Ақ Орда тарихы

Кіріспе
І.тарау. Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында тәуелсіз мемлекет жүйесінің қалыптасуы (ХІІІ ғ. ІІ.жартысы).
2.тарау. ХІҮ ғасырдың І жартысындағы Ақ Орда мемлекетінің саяси құрылымындағы өзгерістер.
XІІІ ғасырдағы Ақ Орда тарихының саяси мәселелері
Қорытынды
Қазақстан тарихының түрлі аспектілерін, оның нақты тарихи даму жолдарын жан-жақты, терең ғылыми тұрғыда зерттеу және белгілі бір тарихи кезеңде Қазақстан аймағында өткен этно-саяси процестердің сипаттамасын беру тарих ғылымы үшін өзекті проблема болып табылады. Қазақстан тарихының аз зерттелген аспектілерін қарастыру халықтың тарихи зердесін қайтадан қалпына келтіруге септігін тигізеді. Қазақстан территориясындағы ұзаққа созылған этникалық процестер ХІҮ-ХҮ ғасырларда қазақ халқының қалыптасуы аяқталып, осы этнос негізінде алғашқы ұлттық мемлекет – Қазақ хандығының құрылуына әкелді. Қазақ халқының этно-саяси даму жолдарын анықтай алмай тұрып бұл процестердің күрделілігін ұғыну мүмкін емес. Осы аймақтағы тарихи процестердің кейінгі барысына негіз болған ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы кезеңін ғылыми және обьективті түрде зерттеу міндеті туады. Және де осы кезеңдегі Шығыс Дешті Қыпшақтың аймағында орналасқан Ақ Орда тарихын жан-жақты әрі терең ғылыми тұрғыда зерттеу болып табылады.
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында моңғол дәуірінен кейінгі кезеңде жергілікті этникалық топтар негізінде құрылған алғашқы мемлекеттік құрылымға Ақ Орда мемлекеті жатады. ХІІІ-ХҮ ғасырларда Қазақстан территориясындағы әлеуметтік-этникалық, саяси-этникалық және мәдени процестерді анықтауда, сондай-ақ ХІҮ ғасыр ортасында қалыптасқан Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары мен қазақ халқының қалыптасу барысындағы этникалық кезеңді білуде – Ақ Орда тарихының маңызы өте ерекше.
Осындай маңызы жоғары тақырып болса да әлі күнге дейін Ақ Орда тарихына арналған ғылыми жұмыстар жеткілікті емес. Оның себептеріне: тақырыптың өте күрделілігі мен ауқымдылығы, дерек мәліметтерінің тапшылығы, қарама-қайшылықты пікірлердің көптігі және т.б. жатса керек. Аталған жайттар тақырыпты зерттеуге мүмкіншілік жоқ деген ой тудырмайды. Зерттеушілердің бүгінгі күнгі өкілдері болмаса да, ертеңгі күнгі ұрпақ өкілдерінен Ақ Орда тарихымен айналысатын мамандардың шығатыны сөзсіз.
Бұған қоса осындай тақырыпты таңдаудың тағы бір қажеттігі мынадай: Жошы ұлысының тарихи жазбаларында Ақ Орда тарихын зерттейтін арнайы жұмыстар жоқ, бір жағынан Жошы ұлысының жалпы тарихы бойынша зерттеулердің көбі біржақты болып келеді. Жошы ұлысына тәуелсіз екі ұлыс – Бату мен Орда ұрпақтарының билеген екі мемлекеті жатады, ал зерттеулерде көбіне Батыс бөлігіне көп көңіл бөлінеді. Бұл ғылыми-зерттеу жұмысы – сәл де болса тарихи ғылымдағы олқылықтың орнын толтыру болып табылады. Бұл тақырыптың ғылыми-танымдық мәні де осындай жоғары.
        
        Кіріспе.
Қазақстан тарихының түрлі аспектілерін, оның нақты ... ... ... терең ғылыми тұрғыда зерттеу және ... бір ... ... ... ... этно-саяси процестердің сипаттамасын беру
тарих ғылымы үшін өзекті проблема болып табылады. Қазақстан тарихының аз
зерттелген аспектілерін қарастыру ... ... ... қайтадан қалпына
келтіруге септігін тигізеді. Қазақстан территориясындағы ... ... ... ... ... қазақ халқының қалыптасуы аяқталып,
осы этнос негізінде алғашқы ұлттық мемлекет – Қазақ хандығының құрылуына
әкелді. ... ... ... даму жолдарын анықтай алмай тұрып бұл
процестердің күрделілігін ұғыну мүмкін ... Осы ... ... ... ... ... болған ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы кезеңін
ғылыми және обьективті түрде зерттеу міндеті туады. Және де осы ... ... ... ... ... Ақ Орда тарихын жан-жақты әрі
терең ғылыми тұрғыда зерттеу болып табылады.
Шығыс Дешті ... ... ... ... кейінгі кезеңде
жергілікті этникалық топтар негізінде құрылған ... ... Ақ Орда ... жатады. ХІІІ-ХҮ ғасырларда Қазақстан
территориясындағы ... ... және ... ... ... ХІҮ ... ортасында қалыптасқан Қазақ
хандығының ... алғы ... мен ... халқының қалыптасу
барысындағы этникалық кезеңді білуде – Ақ Орда тарихының маңызы өте ... ... ... ... ... да әлі ... ... Ақ Орда
тарихына арналған ... ... ... ... Оның ... өте ... мен ауқымдылығы, дерек мәліметтерінің тапшылығы,
қарама-қайшылықты пікірлердің көптігі және т.б. жатса керек. ... ... ... ... жоқ ... ой ... бүгінгі күнгі өкілдері болмаса да, ертеңгі күнгі ұрпақ
өкілдерінен Ақ Орда ... ... ... шығатыны сөзсіз.
Бұған қоса осындай тақырыпты таңдаудың тағы бір қажеттігі мынадай:
Жошы ... ... ... Ақ Орда ... ... ... жоқ, бір жағынан Жошы ұлысының жалпы тарихы бойынша ... ... ... ... Жошы ... ... екі ұлыс – Бату мен ... билеген екі мемлекеті жатады, ал зерттеулерде көбіне Батыс
бөлігіне көп ... ... Бұл ... жұмысы – сәл де болса
тарихи ғылымдағы олқылықтың орнын ... ... ... Бұл тақырыптың
ғылыми-танымдық мәні де осындай жоғары.
Мәселенің тарихнамасы. Тақырыптың өзектілігі оның зерттелу деңгейімен
тығыз ... ... ... ... Қыпшақтың Жошы мемлекетінің құрамдас
бөлігі ретіндегі этно-саяси ... ... ... ... ... ... ... ғылымында екі жүз жылдан бері зерттеліп келеді.
Осындай ұзақ жылғы ізденістердің нәтижесінде тарихи зерттеулер жүргізу ... ... ... жасалды. Ортағасырларды зерттеудегі жетістіктер
Қазақстанның ... ... ... ... мүмкіндіктері мен болашағын анықтауға себеп болады. ... ... ... ... мәселесінің бірі – Қазақстан
аймағында ХІІІ-ХҮ ғғ. Болған этникалық және ... ... ... болып
табылады. Осы мерзім ішінде маңызды этно-саяси ... ... ... ... ... ... және ... қауымдастығының
қалыптасуының соңғы кезеңдері аяқталады, ХҮ ғасырдың екінші жартысында,
яғни осы ... ... соң, ... ... құрылы бастады.
ХІІІ ғ. және ХҮ ғасырдың алғашқы жартысындағы ... ... ісі Жошы ... ... ... ... байланысты жүргізілді.
Алдымен моңғол империясының бөлігі ... ... бұл ұлыс ... өз ... ... айналды.
ХҮІІІ-ХХ ғғ. Басындағы орыс тарихшыларының М.М.Щербатов, В.Н.Татищев,
Н.М.Карамзин т.б.еңбектерінде Жошы ... ... ... деректері
қарастырылады, бірақ негізінен, М.Г.Сафаргалиевтің көрсетуінше, олардың
көбін орыс-татар байланыстары қызықтырды.
ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... ... тарихнамасымен байланысты. Олардың қатарындағы П.П.Иванов пен
М.П.Вяткиннің еңбектері Жошы ұлысының шығыс ... ... ... кезеңнің басталуын көрсетеді. П.П.Ивановтың «Очерки по истории
Средней Азии (ХҮІ – середина ХІХ веков)» еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... Анонимі» негізінде тоқталып
өтеді. Хандарға сипаттама береді. Зерттеуші Ақ ... ... мен ... және ... ... ... зерттелмегеніне мән
береді.
М.П.Вяткиннің «Очерки по истории Казахской ССР» еңбегінде ... ... ... шамамен көрсетіледі, негізгі Жошы
ұлыстарының ... мән ... Ақ ... ... ... ... ... жүргізді деп көрсетеді.
1950 жылы шыққан ірі ... ... ... ... ... Орда и ее ... ... алғаш рет Жошы
ұлысының тарихы комплексті түрде барлық ... ... мен ...... ... ... тарихы қарастырылды. Еңбекте Ақ
Орда тарихы да қаралды. А.Ю.Якубовский Ақ Орда ... Жошы ... бір ... ... ... келді. Онда Ақ Орданың тарихи
географиясы мен халқының этникалық құрамы мәселелері ... ... тағы бір ...... ... Орды» зерттеуі. Онда автор Көк Орда деп атаған Ақ Орда ... ... ... ... ... ғасырдағы Шығыс Дешті Қыпшақ тарихының жеке ... ... ... ... ... т.б. ... ... Г.А.Федоров-Давыдовтың
«Общественный строй Золотой Орды» монографиясында Жошы Ұлысының соның
ішінде Шығыс ... ... ... және ... ... мен дамуы
зерттеледі. Алғаш рет Ақ Орда және Көк Орда ... ... ... ... ... ... зерттей отырып, Ақ Орда
шекараларын нақты анықтап бермесе де, ... ... ... ... ... пен ... ... Орыс
ханның Едіо бойына келуі мәселесі сонымен қатар нумизмат А.Г.Мухамедиевтің
еңбегінде қарастырылады.
Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... ... В.П.Юдин, А.Г.Нестеров, В.В.Трепавлов т.б. зерттеушілердің
монографиялары мен ... ... Ақ Орда ... Алтын Ордадан тәуелсіз мемлекет ретінде
қарастырып, Рашид ад-дин мен Натанзи мәліметтеріне сүйеніп қысқаша ... ... ... қарым-қатынасы, олардың соғыстары
тарихынан хабардар етеді.
В.П.Юдиннің ... ... ... ... ... намеде»
бейнеленген тарихына арналады.
ХІҮ ғасырдың аяғы – Хү ғасырдың бірінші ширегіндегі Орда ... ... ... ... оның ... және солтүстігінде
маңғыт әулеті мен шайбанидтердің Сібір хандығы күшейеді. Олардың ... ... пен ... ... В.В.Трепавлов моңғол
империясының мемлекеттік құрылысындағы тарихи сабақтастық ... ... 60-70 ... ... ... ... ғылымында
ортағасыр тарихын зерттеу маңызды орын алады. Н.С.Ибрагимов, Н.Н.Мингулов,
В.П.Юдин, К.А.Пищулина, ... ... ... ... ... шығыстану мектебінің қалыптасқандығын
көрсетті. Олардың еңбектерінде ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... «К некоторым вопросом
изучение истории Ак - Орды» мақаласы ұзақ ... бойы бұл ... ... ... жеке ... ... ... мен Т.И.Сұлтановтың
еңбектерінде Ақ Орда мәселесі біршама зерттелді. ... ... рет Орда Ежен ... құрылу кезеңінен бастап ыдырауына дейінгі
саяси тарихы, Шығыс ... ... пен ... ... Әмір ... ... ... барысы зерттеледі. Шығыс Дешті Қыпшақтың ХІІІ ... ... ... ол ... ... ұлыстық
жүйесін зерттеуге Б.Я.Владимирцов, Е.И.Кычанов, Н.Ц.Мункуев т.б.еңбектері
арналды. Жошы ұлысының ... ... ... ... ... ... ... т.б.
зерттеушілер талдап зерттеді.
Деректік негізі. Ғылыми-зерттеу жұмысын жазу ... Ақ ... ... ... ортағасырлық деректерді пайдаландық.
Соңғы ортағасырлардағы Қазақстанның тарихын зерттеу негізінен ... ... және алыс ... ... авторлар жазған жазба
деректердің мәліметтеріне негізделеді.
Рашид ад-диннің «Жамиғат тауарих» (1310-1311жж.) деген ... ... ... моңғол және түрік тайпалары мен халықтарының ... ... ... ... ... ... Рашид ад-дин шығармасының
негізіне ресми моңғол хроникалары, моңғолдар жаулап алған түрлі елдердің
тарихи ... ... ... ... ... ... моңғол ұлыстарының құрамына кірген кездегі оның
топонимикасы, тарихи геогерафиясы, саяси ... ... ... ... ... ... оның ұрпақтарының, басқа да Жошы ұрпақтарының
генеологиясы жөніндегі ... ... ... ... бұл тақырыпты кейінгі уақыт үшін дамытқан
көптеген ... ... ... Олардың ішінде беймәлім автордың 1426 жылы
Темір ұрпағы Шахрухтың тапсыруы бойынша жазылған және Жошы ұрпақтарының
генеологиялық ... атап ... Орыс хан мен оның ... ... ... ... фи шаджарат салатын могул» деген
еңбегін атап өткен жөн.
Хронологиясы жағынан әмір ... ... ... ... ... негізін салған алғашқы еңбек Низам ад-дин Шамидің «Зафарнамесі»
болды, ол хижра ... 806 ... ... ... ... ХІҮ
ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанда болған ... ... ... ... әмір ... Ақ Орда мен ... Орыс хан ... Темір ханға қарсы күресіне қатысты.
Шараф ад-дин әли ... ... ... ... ... ұлы ... ... 1419-1425 жылдар аралығында жазылғанымен, ол ... ... ... Иаздидің еңбегінде ХІҮ ғасырдың соңғы үштен
бірінде Оңтүстік ... мен ... ... ... оқиғалардың егжей-
тегжейі, әмір Темірдің осы аудандар мен Тянь-Шанға жасаған жаулап алушылық
жорықтарының бағыттары келтіріледі. Ақ Орда мен ... ... ... және Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісудың байырғы халқы өмірін
сипаттайтын ... ... ... Натанзидың «Мунтахаб ат-таварих-и Муиини» ... ... ... ... үшін ... дерек. «Ескендін анонимі! ... бұл ... ... ... В.В.Бартольд енгізіп, оған бірнеше
мақаласын арнады. Одан Шығыс Дешті Қыпшақтың, атап айтқанда Ақ ... ... ... В.Г.Тизенгаузеннің басылымында келтірілген.
Темір ұрпақтары тарихнамасының маңызды ... ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Олардың ішінде
АБД ар-Раззак Самарқандидің «Матла ас-са дайн ва маджма ... ... Иран мен Орта ... ... және ... ... 1304 ... 1471
жылға дейінгі тарихы баяндалған. ХІҮ-ХҮ ғасырлар шебіндегі Ақ Орданың
құлдырауы кезіндегі Шығыс ... ... ... ... ... ... ... қарсы әрекеті туралы мәліметтер мен басқа ... ынта ... ... ... деректердің негізгі тобын ХІ-ХҮІІ ғасырлардағы түркі тіліндегі
шығармалар құрайды.
ХҮІ ғасырда «Шыңғыс наме» деген ... ... ... ... ...... ... (1512-1525жж.) қызметінде болған ықпалды отбасынан
шыққан Хиуа ... ... қажы ибн ... ... ... Ал оның ... Хү ... 80-жылдарында Сырдарияның төменгі ағысында орналасқан
Шайбани Жәдігер ханның боданы болған.
«Шыңғыс наме» мәліметтерінің орта ... ... ... ... ... ... өмірінің
проблемаларын шешу үшін зор маңызы бар. Өтеміс қажының туындысы Шыңғыс хан
мен оның ұрпақтары ... ... ... ... және ... Орданың хандары
туралы мәліметтері бар.
Қазақтың жалайыр тайпасының өкілі Қадырғали бек (1530-1605) ... ... ... ... ... тауарих» деген тұңғыш тарихи еңбекті
жазды. Бұл шығарма ауызша тарихи аңыздар мен Рашид ад-диннің ... ... ғ.) ... жазылған.
Әбілғазының «Түрік шежіресі» еңбегі бар. Онда Орталық Азия аймағының
көптеген ... ... ... ... этнографиясы
мен тарихи географиясы туралы едәуір ақпарат бар.
Құрылымы. ... ... ... ... ... және қорытындыдан
тұрады. Негізгі бөлім екі тараудан тұрады. І–тарау ... ... ... ... ... ... ... (ХІІІ ғ. ІІ-
жартысы), 2-тарау ХІҮ ғасырдың І жартысындағы Ақ Орда ... ... ... деп аталады.
І–тарау. Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында ... ... ... ... ғ. ... ғасыр басындағы моңғолдардың Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... ... өзгеріске
ұшыратқаны белгілі. Бұрынғы саяси құрылымдардың ... жаңа ... ... Бірақ та саяси ... ... ... ... этникалық құрылымына түбегейлі өзгерістер енгізе алмады, тек
этникалық процестерге ықпал ете алды.
ХІІІ ... ... ... бастап, Моңғол империясының
құрамындағы жергілікті халықтардың саяси өмірдегі рөлі өсе ... ... ... ... ... билігінің әлсіреуімен қатар жүріп,
нәтижесінде жергілікті ... ... ... хан ... ... болады. Оған Қытайдағы ... ... ... ... ... ... ... Батый әулетінің, Жетісу мен Шығыс
Түркістандағы, Орта ... ... ... ... ... ... Ал Қазақстан жеріндегі моңғол жаулап алушылығынан кейінгі дәуірде
этникалық негізде құрылған мемлекетке Орда Ежен ... ... ... Орда мемлекеті жатады.
Ақ Орда тарихы арқылы ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ ХҮ ғасыр
ортасында қалыптасқан Қазақ хандығының құрылуының алғы ... мен ... ... ... ... ... біле аламыз. Сондықтан
да Ақ Орда мемлекеті тарихының Отандық тарихта, оның ішінде Орта ... ... ... орны ерекше.
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында Жошы Ұлысының құрылуы ... ... ... ... өте ... ... болып табылады. Жошы
Ұлысы ортағасырлық Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... ұлыстық құрылыс, Жошының
жүргізген әкімшілік-саяси істері ол қайтыс болғаннан кейін оның ... ... ... ... жалғастыруда улкен баласы Орда
Еженнің рөлі зор.
Шыңғыс ... ... ... ... төрт ... ... бергені баршаға
мәлім. Жошыға тиген Дешті Қыпшақ жері өз ішінде ... ... ... бөлінеді. Жазба дерек мәліметтеріне сүйенсек, Дешті Қыпшақта
Жошының үш ұлы: Орда Ежен, Батый және ... ... ... ... билікке
үлкен ұл Орда Еженнің толық құқы болса да, ол Жошының мұрагері етіп ... ... ... Ұлысы Дештінің батысында, ал ағасы Орда Ежен
шығыста, Жошының бесінші ұлы Шайбан екі ... ... ... ... ... ... ... құрылуы, 1225 жылдан кейін, яғни
Жошы ханның өлімінен кейін жүзеге асады [1].
Жошының үлкен ұлы мұрагерлік дәстүр ... ... ... ... ... – Ертіс аймағын иемденді. Яғни, Орда Ежен ұлысы ... ... ... мен ... дейінгі аймақ аралығында болып,
орталығы Ертістің жоғарғы ағысы бойындағы Алакөл маңында орналасады. ... ХІІІ ... ... осы ... ... ... Карпини, ХІІІ
ғасырдың соңында Марко Поло мәліметтер жазып қалдырған. Саяси құрылымның
аты бұл ... ... ... деп аталғандығы деректерден белгілі. «»«»
Жошы өлгеннен кейін хан тағына мұрагерлердің отыру мәселесін ... өзі ... ... белгісіз "Шаджарат әл-атрак" дерегі бойынша,
"Жошының баласы Бату, әкесінің ... ... ... ұлы ... Шыңғысханның
бұйрығы бойынша Дешті Қыпшақта сұлтан билігіне келді"[2]. Дәл осы ... ... ... ... ... "Шыңғыс хан Жошы
өлімінен соң, қатты қайғырып аза тұтты. Аза тұтып біткен соң, Өтшікенге:
"Сен ... ... бар, Жошы ... ... ... ... ... Сайып хан,
соны әкесінің орнына отырғызып, інілері мен әмірлерді соған бағындыр. Егер
інілері мен ... ... ... ... өзің анда ... маған
хабарла, біз сенің айтқаныңды істелік", -деді. Өтшікен Жошының ұлысына
жақындағанда Бату хан ... ... ... мен ... ... жіберді,
өзі олардың артынан шықты. Өтшікенмен көрісіп, қазаны аза ... Үш ... ... ... ... ... отырғызып, Бату ханның інілері мен
әмірлеріне Шыңғыс ханның айтқан сөздерін жеткізді, барлық халық оны ... Одан соң ... ... ұлық той ... ... аяқ берді, көп
сыйлықтар үлестірді"[3]. Шыңғыс ханның Жошы ұлысының мұрагерін таңдаудағы
мұндай шешіміне Жошының ... ұлы ... ... ... ... ... оның «Батыс елдерін жаулауда» және Мөңкені ... ... ... ... ғана ... оның ... ... әке тағынан
бас тартып Батуға беруі әсер етті. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп ол әке орнына таққа келді,"- деп
жазады [4].
Жошы хан Шыңғысханның тұңғыш ұлы, бірақ ол ... жеке ... ... Жошы оның ... ел, жері ... ұлы ... тікелей өз билігінде болғанынескерген жөн. ... ... көзі ... оның өз ... арасында тақ таластың тууы мүмкін
емес. Өйткені қаған билігіндегі аймақтардың ... ... ... ... ... болған. Бұл туралы әйгілі Көк дәптер (Ұлы жарғы) және 1219 ... ... ... ... белгіленген. Жарлық бойынша ұрпақ
мұрагерлігін жасының үлкен, кішісіне қарай емес, білгір, біліктілігіне орай
қаған кеңесі шешетін болған. Бұл ... 1219 жылы ... ... құрылтай
шешімінен айқын аңғаруға болады. Мұнда ұлы қағанның өзінің ресми мұрагері
болып қағанның тұңғыш ұлы Жошы ... ... ұлы ... ... Сол
жиында Үгедейдің: «Егер менің ұрпағымнан ... ... мал ... ... деп тышқан алатын жетесіз шықса қайтпекпін?»,-деген. Бұл ... ... олай бола ... менің басқа ұрпағымнан бір жетелі
табылар»,-деген жауабы көп жағдайды аңғартады. Мұнан ең әуелі ежелгі Түрік-
моңғолдың ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Сонымен Шыңғыс хан үш немересін басқаларынан жоғары қойып, олардың бір-
бірінің арасындағы дәрежелерін ... ақ түс және ... ... ... айғағы болды, көк түс және күміс Орда ... ... боз түс және ...... Батуға да, Орда
Еженге де бағыныштылығын көрсетті. Мұнда түс пен металл рәмізінен түрік-
моңғол халықтарының ... ... ... ... көрінеді: бірінші
орында ақ түс пен алтын, екінші орында – көк пен күміс, үшінші орында боз
бен ... Ақ пен ... көк пен ... боз бен ... сөз ... ... ... Бұл үндестік ... ... ... мен
салтанатттылығын күшейтіп қана ... ... ... ... ... ... ... штамптарын да айқындай
түседі. Бұл ... түс ... ... ... төрт ... анықтауға емес, әлеуметтік жіктелуге байланысты болуымен қызықты.
Келтірілген үзіндінің анық аңыз әңгімесін тарихи шынайы да ... ... ... ... ... ақпарат алуға болады:
1. Ақ Орда мен Көк Орданың тура мағынасы – ақ және көк ... ... Киіз ... ... өзі ... бұл жай ... ... дәстүр құруға негіз болды. Олар Жошы қайтыс болғаннан кейін,
Шыңғыстың өліміне дейін, яғни 1227 жылы ... ... ... да ... 1236 ... ... жорығынан бұрын болды, оны біз Орда Еженнің «Біз
жат жұртқа кетіп бара жатырмыз» деген сөздерінен көре аламыз.
2. Киіз ... ... ... үш ... ... ... ... Жошы ұлысындағы иеліктерін белгіледі: Орда Еженнің ордасы шығыста
орналасқан, сондықтан «Көк ... ... ... шығыс бөлігіне, оның сол
қанатына, ал «Ақ Орда» - батыс, оң қанатына қатысты айтылу ... ... ... Дунайға шейін жеткен Жошы ұрпағы ұлысының жері ... ... ... ... Ертіске дейін созылған ұлыс ... Бұл өз ... ... ... – Ақ Үй ... Жайықтан
Шығысқа қарай, ал Еженнің ... Көк Үй - ... ... ... ... орналасқан, яғни «Ақ Орда» және «Көк Орда»
терминдері державаның немесе тіпті географиялық аудандардың ресми атаулары
ретінде де әлі ... және ... ... ... ие ... ... Ежен үлесін, Жошы ұлысының сол қанатын белгілеу үшін пайдаланылған.
3. Батыс жорығынан кейін Жошы ұрпағының ... ... өсті және ... Орда Ежен ... ... шекара батысқа қарай ығысып кетті.
Нәтижесінде Ақ және Көк Ордалардың жаңа аумақтық ... ... екі ... ... ... пайда болды және олардың мөлшері мен
шекаралары жөнінде екі ассоциациялар жүйесі ... ... ... ... ... ... кезеңге жатады, ал екіншісі жорықтан кейін
қалыптасқан. Ақ және Көк Ордалар тек кей ... ғана ... ... ... болмаса, ресми белгілеу болмағандықтан, негізінен ресми
іс жүргізуде қолданылмай, ... ... ... ... ... ... ... ретінде осы екі жүйенің қайсысын қолданғанына
байланысты дереккөздерінде Ақ және Көк ... ... және ... бір-біріне сәйкестігінің нәтижесі ... ... Осы ... ... ... ... «Ақ ... және «Көк
Орда» терминдерінің көрінеу жүйесіз және тіпті ... ... ал ... кейбір мамандар болса қазіргі кездегідей мағына,
мазмұн және ... ... ... ... негізге алады да, ... ... ... ... ... көргілері келеді.
Кейбір дерек көздері Ақ және Көк Орда ... ... ... ... Ең ... ... ... Ақ және Көк Ордалардың
орнын қателесіп ауыстырып жіберген, смондай-ақ Шығыс ... ... ... ... ... ... мүлдем шатастырған Муин ад-Дин Натанзидың
«Ескендір анонимін» жатқызуға болады.
Шайбан мен оның ... ... ... ... ... тарихнамасы да бұл ретте өз рөлін атқарды. Түрлі тарихнамалық
шығыс шығармаларын ғылыми айналымға дәйексіз ... және ... ... ... ... ... ... соңғы
жетістіктеріне сай қайта қаралуы тиіс. Әбілғазының «Шаджара-йи турк ва
могулының» биік ... ... ... – Ақ және Көк Ордалар проблемасы
жөніндегі пікірталаста және жалпы Дешті Қыпшақ тарихнамасында күні ... ... рөл ... және атқарып келеді.
Алтын Орданың Ресей мен Батыста ғылыми зерттеле басталғанынан бері ... Көк ... қай ... ... ... ... ... жалғасып
келіп, Көк Орда шығыста, ал Ақ Орда батыста ... ... ... ... ... кейін Алтын Орда Ақ Ордамен теңдестіріліп кеткені
анықталды. Бұл пікірді «Шыңғыс-наменің» деректері де растайды.
Алтын Орда – Жошы ұлысының ... Ақ Орда – оның сол ... ал ... – оң ... деп ... ... ... өзгелерден оқшау
тұр.
Пікірталастың қорытындылары шығарылды. Сондықтан да пікірталас
нәтижелерін саралаусыз Ақ ... ... ... ... ... ... оның үстіне ол ХІІІ ғасырдың ортасынан ХҮ ғасырдың бірінші
ширегіне дейін өмір ... ... ... деп ... ... ... күтпеген жағдай еді.
Қазіргі күнде Ақ және Көк Орда жөніндегі пікірталас негізінен олардың
пайда болуы мен құру уақыты және ... ... ... мен аталуына
қатысты мәселелер шеңберіне ауысты. Ақ және Көк Ордалардың ... ... ... айтыстың егжей-тегжейіне кірмей, тек «Шыңғыс-наме»
мәліметтері бойынша оар ... ... Жошы ... ... және Батыс
жорығынан дейінгі уақыттан басталады, сондықтан олардың генезисі ХІІІ
ғасырдың ... гөрі ... ... ... ... екенін айтамыз. (1
том деректе) «»«»
Жошы хан қайтыс болғаннан кейін оның негізгі иелігі болып ... ... оның ... ұлы Орда ... өтті. Оның ордасы алғашында Ертіс
бойында, кейінірек ХІІІ ... ІІ ... ... ұрпақтары тұсында
Сырдарияның орта ағысына көшті. Осы Орда ... және оның ... ... Ақ Орда ... ... ... қатар Қазақстанның
барлық территориясы Ертістен Жайыққа дейін, ... ... ... ... аудандары Жетісуды қоса ... ... ... ... ... ... ... территториясында жаңа ұлыстық жүйенің ... ... ұлы Орда ... ... тікелей байланысты. Орда Еженнің
туылған және қайтыс болған жылдары туралы ... ... ... ... ... Ал оның билікке келуі, сонымен қатар саяси
қызметімен байланысты саяси ... ... ... дин, ... ... Джувайни және басқа да ... мен ... ... 1225 ж. ... ... ... ескере отырып, әкесінің
мұрагері және Жошы ұлысының ханы болып Бату ... ... ... ... шыға ... зерттеулер бойынша 1226-1241 жылдар аралығы
Жошының екі баласының билеу кезеңі деуге ... ... ... ... ... ... Жошы ... батыс шекарасы Жайықпен шектелген
болатын. Орда Ежен Ұлысының алғашқы кезеңдегі территориясы ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігіін, Ертіс ... ... ... мен ... ... ... алып ... 1236-1242
жылдары Батыйдың батысқа жасаған жеті ... ... ... ... ... ... батыста Дунайға дейін кеңейді. Өз кезегінде
Батый хан ... Орда Ежен мен ... ... ... ... үшін
бұрынғы ұлыстарына тағы жаңа жерлер үлестіреді. ... ... ... ... он бес мың ... Орда Еженге он мың үйлік ел
берген [5]. ... ... ... ... ... және ... созылып, Батыс Сібірмен башқұрлар жерін қамтиды. Ал Орда Ежен ұлысы
болса, Сырдың орта ағысы бойына дейін ... ... ... ... ... ... ... жерлерді және Оңтүстік Қазақстан ... ... Сыр ... Орда Ежен ... ... ... ... әскери бөлуге сәйкес үлкен екі қанатқа
бөлінді. Жошының басқа ұлдарының ... осы екі ... ... ... ағаларына бағынышты болды. Жошыға берген монғол әскері де
оның өлімінен соң үлкен ұлдары арасында бөліске ... ... ... ... ... ханның әскерінің жартысы Батуға берілді,”-
делінеді [6]. Жошының төрт мың жеке ... ол ... ... соң ... ... ... үлкен ұлы Хордуға (Бату) бағынышты болды. Орда өзінің кіші
інілері Удур, Тоқа Темір, Шингкум және ... ... ... ... ... оларды қазіргі уақытқа дейін сол қанат сұлтандары ... ... ... ... Жошы ... ... басқару ұзаққа
созылмады. Батыйдың жеті жылдық жорығынан кейін, ол, Еділ ... ... ... Орда” деп аталған жаңа ұлыстық мемлекетті
құрды. Жошы ... ... ... ... ... енді Батый мен Орда
ұлыстарының иелігінің арасы болды. Осы уақыттан бастап, әр ұлыс ... ... ішкі және ... ... бөлек жүргізді [8].
Әбілғазыдан бұрын жазылған Өтеміс хажының “Шыңғыснаме” ... ... Көк Орда ... ... ... Қыпшақтағы жоғарғы билікті Батуға беру
жайлы ... де ... ... ... ... ... ұлы Орда Ежен ... арасында билікті бір-біріне ұсынады. Нәтижесінде олар ... "Бір ... ... екі бала және ... ... ... он
жеті бала бірге ұлы ханның ордасына аттанады. Олар ханға келген ... ... үш ... ... (Бату) ханға Алтын босағалы Ақ ... ... ...... ... Көк Орда, Шайбанға Болат босағалы Боз Орда
тігеді"[9].
Бұл мәлімет Ақ ... Көк ... ... ... ... ... олар Бату ханның батысқа жасаған жорығына дейін құрылған. Мұны Батудың
Орда Еженге “біз ... ... ... – деген сөздері дәлелдейді.
Үйлердің түсі Жошы балаларының Орда ... ... және Жошы ... ... Орда Еженнің ұлысы шығыс аймақта болды, сондықтан “Көк
Орда” ұғымы ұлыстың шығыс бөлігіне, сол қанатқа, ал Ақ Орда ... ... оң ... тиесілі қолданылуы керек. Бұған батыс жорығынан кейінгі
Дунайға дейін ... Жошы ... ... ... ... ... Ертіс және Жайық өзендері арасындағы иелік енеді. Соған
сәйкес, Батудың алғашқы ... – Ақ ... ... ... ... ал ... ұлысы – Көк Орда, Ертіс жағалауында орналасқан. Плано Карпини (1245-
1247 жж.) Орда Ежен Ордасын ... ... ... ... орналастыра
отырып, “бұл жерде Балқаш көлінен оңтүстік шығыс Татар ... ... ... ... ... Орда ... тұрған және мұнда оның өз ордасы
немесе әкесінің ордасы орналасқан”, – деп мәлімет береді [10].
Бірақ бұл ... «Ақ ... және «Көк ... ... ... ... географиялық аймақ ұғымы ретінде қолданылмайды, тек Көк Орда – Орда
Ежен, Жошы ... сол ... ... ал Ақ Орда – Бату ханның, Жошы
ұлысының оң қанат ... ... ... ... ... ... ... кейін, Бату хан мен Орда Ежен
иеліктерінің шекарасы Батысқа қарай кеңейді. Әбілғазы өз ... ... жеті ... ... ... ... кейін ағасы Орда Еженге
Қосымша ұлыстар мен иеліктер ... деп ... ... Ақ және ... жаңа территориялық құрылымы айқындалды, соған сәйкес екі жүйе
қалыптасты. Біріншісі – батыс ... ... ... екіншісі – батыс
жорығынан кейінгі қалыптасқан иелік. Себебі бұған ... Ақ Орда және ... ... ... ... еді.
Ақ және Көк Орда мәселесін кейбір деректер күрделендіре ... Муин ... ... ... ... ... ... бір
деректі кездестіруге болады. «Жошы ұлысы екі бөлікке бөлінді. Сол ... ... ... ... және ... Түйсен (Тюмень) жерлері,
Женд және ... ... ... ұрпағына бекітілді, олар Ақ Орда
сұлтандары деп ... оң ... ... Русь, Липка , Маджар, Булгар,
Башқұрт және Сарай, Берке Тоқтай ұрпағына қарады, ... Көк ... деп ... Ежен ... ... іс ... ... болды, өздерін
Алтын Орда хандарына бағынышты деп мойындаса да, ... ... ... ... ... деп жазады Рашид ад-Дин, -оның
орнындағы Орда тұқымының қайсы біреуінің Батый ... ... ... кезі болған емес, өйткені олар бір-бірінен шалғай ... ... өз ... ... ... болып табылады. Бірақ олар да
Батыйдың орынбасары кім болса соны өзінің ... әрі ... ... ... және ... есімдерін бұлар өз жарлықтарының жоғарғы жағына жазып
отырады"[11].
Іс жүзінде ХІІІ ... ... ... Орда Ежен ... ... ... ... деректерінде ол Ақ Орда деп аталады. Оған ... хан ... ... және ... ... хан және ... ғана емес, сондай-ақ, бүкіл империяның жоғарғы хандары да
санасып отырған. Бірақ мәселе осымен ... ... ... ... ... ... Орда ... Иран әміршілерімен үнемі дұшпандық қатынаста
болғанымен, Ақ Орданың хандары XIII-XIV ... ... ... ... ... ... елшілер алмасып отырды.
Жошы ханның өз көзі тірісінде-ақ Ақ Орда ... ... ... соғыла бастағаны жайлы деректер кездеседі. «Жошы ұлысының
хандары,-деп жазады Равил Фахрутдинов, - исі ... ... ... ақша
динарларын «Жошы ақшасы» деп те атай береді». Жоғарыда ... ... ... Ақ Орда ... оның тұңғыш ұлы Ордадан басқаны
тарихшылардың арасында айтыс-тартыс тудырмай ... ... Орда ... ... сол ... ... қолбасшысы, жеке дара билеуші «хан-оғлы»
еді. Түркі және моңғолдық мемлекеттік үрдіс-салты бойынша «хан-оғлы» ... жеке дара ... иесі ... табылады. «Ежен» (Эвэн) монғол-
тунгусша хан лауазымымен парапар. Қытай тарихшысы Су Би Хай «Ақ ... ханы Орда Ежен еді» -деп ... ... ... ... ... нояндары, ордада оның тікелей ұрпақтары және нояндарының ұлдарынан
құралған ... ... ... ... ... Ордалар өз
билігіндегі аймақтарға «даругалар» (әкімдер) аттандырды. ... ... ... ... ... ғасырдағы Парсы тарихшысы «Вассаф-и-хазрет» лақап атымен әйгілі
болған ... ... ... ... бойынша, Орда Еженнің ... ... өз ... 10 мың ... жасағы болған. Ордада
бітікшілер тобы жұмыс істеді, басқа елдердің елші, жаушыларын қабылдады. Өз
қарамағындағы өлкедегі ... (ям) ... ... болды. Қарамағындағы
халықтан салық түрінде азық-түлік ... ... оның ... бөлегін
Империя орталығына жөнелтіп отыруға міндетті болды. Орда маңдайшасына тоғыз
тұғырлы ақ қарабас ту көтерілді. Ту ордамен бірге ... ... ... ... ... белгісі болса, екіншіден Орданың айбынын әйгіледі.
Қазақ даласында бұрынғы Түріктік мемлекеттік салт Ақ Орда ... ... ... бастады. Ақ Орданың орталығы алғаш Ертіс бойында болды. Бірақ
Ертістің қай тұсында ... ... ... ... жоқ. Бұл төңірегіндегі
болжамдардың көпшілігі 1245 жылы ... ... ... ... Италияндық
монах Плано Карпини белгілеуінен туындайды. Ол былай деп жазады: ... Қара ... ...... Ляо) жеріне жеттік. Мұнда
татарлар ... ... Омыл атты бір жаңа ... ... ... аты ... беймәлім бір теңізге тап болдық. Жағалап көп күн жүрдік.
Аралшықтары көп ... Біз ... сол ... ... ... ... ... іліктік. Мұнда Баты ханның ағасы Ордана ... ... ... ... да ... ... ... Карпинидің мұнда келтірген
белгісіз «Теңізін» А.И.Малеин Байкөл десе, В.Бартольд ... ... ... болар деген болжам ... ... ... ... ... емес дей ... Ақ Орданың орталығы
Ертістің өр бойында болды делінетін ... ... ... ... байланысты тарихшы З.Қинаятұлы қазіргі ... ... ... ... ... ... 1) ... жүріп өткен жолы
Қызылбас көлінің батысына қарай Емілден алыс емес ... 2) ... ... сол ... ... бара жатса онда П.Карпини айтқан сол
жағындағы «Теңіз» Байкөл де, ... та ... ... ... Ұлы теңіз
жағасынан шығып, Қыпшақтың сары даласында ... ... ... ... ... арып ... келе ... европалық жолаушы үшін Алакөл «Теңіз» болып
елестеуі тіптен де ғажап емес, одан ары ... ... ... ... П.Карпинидің «Теңіз» атандырған «Ұлы суы» - тек Алакөл ... біз ... ... ... ... ... келеді.
Алакөл, Ертіс аралығы, Қалба тау (бұрынғы Найман көгі) қойнауы табиғи
және әскери тактикалық мүмкіндігі жағынан Орда ... ... ... ... ... Найманның бұрынғы Қиялық қаласының орны жатыр.
Екіншіден, Шыңғысхан 1224 жылы Батыс Хорезм ... ат ... ел ... ... осы ... Бұқа Шошығанында ұлы жиын құрғаны белгілі.
Хорезмге аттанған ... да ол ... ұзақ ... ат ... қоң
алдырған. Қазақта «Тұлпар аунаған орнында түк қалады» деген ұлы сөз бар.
Қалай дегенмен Ақ Орда осы ... ... ... жоқ ... Бұл ... ... ... Моғолстан билігіне өтіп, соңынан Қазақ билігіне қайтып
оралған. Плано Карпини белгілеуі және Баты хан ағасы Орданаға «Сен мен ... ... ... біз басқа жұртқа кетіп барамыз» деген сөзіне қарағанда,
Қазақ ... ... Ақ ... ... ... ... иесі сөз ... Ежен». Ол Жошының тұңғыш ұлы, 1204-1205 жылдары шамасында Жошының ... бірі ... қызы ... ... ... ... 1223 жылы ... басында, 1224 жылы Бұқа Шошығанда болған ... ... ұлы ... аза ... барып Үгедейді, 1246 жылы Күйікті қаған сайлаған
ұлы құрылтайға қатысқанынан өзге тартымды деректер ... Орда ... ... ... ... Әбілғазының Түрік шежіресі, ... ... ... ... ... ... «Бейбіт өмір
құрушылардың тізімі» және ... Рази ... ... ... ... жазылған тұстары бар.
Мөңке қаған Жошы ұлдарына жолдлаған заң жарлықтарында Орда ... Баты ... ... ... Бұл, біріншіден, Орда Ежен шаңырақ иесі,
екіншіден, оның ... ... Баты ... пара-пар болғанының белгісі.
Рашид ад-диннің хабарлауы бойынша, Орда Еженнің үш бәйбішесінен ... ... Оның ... ... Ақ ... ... Жошы ... бас билігіне
жеткендері де бар.
Жошы ұлысы майдан жағдайында болды. Майданның негізгі мақсаты Қыпшақ
даласындағы билігін шыңдай отырып, жергілікті жауынгер ... ... ... алу ... Бұл ... ... Жошының өзіне жүктелді.
1229 жылы Үгедейді хан тағына отырғызған ұлы құрылтай шешімі бойынша Моңғол
қолы екі әскери топқа бөлініп, бұрын ... ... ... ... ел, ... ... ... өтіп Шығыс жорығына ... 1235 ... ұлы ... шақырылды. Құрылтайға Баты хан, Орда Ежен бастаған
Жошы ұлдарының негізгі тобы ... ... ... ... ... мәселе қаралып, майданның әскери басшылық құрамы белгіленді.
Шыңғысханның өз аманаты бойынша ... ... бас ... ... ... ұлы Баты хан ... Бұл моңғол тарихында «Ахмад
хөвгүүдийн аялал» (Тұңғыш ұлдар ... деп ... ... ... ... Төленің тұңғыш ұлы Мөңке, оның інісі Бошго, Үгедейдің
тұңғыш ұлы Күйік, оның інісі ... ... ... ... ... ... Жошы ... Баты, Ордана, Шибан және Тангуттар енді. Әскери
кеңесші болып әйгілі Сүбедей ... ... ... ... ... 1236 жылы күзде Жошы ұлдарының Орталық ... ... ... ... ... ... ... жан жақты зерттеліп шешімін тапқан мәселе.
Бұл жорықта бізге қажеттісі Ақ ... ... Жошы ... ... ... рөлі ... мәселе болмақ. Өйткені жорық жолында
әрқайсысының ... ... ... ... ... келешек тағдырына
елеулі із қалдырып, Жошы ұлысы билігінде олардың алар орны ... ... ... ... ... ... Бури ... қатарында Мокшей
(В.Тизенгаузен Букши немесе Юкши), Буртас Арджан үшін ... ... ... ... ... Бату, Күйік, Мөңке тобында Арпанды алуға
қатысты. Баты, Хадан, Бури ... ... ... ... Орда ... үшін ... ... көрсетсе, Жошының бесінші ұлы ... ... алу ... ... ... түсті. Қай-қайсысы да батыс жорығынан
үлкен абыроймен оралды. Батыс жорығы ... ... ... кеңіп,
екінші бір қайта өрлеу кезеңі басталды. Тарихи жазылымдарда ана орда, мына
орда деп шытырманға айналдырылып келген Шибан-Сюргаль ... осы ... деп ... Осыған дейін Шибан Ақ Орданың ... ... ... құрамында болып келген. Батыс жорығынан олжалы оралған ... өз ... ... ... ... қайта бөліске салды. Бұл
жолғы бөлістен үлкен олжа ... бірі Баты ... ... ... ... жеке орда ... ... осы тұстан басталады. Бұл туралы
Махмуд ибн Уали ... деп ... «... ... ұлы Жошы хан ... ... жеті ... ... Ас, Орыс, Черкестер және Бұлғар жұртын жаулап алу
кезінде көрсеткен ... ... ... Бату ханнан сыйлық ретінде ... ... ... ... ... ... ССР тарихының хабарлауы бойынша
олар: ... ... ... және Қарлұқ тайпалары. Мұндай дерек Әбілғазының
«Түрік шежіресінде» де бар. Бірақ аталған ... ... ... Қосшы,
Найман, Қарлұқтар түгелімен Шибан билігіне өтті ... ... ... Аталғандар – күллі Орта ... ... ... ... ... Шибан билігіне өткендері тек оған тікелей қарасты болған
өлкелерде тұратын бөлімдері ғана.
Ал Шибан үлесіндегі территориясына келсек, ол ... ... ... былай деп хабарлайды: «Отырар жерің ағам Алшын (Орда Ежен) мен
менің аралығымда болсын, жазда ... ... Ор, ... Орал ... ... күн ... тарапын жайла, қыста Аққұм, Қарақұм, Сыр суының бойы,
Шу, Сарысудың аяғын қыста», - деген. ... ... ... екі Орда ... Ақ ... осынау екі ордаға сүйенген әскери екі қанаттың (оң, сол)
ара жібін жалғап, жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... хандық құрған Бахадүр, Жошы бек, Бодакул, Мәңгі-
Темір, Пулаттың атын атағаны болмаса, ХҮ ғасырдың 20 жылдарына дейін ... ... ... тиянақты деректер кездеспейді. Шибан ұлысының аты тек
Жұмадық хан, Әбілхайыр хан тұсынан бастап атала бастайды. ... ... тек ... хан мен ... ... тұсы.
Батыс жорығы нәтижесінде қол жеткізген жаңа үлестен Ақ Орда билеушісі
Орда Ежен де құр қалмады. ... ... ... Баты хан: «Бұл ... бітірген сен болдың деп, оған оң мың үйлік ел берді». Осының
нәтижесінде Ақ ... ... ... ... ... жая ... Орда ... Ақ Орда орталыққа тәуелді болмады. Тек Қарақорым, Сарайда болған
ұлы жиындарға ғана қатысып ... 1246 жылы ... Онон ... ... Сары ... болған Күйікті хан көтеру рәсіміне Үгедей, Шағатай
әулетіне іштей ... Баты хан әке ... ... сылтауратып»
бармай қалды. Бұл жиынға Жошы әулетінен тек Орда ... ... ... ... Ежен бұл жолы тек қатысушы ғана емес, келешек ұлы ... ... ... билігін күшпен аударып алуға әрекет жасаған» делінетін
Отшығынның ісін тексеру ... ... ... ағалары Отшығын ноян
бастаған бірнеше бектерді әшкерелеуге үлес қосады.
Ал 1251 жылы ... ... ... ... ... ... қатысады.
Орда Ежен туралы мәлімет жоқ. Бұл туралы төмендегідей екі ... ... ... бар. 1) 1242-43 ... ... ... ... аруақ
даңқы артып, Баты хан мен Мөңке хаған ара ... ... ... ... ... өз дербес билігін сақтап қалу үшін өзіндік саясат ... ... ... сайлаған жиынға әдейі қатыспай қалуы мүмкін.
2) Орда Ежен бұл тұста көз жұмған болуы ықтимал. Жалпы, Орда Еженнің ... ... үш ... ... бар. ... наменің» алғы сөзінде жазған
мақаласында В.П.Юдин «1255 жылы Баты өлгесін-ақ көп кешікпей 1280 жылы Орда
Ежен дүние ... - деп ... «1255 ... соң көп ... ... 1280 жыл ... баспадан кеткен жаңылыс болар. Мұнда 1260 жылдарды
меңзеп тұрғандай. Ал «Шыңғыс наменің» өз ... ... ... ... ... 1242-43 жылы ... ... оралған тұсы сөз ... ... ... Ежен ... қарсы бүлік шығарып, оны өлтірді. Сайн
хан (Баты) бұл хабарды аса қайғырып ... ... ... ... ... Баты ... ... көз жұмған болуы мүмкін. Тарихшы С.Ажығали «Каспий
қайраны» атты еңбегінде Орда Ежен 1246-1251 жылдары аралығында дүние ... ... ... Орда ... ... салған уақытын тек оның мұрагерінің
хан тағына отырған ... ... ... бар. ... ... жинағында» жазылуы бойынша, Орда Еженнің үш ... ... ... қызы ... ... тағы да ... қызы Тубакан-хатун,
үшіншісінің аты белгісіз, ол да қоңырат Үкіжан (Укаджян) дегеннің қызы
екен. Орда Ежен және ... ... ... Кумай-хатунды өзіне қаратқан.
Аталған әйелдерінен туған ұлдарының ішінен жетеуінің аты-жөні және ... ... ... шежіресінде таратылған. Тарихшылардың сараптауы
бойынша, 1250-1251 жылдары Орда Еженнің ... ... ұлы ... ... Муйззе таблицасында «Кунг-қыранды әкесінің тағына
мұрагер етті» деп жазған. Осыған қарағанда, Орда Ежен 1250 ... ... ... ... ... ма ... ... шығады.
Баты ханнан соң Ақ Орда билігіндегілердің ел дербестігі үшін күресі
күшейе түсті. Жоғарыда айтқанымыздай, Орда ... ... ... ұлы
Конқыран (1250/51-1280) басты.
Ортағасырлық авторлардың еңбектерінде Орданың тек қана Жошы ұлысында
ғана емес, сонымен қатар, бүкіл Монғол империясының ... ... ... ... атап ... Жошы ... Шыңғысхан немерелерінің
дәуірінде Орда өзінің інісі Батумен бірге ... ... ... ... ... ... Құбылай және Иранда тағы бір немересі
Хулагу билік етті.
Монғол империясында Мөңке қаған (1251-1259 жж.) және оның ... Жошы ... Бату мен Орда ... ... ... ... Мысалы, Орда қайтыс болғаннан кейінгі хан тағайындау мәселесі
ешқандай қақтығыссыз болғанын ... ... Оның ... ... ... ... тірісінде тағайындап кеткен 4-ші ұлы Күн-қыран отырады. Дәл осылай
М.Г.Сафаргалиев: «Орда Ежен Жошы ... ... ... кезінде 1251
жылы қайтыс болды, ол өзінің мұрагері етіп ... ... ... ... ... бұл ... жөнінде
кездеспейді. Орда Ежен негізін салған ұлыстағы саясат, ... және ... ... ... оның ... ... де жалғасын табады.
Бату (1255) мен Орда Ежен (1280) өлгенінен кейін көп ... Ақ ... ... ... ... мен ... ... қалдықтары ретінде саяси-
құқықтық абстракцияға айналды, яғни шыңғысизм құбылыстары ... ... ... олар ... Қыпшақ тұрғындары мен көршілес халықтар ... ... ... ... ... акцияларда құқық көзі болды.
Әкесінен соң билікке келген жаңа хан - Күн-Қыран ... ... ... бар ... ... Ол туралы деректерде аз кездеседі.
“Жамиғат тауарихта”, - оның тек Орда ... ... соң ... ... айтылған [12].
Күн-Қыранның хронологиялық билеу кезеңі империяның ыдырай ... ұлы хан ... ... ... соң ... ... таласқан оның інілері
Құбылай мен Арық-бұға арасындағы 1260 ... ... ... ... өзара қырқыстарға тұстас келеді. Орталықта болып жатқан ... ... ... ... жөнінде ешбір деректе
кездеспейді. Бұдан шығатын қорытынды шындап ... ол ... ... екі ... ашық ... қашып, сыртқы саяси мәселелерді шешуде Жошы
ұлысының жоғарғы ханы Беркеге (1257-1266 жж.), одан соң оның ... ... ... жж.) ... ... Арық ... оның ... азық-түлікпен қамтамасыз ету
үшін Шағатайдың немересі Алғу ... ... соң, ... ... орындамады. Оның үстіне ол Арық-Бұғаның одақтастары Хайду ... ... ... ... ... ... ... «Жамиғат тауарих»
авторы айтқандай, «Алғу Кайду мен Кутуку Арық-Бұға жағында болғанын білген
соң, оларды шабуыл ... ... ... ... ... ... нөкерлерін және оған тәуелді адамдарды» өлтірді. Алғудың
өзі «бір рет Берке ... ... оны ... ... ... Бұдан
басқа да Алғу мен Беркенің бұрыннан келе жатқан өз есептері болған еді.
Бұл оқиғалар Күн-Қыран иелігінің оңтүстік шекарасына жақын жерде ... оның ... аты ... ... оқиғаға байланысты айтылмайды.
Шыңғыстықтардың бұл соғысына Жошы ұрпақтарының ... ... ... ішінде Күн-Қыранды да артқы жоспарға қойған Берке шықты деп айтуға
болады. Орда ізбасарының ... ... ... ... ... оның ... кеткен уақыты белгісіз.
Күн-Қыраннан соң билікке оның ұлы ... ... ... ... туралы үзік-үзік мәліметтері оның сол аймақта ғана белгілі емес,
сонымен ... ... бара ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарғанын байқаймыз. Бұл автордың мәліметтері арқылы
Қоныша билігі тұсындағы Ақ Орда тарихын ... ... біле ... ... ... ұзақ ... ... болып тұрды”,-дейді [13].Сонымен қатар
Қонышаның алдындағы тақ иесі (Күн-Қыран) өз билігі тұсында сыртқы саясатта
ерекше ... ... де, ... хан ... Қоныша Ақ Орданың
нояны болып тұрған кезде-ақ, Үгедей мен ... ... ... байланысты оқиғаларға қатысады.
Рашид ад-Дин, «Хайду Жошы әулетімен дос болып, оның ... ... ... ... Тағы да ... бір жерінде былай делінеді:
«Куйнджи ноянмен (Қоныша) одақтасып, олар шабуылға шықты. Оларға жақын
жердегі ... ... ... ... ... ұлы) тонады, осынысымен
олар «бүлік пен дүрбелеңге бастап берді». Бұл ... ... ... ... өзінің ұлдары, ресми мұрагері Нуганды және Кукеджуді жіберді.
Атақты Әмір ... ноян ... ... ... ... Тоқа Темір мен Мөңкенің баласы Ширеки ... осы ... ... Нумунган мен Кукеджуді және Хантун ноян әмірлерін
ұстап алып жауының қолына тапсырды. ... ... ... ...
Хұбылай балаларын, ал әмірлерін Хайдудың өзіне ұстап берді. Енді Хұбылайға
көтерілісті басуға тура ... ... ... өз ... ... ұлы
Сарабанды тартқан Тоқа Темір мен Ширеки әскерінің арасындағы ... ... ... ... ... ... сол жерде Нарынға
бағынышты болды. ... ... өз ... ... Тоқа Темірді өлтірілуіне алып келді. Ал Сарабанды Орда ұлысының
билеушісі ... ... ... ... ... ... ... өз
иеліктері арқылы (Сырдарияның сол жағалауы) өтіп бара жатып сол ... ... ... ... ... ... жинаған ол Ширекиді
жеңіп, оны Қытайға жіберді. Ширекидің жанындағы Арық-бұғаның ұлы Бүкір
бұған ... ... ... Оның одақтастары Бүкірдің өзін ғана босатып
қоймай, сонымен бірге ... ... ... ізімен аттандырды. Ширеки
мен Сарабанның иеліктерін жаулап алған Бүкір ... ... ... ... Ширекидің ұлы Ұлыс Бұқа Қонышаға бағынышты болды. Бүкірдің ағасы
Нумунган әскерінде ... ... ... ... бағынды. Көріп
отырғанымыздай, Чингизидтердің Хұбылай бастап Хайдуға және оның ... ... ... олар ... ... ... бәрі 1270 ... екінші жартысында болды. Юань-Ши
деректеріне сәйкес Нумукан ... ... 1277 жылы ... Олар ... жеңілген қарсыластары сөз жүзінде оған ... ... ... бұл ... мен оның ... ... ... ж) жақтасы, Алтын Орданың ханы Мөңке Темірдің өлімімен тұстас ... ... ... ... Орданың сыртқы саясатына өзгерістер әкелді. Біздің
тақырыбымыз үшін маңызды бұл – Алтын Орданың батыс ... ханы Туда ... оның ... ... ... ... Жошы ... басты
қайраткерлерінің бірі ретінде көрсетілетіндігі. Бұл жерде Хұбылайдың
империяның жоғарғы қағаны деп ... және оның ... ... ... ... ... осы жылы (1380) хан болып «Нумуканнан кешірім сұрап, оны
қағанға жіберді». Тағы да ... ... ... ... «Ноғай Кунджи (Қоныша)
жәнеТуда-Мөңке ақылдасып қағанға Нумуганды босатып ... де ... ... «Біз ... және ... құрылтайға барамыз». Хайду да дәл осылай
Хантук ноянды ... ... ... құрылтайға бармады. Алайда құрылтайға
келуге уәде ... Жошы ... да ... ... ... одан ... күресін жалғастыра берді және де жошы ... ... ... жақсы көршілік қатынастар орнатты. Осы бағытты да ... ... ... ... Төле ... – Хулагу мұрагерлеріне
бағыттайды. Қоныша билігі ... ... ... елхандарымен тұрақты
дипломатиялық қатынас орнайды. Бұл оның өлімінен кейін ұлы Баян тұсында ... ... ылғи ... ... да «шын достық ниетпен елшілер жіберіп
отырды». Қонышамен достық қатынастарды қолдаған екі ... да, ... ... ... ... жж.) ... да айта кету ... туралы әңгімеде былай делінеді: «Жетінші шабанда [13.ҮІІ.1293]
Қоныша оғулдың жаушылары (елшілері) бірлік пен одақтастық туралы өтінішпен
келді».
Қонышаның ... ... ... ... ... ... мен болашақ
елхан Аргунға қарсы тұру туралы әңгімеде айтылады. ... ... ... ... қалады. Оның сенімді әмірі Науруз бұдан шығу жолын ұсынады:
«Бәрінен жақсы бізге тап ... атқа ... ... ... ... ... бару, ал сол жерден оның көмегімен ... ... ... оның ... тыңдамай Ахмедке беріледі.
Қонышаның Хулагидтермен мұндай достық қарым-қатынасы оның ... ... ... ... ... Орта Азия ... хан болған Хайду Иран билеушілерімен жауласқаны белгілі. Оның ... ... ... ... ... Ақ Орда тағына мүддесін ... шыға ... хан ... ... ... Рашид ад-Дин еңбегінде
кездеседі. Онда оның дене ... ... ... суреттейді. Рашид ад-
Диннің айтуы ... ... «Ол өте ірі ... болған. Күннен күнге
семіріп, тіпті оны күндіз-түні күзетшілер майы тамаққа шауып, өліп ... ... ... бір ... оның ... ... алмаған. Сондықтан
ол пәуескеде жүрген. Ақыры ол бір күні ұйықтап (қалғып) кетіп, майы тамаққа
шапқан, ... ... ... ... ... өз ... ... осындай болған. Ол өмірден 60-65 жасында осылай кеткен.
Рашид ад-Дин бойынша Орда ұлысында Қоныша “ұзақ” ... ... ... ... ... басы 1280 жыл ... оның аяғы 701 (1301/1302) жылға
келеді. Рукн ад-Дин Бейбарс бойынша “701 жылы ... ... ... ... ... жатады” [14]. Саяхатшы Марко Поло “Патшада көп
халық ... ол ... ... және ... ... ... ... деректерден келтірілген мәліметтер арқылы Қонышаның 20 жылдық
билік еткен кезеңі бейбіт және тыныштықта болды деп айтуға ... ... ... ... оның төрт бәйбішесі болған қоңырат ... ... ... ...... (Букулун), қоңырат руынан
– Джиктум (Джинкум) және жаджырат руынан Таркуджин (Баркуджин). Соңғысы
Шағатайдың ... ... және ... ... ... ... тағы бір ... Алтачу туралы да айтылады. Ол күйеуі өлген соң, ... ұлы ... ... ... ... тағы үш ұлы ... ... және Макудай.
Қоныша өлімімен Орда әулеті базасында іс жүзінде ... жаңа ... Ақ Орда ... ... ... ... аяқталады. Бұл кезеңге
сипатты саяси тұрақтылық Қоныша өлімінен соң ... ... ... ... үшін ... ... болды.
Қорыта келе, ХІІІ ғасырда Ақ Орда мемлекетінің негізін қалаған ... және оның ... ... ету ... ... ... сахнасына шыққан
Қазақ мемлекетінің негізі қаланып, территориясы айқындалды және ... ... ... жаңа ... ... ... ... ХІҮ ғасырдың І жартысындағы Ақ Орда ... ... ... ... Орда ... ... іс жүзінде тәуелсіз жаңа ұлыс
қалыптасып, Ақ Орда тарихындағы ... ... ... аяқталады. Бұл кезеңге
сипатты саяси тұрақтылық Қоныша ... соң ... ... ... ... үшін ... себеп болды.
701 х.ж. (1301-02 жж.) хан ... ... ... ... ... Орданың ұлы Хулагудің (Кутуку) баласы, Темір-Бұқаның баласы Құбылық
Қоныша ... соң, ... ... ... Рукн ... Бейбарс
Құбылықты Қойлық деп көрсетіп, оны Қонышаның ұлы дейді.
Күн-қыраннан соң Орда тағын басқан Қоныша тұсында Ақ Орда ... ... ... ... ... мен ... ұлы Баян ... тұсында басталды. Бұл Орда Ежен мен Шағатай
ұрпақтарының ... ... ... ... мен ... ... ... басталған кезең болатын. Өзін хан тағына үміткер деп санаған Еженнің
алтыншы ұлы ... ... ... ұлы ... ... ... ол ... Жетісудың көлемді бөлегіне ... етіп ... ... ұлы ... ... Ақ Орда ханы ... ... Тұтқиылдан
келген қарсыласына төтеп бере алмаған Баян Алтын Орда билеушісі ... ... одан ... ... Ол кезде Ноғаймен қақтығысып жанталасып
жатқан Тоқтай Баянға тікелей әскери көмек бере ... тек ... ... ұлы ... ... ... тапсыруын талап еткен жарлық жібереді.
Бұл жерде Қоныша өлімінен соңғы Ақ ... ... ... ... ... араб ... бұл ... хандар мен хан билігінен
үміткерлердің бәрін Қонышаның өзі мен оның ... ... ... атап өту ... Яғни Орданың Сартақтайдан басқа, Қонышаның
әкесі ... ... бір ұлы оның ... бола ... Рукн ад-дин
Бейбарстың ізімен араб жылнамашылары – Ибн ... Бадр ... ... ... ... Қоныша өлімінен соң билік үшін күрескен алты ... ... ... ... ... ... Туға-Темір (Боға-Темір),
Маңғытай және Сасы. Ибн Халдунда олардың үшеуі – Баян, Қойлық және ... ... деп ... ... ... ... ... Қонышаның
ұлдары бұл тізімнен тек Баян мен Маңғытай ғана, соңғысы араб авторларындағы
Маңғытай Рашид ад-диндегі Макудаймен бір деп ... ... ... Саты Бұқа ... ... ... ұлы, ... үшеуі – Қойлық,
Тоқа Темір және Бұқа ... (бұл ... де Сасы ... Хулагудің немесе
Кутукуйдың үлкен ұлы болған Темір Бұқаның балалары деп беріледі. Соңғылары
Орданың кіші ұлдары болды. Бұдан ... ... ... ұлы деп ... ... мәліметтерін дұрыс емес деп есептеуге болады. Ол (Қойлық)
Қонышаның кіші туысқаны және Баян мен ... ... Орда ... ... ... болып келеді.
Қоныша өлімімен соң елде билікке құқы жоқ ... кіші ... ... Сонымен бірге, Темір-Бұқаның ... ... ... ... ... Хулагу (Кутуку) билікке жетуге кедергі туғызатын
тұтқыннан туылады. ... ... ұлы Баян ... ... ... Ибн Халдун Қонышаның баласы деп қате көрсетеді: «Қонышадан ... оның ұлы ... ... ... ... ... ... – Орда
ұлысындағы дәстүрлі тақ мұрагерлігін бұзды деуге ... ... ... Қонышаның үлкен ұлы Баян келуі керек болатын. Бұның тікелей ... хан ... ... «оған ағасы Баян қарсы шыққанын» айтамыз. Араб
авторлары билік үміткерлерінің ... ұрыс ... ... ұласып
кеткендігін айтады. Шығыстағы Жошы ұрпақтарының өзара қарсылығында сыртқы
күштер де қолданылды.
Егер ... ... ... ... ... ... бір ... әкесіне
бағынған әскери күштер ғана болса, оның қарсыласы Құбылық ... ... ... оған ... ... мен Дува берген әскерге сүйенді.
Төленің Қытайдағы (Хұбылайлықтар) және Ирандағы (Хулагулықтар) ұрпақтарымен
жауласқан Хайду мен Дува ... ... ... ... ... ... ұмтылды. Бұл аймақтың билеушілері Күн-Қыран мен
Қоныша Төле ұрпақтарының дәстүрлі ... ... Оның ... Қоныша
парсы елхандарымен тығыз дипломатиялық қатынастар орнатқан еді. Бұл ... әрі ... ... ... ... Бұл, ... ... қарсы жолды
ұстанған Құбылықа әскери қолдау көрсетіп, ... ... ... ... ... мен ... ... мазасыздығын туғызбай
қоймады. Ақ Ордадағы Қоныша өлімінен соң пайда болған «ұрыс пен ... ... ... ... мен оның «сенімді одақтасы» Дуваның
мақсатын ... ... ... ойы ... ... Біз ... сол
ұлыстың билеушісі болуға ... ... ол ... ... ... ... одақтасымыз болады», - деп айқын суреттейді.
Хайду мен Дуваның қолдауы Құбылыққа уақытша ... ... ... ... ... оған ... үшін күрестегі басты бәсекелесі
Баяннан құтылу керек болды. Ұзақ ойланбай ол ... ... ... ... тұруға күші жетпеген Баян ... ... ... ... ізбасары Тоқтай отырған облысының шекарасына қашты».
Бұл аймақта ол ... ие ... сол ... ... ... ... 1301-1302 жж.). Көктем шығысымен Баян Тоқтаға барып, ... Орда ... ... ... ... ... ... (дұрысырақ айтқанда оның балаларымен, Ноғай
699 жылы ... ... бұл ... сөз 701 х.ж. ... ... ... ... ислам билеушісі Газан ханға, Алла оның билігін ұзағынан
берсін, ... ... ол да ... сұрап әскер бере алмады». Соған
қарамастан, Тоқта Баянның ... ... ... ... оған ... ... етуге жарлық беріп, Хайду мен Дувадан Құбылықты ... ... ... қалағанын алмаған Баян ... бар ... ... ... ... ... ад-дин «Баянның Құбылық, Хайду және Дувамен 18
рет соғысып, өзі соның ... ... ... ... ... соғыстардың бірінде қарсыластарын жеңуге мүмкіндік туды. Тек 1303
жылы Ноғай әулетімен болған қақтығыста ... ... ... хижраның 709
(1309-1310) жылы Құбылыққы қарсы күресу үшін, Баянға көмек ретінде ... ... ... Бұл жолы ... жеңіліп, бой тасалап жүріп,
сонда өледі. Осы ... ... Ақ Орда ханы Баян ... ... біраз
жерін қайтарып алады. М. Г. Сапаргалиев Баян ... ... Ақ ... ... Сығанаққа аударылуын Ақ Орданың шығыстағы саяси ... ... ... бұл ... ... ... емес.
Керісінше Кублюк-Хайду жеңген жеңісі арқылы Ақ Орданың саяси өмірінде өрлеу
басталғанын аңғаруға болады.
Ақ Орда орталығының ... ... ... « ... ... батысында бой көтеріп Сыр өңіріндегі өз ... ... ... ... әулеті стратегиясының алдын алу шарасы деп ... ... ... ... Х ... ... Сығанақ өзінің жағрафиялық
орналасуына байланысты ХІ ғасырдан бастап ... аса ... ... ... ... көз ... іліне бастаған еді . В.В. Бартольдтың
жазғанына жүгінсек, Сығанақ моңғолдардан бұрынақ «Мұсылман ... ... ... ) ... болған екен. Сығанақтың рналасу
жайытуралы ХҮІ ғасырда орыс тілінде құрастырылған «Большой чертеж» ... ... «А от ... ... 150 верст, левая сторана реки
Сыра,град Сунах (Сығанақ), против ... ... ) ... А ... ... и реки Саук, и озера акколь и по обе страны реки ... ... реки ... ... су ) , и ... каракңум на тех местах,
на 600 верстах,кочевья Казацкия ордына реки же Сыре от Сунака 90 ... ... Міне ... ... ... ... ... нағыз кіндігі
Сыр мен Арқаның түйілісінде орын тепкен. 1219 жылы Жошы шабуылы қарсаңында
сығанақ жан жағы ... ... Сыр ... ірі қалаларының бірі
болған. Сондықтан Сығанақ тұрғындары Жошы қолына ... ... ... ... ... ... ... Моңғол шабуылынан 32 жыл өткен
соң Сығанақ пен Сауранды ... ... ... ханы ... ... ... ... қалдырған. Онда Сығанақтың аянышты халі ... ... ... кездесіп соғысты. Қойлық талқандалып, қаза
тапты». «Сөйтіп, ақыры Баян хан болды». Бұл оқиғалар сол 701 ... ... 702 ... ... ... ... созылды.
Әкесінің тағына бекінген Баян алғашқы елшілікті Иран елханы Газанға
Бағдадқа жібереді. Олар 702 ... ... ... ортасында барады (1303
жылдың қаңтар-ақпан айлары). ... ... ... ... ... ... ... Тоқа-Темір болады. «Олар екеуі де ислам билеушісі Газан ханға
нөкерлерімен келеді. Олар құс- ... және ... ... ... ... хабармен жаушы (елші) жіберуді сұрайды. Әмірлер көрсетілген кез-келген
бағытта жорыққа шығады және қызметін ... деп ... ... біз осы жылы ... мен Дуваға қарсы соғысқа шығамыз, Тоқта бізбен
одақта ол Дерсуға ... ... ... екі ... ... жіберді», -
дегенді жеткізеді. Газан хан елшілерді Баян хан және роның әйелдері түшін
алтын, киім, ... және асыл ... ... ... ... Баян ... нақты жауап ала алмады.
Баян елшілері осыны күткен еді, олар сол ... Юань ... ... ... немересі және мұрагері Темір қаған (1294-
1307ж.) қабылдады. Елшілер Хайду мен ... ... Баян ... құру ... ... Баян ... ... Хайдуды
талқандап, сонымен бірге Құбылық ... ... ... ... ... жою ... Баянның жоспарын жеткізді. «Сіздің әскеріңіз
бірден осы жерден шығыстан шықсын, ... ... ылғи зиян ... көріп
отырған Бадахшан билеушісі қолдайды, ал батыстан мұсылман билеушісі ... ... ... қолдау көрсетеді. Сөйтіп, біз Дува мен ... ... ... алып, бір реткі шабуылмен-ақ жойып ... ... ... ... ... бүкіл моңғол үстемдігіне қарсылықтары
өткенге кетеді. Хұбылайдың мұрагеріне бір кездегі біртұтас ... ... ... ұмытып, тек Моңғолияға дейінгі Қытайға риза болуына тура
келеді. Сондықтан да Баян ұсынысы ... ... ... таппайды. Ол
өзінің анасын тыңдап, Бартольдтің айтуы бойынша, «екі ұшты жауап береді».
Баянның ... мен ... ... ... одақтастарының көмегімен алуға
ұмтылысы өзі қалағандай нәтиже бермейді. Осы арада аймақтағы әскери саяси
жағдай Баянның мүддесіне қарсы күрделене ... ... ... ... ... ... ... соғыста данышпан-дипломат және тәжірибелі
стратег деп санаған ол – одақтастардың біріккен әрекетіне мүмкіндік бермеу
үшін ... ... ... ... ... осы қайратты қимылынан Хайду
қаза табады. Юань әулеті әскерімен бір соғыста қатты жарақат алады.
Өз мемлекетінің шекарасында Хайду ... ... ... ... тиіс ... отрядтар ұстайтын. Оның екінші ұлы Баянжар
(Янгигар) «Бүкіл шекаралық ... ... ... ... шығыс
майдандағы маңызы жоғары ... ... ... ... ... ... оның кіші інісі бұрын аталған Ширекидің ұлы бұрын Хайдуға
бағынған Шаха, Тура Темір және ... ... ... Олардың
міндеті – шекараны қорғау болды. Сонымен бірге олар «қаған әскері мен ... ... ... ... ... бірігуіне жол бермеуге тиіс
болды». Баян үшін бұл соғыс ... тағы да бір ... ... мен Құбылықтың өлімі Баянның тақта нығайып отыруына мүмкіндік
бергенімен Орда ұлысындағы алауыздықтарды жоя ... ... ұлы ... ... ұрпағы Дува өздерінің ішкі мәселелеріне қарамай, бұрынғыша Орда
ұлысында өздері тағайындаған адамы отыруына мүдделі ... ... ... бере алмады.
Құбылық өлімінен соң Чапар мен Дуваға ... ... ... әкем
биледі, енді ұлыс мұра бойынша маған өтеді», - деп ... ... оның ... ... ... ... соғыс ұзаққа созылып, Баянның
жағдайын нашарлатты. «Осы үзіліссіз соғыстардың (нәтижесінде) әсерінен оның
(Баян) әскері ... ... ... ат ... ... жаяу ... ... жауымен соғысып жатып, сол жақтан (Газан ханнан) көмек сұрайды».
Белгілі бір уақытта Баян жағында Тоқтаның ағасы Бурлюк болады. ... ... ... дейін Еділге қайта оралып, 709 жылы қайтыс болады. Оның
кетуіне дейін Баян Орда ... көп ... ... Алайда, Бурлюктің
Алтын Орда әскерімен бірге кетуі Баян үшін қосымша қиындықтар туғызды. Оның
ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... оның ... ... бастады. 708 жылы ақсүйектердің көп бөлігі
ағасы Баянды ығыстырып, оның ... ... ... хан ... ... ... ... өзі хан болады. Баянның бұл әлсіреген
жағдайын оның ежелгі қарсыласы Кушай пайдаланып, келесі жылы Баян ... жылы ... ... ... ... Баянды ығыстырған жері)
Баян мен Кушай арасында болған ... Баян ... ... ... ... оның ... ... әке құқығы бойынша ол жерге
бекінеді». Алайда, Кушайға кейінгі екі жыл бойы ... ... ... ханы ... қалған Маңғытайдан билікті тартып алуға мүмкіндік
болмайды. 710 жылға Орда ұлысының билеушісі ретіндегі Маңғытай ... ... ... ... ... ... біздің уақытымызға
дейін тұрып, ол туралы мәліметтер 710 х.ж. ... ... ... ... қайта ала алғаны туралы тікелей мәліметтер жоқ. Өзге араб
жылнамашыларымен салыстырғанда, ХІҮ ғасырдың ... он ... ... ... ... ең ... мәлімет Бадр ад-дин ал-Айнидің «Инд әл-
Джуман» еңбегінде кездеседі. Ол 720 жылы ... Баян ... ... ... Осы жылы Египетке Өзбектің Харбенда рөлін атқарған Жұбанға
бірге қарсы шығу ұсынысымен елшілігі ... ... ... ... ... өз әскерін жібергендігі туралы айтылады. Осы жерде Баян аты аталады.
Өзбектің бас әмірлері Иса-Куркуз (Иса Гургэн парсы шығармасында) мен ... осы ... ... ... ... ... ... жіберіліп,
«жасауылға қосылып, Қонышаның баласы Баян әскерін ала кету керек ... олар ... ... Оған қар ... ... болды». Елшілік Египетке
719жылы келді. Демек, 718 (1318-19) жылғы оқиғалар туралы сөз ... ... Бұл ... Баян ... ең ... мәлімет. Осы уақытпен
оның билігін шартты түрде шектеуге болады. Ақ ... бұл ... ... ... ... өз ... ... бұрын бітірді
(1304ж). Ол Құбылықтың ұлы Кушай туралы және Баянның ағасы Маңғытай туралы
білмейді. Тек Құбылықтың Темір-бұқаның бірінші ... ... ... ... қызы ... Хатуннан туылғандығы туралы айтылады.
Маңғытай туралы Джамиғат тауарихта: «Оның баласы болмады» делінеді.
Оның анасы жоғарыда аты аталған Қонышаның ... ... ... ... соң, ол тағы екі ... бірге (Джингтум және Алтачу)
Қонышаның үлкен ұлы Баянның әйелі болды. Олардан басқа Баянның екі ... ... және ... ... ... ... ... болды. Осы
әйелдерінен ол төрт ұл көрді. Біріншісі Илканнан ... ... ... ... ... Сасы-Бұқа, Алташыдан туған Текне, анасы кім екені
белгісіз Салжықытай.
ХІҮ ғасырдың екінші онжылдығы Жошы ұлысының Днестрден Ертіске ... ... ... тыныштық орындауымен сипатталады. Бұл жағдай ... 30-50 ... да, ... Жошы ... ... ханның (1312-1342)
қолында тұрған кезде жалғасты. А.Ю.Якубовскийдің айтуы бойынша, бұл ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы нүктесі болды».
Өзбектің одан кейінгі ұлы және мұрагері Жәнібектің (1342-1357) ... ... ішкі ғана ... ... ... да ... ... Рогожский
жылнамасында «бысть оттоле тишина велика на 40 лет и престалла поганин
воевати Русскую ... ... ... ... Өзбек бұрын тәуелсіз болған аймақтардың бәріне
өзінің іс жүзіндегі билігін орнатады. Бұл ... ... ... ... ... – Орда ... ерікті әулеті, сол қанат оғландары
және күшті хан билігін орталықтандыруға тырысқан тенденция маңызы жоғары
ішкі саяси тыныштық ... әсер ... Бұл ... ... ... ... де толық әсер етті.
Бұл кездегі саяси тұрақтылық, соның салдарынан соғыстардың болмауы
жылнамашылардың бұл кезең туралы мәліметтердің аз ... алып ... ... кезеңнің бірнеше ерекшеліктері бар. Осы тұстағы
хандар тізімі Алтын ... ... ... пен ... ... ... Бұл билеушінің есімі Сасы-Бұқаға дейінгі болған
оқиғалар мен тұлғалар туралы іс ... ... ... жаңа ... ... ... ішінде ең бастысы «таңдамалы тарихтар» («Мунтахаб ... ... Муин ... ... ... ... деп аталатын
еңбегі. Ұлыстың Баянға дейінгі тарихын баяндауда Рашид ... ... ... араб авторларының (Бейбарс, Абу-л Фида, Ибн Халдун, ... ХІҮ ... он ... ... туралы айтатын еңбектері негізгі
дерек рөлін ... ... ... ... Ақ Орда ... билігінің
хронологиясы және олардың саяси іс ... ... ... негізінен
Муин ад-дин Натанзи келтірген деректер ... ... ... ... ... Хайдар Рази, Муниджим Башы т.б.) «Мунтахаб ат-таварих»
дерегін қолданған. Бұл ... ... ... ... Өзбек ханның замандасы
Ақ Орда ұлысының билеушілері Сасы бұқа бин ибн Ноғай болды».
Ол 3 жыл, ... 718-720 ... ... ... ... ... ... Сасы Бұқаны Баянның ұлы деп ... ... ... ... ... оны Баянның екінші ұлы деп
атайды. ... ... ... ... ... ... ... ад-
диннің Джамиғат ат-таварих еңбегінен ерекшеленеді. Натанзи ... ... ... ... мен ... ... яғни, Рашид ад-
диндегідей тікелей қатыстырылып отырған мәліметтер жоқ. Тек Сасы Бұқа өз
ажалымен 720 жылы ... ... деп ... Оның ... ... Сасы ... ... ұлы Ерзен болды. Натанзи мәліметтері
бойынша бұл билеуші өте ақылды және ... ... Елде ... ... ... оның ... ұлы Өзбек ханға жақын болған». Ерзен хан Ақ
Орданың рзен хан Ақ Орданың дербес билігін сақтай тұра Жошы ... ... ... ... ие ... арқасында, елінің елдігін нығайтуға
бағытталған бірер қадамдар жасауға мүмкіндік алды. Ақылды, әділ, құдайға
сенген ... ... ... Жент және Баршынкентте көптеген медресе,
ханака, мешіттер салғызды. Өзінің әділдігімен және ... ... ... үлгісіне айналдырды. Өз ұрпағының 700-ге жуық адамын
ол жалпы қайырымдылық жасауға қатыстырып, оларды үлестер (кубе және ... ... ... билігі тұсындағы қауіпсіздік пен гүлденуді ұлыс
одан кейін түсінде де ... ... ... ... ... ... ... отырып, автор оның ішкі саяси шараларына нақты
ешнәрсе айтпай, үстіртін тоқтап өтеді.
Ақ Орда ... ... ... Аралға дейін созылып жатқан ұлы
сахарадағы көшпенділік салтын сақтап қана қоймай, ... ... ... ... қалыптасқан отырықшы егіншілік, қол өнер, сауда өнеркәсібіне
ден қоя ... ... хан ... ел астанасы ретінде жаңғырып бой
көтеруінде елеулі рөл ... ... ... ... ... ... медресе, хан-ғимарат, сарайлары бой көтереді. Ақ Орда хандарының өз
аттарына ... ... ... осы ... ... ... үрдісі бойынша, әсіресе күмістен ақша құю тек дербес ... ... ... іс болғаны белгілі. Ерзен ханның билік құрған жылы
жайлы деректер әрқилы айтылады. ... ... ... атты ... ... ... билігі 25 жыл салтанат құрады. Ерзен хан
хижраның 745 (1344-1345) жылы дүние ... ... ... ... бастап Сығанақ Орда Ежен әулетінен тараған Ақ Орда ақсүйектерін
жерлейтін ата қорыққа айналады.
Одан әрі 745 жылы (1344) ... ... ... Ерзен хан 25 жыл билік
етті дейді. Бұл дата шын билеу кезеңі емес, тек ... елде ұзақ ... ... пен гүлдену» болғанын көрсеткісі келгені. Қорытындыда,
оның қабірі Сығанақ қаласында екені айтылады. Натанзи ... ... ... ... материалдарға қайшы келеді. Біз 729 ж. немесе
739 жылы оның ұлы Мүбарак ... мыс ... ... ... ... Ерзен билігін осы даталардың біреуімен шектеу керек. Саяси
тарихтың ары қарайғы барысын ... 738-739 ж ... ... ... Бұл дата Ақ ... саяси тарихының одан арғы ... ... ... ... толық сәйкес келеді.
«Мунтахаб ат-таварихтың» авторы бұл ханға қысқа билеу кезеңін береді
және оның жағымсыз қасиеттерін бөліп көрсетеді. ... ... оның ... ходжа өзінің сараңдығынан дүрбелеңді бастады, бұл дүрбелең ... ... ... ... белгілі. Адамдар ... ... оның ... көп ... Алты ... соң, ол сарайдан
аластатылып, қырғыз елі мен Алтай өлкесінде қаңғып жүріп 2,5 ... ... ... ... оның ұлы Мүбарак қожа басып, 6 ай уақыт ... ... ... ... ... мерзімі тым қысқа болды. Мүбарак қожаның тарихтағы
рөлі жайлы екі жақты пікір бар. Біріншісі, «Мүбарак қожаның көзі ... ... соң да ол ... ... ... де ... шықпаған» деп оның
тарихи рөлін жоққа шығаратын «Бүркеншік ... және ... ... ... Ал орыс ... ... А.Ю.Якубовскийдің Мүбарак
қожа жайлы пікірі жоғарыдағыларға тіптен қарама-қайшы және ... ... ... ... ... ... тарихында Мүбарак қожа тұлғасына ерекше мән ... ... ... ... ... (1345 ж.) Ақ Орда ... дербестікке толық
қол жеткізді. Әрине, Мүбарак қожа билігі ұзаққа созылмағанымен, ол аз уақыт
ішінде әкесінің тұсында ... игі ... ... ... тырысып бақты. Әйгілі Орыс хан Мүбарак қожаның ісін жалғастыруды
өз алдына мақсат етіп ... ... ... ... Ақ ... ... ... сияқты. Хижраның 748 жылы Ақ Орда ... ... ... Бұл ... Ақ Орданың тәуелсіздігін ресми жариялаумен тең
деген ой түйеді. Б.Д.Греков пен А.Ю.Якубовскийлер. Алтын Орда ... ... ... де осыған ұқсас. ... ... ... хан ... 1345 жылы ... Сондықтан Мүбарактың хан
тағына отырған жылы да 1345 жыл болмақ. Оның ... ... ... ... ... ... цифрі көнеліктің салдарынан бұрыс оқылуы мүмкін
сияқты. ... ... ... ... құрған жылын «1344-1345» деп
келтіргенінде негіз бар. Егер олай ... Орда ... соң Ақ ... тәуелсіздікке қол жеткізген уақыты да осы жылдар.
Муин ад-дин Натанзи Мүбаракты Ерзеннің ұлы және ... ... ... ... ... ... қожа ... қолдау алған Тоқа Темір
ұрпағы деп санайды. «Басқа жағдайда оның кейін ... ... ... ... тайпалар арасында қаңғып жүруін түсіндіру ... ол ... ... ... ... ... зерттеуші. Бірақ Мүбарактың қырғыз
аудандары мен Алтай атырабында билеуші емес, қаңғыбас ... ... Бұл ... ол ... ... еңбегіндегі осы үзіндідегі Мүбарактың ... ... ... ... ... қызығушылығын туғызды. Аталған
Сарайды Алтын Орданың астанасы Сарай деп есептейді. Бұл қате тұжырымдардың
қалыптасуына алап келді. ... ... қожа ... ... ханы болды
деген сияқты. Бірақ, Мүбарак хан Сығанақта өз теңгесін ... ... оның ... ... ... ... ... нақтылайды. Бұл
туралы Мунтахаб ат-таварихтың авторы да айтпайды. ... ... ... ... сол ... хан ... ... отыр деп болжам жасауға
болады. Олардан басқа да түсініктер болуы мүмкін. ... ... ... ... ... Жошы хан мазарының алдында орналасқан белгісіз бір
Сарайдың ... ... ... Бұл ... Қазақстанда Ұлытауда
орналасқаны белгілі.
Мүбарак қожаның өз атынан ақша шығаруы мемлекеттілік егемендіктің
жариялануы ... ... ... ... Орда ... тыйуы Алтын Орда
хандары тарапынан қарсылыққа кездеспей ... ... ... ... ... ... ... қырғыздармен Алтайға қашуға мәжбүр болды
делінеді. Бартольд пікірі бойынша, Енисей қырғыздары деп атап ... ... ... ... Дешті Қыпшақ шекарасынан сыртқа кетті. Натанзи
Мүбарак ... өз ... ... ... ... ... нақты айтпайды.
Зерттеушілер бұны Алтын Орда хандарының әрекеттерімен байланыстырады.
«Бүркеншік Ескендірде»: «Мүбарак қожа тұсынан Ақ ... ... деп ... бұл Шайбан әулеті ... ... ... ... ... пікірінің әсерінен болуы мүмкін. ... егер Ақ ... ... қожа ... бүліншілік етек алғаны рас
болса, оның інісі Шымтай 17 жыл ... ... ... ... Орда ... ... шақыру алмаған болар еді. ... ұлы ... Орда шейх ұлы ... ... Орда шейхтың тағы бір ұлы Мурит, Ерзен ... ... ... Орда Ежен ... бірінен соң бірі Алтын ... ... «Көк ... деп жазған) тағына отырмаған болар еді.
Жоғарыда аталған хандардың ... ... ... ... өз ... ақша соқтырды, осыған қарағанда, олар Алтын Ордаға Ақ ... ... ... ... Орда Ежен ... ... Ордадағы
мұрагерлік статусына байланысты атқарылған шешімдер дер едік.
Ақ Орда билеушілерінің жеке дара билікке ұмтылуын Өзбек хан ... жылы Ақ Орда ... етіп өз ұлы ... ... ... күш
қуатын әйгілеу қимылы еді. Бірақ Тыныбектің Ақ Ордадағы ... ... Ол ... ... ... ... басқан ағасы Жәнібектің қолынан қаза
тапты да, Ақ Орда билігіне ... ... ... ұлы ... келіп 17
жыл жеке дара билік жүргізді.
Өзбектің Мүбарак бүлігіне жауабы бірден емес, ... жыл ... ... ... 741 жылы (1340-1341жж.) немесе 742 жылы «Берке елінің
билеушісі Өзбек хан өзінің үлкен ұлы ... ... ... ... әскермен жіберді». Г.Е.Грумм-Гржимайло әңгіме Хорезм туралы былай
деп санайды. ... бұл ... ... ... ... араб ... ал-малик ан-насир Мухамед ибн Халаун уа амадихи» ... ... Сыр бойы ... деп ... ... тәуелсіз Мүбарак хан өз
ақшасын шығарды. Бұл ханның билігін 738 (1337-37) – 741 ... ... ... ... мәліметтерін Құтыбтың «Хұсрау мен Шырын» еңбегімен
нақтылауға болады. Шығарма 1341 жылы ... ... ... ... ... Тыныбектің әйелі «Машка хан Маликты мадақтау»
деген тарауында Тыныбектің сарайы Сығанақта ... ... ... ... ... Мүбарак «дүрбелеңінен» кейінгі Ақ Орда
билеушісі деп санайды. А.Н.Самайлович Тыныбек және «Ақ Орда ... ... ... Хан ... ... қызық үзінділер жариялайды.
Т.И.Султанов «бұл Алтын Орда территориясында жазылған» деп ... ... ... ... ... ... Тыныбек әкесі Өзбек қайтыс
болған соң, соның орнына Алтын Ордада хан болды деп санайды. Бұл ... ... ... ... 743 ... жыл деп көрсетеді. Неғұрлым
сенімді деректер мәліметтері оның өлімін 742 жылға жатқызады. Өзбек ханның
өлімінен соң ... ... ... ... Өзбектің әмірлері
«уақытша Тыныбек келгенше, ортаншы ұлы ... ... ... ... ... Тыныбек жорықтан келген кезде, Жәнібек әмірлері оны ... ... сол ... ... ... ... ... Тыныбек Сарайда хан болған жоқ
деуге болады. ... соң ол хан бола ... ... ... ... қаза тапты. Сол уақытқа дейін ол Мүбарак ханның бүлігін
басып, Сығанақ тағын иемденіп, Ақ Орда территориясында ... ... Ақ ... билігі екі жылдан аспады ... ... ... бұл ... онда ... Ерзен
хан биледі». К.А.Пищулина «ұлыстардағы ылғи ... ... ... әр ... ... «Тыныбектің белгілі бір сәтте
Сығанаққа келуі» әбден мүмкін, бұл сәт 741-742 ... ... ... деп тұжырымдайды.
Сарай тағына бекінген Жәнібек Мүбарактың ағасы ... Ақ ... ... деген жарлық шығарады. Сыртқы саясатта ерекше белсенділік
танытпаған Шымтай өз қызметін елдегі ағасы бұзған ішкі саяси ... ... ... ... бір ... ... келген Шымтай,
одан төрт жылдан кейін қайтыс болды. Шымтайдың он жеті ... ... ... нығайып, өрлеу процесін біраз деңгейге көтерді. Мемлекет нығайып
күш алған кезде, ... Орда ... ... дүрбелеңге кез болды. Шымтай
билігінің ... ... - Жошы ... сол ... Орда ұрпақтары
басқарған сол қанатының оң қанаттан үстем болуы болып табылады. Басында
Батый ... ... оң ... осы ... жойылды. Нәтижесінде Сарай
билігіне Шығыс Дешті Қыпшақтағы Жошы ұрпақтары келеді. Шайбанилықтар, ... ... ... ... ... ... деректерде, бұл кезеңдегі Ақ Орда ханы Шымтай туралы аз ғана
мәлімет кездеседі. Мұны Муин ... ... ... оның ... ... Бұдан басқа оның бірнеше ағалары туралы айтылады. Мұрагері Мүбарак,
Орда Шейх және Ходжа хан – ... ... ... ... ... ... ма, ол белгісіз болып қалады. Мунтахаб ат-таварихтың авторы Алтын
Орда ... ... Көк Орда деп ... ... айтып өтеді. Кей жерлерде
ол қателіктер жібереді. Мысалы, Өзбектің әкесі Тоғырыл хан болмаса да, ... жыл ... ... дейді. Осындай қателіктерге, Алтын Ордадағы ... ... ... ... ... ... Натанзида кездесетін Орда ... ... ... Орда ... ... ... А.П.Григорьев оның алдындағы
Алтын Орда тағының билеушісі Хызырдың баласы деп түсіндіреді. ... ... ... ... жайлы болды. Муин ад-дин Натанзи бұдан өзге
Шымтайдың өз ұлысын билеуде толық еркіндігі туралы айтады.
Жәнібек хан ... ... Орда ... үлкен бүліншілік басталды.
Муин ад-дин Натанзидың жазбаларына жүгінсек, хижраның 751-765 (1351-1364)
жыл аралығында Орда Ежен әулетінен ... 8 хан ... ... ... билігіне 1362 жылы Шымтай ұлы Орыс ханның келуі арқасында біраз уақыт
тыныштық тапты.
Жоғарыда көрсетілгендей Шымтай он жеті жыл билік ... 762 ... ... ... Оның ... Ақ ... ... саяси тарихындағы
шартты түрде алғанда бірінші кезеңі ... ХІІІ ... ... – ХІҮ
ғасырдың бірінші жартысы бұл кезеңде Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында
Жошы хан ... ... ... аймақтың саяси территориялық әлсіреуін
тереңдеткен оқиғалар болады. Қоныша хан билігі тұсында-ақ, біз ... ... ... ... ... көре аламыз. Бұл кезеңдегі
мемлекеттерге сипатты өзара қырқыстар Қоныша хан мұрагерлері тұсындағы Ақ
Ордада да ... ... ... ... және ... жағынан
әлсіреген Ақ Орда Ерзен мен Шымтай биліктері тұсында баяу қалпына ... ... ... ... ... ... сәтсіз аяқталады.
Бұл тек сыртқы жаулаушылықтар ... ... ... ... оның Ақ ... билеушілерінің мәскери және саяси күштері тарапынан қолдау таба
алмағандығымен де түсіндіріледі. Тек Шымтай тұсында ғана ... және ... ... ... ... Бұл Алтын Орда мемлекетінің
әлсіреуінің салдарынан ғана емес, ішкі саяси тұрақтылықтан да ... ... ... ... кезеңіндегі дамуында – Орыс ханның саяси
әрекеттерінде ... ... ... Орда әулеті базасында іс жүзінде тәуелсіз жаңа ... Ақ Орда ... ... ... ... аяқталады. Бұл кезеңге
сипатты саяси ... ... ... соң бірден бұзылады. Оған
мұрагерлердің билік үшін ... ... ... ... ХІІІ ғасырда Ақ Орда мемлекетінің негізін қалаған Орда
Ежен және оның ұрпақтарының билік ету тұсында ... ... ... ... ... ... ... территориясы айқындалды және кейінгі
дамуға негі ХІІІ ғасырдың І-ширегі – ХІҮ ... ... ... ... ... ... ... территориясында Жошы хан кезінен бастау алған
аймақтың саяси территориялық әлсіреуін тереңдеткен оқиғалар ... ... ... ... біз Шығыс Дешті Қыпшақ территориясынан толық
мемлекеттілікті көре аламыз. Бұл ... ... ... ... Қоныша хан мұрагерлері тұсындағы Ақ Ордада да болды. Осылардың
салдарынан саяси және экономикалық жағынан ... Ақ Орда ... ... ... ... баяу ... келеді. Осы процесті жылдамдатуға
бағытталған Мүбарактың әрекеті сәтсіз ... Бұл тек ... ... емес, сонымен бірге оның Ақ Орданың ұлыстық
билеушілерінің мәскери және ... ... ... ... таба
алмағандығымен де түсіндіріледі. Тек Шымтай тұсында ғана біртұтас және іс
жүзінде тәуелсіз мемлекетті ... Бұл ... Орда ... салдарынан ғана емес, ішкі саяси тұрақтылықтан да болды. Ақ
Орда тарихының келесі ... ... – Орыс ... ... ... ... ғасырдағы Ақ Орда тарихының саяси мәселелері.
XІІІ ғасырдың басында Ұлы Монғол империясының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Монғолдардың Қазақстан мен Орта Азия территориясын жаулауы аталған аймақтың
саяси картасын ... ... ... Бұл ... ... Қазақстан тарихына тікелей байланысты. ... ... ... ... мемлекеттілігі жүйесіне тартылуы, оның бұдан арғы
дамуына маңызды этникалық, саяси және әлеуметтік өзгерістер ... ... ІІ ... ... ... империясындағы жергілікті
халықтардың саяси өміріндегі рөлі өсе ... Бұл ... ... ... ... ... ... жүріп, нәтижесінде
жергілікті этникалық топтарға негізделген ... хан ... ... ... Қазақстан жеріндегі моңғол жаулап алушылығынан
кейінгі ... ... ... топтар негізінде құрылған ... – Орда Ежен ... ... ... Ақ Орда ... жатады.
Ақ Орда тарихы арқылы ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы әлеуметтік-этникалық,
саяси-этникалық және ... ... ... ... ХҮ ... ... Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары мен қазақ
халқының қалыптасуы барысындағы ... ... біле ... ... Ақ Орда ... ... Отандық тарихта, оның ішінде Орта ғасырлық
Қазақстан тарихында алатын орны ерекше.
Шыңғыс ханның жаулап алған жерлерін төрт ұлына ... ... ... ... ... ... жері өз ішінде Жошының ұлдары арасында ұлыстарға
бөлінеді. Жазба дерек мәліметтеріне сүйенсек, Дешті ... ... ... Орда ... ... және Шайбан билік еткен. Жоғарғы билікке үлкен ұл
Орда Еженнің толық құқы болса да, ол ... ... етіп ... ... ... Ұлысы Дештінің батысында, ал ағасы Орда Ежен ... ... ұлы ... екі ... ... иеліктерге билік
жүргізеді. Дешті Қыпшақта ұлыстардың құрылуы, 1225 жылдан кейін, яғни Жошы
ханның өлімінен кейін жүзеге асады ... ... ... хан тағына мұрагерлердің отыру мәселесін Шыңғыс
ханның өзі ... ... ... ... әл-атрак" дерегі бойынша,
"Жошының баласы Бату, әкесінің өлімінен кейін өзінің ұлы атасы ... ... ... ... ... ... келді"[2]. Дәл осы процесс
Әбілғазының "Түрік шежіресінде" төмендегідей беріледі: "Шыңғыс хан Жошы
өлімінен соң, ... ... аза ... Аза ... ... соң, Өтшікенге:
"Сен Дешті Қыпшаққа бар, Жошы ханның екінші баласы Бату, лақабы ... ... ... ... отырғызып, інілері мен әмірлерді соған бағындыр. Егер
інілері мен ... ... ... ... өзің анда ... ... біз сенің айтқаныңды істелік", -деді. Өтшікен ... ... Бату хан ... ... ... мен ... ... жіберді,
өзі олардың артынан шықты. Өтшікенмен көрісіп, қазаны аза қылды. Үш күннен
соң Өтшікен Батуды әкесінің ... ... Бату ... ... ... ... ханның айтқан сөздерін жеткізді, барлық халық оны қабыл
қылды. Одан соң ... ... ұлық той ... Батуға аяқ берді, көп
сыйлықтар ... ... ... ... ... ... ... хандық
құруына келісті. Сөйтіп ол әке орнына таққа келді,"- деп жазады [4].
Жошы хан қайтыс болғаннан кейін оның ... ... ... ... ... оның үлкен ұлы Орда Еженге өтті. Оның ... ... ... ... ХІІІ ғасырдың ІІ жартысында Орданың ұрпақтары ... орта ... ... Осы Орда ... және оның ұрпақтарының
иелігіндегі жерлер Ақ Орда мемлекетін құрды. Сонымен қатар Қазақстанның
барлық ... ... ... ... ... иелігінде
болған Қазақстанның біршама аудандары ... қоса ... ... ... құрамына кірді.
Шығыс Дешті Қыпшақ территториясында жаңа ... ... ... үлкен ұлы Орда Еженнің қызметімен тікелей байланысты. Орда Еженнің
туылған және қайтыс болған жылдары туралы ортағасырлық ... ... ... ... Ал оның билікке ... ... ... саяси
қызметімен байланысты саяси оқиғалар туралы Рашид-ад дин, ... ... ... және басқа да тарихшылар мен ... ... 1225 ж. ... ... ... ... отырып, әкесінің
мұрагері және Жошы ұлысының ханы болып Бату ... ... ... Осыдан шыға отырып, зерттеулер бойынша 1226-1241 жылдар аралығы
Жошының екі баласының ... ... ... ... Орда Ежен Ұлысының
алғашқы кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... бойының кең алқаптарынан Ұлытау мен
Қаратауға дейінгі жерлерді алып ... ... ... ... батысқа
жасаған жеті жылдық жорығы нәтижесінде Жошы ұрпақтары ... ... ... ... ... Өз ... Батый хан ағасы Орда Ежен мен
інісі Шайбанға сіңірген еңбектері үшін бұрынғы ұлыстарына тағы жаңа жерлер
үлестіреді. ... ... ... Батый Шайбаниға он бес мың үйлік,
Орда Еженге он мың ... ел ... [5]. ... нәтижесінде Шайбан ұлысы
солтүстік және ... ... ... ... ... башқұрлар
жерін қамтиды. Ал Орда Ежен ұлысы болса, Сырдың орта ... ... ... ... ... алқаптарынан батыста Ырғыз өзеніне дейінгі жерлерді
және Оңтүстік Қазақстан ... ... ... Сыр өңірі Орда Ежен
ұлысына қосылады.
Жошы ұлысы территориясы әскери бөлуге сәйкес ... екі ... ... ... ұлдарының барлығы осы екі қанаттарға кіріп,
өздерінің үлкен ағаларына ... ... ... ... ... ... ... өлімінен соң үлкен ұлдары арасында бөліске түсті. Осыған байланысты
“Жамиғат тауарихта”, -“Жошы ханның ... ... ... ... [6]. ... төрт мың жеке ... ол ... болған соң “бір түмен
әскерден асып, үлкен ұлы ... ... ... болды. Орда өзінің кіші
інілері Удур, Тоқа Темір, Шингкум және Сингкумдармен бірге ... ... ... ... ... ... ... сол қанат сұлтандары деп
атайды”[7].
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында Жошы ұлысын бірігіп басқару ... ... жеті ... ... ... ол, Еділ ... еңбектерінде “Алтын Орда” деп аталған жаңа ұлыстық мемлекетті
құрды. Жошы ... ... ... ... ... енді ... мен Орда
ұлыстарының иелігінің арасы болды. Осы уақыттан бастап, әр ұлыс ... ... ішкі және ... ... ... ... ... бұрын жазылған Өтеміс хажының “Шыңғыснаме” еңбегінде Ақ
және Көк Орда ... ... ... ... ... билікті Батуға беру
жайлы әңгіме де кездеседі. Жошының өлімінен кейін үлкен ұлы Орда Ежен ... ... ... бір-біріне ұсынады. Нәтижесінде олар ... "Бір ... ... екі бала және басқа әйедерінен ... ... бала ... ұлы ханның ордасына аттанады. Олар ханға келген кезде, хан
оларға үш орда: Сайын (Бату) ханға Алтын босағалы Ақ ... ... ... – Күміс босағалы Көк Орда, ... ... ... Боз ... ... Ақ ... Көк Орданың тікелей мағынасын беретін болса,
онда олар Бату ханның батысқа жасаған жорығына дейін құрылған. Мұны Батудың
Орда ... ... ... ... кетеміз”, – деген сөздері дәлелдейді.
Үйлердің түсі Жошы балаларының Орда ... ... және Жошы ... ... Орда ... ұлысы шығыс аймақта болды, сондықтан “Көк
Орда” ұғымы ұлыстың шығыс бөлігіне, сол қанатқа, ал Ақ Орда ... ... оң ... тиесілі қолданылуы керек. Бұған батыс жорығынан кейінгі
Дунайға дейін созылған Жошы ұрпақтарының териториясы ... ... ... Ертіс және Жайық өзендері арасындағы иелік енеді. Соған
сәйкес, Батудың ... ... – Ақ ... ... ... ... ал Орда
Ежен ұлысы – Көк Орда, ... ... ... ... ... ... жж.) Орда Ежен ... Алакөл көлінен шығысқа қарай ... ... ... ... көлінен оңтүстік шығыс Татар сұлтандарының ең
алғашқы өкілі, ... ... Орда ... ... және мұнда оның өз ордасы
немесе әкесінің ордасы ... – деп ... ... ... Ежен ... ... іс жүзінде тәуелсіз ... ... Орда ... ... деп ... да, олардың құрылтай
жиналыстарына бармады. "Әуел бастан-ақ деп жазады ... ... ... Орда ... ... ... ... тұқымынан тараған хандарға
барған кезі болған емес, өйткені олар бір-бірінен ... ... ... өз ... ... патшалары болып табылады. Бірақ олар да
Батыйдың орынбасары кім болса соны өзінің патшасы әрі ... ... ... және ... есімдерін бұлар өз жарлықтарының жоғарғы жағына жазып
отырады"[11].
Іс жүзінде ХІІІ ... ... ... Орда Ежен ұлысы дербес
мемлекет болып, шығыс деректерінде ол Ақ Орда деп ... Оған ... хан ... ... және ... Батый хан және оның
мирасқорлары ғана емес, сондай-ақ, бүкіл империяның ... ... ... ... ... мәселе осымен тынып, мемлекет істеріне нақты араласу
болмаған. ... Орда ... Иран ... ... ... ... Ақ ... хандары XIII-XIV ғасырлар шебінде Хулагу
ұрпақтарымен дипломатиялық қатынаста болып, елшілер ... ... ... ... ... тек қана Жошы ... ... сонымен қатар, бүкіл Монғол империясының саяси өмірінде маңызды
рөл атқарғанын атап көрсетеді. Жошы ... ... ... Орда ... ... Батумен бірге биледі. Империяның орталығында
немерелері Күйік, ... ... ... және ... тағы бір ... ... етті.
Монғол империясында Мөңке қаған (1251-1259 жж.) және оның батыс
бөлігіндегі Жошы ұлысында Бату мен Орда ... ... ... ... Мысалы, Орда қайтыс болғаннан кейінгі хан ... ... ... болғанын көруге болады. Оның мұрагері болып таққа өзі
көзі тірісінде тағайындап кеткен 4-ші ұлы Күн-қыран ... Орда ... ... ... ... ... және оның ұрпақтарымен орнатқан
қатынас оның ұрпақтары ... де ... ... соң ... ... жаңа хан - ... ... ешқандай
саяси маңызы бар оқиғалар ... Ол ... ... аз ... ... - оның тек Орда ... ... соң билікке келгені
ғана айтылған [12].
Күн-Қыранның хронологиялық билеу кезеңі империяның ыдырай ... ұлы хан ... ... болған соң жоғарғы билікке таласқан оның інілері
Құбылай мен Арық-бұға арасындағы 1260 ... ... ... дейін
созылған өзара қырқыстарға тұстас ... ... ... ... ... қырқыстарға Күн-Қыранның қатысқандығы жөнінде ешбір ... ... ... ... ... ... ол ... ұрысып
жатқан екі жақты ашық қолдаудан қашып, сыртқы саяси мәселелерді шешуде Жошы
ұлысының жоғарғы ханы Беркеге (1257-1266 жж.), одан соң оның ... ... ... жж.) жүгінген.
Күн-Қыраннан соң билікке оның ұлы Қоныша келді. Рашид ад-Диннің
Қоныша туралы үзік-үзік мәліметтері оның сол ... ғана ... ... ... ... бара ... Монғол империясының саяси оқиғаларына
қатысып, маңызды рөл атқарғанын байқаймыз. Бұл автордың мәліметтері арқылы
Қоныша ... ... Ақ Орда ... ... толық біле аламыз. Оны
“Орда ұлысының ұзақ уақыт билеушісі болып тұрды”,-дейді [13].Сонымен ... ... тақ иесі ... өз ... тұсында сыртқы саясатта
ерекше белсенділік көрсетпесе де, болашақ хан ретінде Қоныша Ақ ... ... ... ... ... мен ... ұрпақтарының Құбылаймен
соғысына байланысты оқиғаларға қатысады.
Рашид ад-Дин бойынша Орда ... ... ... ... ... Егер
оның билік етуінің басы 1280 жыл ... оның аяғы 701 ... ... Рукн ... ... бойынша “701 жылы Татар жерлерінде болған
оқиғаларға Кунджидің өлімі жатады” [14]. Саяхатшы Марко Поло ... ... ... ол ... ... және халқын бейбіт биледі” [15].
Жоғарыдағы деректерден келтірілген мәліметтер арқылы ... 20 ... ... ... ... және ... болды деп айтуға болады.
Қорыта келе, ХІІІ ғасырда Ақ Орда ... ... ... ... және оның ... билік ету тұсында кейін тарих сахнасына шыққан
Қазақ мемлекетінің ... ... ... ... және жаңа
ұлыстық жүйені құрып берді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
Алаш орда6 бет
Алаш Орда құрылтайы8 бет
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
Алтын Орда 6 бет
Алтын Орда дәуірі әдеби мұраларының зерттелуі92 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь