Нарық: түсінігі, қатынастары, құрылымы

Кіріспе:
Нарық түсінігі нарықтық қатынастардың теориялық
негіздері Нарықтың құрылымы түрлері даму кезеңдері

1. Негізгі бөлім:
1.1. Қазақстанда нарықтық механизмнің қалыптасуы
1.2. Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстандағы экономикалық және әлеуметтік жағдай
1.3. Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері
1.4. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және
түрлері

Қорытынды

Қолданған әдебиеттер тізімі
Нарық - өте күрделі, көптеген құрылымы бар үғым. Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы ашылады.
Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден түтынушыларға қозғалысын қамтиды: бір жақтан өндірушілер, басқа жақтан, түтынушылар арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгінеді. Бұл бір жақтан, өндірушілерді ажыратады, еңбек эрекеттеріне сэйкес оларды бір - біріне оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында түрақты функционалдық қатынастар туады. Бірінші жағдай эр өндірушілердің шаруашылық жүргізуде экономикалық жекеленуіне, тэуелсіздігіне үласады, сөйтіп нарық қатынастарының субъектілерінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды. Екінші жағдай, тауарларды сатып алу - сату эквиваленттік негізде жүріп отыратын айырбастар процестеріне айналады. Нәтижесінде, жабайы өндірушінің нарық қатынастарының субъектіне айналуының экономикалық шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске айналады. Өндірушілер өнім өндіруді және оны өткізуді, шығындарды өтеуді, өндірісті кеңейтуді және жетілдіруді - барлығын өз еркімен дербес шешеді. Тауар - ақша қатынасы жағдайында айырбас процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмүны неде? Экономикалық эдебиетте бұл сұраққа жауап бірдей емес. Оның ең жабайысы: нарық адамдардың сатушы және сатып алушы болып бір - біріне тауып кездесетін жері. Неоклассикалық экономикалық эдебиетте жиі қолданылатын нарыққа анықтаманы француз экономисі А.Курно (1801 - 1877 жж.) мен экономист А.маршалл (1842 - 1924 жж.) береді. «Нарық заттар сатылатын және сатып алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол сатып алушылар мен сатушылардың бір - бірімен өте еркін жағдайда келісімге келетін, кез келген жалпы аудан; еркіндік сонда-бірдей тауарлардың бағасы көп үзамай тез арада теңеледі». Бүл анықтама айырбастың еркіндігі мен бағаның белгіленуі нарықтың басты критериі деп көрсетілген.
Ағылшын экономисі У. Джевонс (1835 - 1882 жж.) нарықтың критериі деп сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы өзара қатынастардың тығыздығына назар аударады. Бүның айтуы бойынша, тығыз іскерлік қатынасқа түскен және қандай болмасын сондай тауралар туралы келісім жасасқан кез келген адамдардың тобы, нарық болады.
1. Я.Әубәкіров. «Экономикалық теория негіздері». Алматы - 1998 жыл.
2. Б. Мэдешев.«Нарықтың экономика теориясына кіріспе ».Алматы -
1995 жыл.
3. Ә.Н. Нысанбаев.«Нарық және адамның орнықты дамуы». Алматы -
1996 жыл.
4. Б. Жүнісов, ¥. Мэмбетов, Ү. Байжомаров.«Нарықтық экономика негіздері».Алматы - 1994 жыл.
5. Ә. Әділханов.«Нарықтық экономикаға көшу». Алматы-1995 жыл.
6. Мамыров Н.К, Күлеев Ж.А, Сұлтанбекова Г.К. «Микроэкономика». Алматы, Экономика- 1997 жыл.
7. И.О. Волкова, В.К. Скляренко. «Экономика», учебное пособие. Москва - 2000 год.
8. С.С Мэуленова, С.Қ. Бекмолдин, Е.Қ. Құдайбергенова. «Экономикалық теория». Алматы - 2003 жыл.
9. М.Кәрібаев. «Нарықтық қатынастарды қалыптастыру сәтті қадамы». Заң газеті, 26-Мамыр - 2001 жыл.
        
        Мазмүны:
Кіріспе:
Нарық түсінігі нарықтық қатынастардың теориялық
негіздері Нарықтың құрылымы түрлері даму кезеңдері
1. Негізгі бөлім:
1.1. Қазақстанда нарықтық механизмнің ... ... өту ... ... экономикалық және
әлеуметтік жағдай
1.3. Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері
1.4. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және
түрлері
Қорытынды
Қолданған әдебиеттер ... - өте ... ... ... бар үғым. Жалпылама тұрғыдан
алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы ашылады.
Экономикалық байланыстар өнімдердің ... ... ... бір ... өндірушілер, басқа жақтан, түтынушылар
арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас ... ... ... бөлінісімен белгінеді. Бұл
бір жақтан, өндірушілерді ажыратады, еңбек эрекеттеріне сэйкес оларды бір -
біріне оңашаландырады. Екіншіден, олардың ... ... ... туады. Бірінші жағдай эр өндірушілердің шаруашылық жүргізуде
экономикалық жекеленуіне, тэуелсіздігіне ... ... ... субъектілерінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды.
Екінші жағдай, тауарларды сатып алу - сату ... ... ... ... ... ... ... жабайы өндірушінің
нарық қатынастарының субъектіне айналуының ... ... ... ... өндіріске айналады. Өндірушілер өнім
өндіруді және оны өткізуді, шығындарды өтеуді, өндірісті кеңейтуді және
жетілдіруді - барлығын өз ... ... ... Тауар - ақша қатынасы
жағдайында айырбас процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмүны неде? ... ... бұл ... ... емес. Оның ең жабайысы: нарық адамдардың сатушы және сатып
алушы ... бір - ... ... ... ... ... экономикалық
эдебиетте жиі қолданылатын нарыққа анықтаманы француз экономисі А.Курно
(1801 - 1877 жж.) мен ... ... (1842 - 1924 жж.) ... ... ... және ... алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол
сатып алушылар мен сатушылардың бір - бірімен өте еркін ... ... кез ... жалпы аудан; еркіндік сонда-бірдей тауарлардың ... ... тез ... ... Бүл ... ... ... мен
бағаның белгіленуі нарықтың басты критериі деп ... ... У. ... (1835 - 1882 жж.) ... критериі деп
сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы өзара қатынастардың тығыздығына
назар аударады. Бүның айтуы бойынша, ... ... ... ... ... ... сондай тауралар туралы келісім жасасқан кез ... ... ... ... ... ... экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері.
1.1. Нарықтық механизмнің қалыптасуы.
Нарық экономикасының қызмет етуі, нарықтың белгілі элементтерінің
болуын ... ... ... ... ... ... ... экономикасының бірінші және өте маңызды элементі - ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісі процесінде ... ... ... ... оны ... ... жеке ... өндірістік түлыну болып бөлінеді. Жеке түтынуды тауарлар өндіріс
сферасынан ... ... жеке ... ... ... ... процесін эрі қарай жалғастырып жүргізу болып табылады. ... ... ... эрі ... ... пайдаланады. Бұл жағдайда
өндірушілер мен ... ... ... ... нәтижелерін айырбастау арқылы жүріп отырады. Нарық
шаруашылығында бұл ... ... ... ... ... және
көтерме нарықтық келісімдер формасында жүреді.
Нарық экономикасының ... ... ... ... ... негізделген, меншіктің жеке немесе аралас
формаларымен болжанған экономикалық оңашалануды қүрайды.
Нарық экономикасының ... ... ... - ... ... жеке
талдап танысайық. Бүл жерде тек екі мәселені ескереміз. ... ... пен ... нәтижесінде қалыптасады. Бүлардың ... ... ... ... ... ... осы
географиялық ауданда өндірілген тауарға нарықтық қатынастар эсерінің
сферасын баға ... Осы ... ... ... ... яғни ... ... айналым шығындары болжайды.
Нарық экономикасының төртінші, оратлық буыны - екі құрылымнан,
сүраныстан және ұсыныстан ... ... ... ... ... ... Осы ... тұтынушылар қалыптасқан бағамен ақшалай
табыстарына сатып алады. Сұраныс өндірудың ең тиімді ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сұраныс пен ұсыныс
материалдық игіліктерді өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы түрақты
байланыстарды ... ... ... ... өте маңызды
элементтері.
Нарық механизмінің бесінші элементі - ... Бұл ... ... және ... ... өндіріс масштабын кеңейтуді қамтамасыз етеді.
Бәсеке нарық субъектерінің өзара ... және ... ... формасы болып табылады. А. Смит бәсекені нарықтың ... ... ... қол» идеясының мэні: адамдар өз мүдделеріне
сэйкес, ... қара ... ... ойластырып эрекет ... ... ... ... ... ... қоғам экономикасын
жандырады. Бәсекенің басты қызметі экономиканың реттеушілерінің - бағаның,
пайданың нормасының, ... т.б. ... ... ... маңызды элементтеріне нарықтық инфрақұрылым жатады. Нарық
тауар биржаларының көтерме және бөлшек сауда құрылымдарының ... ... ... ... ... ... механизмі үш басты принциптерге
негізделеді:
... ... ... ... ... ... экономикалық рационалдыққа.
Маржиналдық талдау принциптері негізінде нарық ... ... ... ... ... ... әсер ететін орташа емес, шекті
шамалар болады. Осының нәтижесінде нарықты тауарлармен ... ... ... ... ... экономикасының бір жағдайдан басқашаға
ауысуы бірте-бірте жүріп отырады. Жаңа, шекті субъектінің пайда болуы ... ... ... пен ... ... эсер етпейді. Жетілген
нарық жағдайында, яғни, үлкен және үнемі ... ... ... ... өте көп ... олардың эрқайсының нарықтағы жеке үлес
салмағы шексіз аз шамада болады. ... ... ... ... ... ... ... деуге болады; сүраныс пен ұсыныстың күрт ... ... ... ... мен ... тепе-теңдік болмысын
қамтамасыз етіп отырады.
Балама таңдау шығындарының принциптері. Балама таңдау шығындарына,
тікелей ... және ... ... ... кәсіпкерлік
эрекеттердің, осыдан басқа өзгеше ... бас ... ... ... және ... шығындардың жиынтығы жатады. Нарық
экономикасының ерекшелігі мынада: барынша ... ... ... ең ұнамсыз болса да, эйтеуір күмэнсіз ... ... ... алынады. Балама таңдау шығындарының принципі
өндірушілерді, олардағы бар ресурстарды ... ... ... ... ... ... пен ... салыстырып
отыруға негізделеді. Рационалдық таңдау өзгеріп түратын варианттардан
жасалады. Осы варианттардың ішінен, ... ... ... ең аз ... да, ... ... қамтамасыз ететін ... ... ... - ... ... қүдықтың болуымен байланысты. Фирма
неғүрлым өзінің пайдасын көбейтуді көздейді, ал түлынушылар - ... ... ... ... ... ... жақсартуды көздейді.
Нарық экономикасын осы ... ... ... ... тепе-теңдік
болмысына жетуді қамтамасыз етеді. Осы болмыс нарық механизмінің орталық
проблемасы. Бүл ... екі ... ... ... негізделеді. Бір
жақтан сүраныс пен ұсынысты; екінші жақтан, нарықтағы бағаны.
Сирек кездесу нарық экономикасының өте маңызды ... ... ... ... ... экономистер үшін өте маңызды методологиялық
қүрал, эсіресе ... ... ... шекті пайдалылық теориясында «сиректік» деген түсінік негізгі ... ... ... физикалық ақиқат болып табылады. Сиректік
мәселелерін зерттеу, ... бір ... ... ... ... ... ... Классикалық мектептің өкілдері Д.Рикардо,
А.Смит «сиректік» түсінігін қүнмен байланыстырады. Олардың айтуы бойынша,
сиректік ... ... ... ... ... белгілейтін маңызды
факторларға жатады. Осы ... ... ... ... түсінігі белгілі трансформацияға ұшырап отыр. Егер бүрын
сиректікті табиғи және элеуметтік факторлармен байланыстырған ... ... ... ... ету мерзімімен байланыстырылып отыр. Сұранысы мол
жаңа игілік бір мезетте және толығымен ... ... ... Бүл үшін ... ... мерзімі қажет. Осыдан тұжырым: ... ... ... осы ... қажет санын өндіруге соншама мол ... ... өту ... ... ... және ... қатынастар Қазақстан жерінде қашан пайда болды, ... неде ... ... ... ... Бұл ... ... беру
оңай шаруа емес. Себебі, жеріміздің тарихын білеміз.
Нарықтық экономикаға өту ... бір ... ... ... ... ... мерзімде аяқталмайтындығына бірнеше негізгі себептер бар.
Әңгіме - ... ... ... ... ел экономикасының жан-
жақты өркендеп, халықтың әл-ауқаты, ... ... ... болуы
туралы боп отыр. Осыған орай дамыған нарықтық экономикаға өтудің бірнеше
негізгі ерекшеліктеріне тоқтауға болады: Қазақстанда бұрынғы ... ... ... 70 жылдан астам әкімшілік-әміршілік жүйе
қалыптасты да, нарық бет ... ... ... ... шаруашылық
жүргізудің бір жүйесінен, оған қарама-қарсы екінші жүйеге ауысуы қысқа
мерзімде болуы мүмкін ... ... ... 1985 жылы ... ... құру,
әкімшілдік- әміршілдік жүйеден нарықтық ... ... ... ... ... Осы ... ... радикалды саяси және
экономикалық реформалар жасалды, жаңа дүниетаным қалыптаса бастады. ... ... жүйе ... сөз ... ... ... ... бостандығымен басқа да демократиялық қоғамға тән құбылыстар қоғамдық
өмірімізде орын алуда. Соның нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... мен серіктестіктер,
жекелеген кәсіпкерлер пайда бола бастады. Алайда ... ... ... ... әкеп ... Соңғы 10 ішінде дағдарыс одан әрі
тереңдей түсуде. Дағдарыс экономика мен ... ... ... ... ... мәдениет пен қоғамдық мораль, өмірдің барлық
салалары мен ... ... етіп ... ... бір ... ... жағдай халықтың денсаулығы мен әлеуметтіқ тұрмысын одан ... ... ... бәрі ... ... ... одан әрі күйзелте
түсті. Мұның бәрі еліміздің қиын ... ... ... жатқандығының
көрінісі. Сондықтан еліміздегі жағдайды қалпына келтіру мен ... ... ... тереңдетіп жүргізу үшін ірі мемлекеттік ... ... ... ... ... іске ... ... көп салалы экономика, оны нарық жолына салуға бағытталған
қайта құру 1990 жылдардың басында басталды. Қазақстанды нарыққа ... ... ... ... тән ... бар ... ең алдымен Қазақстан экономикасының құрылымындағы қайшылықтарда
болды. Мұнда терілмеген мол мүмкіншіліктер бола тұра ... ... ... ... ... ... республиканың қоғамдық табысындағы
өнеркәсіп өндірісіндегі үлесі бүкіл КСРО бойынша орта есеппен 61% ... 46% қана ... Қор және ... көп жұмсайтын салалардың
үлесі өте жоғары еді, КСРО да ОЭК, ТМК, химия және мұнай-химия ... ... 9% ... ... 15% еді, ал ... ... ... КСРО бойынша 27% болса, Қазақстанда 17% ғана жетті.
Қазақстанның нарыққа көшуде ... ... ... ... ... адам ... ... кіріс төмен болды. Экономиканы қайта құра
бастағанда, мамандардың тұжырымы бойынша, тұрмыс дәрежесі төмен шамамен 5-6
млн. адам ... ал ... өзі ... халқының 1/3 –ден астамы.
Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... басқару тәсілі қор және ... ... ... ... ... ... бөле берудің тууына, мемлекетке арқа
сүеушілікке әкеп соқты.
Нарыққа көшудің ... да, ... ... да осы ... ... ... республика ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... күрделі де қайшылықты
жағдайларға соқтырды.
1990 жылы желтоқсанның аяғында “Қазақ ... ... ... ... көшу ” бағдарламасы қабылданды. Бұл бағдарламада нарықтық
құрылымдар құруды ... , ... ... ... ... ... – экономикалық жағдайын тұрақтандыру, нарық
тарапын қалыптастыру, шаруашылық ... ... ... ... дейін жүзеге асырылып келген экономикалық реформалар ... ... ... - ... ... ... бар дәйексіз монетаризм
деп сипаттауға болады. Принципті ... ... ... кезеңнің
экономикалық саясатын белгілі бір дәрежеде тәп-тіштей отырып, екі принцип:
1 нарықтық радикализим
2 экономикалық консерватизм ... ... ... ... ... мәлім.
Бірінші принциптің мәні – айналымдағы ақша ... ... ... ... ... ... және ақша–несие әдістері, ал
бұл жағдайда тауар өндірісін қолдаудың және шаруашылық өміріне мемлекеттің
араласуының маңызы ... ... ... принципі – экономикалық артықшылықтар бойынша барлық меншік
түрлеріндегі тауар ... ең ... ... ... ... сондай-ақ экспортттық кешен салаларына іріктеп қолдау көрсету
болып табылады.
1.3. Нарық механизмінің мэні және ерекшеліктері.
Нарық, қоғамдық ... мен ... ... ... ... элемдік өркениеттің үлы жетістіктерінің бірі ... оны ... ... және ... ... да
ұжымдық даналығының щыңымен теңеуге болады. ... ... ... пен бәсекелестікті дамытпайыша өмір сүре алмайды. Ал бүл
меншіктің алуан түрлі ... және ... ... ... болғанда
ғана мүмкін, бүлда өндіріс экономикалық жағынан элсіз, өмір сүруге қабілеті
жоқ шаруашылықтардан тазарады, оның есесіне олардың ... ... ... үміт күттіретініне қолайлы жағдай жасайды. Бұдан біз нарықтық
қоғамға ... ... ... ... ... механизмі
және ең әділетті төрешісі екенін көріп отырмыз.
Сонымен бірге нарықтық механизм идеалды емес, оның ... ... Оның ... ... ... ... ... эсіресе,
банкротқа ұшырағандарға деген мейірімсіздік, жүмыссыздықтың ... ... ... ... ғана ... нарық орны толмайтын табиғат
ресурстарын және қоршаған ортаны сақтауды қамтамасыз етпейді. Сондықтан
мемлекет қоғам атынан ... ... ... ... өмір ... ... ... шараларды жүзеге асырауы қажет.
Реттелмеген таза нарықтық экономика адамның ... ету, ... ... табу ... ... ... ... бермейді. Бүл салалар
мемлекеттің белсенді түрде араласып реттеуін ... ... ... ... ... ... негізінде табысты қайта бөлу, бюджет шығындарының
есебінен жұмысшыларды қайта мамандандыру, оларға ... ақша бөлу ... ... ... ... ... нарықты экономиканың қысымын
жұмсартады. Бұндай ... ... ... ... ... ... ... ұстап түру мүмкін емес.
Нарық механизмі ғылым мен техника жетістіктерін, еңбек ресурстарын,
еңбекті ұйымдастырудың жаңа ... ... ... ... ... қаржы мен уақытты қажет ететін оның жаңа бағыттарында стратегиялық
мақсаттарды жүзеге асыруды, өндірісте терең ... ... ... ете ... Бұл жерде мемлекеттің стратегиялық, ғылыми
техникалық ... мен ... ... ірі ... ... ... қуатынсыз жақсы нәтижеге жету мүмкін емес.
Енді нарық дегеніміз не? Ең алдымен осыны анықтап алайық. Нарық бұрын-
соңды біздің терең ... ... оның ... қате ... ... жиі ... ... нүхқау-бөлу эдістеріне негізделген
басқару жүйесі жағдайында нарық проблемалары тиісті ғылыми ... ... ... Ұзақ ... бойы эмірщіл-экімшіл жүйенің идеологиялық
түтқынында болып келген экономикалық ғылымдарда нарықтың маңызы мен ... ... ... ... ... мәселелерінің, қоғамды қайта
құру теориясы мен практикасында алатын зор ... ... ... ... және ... ... арасында
нарық туралы бірыңғай пікір жоқ. Осыған байланысты нарықтың бірнеше
анықтамасын келтірейік.
Нарық - ... ... ... оның ... мен ... байланысты болатын өндірістік қатынастардың белгілі бір бөлегі
немесе жүйесі.
Нарық - бұл ... мен ... ... ... эконмикалық
қатынастардың белгілі бір жүйесімен сипатталатын тауар айырбасының саласы.
Нарық - сатушылар мен сатып алушылар арасында тауаржәне қызмет көрсету
процесіне байланысты ... ... ... ... - тауарларды сатып алу, сатумен байланысты орын ... ... ... ... ... да ... түрде дэлелді,
бірақ проблеманың бір жағын қамтиды. Бүл анықтамаларға ... ... - ... ... ... ... категориясы, нарықтық қатынастардың
субъектісі өндірушілер мен ... ... ... мен ... ... ... Шын ... тауар-ақша, нарықтық байланыстар сату-сатып
алумен шектелмейді. Бүл жерде, басымдылық айырбаспен айналыс ... ... ... ... ... тиісті болуы керек,
себебі тек осы ... ғана өнім ... және оның ... ... ... ... қандай нақты нысандарда болатынын
көрсететін эконмикалық байланыстар пайда болады.
Нарық ... тек қана ... ... ... - оны ... ең ... үмтылуы, өзара тиімді өндірістік байланыстарды жасау сияқты ... ... ... ... ... жай ғана тауар айырбасы емес,
тауар өндірушілер мен тұтынушылардың қарым-қатынастарына тэн қайтарымдылық,
эквиваленттік, бәсекелестік болатын айырбастың ... ... ... ... Осы түрғыдан алғанда, нарықты эртүрлі тауар
өндірушілер мен түлынушылардың арасында ... ... ... ... жүйесі деп сипаттауға болады.
Берілген анықтамада эңгіме, біріншіден, тек ... ... ... жеке ... пен ... ғана емес, сонымен
қатар өндірушілер мен ... ... ... ... мен ... ... болып отыр. Екіншіден, бүл қатынастар мен
байланыстар қайтарымдылықты, тепе-теңдікті обьективті түрде ... яғни ... ... ... субъектісі ретіндегі
тең қүқылығын бейнелейді. Бүдан серіктестердің шаруашылық ... және ... ... ... ... ... ... мен тәуелсіздігі туындайды. Үшіншіден, ... екі ... ... - ... ... де, түтыну процесінде де
болатын шаруашылық байланыстардыңөзгеруіне ... ... ... ... ... өмір сүре ... Ал бүл, сан ... меншік формалары мен
эртүрлі тауар өндірушілер болған жағдайда ғана мүмкін. Соның нәтижесінде,
өндіріс экономикалық ... ... өмір ... ... ... ... ал басқа жағынан тиімділігі жоғары және болашағы
зоршаруашылық ... жол ... ... ... нарықты бүлай
түсіну, оның мүмкіндік сипатын толық қамтиды.
1.4. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері.
Жалпылама түрғыдан алғанда нарықтың мэні оның ... ... ... ... ... экономикалық түрғыдан бөлектенген
материалдық игіліктерді және қызметтерді ... мен ... буын ... ... ... іс ... қоғамдық
өндірістің екі нақты қатысушыларының арасындағы ... да ... ... қаншалықты өзара тиімді болатынын анықтау ... ... ... бірі - оның ... ... ... және ... қамтамасыз етудегі реттеуші ролі. Нарықтың
реттеуші ролінің ... ... ... экономикалық жүйенің
тоқырауына, өндіріс құрылымдарының үйлеспеуіне, тапшылықтың пайда болуына,
адамдардың экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ... ... ... ... бір атқаратын қызметі - ақпараттық. Нарық тауарлар
бағасы мен ... ... ... және банк депозитінің (салымына)
процентік нарқының (ставка) т.б.үздіксіз ... ... ... ... ... ... сатып алатын тауарлар мен қызметтерге
жүмсалатын қоғамдық қажетті өндіріс шығындары, қоғамдық ... сапа ... ... ақпар беріп отырады.
Сонымен бірге нарық ... ... ... ... - ... жэрдеміменқоғамдық өндірісті тиімсіз шаруашылық бірліктерінен
тазартады және керісінше олардың дамуына ... ... ... терең монополияландырылған, сондықтан нарықты ортаны
қалыпты жағдайда ... түру үшін ... ... ... ... ... түр. Бүл ... қатынастардың табиғи болмысы, бүндай ... ... өнім ... мен ... ... кэсіпкерлікпен белсенді
түрде айналысуға мүдделі болады.
Осыламен қатар, маңыздылығы жағынан басқалардан кем түспейтін нарықтың
атқаратын қызметіне мыналар жатады: ... ... ... ... ... ... экономикалық ынталандыру; еңбекке
деген материалдық стимулдарды экономикалық жағынан қамтамасыз ... ... ... ... өз ... ... ... байланысты белгілі бір нақты элеуметтік-эконмикалық жағдайларда
өмір сүреді. Дүниежүзілік тэжірибе нарықтық ... ... ... ... орындалған жағдайда ғана тиімді қалыптасатынын және өмір сүруін
дэлелдеп ... ... ... дербестігі мен тэуелсіздігі;
- меншік ... ... ... ... ... ... бір ... мен бос жұмыскерлердің болуы ;
- нарық ... ... ;
- ... ... сан ... ... болуы ;
- контрагенттер өздерінің өнімдеріне баға белгілеу қүқы ; Енді осы
шарттарға ... ... ... субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі,
олардың келісім-шартқа отыруға және өздерінің тапқан ... ... ... ... ... алуан түрлі нысандарының болуы
(нарық өзінің жақсы қасиеттерін ... ... ... ... ... ... бастайды), олардың өндірістегі тең қүқылығы.
Меншіктің ... ... ... туралы өндіріс және айналыс
қатынастарының ... ... ... ... ... ... еркіндігіне,
бәсеке күресіне, былайша айтқанда тиімді қызмет жасайтын нарықтың құрылуына
жеткізеді. Дегенмен, бүл процесс экімшілдік-эміршілдік ... ... ... ... ... қайшылықтар мен қарсылықтардың нәтижесінде
өте баяу ... ... ... ғалымдар, саясаткерлер, журналшы-
публицистер осы жағдайдан шығудың жолын меншікті жаппай ... ... және ... ... ... Біздіңше бүл ұшқары
пікір. Қазіргі кезде жаппай ... ... алу және ... бір
кездегі жаппай национализациялау (өндіріс ... ... ... және ауыл ... ... ... ... үстінен жасалған зорлық болар еді. Бүкіл дүниежүзілік тэжірибе
көрсетіп отырғандай, ... ... ... белгілі бір мөлшердегі
мемлекеттік ... және ... ... ... дами ... - қай жерде күшті мемлекет бар, сонда қуатты экономика.
Нарықты экономикаға көшу кезінде ... ... жэйт - ол ... ... жеке меншік және кэсіпкерліктің ... ... ... бекіту. Онсыз шын мәніндегі нарықты экономикаға көшудің эконмикалық
мэні болмайды.
Үшіншіден, элемдік тэжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтың тиімді жүмыс
істеу ... бірі - ... ... ... бір резерві мен бос
жүмыскерлердің болуы. Нарықты экономика жағдайында өндіріс қуатының ... ... ... ... ... бола ... керісінше ол
алаңдатушылық туғызуы қажет. Бүндай жағдайда экономиканы маневр жасау
кеңістігінен айырады, оның ... ... ... келгенде, ондай экономика ... ... ... ... ... ... эдістердің басым болуына
жол береді.
Төртіншіден, нарық механизмінің үзіліссіз ... ... үшін ... жасау қажет. Оған тауар және қор биржалары, еңбек биржасы,
коммерциялық банктер, кэсіпкерлердің ... ... ... ... ... ... институты болып табылатын қор биржасында
акцияларды, мемлекеттік ... ... да ... ... ... және сату, валюталық келісім-шартқа отыру, ... мен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, кэсіпкерлік
үшін аса ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мүкіндігін қамтамасыз етеді.
Нарықтық экономика жалпылама негіздегі ерекше инфрақұрылым -несие
жүйесінсіз ... ... ... Оны ... ... ... ... жүзеге асыру үшін берілетін ... ... ... жер, ... кепілдігіне ақшалай қарыз
беруші банктер, сақтандыру компаниялары, эртүрлі ... ... ... ... жағдайындағы банк жүйесінің елеулі ерекшелігі - атқарушы
экімшіліктен тәуелсіздігі. Онсыз олар ... және ... ... ... еді, ал бұндай ... ... ... ... ... эмиссиясын көбейту арқылы шешуге мүдделі қылады.
Бесіншіден, ... ... ... қаржы жүйесінің, оның
негізін қүрайтын орталық жергілікті бюджеттердің алатын орны зор. ... ... ... ... ... қабілеті жетпейтін, сондықтан
да мемлекеттің нарық қатынастарына араласуын талап ететін қажетті ... ... ... ... ... ... араласуына жол бермеу
керек, бюджет қүралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ... ... және де заң ... органдардың қатаң бақылауында болады.
Нарықты экономикада мемлекеттің бюджетті шығынын ... ... ... ... міндет. Егерде мемлекет бюджеттің кірісі мен ... қолы ... ол ... ... тиімділікпен жүмыс жасауының
көрсеткіші болар еді.
Алтыншыдан, өндірушілердің өнім ... және ... ... бермеу. Нарықты экономиканы бәсеке күресінсіз көзге ... ... ... ... сөзі конкурро - бәсекелесу ) ... тең ... ... ... ... ... өткізу немесе капиталды
белгілі бір өндіріс саласына пайдалы түрде орналастыруға байланысты болатын
экономикалық сайысдеп ... ... ... ... ... ... яғни ... кейбір кэсіпорындардың, банктердің, мемлекеттің
өздерінің қойған шартына көндіруге тырысқан үстемдігіне жол береді. ... ... көп ... ... ... тиімділігі де соғүрлым
жоғары болады. Батыс еледрі мамандарының бағалауынша бір ... ... саны 4-5 тен, ал ... ... 8-15 тен кем ... Егер 4 ... ... біртауар түрінің 80% ... ... ... ... деп ... ... бәсеке күресінің бірнеше түрлері болады: а) таза
бәсеке ; б) ... ... ; в) ... бәсеке ; г) таза
монополия. Нарықтық қатынастар дамыған елдерде жетілген бәсеке (ол нарықтық
бағаға қарсыластардың ешқайсысы да әсер ете ... және ... (ол егер ... бір ... негізгі массасын тек қана ірі бірнеше
фирмалар өндіретін жағдайда болады) деп те ... Енді ... ... ... ... ... Таза бәсеке ... ... ... ... ... ... сатушылары және сатып алушылары ... ... жеке дара ... ... ... ... тауар
жеткізу немесе оған баға қоюда үстемдік жасай алмайды. Сатып ... ... ... ... ... ... сатып ала алатын
болғандықтан, сатушылар бағаны нарықтық бағадан жоғары қоя алмайды. Бү-ндай
нарықа пайда болу ... оңай ... оны ... кетуде сондай
оңай. Мысалы, АҚШ-тағы ... ... ... жаңа ... мен жемістер) нарығы осыған дэлел бола алады.
2. Монополистік ... ... - ... ... - ... ... ... кең өрісінде сауда жасайтын көптеген сатушылар қүрайды.
Мүндай мүмкіндік сатушылардың сатып алушыларға ... ... ... ұсыну
қабілетімен байланысты болады. Бүйымдар бір-бірінен сапасы, қасиеттері,
сыртқы безендірілуі (сауда белгілері, сауда маркілері т.б.), ... ... ... ... ... (ассортимент) бойынша ерекшеленеді.
Сатып алушылар осындай ерешеліктерді ескере отырып, ондай тауарлар үшін
нарықта ... ең ... ... ... ... ... ... Мүндай
нарыққа киімдер нарығы, аяқ-киімдер нарығығ, бөлшек ... ... ... ... (грекше «олигос» - көп емес, «полео» - ... ... баға ... саясаты мен маркетингтік стратегияға аса
сезімтал аз ғана ... ... ... ... ... көп ... көбінесе ондай нарыққа ену жағдайының
қиындығымен ... ... ... ... ... бірі - оның
қатысушыларының бағаны өсірудің үзақ мерзімді тиімді нәтижесіне қол жеткізе
алмайтындықтарында, ... ... ... бағаны
төмендетуге ... ... ... бәсеке жағдайында өнімдер
стандартталады (мысалы, болат, ... ... ... ... ... ... приборлар және т.б.).
4. Таза монополия жағдайында, жеке кэсіпорындар бәсекелестердің
болмауына ... ... дара ... ронықтыруға
тырысады. Монополист кэсіпорындар ... ... ... шарт ... ... өнім ... ... жоғары
бағамен сату арқылы жүзеге асырады. Сөйтіп, көп ... ... ... пайда табады. Монополиялық үстемдік ... ... ... ... ашаршылығы кезнді экономиканың ауыр
жағдайын мейлінше шиеленістреді. Көп жағдайда монополист ... зор ... ... ... ... ал ол ... оның ... алу ... ... ... ... ... (натуралды айырбас, бартер) өріс алуына экеп ... ... үшін ... байланысты екі мақсатты жүзеге асыру
керек: экономиканың монополиялық құрылымын жою (өте тығыз шоғырландырылған
өндірісті бөлу, бәсекелі жаңа өндіріс ... ... ... кең
жол ашу т.б.); заң жүзінде монополияға қарсы саясатты белсенді түрде іске
асыру. Бүл арада ... - ... ... ... емес ... ... қаруына айналмауы керек. Себебі,
дамыған нарық қатынастары жоқ кезде монополизмге ... ... ... ... ... және күшеюіне жақсы бүркем болуы мүмкін.
Қорыта ... ... ... ... жоймай нарықты
экономиканы дамыту мүмкін емес.
Жетіншіден, шаруашылық субъектілерінің нарық туралы ... ... ... ... ... ... тауарларға өздерінің баға
белгілеу қүқы да нарықты экономиканың ... болу ... ... ... ... жағынан сан-алуан элементтерден түрады. Оның құрылымын
эртүрлі белгілеріне қарай өзара байланысты бірнеше түрге ... ... ... қарай нарық мынадай түрлерге бөлінеді:
дүниежүзілік нарық, еларалық бірлестіктер ... ... ... ... және ... (локальды) немесе жергілікті нарық.
Дүниежүзілік нарық, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы тауарлар
мен қызметтерді ... ... ... ... шаруашылықтың
бүкілэлемдік шаруашылықтың қүрамдас бөлігі. Ол халықаралық ... ... және ... ... ... ... Дүниежүзілік нарық өндірістік кооперация және интеграция, сыртқы
сауда, тауар айырбас операциялары ... ішкі ... ... ... ... нарықтар арасындағы байланыстар ұлғаюда, соның ішінде,
әсіресе, Шығыс Еуропа және ... ... ... ... ... Одағы қүрамында болған, қазірде тәуелсіздік алған егеменді
мемлекет арасында нарық қатынстары. Осының ... шын ... ... ... ... ... деп, экономикалық айырбастың ерекше
формалары мен шарттары, терең еңбек бөлінісі ... ... ... ... ... ... айтады.
¥лттық нарық бір елдің мемлекеттік ... ... ... ішкі нарық. Үлттық нарықта, белгілі бір нысанда өндірістің нәтижелері
мен шарттарына байланысты экономикалық қатынастар ... Бүл ... ... шарты ақша және тауар айналысының ... ... ... ... көрнеді.
Аймақтық нарық - бүл бөлек тереториялық ... ... ... ... ... ... нарық - кейбір елді пунктердің жиынтығы болып
табылатын нарық. *Жергілікті оқшауланған* нарық деп ... ... ... мен ... қызмет нарығынқатысты айтылады.
Нарықтық қатынастардың жетілу шамасына қарай нарықты-дамыған /
кемелденген/ нарық, қалыптасу ... ... және ... ... ... нарыы / олигополиялық, монополиялық т.б./ деп айырады.
Олигополиялық нарық, баға белгілеу саясатына тым сезімтал және бірегей
немесе дифференциаланған өнімдерді өндіретін аз ғана ... ... ... ... бұл ... ... қиындығымен, әрбір
сатушының бәсекелестің стратегиясы мен эрекетіне қарай ... ... ... ... Егер бір ... өз өнімінің бағасының 10
процент төмендетсе, сатып алушылар тез ... ауып ... ... ... ... ... не бағаны төмендетуге , не сол өнімді
пайдалануға байланысты көптеген қызмет түрлерінүсынуға тура келеді.
Қорытынды.
Нарық ... өз ... ... ететін жүйеге айналды да, оның ... ... ... және ... және тағы ... ... ... «нарық» деген үғымды қүрайды.
«Нарық экономикасы» деген ұғым «нарық» үғымынанкең, оған екі сала,
«өндіріс» және ... ... ... нарық экономикасы»
деген ұғым одан да кең, ол нарық экономикасына, яғни сұраныс, баға, ұсыныс,
өндіріс және ... ... ... тікелей және жанама қоса
тіркейді. Реттеуші ... ... ... институттары, элемдік
экономика эсерлері жатады.
Нарық элеуметтік реттейші деп аталады. Реттелуге жататын субъект бүкіл
қоғам, оның институттары, реттелетін ... - ... ... ... ... оның ... мен ... (олар фирмалардың
өндіріс ішіндегі қызметі ... ... ... - ... ... ету, ... экономикасы басқа салаларының жалпы
проблемаларын ... ... ... алу, сату объектісіне тән дәстүрлі тауарлармен
бірге қызмет көрсету, еңбек, ... ... ... ... ... ... жетістіктерді біріктіреді. Соңғылары өте ерекше
тауарлар, оларды сатып алу, сату нарықтың жаңа ... ... ... ... ... ... - ... жүйесі; сатушы мен сатып алушылардың
кэсіпкерлік білімі және айырбастың ... де ... ... Нарық экономикасы жүйесінде сұраныс (тұтынушылардың) ролі
өзгереді. ... ... ... ... ... эрқашан да өндіріс
болып қала береді. Ал енді нарық экономикасы үшін өндіріс нәтижесін ... ... ... ... ... айту ... Бүл ең ... ғылыми -
ьехникалық революцияның жетістіктері нәтижесінде өндіріс технологиясында
түбірлі ... ... ... Осы ... ... түңғыш рет постиндустриалды елдерде халықтың басым көпшілігінің
негізгі материалдық қажетін толық өтеуге ... ... ... ... ... үй, ... киім, аяқ киім туралы болса, сонымен қатар жоғары
білім және денсаулық сақтауға қажеттілікті өтеуге де ... ... ... ... - ... реттеудің дүние жүзінде
жинақталған бай тэжірибесін қолдану қажеттігі тұр.
Біз үшін қазіргі басты міндет, ... ... ... ... ... ... отырып барлық азаматтар үшін кэсіпкерлік
пен өзінің қабілетін еркін қолдануға ... ... ... ... ... - ... құру және дамыту болып табылады.
М.Кейнс XX ғасырдың отызыншы жылдарында бүкіл ... үлы ... ... ... Ол төрт ... еңбек, капитал, ақша, бағалы
қағаздар нарығын құруды ұсынады. Ал П.Самуэльсон ... ... ... нобель сыйлығын алған ғалым.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Я.Әубәкіров. «Экономикалық теория негіздері». Алматы - 1998 ... Б. ... ... ... кіріспе ».Алматы -
1995 жыл.
3. Ә.Н. Нысанбаев.«Нарық және адамның орнықты ... ... ... ... Б. Жүнісов, ¥. Мэмбетов, Ү. Байжомаров.«Нарықтық экономика
негіздері».Алматы - 1994 ... Ә. ... ... ... ... ... ... Н.К, Күлеев Ж.А, Сұлтанбекова Г.К. ... ... 1997 ... И.О. ... В.К. Скляренко. «Экономика», учебное пособие. Москва
- 2000 год.
8. С.С ... С.Қ. ... ... ... ... ... - 2003 ... М.Кәрібаев. «Нарықтық қатынастарды қалыптастыру сәтті қадамы». Заң
газеті, 26-Мамыр - 2001 жыл.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер салығының қазіргі кездегі жағдайы64 бет
Нарық қатынастарының теориялық аспектілері16 бет
Нарықтық экономикадағы мемлекет ролі30 бет
Нарықтың даму тарихы және теориясы10 бет
Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі50 бет
Жер құқық қатынастары. ҚР-ның жер нарығы туралы түсінік32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь