархаттық отбасылық қауым жөнінде ... ... ... ... бұқарасы мал өсіретін ерікті ұсақ ... ... ... түрік қағанатында олардың калай аталғаны белгісіз,
бірақ шығыс түрік әлеуметтік ... ... ... ... ... ... халық») деп атаған деп топшыланады. Әлеуметтік
тұрғыдан алғанда тайпалар да, бір жағынан, ақсүйек ... ал ... ... ... ... ... тайпалар болып бөлінген.
Бағынышты тайпаларға және ... ... ... ... ... ... деректер аз. Солай бола ... да, ... бірі ... ... ... ... «қанмен
төлейтін салық») болғаны белгілі; бұл міндеткерлік ... ... ... барлык жауынгер-еркектері тайпа көсемі армиясының құрамына кіреді.
Соғыстың негізгі ... ... адам ... ең көбі бағынышты
тайпалардың мойнына түседі. Кейде «келімсек» деп ... бұл ... ... ... «алдағы шеп» ретінде пайдаланылған, яғни алғы ... Бұл ... ... ... ... ... ... төлеумен қатар жүріп отырған. Оның
үстіне ... ... ... соғыс қимылдары кезінде
тұтқынға алынғандардан құлдар тобы ... ... ... «құл» деген терминді жалпыға мәлім «классикалық» түрде
түсінуге ... Құл ... - ... ... мал және аң ... т. б.
түрінде салық төлеп тұруға міндетті вассал тайпалар.
Түріктердің кершілес ... ... ... ... ... алу ... бұл ... әдетте, ұлдар мең қыздарды алған.
Мысалы, түріктің Баһадүр-қағанының 620 жылы бівнеше мың қыз баланы ... ... ... ... алынған ұлдар мен қыздар, яшма мен жібек
— мұньің бәрі каған меншігіне түседі», — делінеді сол ... ... ... Білге-қағанының 720 жылы басмылдарды ... ... ... ... ... ... ұлдары мен қыздарын алып,
кейін қайтты» деп хабарлайды. Деректемелерде мұндай ... ... ... ... ... ... қауымда әдетге «бала қылып
алып», шаруашылыққа пайдаланды. Мұның бәрі қағанатта құлдықтың ... ... ... қолөнерші, қала салушы т. с. кұлдар ... ... ... бірақ кұл еңбегін пайдаланудың негізгі түрі
үйдегі, яғни отбасындағы құлдық деп есептеуге ... ... тағы бір ... ... Білге-қаған ескерткішінің
текстерінде бектерге және халыққа арналған сөздер бар. Онда мынадай жол
кездеседі: «...менің шын ... ... ... ... ... ... ... отырып, он жебе ұлдарына және ... ... ... ... ... ... деп ... түріктеріне
тәуелді Жетісу аумағындағы отырыкшы коныстар мен қалалардың соғды тілдес
тұрғындары айтылатын болуы ... . ... ... бағынышты болған бұлар
саудамен де, ауыл шаруашылығымен де шұғылданған.
Батыс түрік қағанатында ... және ... ... ... үстемдік ету мен бағыну түрлерінің алуан түрлі болуына
қарамастан, Батыс түрік қағанатында ... ... және ... ... ... ... тез калыптасу үрдісінің жүргені
анық.
Түргеш қағанаты. Батыс түрік ... ... ... ... ... ... ұмтылған қытай императорлык әулетінің ... ... ... әлсіреуіне, сөйтіп бірте-бірте тек аты ... ... ... ... «Он ... ... ... тайпалардың
енді каған атынан емес, өз туын кетеріп қимыл жасауы жиілей түсті. 694 жылы
таққа отырған Ашина ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға әрекет жасаған кезде, Жетісудың өзінде
азғыр Нүзұк-Иркин, түргеш Чыкан және ұлық-оқ ... ... ... Суяб ... коршауды ұйымдастырған, бірақ шежірешінің сөзіне
карағанда, олар жеңіске жете алмаған. Мүның өзі, ... ... ... керек. Қалаға шабуылдың сәтсіз аякталуы туралы шежірешінің сөздері
наместниктің мәлімдемесіне ғана негізделген. Әдеттегідей, шайқастың ... ... ... баяндау жок, шежіреші тек «жеңілді» дейді де кояды.
Ол былай тұрсын, бұдан кейін бірден аймақтың халқын тыныштандыру үшін ... ... ... үйымдастырылды (бұлар түріктерден қүрылған
болуы керек) делінеді. Бірак ... ... ... кездің өзінде
қағанатта жаңа бір күш пайда болады да, мүның куаттылығы соншалык, Хусэ-ло
батысқа ... ... ... ... түрде тайып тұрады.
Бұл күш Баға-тархан (мөге-даган) деген атағы бар Үшлік (Учжилэ) ... ... және ... ... ... ... ... түргештердің
көтерілуі күтпеген жерден болған оқиға емес еді. Қағанаттың сол канатының
құрамына кіретін, халқы көп ... ... ... VI ... ... қос
өзені аралығындағы үлкен аймақты алып ... және ... ... көбі ... ... болды. Түргештердің ықпалы бірте-бірте
күшейе берді, оларға бағынышты тайпалар саны ... ... ... ... өз ... ... 7 мың адамнан 20 түтіктік кұрды.
Бұрын Шудың солтүстік-батыс жағында болған өз ... ол ... ... ... орда деп ... ... қаласында оның Кіші ордасы болды. Күнгіт
және солай аталатын тайпа Іле өзені аңғарында орналасқан ... ... ... да ... мұны ... ... атап ... Шежіреде
айтылғанындай, батыс түрік жерлері «шығыста солтүстік туцзюйлермен (яғни
Шығыс түрік ... ...... (соғды князьдіктерімен)
шектесіп, шығыста тікелей Сичжоу (Түрфан) және ... ... ... жерді алып жатқан».
Бұл екі топтың арасы өте-мөте ушығып тұрған болатын. Үстемдік үшін
күрестің барысында Іле түргештері Қапаған-қаған бастаған шығыс ... одақ ... ... ... ... ... бірі ... түндік жердегі Болушу өзені бойындағы шайқас болып ... ... ... ... сары ... ... жеңіліске ұшырады,
мұның нәтижесінде үстемдік олардың бәсекелестеріне (қара ... ... ... ... көшірді) ауысты. Бұлар қаған тағына қара түргештердің
шапыш (чэбиши) тайпасының ... ... ... ... сол ... Түргеш қағанатында әлеуметтік өзгерістердің болғанын
көрсетеді. «Жаңа Тань тарихында» былай делінген: «Шығындар
(ақсүйектердің) күн ... өсіп ... ал кор ... ... жоқ. ... ол (қаған) тапшылықгы сезіне бастады, сондықтан талап алынған
олжаларды бірте-бірте бөліске салмай, өз колында ... ... осы ... да одан ... шыға бастады». Дау-жанжалдар қара
түргештер мен сары түргештердің билеуші топтары арасындағы күреске
ұласты. 738 жылы Сұлық-каған өлген кезден бастап бұл күрес өте-мөте
шиелінісе ... ... ... ... ... ... (Сақ-
алдың) ұрпақтарын сары рулар (сары түргеш) деп, ал Сұлу (Сулук) ұлысын
қара рулар (қара ... деп ... ... ... ... біріне-
бірі сенбейді». Түргеш шонжары шүмекен Бекан-Күлүг-шорасының (Фу-
Янь-Цюэлю-чо) хатында да осы ... ... «Біз ... ... тұра-
тын елде тудық, біріне-бірі шабуыл жасап, кескілесіп жатады...».
Қағанаттың ордалары Таласты және Суябта болған қара түргештер мен
сары ... ... ... ... ... VIII ғасырдың 40-
жылдарынан бастап-ақ бұл принцип іс жүзінде сақталмайтын болды. Бы-
тыраңқы тайпалар 751 жылы ... ... тек ... күштердің
көмегімен ғана тойтарыс бере алды. 756 жылы қағанат ... ... ... ... ... құлады.
Соғдылықтар Жетісуда. Ілгеріде айтылғандай, Жетісуда соғды қоныст-арының
пайда болуы және соғдылықтардың Жетісу қалалары мен Қазақстан ... ... ... да ... ... сауданын дамуьмен тығыз байланысты болатын.
VII ғасырдың бас кезінде Жетісуда болған Сюань Цзань былай деп жазды:
«Суяб қаласының ... ... ... қала орналасқан. Олардың әрқайсысында
басқаларынан тәуелсіз, бірақ түріктерге бағынышты өз бас-тығы бар. Шудан
Гешуанға (Кушанияға) дейін бүкіл ел ... ... деп ... ... ... ... ... жартысы саудамен шүғылданған».
Басқа да көптеген материалдар дәлелдей түсетін бұл ... ... ... этникалык ортасына көптеп келіп сіңіскенін көрсетеді.
В. В. Бартольд соғдылықтардың қоныс ... ... ... ... ... Алайда, соғдылықгар келуінің басты себебі, сірә, кеңірек болуы
керек: оны ... ... ... және Орта ... ... да ... болған әлеуметгік-экономикалық өзгерістерден іздеу қажет. Бұл
үрдістердің бір көрінісі Нершахидің ... ... ... ... тап ... ... ... болып табылады. Абруйдың ... ... ... мен ... ... ... ... болады,
мұнда олар қала салып, оны Хамукет деп атады.
Соғдылыктардын VI—VIII ғасырларда Жетісуға қоныс аударуы Орта ... ... ... де ... Тоникөк жазбасының хабарларын
араб деректемелерімен салыстырып карау арабқа қарсы ... ... ... ... — Шаш — ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Бұл одақ
шығыста араб экспансиясын ... ... рөл ... ... бағынғысы
келмеген соғдылықтар-дың арабтарға қарсы күрестегі ... ... ... ең ... ауданы болды. Соғдылықтардың көшіп
келуі Жетісудың егіншілік және қала мәдениеті тарихында елеулі із ... оның ... және ... ... ... Жетісудың жергілікті отырықшы және көшпелі халқының өндіргіш
күштерінің ... ... ... ... түскен соғдылыктар жергілікті тұрғындардың тіліне,
мәдениетіне, әдет-салтына көшті. Түптеп келгенде соғды топтары түрік ... ... ... ... ішінде түрікше сөйл-мейтіндері
жоқ дейді XI ғасырда Махмүд Қашғари.
Жетісудың жергілікті қалалық мәдениетінің дамуына соғдылықтардың ... әр ... ... ... бірдей болған жок. Соғдылықтар VII—VIII
ғасырлар кезеңінде неғұрлым зор рөл аткарды. Жетісудағы қала ... ... ... оған қосымша жазба деректемелер Жетісу
калаларының аралас халқының шаруашылығы, материалдық және рухани мәдениеті
туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... өнерінің, керамика колөнерінің дамуында елеулі рөл
атқарды. Соғды жазуының тарауы да, ... ... діни ... ... таралуы да осымен байланысты. Мамандардың пікірінше, Ақбешім кала
жұртынан ... ... ... соғды сәулетшілері салған.
Соғдылықтардың келуіне байланысты түріктер Жетісуда теңге соғуды игерді.
Теңгелерді соғдылықтар ... ... ... ... олардағы сөздер
соғды тілінде жазылды.
Соғдылықтардың шығысқа қарай ілгерілей енуі бір жақты болған жоқ. ... ... ... ... түріктер Орта Азия шонжарлары
катарына, халықтарының ... ... ... өзінде де түріктер аз рөл
атқарған жоқ. Түрік және соғды халықтарының арасындағы өзара ықпал.осылай
жүріп отырды, мұның өзі ... ... ... ... ... мәдениетінде көрініс тапты.
Сөйтіп, Батыс түрік қағанатының хронологиялық тарихын негізгі үш кезеңге
бөлуге болады. Бірінші кезең — оның ... ... ... ... ...... ... кағанатынын. құрылуы; үшінші кезең - Түргеш қағанатының
құрылуы.
ҚАРЛҰҚТАР
VI-VII ... ... ... ... ... және ... ... ықпалының аясына кірді. Орталык, Азияда орын алған ... ... ... ... қарлұқ тайпаларының бірлестігі аумақгық және
саяси жағынан ыдырады. Жазбаша деректерде ... ... ... ... ... Мәселен, шығыста олардың Отюкен таулы
жерлерінде (Монғолия), Шығыс Түркістанда Бесбалык ... ... ал ең ... ... ... ... ірге
тепкен. Алайда олардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... Алтайы мен Балқаш көлінің
аралығында, Тарбағатайдың оңтүстігі мен ... ... ... «үш ... (қарлұктардың үш тайпабы) бірлестігі ретінде мәлім.
Қарлұк тайпалары одағының билеушісі «елтебер» деген атақ ... ... ... ... ... аталған. 657 жылы олардын негізгі
коныстанған ауданында ... үш ... ... ... ... ... әкімшілік аймағы пайда болды.
Шығыс және Батыс қағанаттардың күшеюіне немесе әлсіреуіне қарай
қарлұқтар кей кездері түріктердің әлеуметгік-саяси бірлестігінің бірде
біре-уіне, енді бірде ... ... ... жылы ... ... ... құрылғаннан кейін карлұктар оған тәуелді болды.Алайда,
орхон жазуларында айтылғанындай, қарлұқтар қағандарға қарсы бірнеше рет
көтеріліс ... және ... ... ... жорықтарын жасап оты-
рған.Қарлұқгардың бірінші жорығы 711—712 жылдары болған, бұл ... ... мен оның ... ... құрметіне арналған ежелгі түрік
жазбаларында айтылады. ... ... ... ... 27 ... ... халқы азаттық пен тәуелсіздік нәтижесінде жауға ... жылы ... мен ... «касиетті Тамағ жотасында»
(сірә, Тарбағатай ... ... ... ... ... Қарлүктарға
карсы жорықтар онан кейінгі жылдары да (716, 720 жылдары) жасалды.Білге-
қаған өлгеннен кейін (734 ж.) көп ұзамай Шығыс ... ... ... жылы ... ... ... ... шығыс түріктердің билігін
күйреткен үш тайпаның — қарлұқтардың, үйғырлар мен басмылдардың ... Аз ... ... ... ... ... ... қаған
етілді. Қарлұқтардың басшысы мен үйғырлардың жетекшісі ябгу (жабғу)
атағын алды. Көп кешікпей, 744 жылы ... мен ... ... ... тас-талқанын шығарды.Сол жылы Ішкі Азияда түркі
тілдес тайпалардың жаңа ... ...... ... ... болды
(744—840 жж.),
.V ғасырдан VI ғасырдың орта шеніне дейін үйғырлар Жужань (Авар),
ал содан соң ... ... ... ... еді.8 ғасырдың
ортасында ұйғырқа ғанының саяси үстемдігі Алтайдан шығысында
Маньч-
журияға ... ... ... дейін, ал 758 жылдан Енисей кырғызд-
арының жеріне дейін жайылды. Ұйғыр конфедерациясының қүрамына ұйғырлардың
өзінің он тайпасы жэне оғыздардың тоғыз тайпасы ... ... ... ... ... болды да, карлұқтардың көсемі
«оң (батыс) жақ ябғу» атағын алды. Ибн Хордадбех бұл атақты қарлүқша «ж»
дыбысымен ... ... - ... деп жазған.
Мемлекеттің құрылуы.Қарлұқтардың дербестікке ұмтылуы олардың Ұйғыр
қағанатынан бөлініп шығуына жеткізді; 746 жылы қарлүқтар ... ... ал онда ... ... тым ... ... ... қыркысқан күресте
түргеш қағандары өздерінің бұрынғы күш-құдіретінен айрылды. ... ... ... ... ... ... ... қарсылық
көрсете алмады. Бұл окиғалар ертедегі түріктердін Терхин жазбаларында: «Ит
жылы үш-қарлұқ опасыздық жасап, қашып ... Олар ... он оқ ... ... - деп көрсетілген. Тургештердің әулеттік руларының саяси
билігінің әлсіреуін Шығыс Түркістандағы ... ... ... Тань ... ... ... ... Шашқа (Ташкентке) дейін жетті,
бірақ мұнда көк тіреген ... ... ... өздерінің ықпал өрісін
кеңейту мақсатымен ілгерілеп келе жатқан ... ... ... ... ... ... 751 жылы екі ... күш
арасындағы шешуші шайкас барысында шешілді, оның ... тань ... ... ... Араб ... Ибн ... ... қарағанда,
Ат-лах қаласының түбінде 50 мың ... ... 20 ... ... Тұтқындар арасында коленершілер көп болған. Талас өзеніндегі
шайқастың Жетісу және Мауараннахр ... ... зор ... ... ... ... ... шегінен ғана емес, ұйғырлар мен
тибеттіктердің кысымымен Шығыс Түркістаннан да ... ... ... да ... қала ... ... ... Соның нәтижесінде карлұқтар
өз жағдайын нығайтып алды.
|Жетісуда түргештердің мұрасы үшін ... мен ... ... ... Алдыңғы ортағасырлык жазбаша деректерде келтірілген оғыздардың
атакты аңыздарына сәйкес, Ыстыккөл мен Талас аумағы оғыздардың ежелгі ... ... Осы ... ... ... ... ... Жетісу
шегін тастап шығып, Сырдарияға кетуге мәжбүр болды. ■
766 жылы түргештердің екі кағанының ордалары — Тараз және ... ... ... ... ... ... ... Сол аркылы саяси және
әлеуметтік биліктердін, қарлұк көсемдерінің колына көшуі Жетісуда Қарлұқ
мемлекетінің біржола ... ... ... ... ... шекарасын одан әрі кеңейте берді. 766—775 жылдары қарлұқтардың
бір тармағы ... ... ... ал VIII ... ... ... басқа
бір тобы Ферғанаға өз ықпалын таратты, Бұл окиғаларды бейнелей келіп, ... ... деп ... ... ... ... тауында тұрды және тоғыз-
оғыздарға құл ... ... ... олар ... ... ... түргештердің елін жаулап алды, ал ол жерден мұсылман елдеріне
карай жылжыды.»
VIII—X ғасырларда Алакөл ойпаты мен ... орта ... ... ... тайпаларының әскери-тайпалык ақсүйектерінің билігінде болды.
Қарлұқтардың мемлекеттік құрылысы үлестік-тайпалык жүйенің дамыған ... ... ... өзі бір орталықтан басқару түріне
жәрдемдеспеді. Қарлұқтар жағбуының ... сөз ... гана ... ... және ягма сиякты ірі тайпаларды басқарып отырған үлестік билеушілер
өздерінін жартылай дербес және іс жүзінде ... ... ... Мәселен, жікілдердің билеушісі, «алтын Аргу-Талас пен Кашудың
ханы, Ордукент пен ... ... ... ... жағбуына
тәуелсіз болса керек. Әрбір үлестік билеушісінің ... ... ... мекендерде орналасқан ордасы мен әскері болды. Тайпа шонжарларына
мұрагерлік сипатта болған артықшьлықтар берілді.._Қарлұқтар ... ... ... ... ... және ... көшпелі
тұрмысының ерекшелігін бейнеледі.. Билік етуші ... ... ... қатаң жүйесі айкын бейнеленіп қана койған жок, сонымеи катар
карлұқ конфедерациясының рулары мен тайпалары да әлеуметгік ... ... ... ... шонжарлары жайылымдык, жерлерді
ғана емес, қалалықорталықтарды да иеленді. Қарлұқтар тұрған аймак,«Худуд әл-
алам» (X ғ.) авторынын мәліметтеріне қарағанда, түріктерге қарасты аумақтар
арасында ... ... көп ... және ең бай жер болған; онда
қалалар мен отырықшы коныстар көп еді. Нақсол деректемеге сәйкес,қарлүқтар
елінде 25 қала мен қоныс ... ... ... Құлан, Мирки, Аталык,
Түзун, Балык, Барсхан, Сикуль, Талғар, Тоң, Пенчуль және басқалар бар.
Қарлұктар хақанының қаласы ерекше, әл-Идрисидін (XII ғ.) ... ол «көп адам ... және ... ... ... көп ... мол» деп сипатталған. Қарлұқтардың астанасы мен олардың көптеген
қалалары Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісу түрғындары үшін дипломатиялык
және сауда жолы ретінде ғана ... ... ... ... және ... жетілу
жолы ретінде де зор маңызы болған Үлы Жібек жолының бойында жатты.
Өзара ... ... пен ... үшін күрес қарлұқтардың этникалық-
әлеуметтік қауымын әлсіретті, солай бола ... да, онда ... ... нақ сол ... одан әрі ... ... ... жағында да мекендеді. Мүнда олардың қарауында Қүлан, Мирки калалары
болды. Миркидің шығыс ... Орду ... ... бір каланың» болғаны
айтылады, онда түрікмен патшасы түрады, ол Испиджаб билеушісіне үнемі сый-
сияпат жіберіп тұрады» ... ... ... ... ... Алатауынан Сырдарияның
орта ағысына дейінгі кең-байтақ жерін алып жатты; бұл ... ... ... көлі мен ... аралығын-да, Іле, Шу, Талас өзендерінің
аңғарларында, Тянь-Шань сілемдерінде, ... ... ... ... дейін мекендеген.
Араб саяхатшысы Әбу Дулаф өзінің қарлұктар жерімен 25 күн жүріп өтуіне
тура келгенін хабарлайды; ал Ибн ... ... ... ... батысынан шығысына карай жүріп өту үшін тіпті 30 күн жол жүру керек
болған».
10 ғасырдың алғашқы ... ... ... осынау ұлан-байтақ
аумағында бытыраңқылык күшейді. Мұны Қашғардың ... ... ... 940 жылы олар ... ... алды да, ... ... құлады.
ОҒЫЗДАР
VII ғасырда Арал теңізі мен Сырдарияның орта ... ... ... тайпалары этникалық қауымының қалыптасу кезеңі жүріп өтті.
Сырдария араб және қытай деректерінде ... деп ... ... ... ... кеңгерестер, Византия авторы Константин
Багрянородныйдың (X ғ.) кангарлары және араб географы ... ... ...... ... дәстүрін сақтаушы кангар деген
бір тайпалық атаудың әр түрлі нүсқалары. Кангарлардың ... ... ... тобы ... ... өте ... VII—VIII ғасырлар тұсында кангар деген ескі ... ... ... жаңа ... қалыптасады. Бүл өзгеріс Константин
Багрянородныйдың мәліметтерінен айкын аңғарылады: «...печенегтер ... гөрі аса ... әрі аса ізгі ... ... ... ... ... бас кезінде Сырдария алкабы жартылай көшпелі печенег кангар
тайпаларының жалпы басшылығымен біріккен ... ... ... ... ... ... ... (немесе ертедегі түрік
текстері бойынша баскаша айтқанда «Кангу Тарбан») болды. Печенег ... ... ... ... ... ... ... және елеулі
жауынгерлік күш ретінде саяси және ... ... ... ... жаулап алу кезеңінде печенег тайпалар одағы Сырдария
алкабының отырыкшы тұрғындарымен ... ... одақ ... ... ... ... ... жүргізді.
Печенег-кангар тайпалары мал шаруашылығы, егіншілік және балық аулауды
ұштастырған жартылай отырықшы шаруашылыкпен айналысты.8 ғасырдың екінші
жартысында кангар-печенег тайпалары ... ... кете ... ... бірлестігіне карсы табанды күрес бастады.
Ертедегі оғыз тобының Жетісудан ығысуына, тегінде, бұл Батыс түрік және
Түргеш ... ... ... ... ... пен Жетісуда карлұқ
этно-әлеуметтік кауымының құрылуына (766 ж.) байланысты болса керек. VIII
ғасырдың соңғы үштен бірінде оғыздардың ... ... ... ал IX ... орта ... кимектермен және қарлұқұтармен
одактасып, ... ... ... да, ... орта ... ... ... мен Арал өңірін қаратып алды.
IX ғасырдың соңында оғыздардың әскери-тайпалық шонжарлары ұзаққа
созылған ... ... Арал ... ... ... саяси үстемдікті
қолына алып алды. Хазарлармен одак құрды да, печенегтерді аяусыз ... ... және Еділ ... ... ие ... ... ... нәрсе, — деп жазады Константин Багрянородный, - печенегтер әуел баста
Ателде (Еділде),.сондай-ак Гемх (Жайық) өзенінде тұрды; олардың ... ... және ... ... ... ... елу жыл бұрын уздер
хазарлармен келісіп соғысқа шықты да, печенегтерді жеңіп, оларды өз елінен
куып шықты, ... бері міне осы ... ... оны ... ... ... деректемелерінде оғыздардың әулеттік билеушілерінде олар Сыр-
дарияның төменгі бойы мен Арал өңірін ... ... ... ... болғаны, оның Ескі Гузия деп аталғаны және оның астана ... ... ... Ескі Гузия Тянь-Шанның батыс сілемдері, Шу өзені
және Сырдария бойындағы ... ... ... ... керек.
VIII ғасырдың екінші жартысы — IX ғасырдың басындағы қаулаған та-рихи
оқиғалар оғыз ... ... ұйым ... ... түрткі
салды. Бұған печенег-кангар конфедерациясымен ... және ... ... ... ... кажеттігі едәуір дәрежеде себепші
болдь.
Оғыздардың мемлекеті туралы алғаш рет IX ғасырдың аяғы — X ғасы-
рдың басындағы араб ... ... ... айтылады.
Тегінде, Сырдария жабғулары державасының біржола қалыптасуы нақ осы
кез болса керек. Оғыздарда ... ... ... ... ең ... ... бірі ... (IX ғ.) шығармаларында кездеседі. Араб
географынын. мағлұматы оғыздар мемлекеті туралы ... ғана ... ... ... ... ... ... де қызық-
ты. Тайпалар арасында қарлұқтардың, тоғыз-ғұздардың және кимектердің
аталуы ерекше назар аудартады. Ибн әл-Факихтің (X ғ.) ... ІХ-Х ... оғыз ... ... ете ... ... бар, ... ол кимектермен және тоғыз-ғұздармен бірге оғыздардың
«патшалар» (мәлік) екені және түріктерде басқалардан көбірек құрметт-
елетіні айтылады.
Жазбаша деректердің ... ... ... IX ... аяғы — ... басында қалыптасқан өз мемлекеттілігі болды деген ... ... ... ... оғыз ... астанасы-Янгикент немесе Жаңа Гузия деп
аталатын қала болды. Оғыз державасының саяси орталығы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең
бастысы оның Азияның ірі егіншшк өңірлерімен, Хорезммен және ... ... ... ... орны ... ... кимек даласы
аркылы Сарысу, Кещір, Есіл және Нұра бойларына баратын маңызды ... ... ... ... пен ... ... баратын сауда жолы осы
қаланың үстінен өтетін еді>
Басқа да ертедегі феодалдық саяси бірлестіктер ... ... ... ... ... ... ... жоқ.Әл-Идриси оғыздарда, сірә, хандар
болар, бірнеше «патшалардың* болғаны туралы ... Ірі ... бұл ... ... ... орындар болды, оларда казына
және азық-түлік сақгалдь.Оғыз хандары өздерінің иеліктерін қорау үшін
арнайы әскери ... ... ал ... ... және ... ... ... мен мал-мүлкін алып, қамалдарға тығылды.
ІХ—XI ғасырларда оғыз мемлекетінің басшысы «жабғу» (ябгу) деген атағы
бар жоғарғы ... ... Оғыз ... едді ... ... ... «күл-еркіндер» деген атақтары бар кеңесшілері болды.
Жабғудың билігі, ол ресми түрде патшалыққа сайланып қойылған деп есептелсе
де, мұраға қалып отырды.Билеушілер кеңестерде ... бұл ... ... ... ... ... түрі ... еді. Алайда оғыздардың
халық жиналыстары өте сирек шақырылған, ал күнделікті өмірде басты рөлді
шонжарлар ... ... ... ... ... шақырылған жағдайда,
олар оғыз ақсүйектерінің айтқанынан шықпаған
Аңыздарға қарағанда, оғыз ... ... ... тұрған «хан тұқым-
дарынан» «сайланған», ал «сайлаудың» өзі төре ... - ... ... жиынтығы бойынша өткізілген. Оның негізіне билікті
беруде інілеріне қарағанда ағасына артықшылық жасау алынды.
Жабғудың «инал» деген атағы бар өз ... ... бала ... ... үшін ... камқоршылар (атабектер) тағайындалған. Басқа
түрік билеушілері сияқты, оғыз ... ... де ... ... ... олар ... ... өмірде айтарлыктай рөл аткарған. Сарайда
әскери кеңеске сүйенетін оғыз әскерінің бастығы (сюбашы) маңызды ... ... ... ... ... ... ... тіпті жабғуға да
қарсы шығып отырған.
Оғыз мемлекеті өзінің саяси және әлеуметтік табиғаты ... ... ... ... Онда ... құрылыстың қойнауынан
өсіп шықкан ел билеу институттары сақталды, ал жабғудың билігін ірі әскери-
тайпалық ақсүйектердің кеңесі шектеп отырды.
Ескі рулық-тайпалық институттардың тез ... ... ... ... дамыды. Басқару аппараты қалыптасты. X ғасырдың
аяғында-ақ уақытылы алынып тұратын алым-салык жүйесі болды. ... ... мың ... ... жететін арнаулы атты отряд болып құрылды, ал
алым-салық төлеуден бас тартқан «бүлікшілерге» жазалау отрядтары ... ... ... ... және ... тарихында маңызды рөл
атқарды. 965 жылы оғыз ... мен Киев ... ... ... қарсы бағытталған әскери одақ жасалды. Мүның ... ... ... ... оғыздармен әскери-саяси одағы олардың
саяси және сауда-экономикалык мүдделерінің бір ... ... ... ... ... орыс ... одақтас керек болды;
екінші жағынан, феодалданып келе жатқан көшпелі огыз шонжарлары өздерінің
малына ... Дон және Қара ... ... ... өте ... ... оған жетуге Хазария бөгет жасады. Оғыздарды Еділ бойынан, Маңғыстаудан,
Үстірттен өтіп, Европаны Азиямен жалғастыратын аса ... ... ... Бүл ... жоддарын өз бақылауында ұстауға ертедегі орыс
мемлекеті де мүдделі болатын. ... ... орыс ... ... бай ... жол ... ... бәрі оғыз жабғуларын сыртқы саяси
бағытында орыс князьдерімен одақ ... ... ... ... жылы Хазария жеңілгенге дейін оғыздар хазар қағандарымен ұзақ уақыт
күрес жүргізді. Оғыздардың хазарлармен кан ... ... ... батыс жағынан іргелесетін далаларда еткен болса керек. ... орта ... ... ... солтүстік-шығыс жағасына дейін
жеткен Хазар державасынын шекарасы осы ... ... ... ... ... оғыз ... ... куатыныың өсуіне
себепші болды. X ғасырдың аяғында оғыз ... орыс ... ... Еділ ... да күйрете женді. Орыс шежірешілері 985 жылы ... ... ... ... ... ... ... туралы айтады. Князь әскерлері Еділмен немесе Камамен ... ал ... ... ... жауға мінетін аттарымен жүріп отырды.
XI ғасырлар шегінде оғыз мемлекеті ... ... ... ... жиналуына наразы болған оғыз тайпаларының кетерілістері жиілей
түседі.Оғыздардың тарихи аңыздарына қарағанда, бұл ... ... X ... орта ... ... оның ... ... бас кезінде
келген Әли ханның басқаруына карсы жүргізіледі.
Жабғулардың өз ... ... ... ... ... ... орта кезінде-ақ Жентке жакын жерге ... орын ... ... пайдаланды. Салжүқ көсемдері Жанкенттің оғыз билеушілеріне ... ... ... ... ... ... ... сірә өздеріне артқан
үмітті ақтай алмай, бұқараның ... ... ... керек.Әйтпесе,
олардың көп ұзамай-ақ Жент аймағынан кетуге ... ... ... ... ... ... халық «ландары»
жанышталды
Осының бәрі Әли ханның мұрагері және оның ... ... ... ... ... ... Оның ... мемлекеттің күшейгені
соншалык, 1041 жылы оғыздар Хорезмді басып ... екі ... ... ... ... ... белгілі оғыз жабғуларының соңғысы —
салжұктардың қолына түсіп, өлтірілді. Көтерілісшілер ... ... ... ... жылдар бойғы жүргізілген шайқастар мен соғыстар
оғыз жабғуларының бірлестігін іштей ... ... ... ... ... соққыларынан құлады. Оғыздардың бірсыпыра топтары
қыпшақтардың тегеурінінен Шығыс Европаға, Кіші Азияға кетті, енді ... ... ... және ... ... ... қол
астына көшті.ҚыпшақтарХІғасырдың ортасында талқандаған оғыздардың
қалдықтары кейін келе Дешті ... ... ... ... ... рулары мен тайпалары неғұрлым ірі тайпалық одақтардың құрамына
кірген. Мұндай бірлестіктерді әдетте «ел» деп ... бұл ... ... ... береді. Оғыз рулары мен тайпалары алғашқы қауымдық
үлгідегі таза қандас туысқандық ұйымдар болмаған. ... ... ... ... ... ... байланыстар жатыр. Оғыз қоғамы іс
жүзінде рулык-тайпалық ұйымның ... ... ... ... ... арасында, көбінесе далалык аймақты мекендегендерінің ішінде,
монғол тектес нәсілдік бет-пішін басым болды, бірақ сонымен қатар европалық-
монғолдық тектер аралас пішіндер мен ... ... де ... ...... Арал ... оғыздары женінде X ғасырда әл-Масуди, - ең ... ... және ... ... ... ... Баска ортағасырлық
авторлар оғыздардың шаш, сақал-мұрттарының сирек, таңқы танау ... ... ... ... ... туралы деректері
палеоантропологиялық материалдармен де біршама дәлелденеді. Мәселен, Батыс
Қазакстанның ... ... ... бас ... ... ... пішіндес), сондай-ақ европалық тектес бет-пішінге жатады.
Этникалық жағынан араласып тоғысудың ең жедел үрдісі, сірә, Орта ... ... ... ... орын алса ... деректемелерде оғыздардың көршілес халықтармен кан тоғысуы,
араласуы туралы тікелей айтылатын мағлұматтар бар. Жартылай ... ... ... ... шын ... ... ... егіншілік
өңірлеріндегі отырықшы халықтармен тоғысып кетті. Көбіне иран тілдес
европеоидтермен араласқан мұндай этникалық ... ... ... деп ... ... калыптасуының тездеуіне ескі қандас туысқандык байла-ныстардың
ыдырып, жаңа аумактық-шаруашылык, бірлестіктердің қүрылуы және ертедегі
феодалдық қатьнастардың орнығуы себеп ... ... орта ... ... ... аяқталған жоқ.
Оғыз тайпалары казақ, қырғыз, татар, башкұрт, түрікмен, езбек, карақалпақ
халықтарының ... ... бірі ... ... ... ... тайпалары кең-байтақ жерді мекендеді.
Оғыздардың қоныстары Ырғызда, Жайыкта, Жемде, Ойылда, ... ... ... ... ... шығыста оғыздардың кейбір топтары Балқаш ... ... ... ... , ... ... Горғұз деген бекінісі болды.
Оғыздар сондай-ақ Арал маңын, Сырдария аңғарын, Қаратау баурайын, Шу өңірін
мекендеді; бірақ олар бұл ... ... ... көп ... жоқ. Олар
Каспийдің солтүстік өңірінде, Сырдарияның төменгі ағысында мейлінше тұтас
қоныстанды.Оғыздар билеушілерінің бірінің бекіністі ордасы ... ... ... ... ... ... ... көп болғаны және
олардың Таразға жасаған шапқыншылыктары туралы айтылады. Соғыстардан кейін
бітім ... ... ... ... Мұнда Шаштан мұсылман көпестері
келіп, мал, негізінен түйе мен жылқы сатып алып жүрген. Ибн ... ... Шаш ... ... ... (Сауран) шекарасынан
өтетін жерлердегі шөлді де жағалай мекендейді делінеді> «(Шаш ... ... ... ... - ... ... еңбегінің парсыша нұсқасында,
- осы езен бойындағы Даруй деген жерде оғыздардың ... ... ... ... ... кимек тайраларына қарсы салынған шекаралық бекініс
болды.
Оғыздар Сырдарияның сол жағасында да ... ... ... олар X ... ... аймағының құрамына кірген Сүткент қаласына дейін жеткен. Оғыз
тайпаларының бір тобы ... ... пен ... (немесе Кеңжаде)
арасыңдағы өңірінде, Арыстың орта ағысында мекендеген>
Тарихи-географиялық материалдар огаздардың көшіп-қонып жүрген жерлерін,
шамамен алғанда, Қаратаудың оңтүстік жоталарынан, Бөген, Шаян және ... ... ... ... ал ... ... Шәуілдірден
Алқакөл құмдарының шығыс шетіне дейінгі ... ... деп ... береді. Оғыз тайпалары ... ... ... ... ... ... төңірегін мекендеген.
Ибн Хаукальдің айтуына карағанда, оғыздардың бір тобы Шаш ... ... Арыс ... ... Пскент қаласына сәйкес
келетін Бискент қаласында тұрған. «Мұнда, — деп ... Ибн ... ... ... ... және ... тайпалары жиналуда.
Истахри шығармасының парсыша нұсқасында Келес даласында ... ... ... ... Мұнда, Келес даласында, Ангрен мен Шыршық
аңғарында, Шатқал және Угам жоталарының ... ... ... ... ... ... топтармен аралас мекендеген. Ислам дініне кіргеннен
кейін олардың біразы Шаш пен Испиджаб аймақтарының калалары мен ... ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысында мекендеген. Мұнда Жент,
Жанкент және Хора ... ... ... Жент ... ... қала ... келеді, ал Жанкентгің құлаған орны Сырдарияның сол жақ ... ... ... ... ... орны ... анық ... ол
Сырдарияның сағасына таяу жерде болған деуге келеді.
Оыздар егін салатын отырықшы аймақгар - ... ... ... шектес болғаң>«Мауараннахрдың бүкіл шекарасы, - деп жазады
Истахри, - Хорезмнен Испиджабтың ... ... оғыз ... ... ... ... ... оғыздармен шектес бекіністері
Журжания және үлкен бекіністі ... ... ... ... ... ... ... шөлдегі Жита қаласының маңында да
оғыздардың жерімен шектесіп жатты. Оғыз даласына баратын керуен жолы ... ... еді. X ... ... ... ... созылып жатқан
далалар, сондай-ақ Солтүстік Каспий өңіріндегі дала, Орталык, Унгуз сырты,
оңтүстік-шығыс Қарақұм, Арал өңіріндегі Қызылқүм ... ... Оғыз ... аталды.
10 ғасырда оғыз тайпаларының көпшілігі Арал мен ... ... ... ... ... ... ... шөлдерде
көптеген көшпелі оғыздар тұрады дейді.
Сондай-ақ оғыздар Ырғыз ... ... ... ... Жем, ... ... Ойыл жағалауларында көшіп жүрген. Мұғалжар жотасы
ауданында оғыздардың Нуджақ және ... ... ... Мұғалжардың
солтүстік-шығыс беткейлері мен Оңтүстік Орал сілемдері арасында Даранда
(Дендера) және ... ... ... бекіністер болған. Соңғысы, сірә, оғыз
«патшасының» жазғы ... ... ... онда үнемі сауда жасайтын,
қолөнермен айналысатын адамдар түрған.
Сөйтіп, оғыздардың қоныстары мен ... ... ... ... мен ... ... ... дейін жеткен.
Жайық бойында және Еділдің сол жақ жағасында көшіп жүрген оғыз ... ... ... болған.
.КИМЕК ҚАҒАНАТЫ
Күйреген Батыс түрік қағанатьшың орнында көшпелі және жартылай көшпелі
түркі тілдес тайпалар ... ... ... құдіретгі үш мемлекет:
Жетісуда - қарлұқ этникалық-әлеуметтік ... ... орта ... ... мен Арал ... ... — Оғыз державасын, ал Солтүстік,
Шығыс және Орталық Қазақстанда — Кимек қағанатын ... ... ... ... қытай деректемелерінде VII ғасырдағы
батыс түрік ортасында болған ... ... атап ... ... ... айтылған. Синологтар яньмоны йемек (имек) тайпасына
балайды, ол зерттеушілердің көпшілігі ... ... ... бір түрі ... ... ... кимектер мен
қыпшақтарды бір халыққа ... ... ... қате ... ... жазбаша деректемелердің мәліметтері оларды екі жеке, бірақ
туыс түркі ... ... ... қарастыруға мүмкіндік береді. ... бірі ... ... VII ... бас ... ... ... Монғолияда мекендеген. Олардың шығысында оғыздар болып, ал
оңтүстігінде түргештер мен қарлұқтар ... VII ... ... ... ... Алтай тауларынан солтүстігірек жатқан аудандар мен
Ертіс өңіріне көшіп барады. Бұл тайпа 656 жылы ... ... ... ... ... еді. Шынына келгенде, кимек тайпалық одағының
ұйытқысы нақ осы кезде пайда болады. ... ... ... ... деген атағы болған. «Шад» және •«түтік» деген ... ... ... мәлім және VII—IX ғасы-рлардағы ертедегі түріктердің
руналық жазбаларында талай рет ... ... ... ... - IX ғасырдың басында кимек тайпалары үш
бағытта: солтүстік-батыста Оңтүстік Оралға (негізінен, қыпшақтар), оңтүстік-
батыста Сырдария ... мен ... ... шегіне қарай көшеді. 766 және 840 жылдар аралығында кимектер ... ... және ... ... ... ірге теуіп, Шығыс Түркістанда
мекендеген тоғыз-ғұздардың солтүстік ... ... ... ... шекара Жоңғар жотасының бойымен өткен.
840 жылы Орталық Монғолиядағы ¥йғыр қағанаты ... ... ... тайпалардың бір бөлігі (эймур, байандұр, татар) кимек ... ... Жеті ... ... ... ... нақ сол ... Енді кимек тайпаларының басшысы «байғу» (ябғу) атағымен атала
бастады. Ябғу атағы ... ... ... ... ... жоғары
болған. Түркі тілдес түрлі халықтардың – қарлұқтардың, оғыздардын,
ұйғырлардың және ... ... ... ... ябғу ... ... тайпаларының конфедерациясы полиэтникалык кұрылым болды, оған түркі
тілдес тайпалармен қоса, сірә, татарлардың ... ... ... ... ... ... ал татарлардың бірлестігі (тоғыз-татар) соның алдындағы
уақытта Орталық Азия тоғыз-оғыздарының құрамында олармен тығыз саяси және
мәдени байланыста болған еді. ... ... ... ... ... құрылымға айналған жоқ, қайта аумақтык-әкімшілік
қатынастар принциптеріне негізделді. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, кимектер
бірлестігі рулық-тайпалық құрылымдардан ... ... ... ондағы
тайпалар бір-бірімен иерархиялық және вассаддық қатынастармен, қоғамның
қатаң ... ... ... ... ғасырдың басында кимектер Сырдарияға қарай жылжыды, сонан соң
қарлұктармен ... ... ... кангар-печенег тайпаларын жеңіп,
оларды Сырдария мен Арал өңірінен ығыстырып шығаруына көмектесті.
Кимек ... ... VIII ... екінші жартысы — IX ғасырда
қаулаған оқиғалар кимектердің мемлекеттік ұйымдарының дамуына түрткі болды,
бүл ... ... ... ... ... орта ... Жоңғар
қақпасына дейінгі аумақта берік ірге теуіп, батыска карай, ... ... ... ... ... ... барды. Кимектерде мемлекет ... ... рет IX ... аяғы - X ... басындағы араб тілді тарихи-
географиялық шығармаларда айтылады. Мәселен, IX ... ... ... өз хабарларында кең білімдарлығымен және ... ... ... ... ... мен басқа да түркі тілдес
халықтардың мемлекеттілігі ... ... ... ... мен ... халықтар мен мемлекеттерге (мамалик), соның ішінде: ... ... және ... ... ... ... ... жеке мемлекеті бар және олар бір-бірімен соғысып жатады.» Ибн әл-
Факихте (X ғ.) ... ... ... ... бар, ол ... ен күштілері - оғыздардың, тоғьгз-ғұздардың және кимектердің
патшалары бар деп жазады. Ал ... араб ... ... мен
Ибн Хаукаль «түріктердің жерінде (олардың) ... өз ... ... деп хабарлайды.
[Кимек билеушісі едәуір құдіретгі болған. IX ғасырдың аяғы - X ғасырдың
басында кимек қағанаты қалыптасқан уақыттан бастап, олардың ... ең ... ... ... ... деп ... бастады! «Қаған —
түріктердің ең басты патшасы. Қаған - хандардың ханы, яғни парсылардың
шаханшах ... ... ... ...... X ғасырдағы
ортаазиялық ғалым әл-Хорезми. Қаған атағы ябғу атағынан екі саты ... ... ... ... ... дейінгі әлеуметтік
және саяси дамуына қарай олардың басшылары атақтарында да төменгі сатыдан
жоғары сатыға ... ... көшу ... ... ... ... ... түріктердің шонжарларына мынадай дәреже сатылары: шад,
ябғу (ұлы шад), кіші ... ұлы ... ... тән болған. Көрініп
отырғанындай, кимектер мен ... ... ... ... ... ... және олар ... ортасы мен ежелгі түріктердің түпкі ... ... ... ... қолында нақты билік болды, ол өз мемлекеті шегінде
билеушілерді тағайындаған, ал олар ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар оның айналасындағы тайпа
ақсүйектерінің билігі де мұрагерлік ... өтіп ... ... ... ... ... үлестері мұра бойынша сол баскарушылардың балаларына
беріліп отырған.
Тайпалық бірлестіктер құрылған кездегі сияқты кимек қағанатының ... де ... ... зор рөл ... Басарушылар сонымен қатар
әскери жетекшілер де болып, олар қағаннан кызметі үшін ... алып ... ... ... ... ... Бұл ... этникалық орта,
негізінен алғанда, көбінесе ... бір ... ... құралды.
Үлестік-тайпалық жүйе қоғамдық құрылыстағы ірі өзгерістердің салдарынан
туды. Әдетте, үлестердін, иелері кимек ... ... ... ... ... ... біріктірілуі салдарынан ірі тайпалық
бірлестіктерді ... ... ... көсемдер көшпелі жеке шаруашылығын
нығайтуға және өздерінің саяси салмағын орныктыруға ұмтылып отырды. Олардың
кейбіреулері қолайлы жағдай ... ... ... ... ... ... жартылай тәуелді «хандарға» айналды. ... ... ... Шығыс Қазақстан даласында туған, кимек қағанының ұлы
Жанақ ибн ... ... (X ... XI ғғ.) ... ... ... ... әл-Идриси (XII ғ.) кимектерде осындай «хандар» басқаратын бірқатар
дербес иеліктер бар ... ... ... ордалары айнала дуалмен
қоршалған калалар, мықты ... ... ... олар ... ... ... Бұл ... мен бекіністерде «хандар» көптеген
әскер ұстаған. Олардың байлықтары мен қоймалары қалаларда және адам ... ... ... орналасқан, «ханның» (малик) нұсқауы ... ... ... ... Кимектер қағанының орталығы, онын
ордасы Имекия (немесе Кимекия) қаласында болды, ол ... ... ... қоршалд. Қалада онын сансыз көп әскері мен қазынасы ... ... ... ... мен ... өкімет арасында айырмашылык
болған жоқ.
«Худуд әл-аламның» (X ғ.) он бір басқарушысы туралы мәліметтері, ... ... ... ... ... уәзірлер, әділетті және жақсы
мемлекеті бар» деген хабары кимектерде мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты қарапайым
болғанымен, алайда, ол ең алдымен қоғамның әлеуметтік жіктелуінің нәтижесі.
Орта ғасырлардағы деректердің ... ... ... ... ... ... ... Парсы тарихшысы Гардизи (XI ғ.)
кимектер арасындағы көшпелілер «өз мырзаларының малын бақгы» дейді, ... ... ... олар ... ... әркайсысы өзінің шама-шаркына қарай
қой, жылқы немесе сиыр етін ... ... деп атап ... ... тек шонжарлары ғана қызыл және сары жібектен киім кие ... ... олар ... ... ... қарағанда артыкшылық жағдайын
көрсеткен. Нақ сол авторлардың мәліметтеріне ... ... атгы ... коса жаяу ... де ... Жаяу ... әдетге адамдардың екі тобынан: күйзеліске ұшыраған
көшпелілер мен ... ... ... ... ... табылған археологиялық материалдар да жерленген адаммен бірге
салынған ... ... мен ... әр түрлі екенін айқын
дәлелдейді.
Кимек қоғамындағы мал-мүлік теңсіздігінің ... ... бір ... аристократияны шығарса, екінші жағынан — карапайым көшпелілердің
қалың бұкарасын күйзеліске ұшыратты. Сірә, малынан ... ... ... Қашғаридің айтканындай оты-рықшылыққа (ятүк) көшуге мәжбүр
болса керек
Ятұқтар ... ... ... ... етті, қыстауларға орнығып
қоныстанды, көшпелі ордалардың төнірегіндегі шағын мекендерде тұрды, ... ... ... ... ... ... болғанын түріктердің өндірген ал-тынынан
билеушінің міндетгі түрде үлес алу фактісіне қарап топшылауға ... жазу ... деп ... ... бар. Мұны Әбу Дулафтың мына
сөзінен көреміз: «Оларда қамыс өседі, бұл қамыспен олар жаза-ды.»124 Тегі
кимектер қамыс ... ... ... ... түрік әліппесін пайдаланған
болуы керек. Мұны ... ... ... ... ... заттар —
мезгілі IX—X ... ... ... ... бар қола ... ... ғасыр мен XI ғасырдың басында ... ... ... ... ... олардың арасында Тәңіріге, бабалардың аруағына ... орын ... ... ... ... ... жұлдыздарға, өзенге,
тауға табынған. Шаман діні кеңінен тарады. Сонымен бірге кимектердің кейбір
топтары манихей дінін - ... ... ... ... ... ... ... айтарлыктай таралған болуы мүмкін;
арабша жазған кітабы ... ... ибн ... ... ... ... өзі де
осыны дәледдейтін сиякты. Бұл жағынан кимектер ... ... ... жерлеу есебіне жатқызылуының да маңызы аз емес.
Дүниежүзілік діндердің ... ... ... ... ... ... бір ... болып
табылатыны мәлім.
Әлеуметгік және мәдени жағынан кимектер көп ... ... ... VI—IX ... ... ... ... алып, дамытгы, ал IX
ғасырдың аяғынан XI ғасырдың басына дейін оларда ... ... ... ... көршілеріне шапқыншылық жасауы
оларға жауап ретінде көршілерінің кимектердің мекендеріне шабуыл жасауы
туралы мәліметтер өте көп. Әл-Идриси былай деп жазады: «Кимектер патшасы —
ұлы ... ... ... ... ... ... шықкдндардың бірі...
түрік патшалары қаған өкіметінен кауіптенеді, ол кегін алады деп қорқады,
оның күшінен сақтанады, оның шапкыншылықтарынан қашқактайды, ... ... іске ... ... ... біледі, оларды өз бастарынан еткізген».
Кимек билеушілерінің ... ... бір ... ... алумен
аяқгалған оңтүстікке әскери экспансиясын Гаган ... ... ... ... ... Карантия деген кимек қаласының бір
кезде тоғыз-ғұздар иелігінде болғаны туралы хабар ... ... ... өз ... ... бөлігін ғана сақтап қалған тоғыз-
ғұздардың шекаралық қаласы—Шығыс Түркістандағы ... ... ... бұл да өте маңызды, деректемелерде бейбіт кездерде
кимектердің оғыздар жеріне, ал оғыздардың кимектердің ... ... атап ... Сондықтан кимек-кыпшақ тайпалары мен оғыз тайпалары
арасындағы тығыз байланыстар олардың ... ... мен ... ... кездейсоқ емес.
Әл-Идрисидің жанама деректерін негізге ала отырып, кимектердін, қағаны
Енисей ... ... де ... жасаған деп топшылауға болады.
«Қырғыз елі қалаларының ... — деп ... ... -үш күн ... ... ... орналасқан. Ол қалалар төртеу, үлкен дуалдармен қоршалған ол
қалаларда еңбек сүйгіш, жауынгер, ержүрек халық ... олар ... ... ... ... ... жүретін соғыс күмар патшасының
пысықтығынан өте-мөте қауіптенуге тиіо .Ал ... ... ... ... ... ... ұқсас белгілердің көп болуын олардың
арасындағы тығыз этникалық-мәдени ... ... ... ... ... деп ... ауданы тұрғындарының әдет-ғұрпы
кырғыздардың әдет-ғұрпына ұқсас болуымен мәлім.
Өз кезегінде, ... ... ... мен ... ... ... жасап отырған. Карахандар кимек жерлеріне соғыс жорығын жасап, кейде
олар сонау Ертіске дейін жеткен.
Кимек қағанатынын ... X ... аяғы XI ... ... Кимек
мемлекеті ьщырайды. Оның құлауының екі себебі ... ... ... ... және өз ... ... ... қыпшақ хандарының
кимектердің орталық билігіне бағынбауына байланысты ішкі сипатгағы ... ... XI ... басында қоныс аудара бастаған көшпелі ... ... ... ... ... ... сыртқы оқиғалар.
Тайпалардың коныс аударуының негізгі себебі 916 жылы Солтүстік ... Ляо ... ... болды. Бұл держава жерінің батысына
қарай үлғаюы көшпелі тайпалардың одан әрі ығысуына әкеп соқты. ... зор ... ... жаңғырығы орта ғасырлардағы көптеген
деректемелерде: ... ... ... ... ... ... және т. ... көрініс тапты. Бұл деректемелерден ең алдымен араб ғалымы
әл-Марвазиді (XII ғ.) атап өткен жөн, оның ... сол көшу ... ... ... ... ол тайпалардың қоныс аударуын былайша
суреттейді: «Олардың (түріктердің) арасында құндар деп ... бір ... бар, олар ... ... ... Қытай жерінен келді. Олар —
несториан ... ... ... ... олар ... ... Икинджи ибн Қошқар Хорезмшах солардың арасынан
шыккан. Олар ... ... деп ... ... ... көрді. Бұлар
олардан көп те күшті болатын. Бұлар оларды жайылымнан ... ... ... ... ... ... да, ... түрікмендер жеріне көшті.
Түрікмен-дер оғыздардын шығыс жерлеріне көшті, ал оғыздар ... ... ... печенегтер жеріне көшіп барды». Бұл арада Армян ... ... ... ... ... бұл көшу ... Қара тенізге дейінгі
халыктарды қамтыды.
Бүл мәліметгерге бірқатар ғалымдардың жасаған ... ... ... ... ... ... ... береді: қай және құн
тайпалары кимек-қыпшақ тайпаларының бір тобын Солтүстік-Шығыс Жетісу ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, кайлар
қыпшақтарды орнынан қозғайды, ал ... ... ... ... ... ... өңірі мен Каспийдің солтүстік өңірінен ығыстырып,
оларды орыстың оңтүстігіндегі және Қара теңіз өңірі ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ хандары едәуір күшейіп,
кимек-қыпшақ және қуман тайпаларының бұрынғы коныстанған негізгі ... ... ... ... ал кимектер осы оқиғалар барысында саяси
үстемдігінен айрылып қана қойған жок, сонымен қатар ... ... ... ... бір ... ... қалып, екінші бөлігі Түркістан
және Орта Азия аймағына коныс аударды, енді ... ... ... ... ... орыс ... ... козғалды. Қыпшақтар кимек
мемлекетінің орнын басты.
Кимек мемлекетінің қалыптасуы барысында кимек тайпаларының сандық құрамы
өзгереді. «Худуд ... мен ... ... бойынша, кимек
мемлекетінің ұйыткысы 12 тайпа ... ... ... ... ... коса XI—XII ... ... топтары қыпшактардың рулық-
тайпалык қүрамына кірген кумандар да айтылады. Орта ... ... ... ... ... ... ... мұның өзі өте назар
аударарлық жай, ейткені отандық және шетелдік тарихнамада қыпшақтар мен
кумандар бір ... ... кең ... ... жазбаша деректермелердің мәліметтері бойынша, кумандар
Батыс Қазақстан аумағында мекендеген және кимек, қыпшақ, ... ... ... бірлестігінің батыс тармағы болған. Оңтүстік Сібірді, Солтүстік
Алтай ... ... ... негізгі өңір деп санау керек. VII
ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... бірқатар түркі
тілдес тайпалардың оқшаулануы және сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... мен Шығыс Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... VIII
ғасырдың аяғында қыпшақтардың едәуір ... ... ... ... ... ... ... батысына қарай тура Оңтүстік Орал
өңіріне дейінгі жерге ірге тебеді. Қыпшақ және куман ... X ... ... кимек қағанатына саяси тәуелділікте болып, Ертістен Еділге
дейінгі ... ... ... ... Ол мемлекет кыпшақ
хандарының колына көшкен кезде ... мен ... ... ... ... саяси ықпал аясына енді.
Қ
олданылған әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. 1 том. 3 бөлім. 296-333 бет.
2.Мусин Ч. Қазақстан тарихы.2005ж.
3.Қазақстан тарихы очерктері

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи таным64 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«ертедегі орта ғасыр феодалдық мемлекеттер»53 бет
Автолиздің ерте мерзімдегі жылқы және қой еті өнімдерінің технологиясын дайындау62 бет
Алматы қаласының тарихы, бүгіні мен ертеңі129 бет
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Балабақшадағы ертенгіліктерді ұйымдастыру әдістемесі20 бет
Балалар қабілетін ертегі арқылы дамыту7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь