Литосфера ластаушылары, қаупі және одан қорғану

1.1 Топырақ ресурстарының маңызы
1.2 Жел және су эрозиялары.
1.3 Топырақты эрозиядан қорғау.
1.4 Топырақты тұздану мен батпақтанудан қорғау
1.5 Топырақтың ластануы
Литосфера (грекше “lithos” - “тас” + “sphair” - “шар”) – жердің қабығы, құрамы силикатты, қалыңдығы 30-80 км болатын жер шарының сыртқы қатты тас қабықшасы. Литосферада тірі организмдер 3 км дейінгі тереңдікте тіршілік етеді.
Топырақ. Жер бетінде Күннің энергиясы заттардың екі айналымын: су айналымы мен атмосфера циркуляциясында байқалатын үлкен, немесе геологиялық және заттардың топырақ, өсімдіктер, микроорганизмдер мен жануарлар арасындағы айналымы - кіші немесе биологиялық айналымды туғызады. Екі айналым да бір-бірімен тығыз байланысты.
Топырақтың табиғи ландшафттар мен экожүйелердегі маңызы зор, оны жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады.
Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі В.В. Докучаев XX ғасырдың басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары, тіршілік ету заңдылықтары мен өзін-өзі реттеуге қабілетті табиғи-тарихи дене деп қарастырады, топырақтың планетаның тарихымен, тау жыныстарымен, климатымен, өсімдіктерімен, рельефімен және ландшафтымен тығыз байланысты болатынын атап көрсеткен.
Тау жыныстарының топыраққа айналу процесінің аса бір маңызды және жалпы құбылысы құрлықтың бүкіл бетін жауып жатқан гумустық қабаттың түзілуі болады. Бұл қабат топырақтың ең бір белсенді бөлігі болып саналады. Топыраққа ең алғаш рет М.В.Ломоносов ғылыми анықтама берді, ол: топырақ түзілу процесі құнарлылық түзіле жүретін өсімдіктер мен тау жыныстарының арасындағы ұзақ өзара қарым-қатынас деп көрсетті.
Топырақ ресурстары – Жер бетіндегі тіршілікке қажетті ең маңызды алғы шарттардың бірі болып табылады. Алайда оның шын мәніндегі маңызы мен ролін өз дәрежесінде бағалай алмай келеміз. Топырақ биосфераның компоненттерінің бірі ретінде адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін биохимиялық орта болып саналады, ол энергетикалық сиымдылығы жоғары, топырақ биотасы мен адамдар арасындағы тікелей және жанама әсерлерді тепе-теңдікте сақтап тұра алатын өздігінен тазару процестерінің механизмдерінің аса маңызды резерві болып табылады. Адамдарға азық-түлік пен жануарларға қоректі өндіру үшін қажетті жағдайлар тек топырақ арқылы ғана жасалынады.Топырақтың табиғи дене ретіндегі негізгі функциясы – атмосфералық жауын-шашынды жинақтау мен су балансын реттеу, өсімдіктерге қажетті қоректік элементтерді жинақтау, жер асты суларын түзу мен тазалығын қамтамасыз ету, ластаушы заттарды тасымалдау.
1. Ұ.Б. Асқарова “Экология және қоршаған ортаны қорғау”
2. Ғ. Сағымбаев “Экология негіздері”
3. Е. Мамбетқазиев “Табиғат қорғау”
Қ. Сыбанбеков
        
        Жоспар
Литосфера ластаушылары, қаупі және одан қорғану
1.1 Топырақ ресурстарының маңызы
1.2 Жел және су эрозиялары.
1.3 Топырақты эрозиядан қорғау.
1.4 Топырақты ... мен ... ... ... ... ... ... және одан қорғану
1. Топырақ ресурстарының маңызы
Литосфера (грекше “lithos” - “тас” + “sphair” - “шар”) – жердің қабығы,
құрамы ... ... 30-80 км ... жер ... ... ... ... Литосферада тірі организмдер 3 км дейінгі тереңдікте тіршілік
етеді.
Топырақ. Жер бетінде ... ... ... екі ... су
айналымы мен атмосфера циркуляциясында байқалатын үлкен, немесе геологиялық
және заттардың ... ... ... мен ... айналымы - кіші немесе биологиялық айналымды туғызады. Екі
айналым да бір-бірімен тығыз байланысты.
Топырақтың табиғи ... мен ... ... зор, ... ... деп қарастыруға болады.
Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі В.В. Докучаев XX
ғасырдың басында топырақты өзіне тән ... ... ... ... мен өзін-өзі реттеуге қабілетті табиғи-тарихи дене деп
қарастырады, топырақтың планетаның тарихымен, тау жыныстарымен, климатымен,
өсімдіктерімен, рельефімен және ландшафтымен тығыз ... ... ... ... ... ... процесінің аса бір маңызды және жалпы
құбылысы құрлықтың бүкіл бетін жауып жатқан гумустық қабаттың түзілуі
болады. Бұл қабат топырақтың ең бір ... ... ... саналады.
Топыраққа ең алғаш рет М.В.Ломоносов ғылыми анықтама берді, ол: топырақ
түзілу процесі құнарлылық түзіле жүретін өсімдіктер мен тау ... ұзақ ... ... деп ... ... – Жер ... тіршілікке қажетті ең маңызды алғы
шарттардың бірі болып табылады. Алайда оның шын мәніндегі маңызы мен ролін
өз дәрежесінде ... ... ... ... ... компоненттерінің
бірі ретінде адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін биохимиялық орта ... ол ... ... ... топырақ биотасы мен адамдар
арасындағы тікелей және жанама әсерлерді тепе-теңдікте сақтап тұра алатын
өздігінен тазару процестерінің механизмдерінің аса маңызды ... ... ... ... пен ... қоректі өндіру үшін қажетті
жағдайлар тек топырақ арқылы ғана жасалынады.Топырақтың табиғи дене
ретіндегі негізгі функциясы – атмосфералық жауын-шашынды жинақтау мен су
балансын реттеу, ... ... ... ... ... ... ... түзу мен тазалығын қамтамасыз ету, ластаушы заттарды
тасымалдау.
Топырақ – сыртқы орта жағдайлары: жылы, су, ауа, өсімдіктер мен
жануарлар, микроорганизмдердің ... ... ... ... ... қабаты. Топырақ түзгіш факторларға сол сияқты рельеф пен адамның іс-
әрекеті де жатады. Тірі организмдер топырақтың негізгі қасиеті ... ... ... ... ... дегеніміз – оның өсімдіктерді оларға қажетті
қоректік элементтермен, сумен және ... ... ету ... ... ... ... ... және адамның топыраққа әсер ету
нәтижесінде қалыптасады. Ол бүкіл адам баласының тіршілігінің көзі болып
табылатын аса маңызды ... ... ... өнімінің,
ауылшаруашылық дақылдары өндірісінің негізі.
Топырақ - барлық элементтердің аккумуляторы: ол оларды өзінде жинақтап,
сумен шайылып кетуден сақтайды. Өзінің қалыптасқан зат алмасу процесі ... ... жүйе ... ... ... ... (су тасқыны,
эрозия, құрғақшылық, т.б.) әсеріне қарсы тұра алады. Бірақ топырақ ... ... (жер ... мал жаю, ... ... ... уақытқа созылатын әсеріне сезімтал келеді. Топырақтың құнарлылығы адам
іс-әрекетіне де байланысты.
Топырақ – барлық материалдық игіліктердің көзі. Ол ... ... киім үшін ... құрылыс материалдарын береді. Топырақтың ең маңызды
байлық екендігін айта келіп, К.Маркс, еңбек – байлықтың ... ... ... ... ештеңкеге айырбасталмайтын табиғи ресурс. Қазіргі таңда, ғылым
әлі күнге дейін табиғи топырақтың орнын баса ... ... ... таба
алған жоқ. Өсімдіктерді топырақсыз өсірудің кез–келген әдісі (гидропонды,
пластопонды, аэрапонды) топырақтың ролін дәл өз мәнінде орындай алмайды.
Сондықтан адамзат қоғамы алдында тұрған және әлі де ... ... ... аса ... ... ... ... түзілу процесіндегі
өздігінен қалпына келу қабілетін сақтап қалуға барынша жағдай жасау.
Топырақ – ... ... ... ... алмасып отыратын,
олармен тығыз байланысты және биосфераның кейбір элементтеріне
(атмосфералық ауа, жер бетілік және жер астылық сулар) өзі де әсер ... өте ... ашық ... ... ... ... пен ауа райы
компоненттері, флора мен фауна, әсіресе соңғы ... ... ... әсерлерге ұшырап отыр. Топырақта эрозиялық процестер көбейіп,
өздігінен тазару қабілеті нашарлап, құнарлылығы ... ... ... тілінен аударғанда – “төмендеу”,
“артқа кету”) негізгі факторлары: эрозия, минералдық тыңайтқыштар
пестицидтерді шамадан тыс көп ... ... Жел және су ... өте ... ... ... ... өсу, даму және өзгеру үстінде
болады. Онда үздіксіз түзілу және ... ... ... ... Су, ... факторлардың топырақ пен оның қабаттарын бұзу, беткі құнарлы
қабатының сумен шайылу, ... ұшу ... ... деп ...... латынның “erodere” – “бұзу” деген сөзінен алынған.
Эрозия дегеніміз – топырақ жабынының су, не желмен шайылуы, бұзылуы. Бұл
кезде топырақтың ең құнарлы ... ... ... түзу ... жүру
жылдамдығы шамамен 0,5-2,0 см/100жыл болғанда қалыңдығы шамамен 18 см
болатын осы қабаттың табиғи жолмен түзілуіне 1400-1700 жыл қажет ... еді. Бұл ... ... ... 20-30 жыл, ... ... бір ғана қатты
жауған жаңбыр, не шаңды дауыл нәтижесінде болуы мүмкін.
Эрозиялық процестердің байқалу сипатына қарай қалыпты, не геологиялық
және жылдам, не ... ... ... ... ... – орманды жерлер мен шөптесін өсімдіктердің топырағында
болады. Ол өте жай байқалып, ... ... ... ... ... процестерінің нәтижесінде бір жылда қайта қалпына келе алады.
Жылдам эрозия – табиғи өсімдіктер ... ... ... ... ... ескерусіз пайдаланылған территорияларда байқалып, бұл
эрозия өте тез ... ... ... ... ... сызықтық, дефляция,
ирригациялық, өндірістік (техногендік), абразия, жайылымдық.
Жазықтық эрозия – тау беткейлеріндегі жоғары горизонттағы топырақтардың
жаңбыр, еріген қар суларымен ... ... – тау ... ... ... ... ... әсерінен терең жыралар мен жылғалар түзіп шайылуы.
Жел эрозиясы, не дефляция – ... ... ... ... бөлшектерінің желмен ұшуы.
Ирригациялық эрозия – суармалы егін шаруашылығымен айналысатын
аудандарда байқалып, топыраққа көп мөлшердегі су массасының берілуіне
байланысты болады. Бұл су ... ... ... де, ... бетімен
ағады. Су жіберілетін егістік жер азғана болса да тегіс болмаса топырақтың
қарашірігі сумен ... ... ... ... ағып ... Ирригациялық
эрозия кезінде бір уақытта эрозия да, топырақтың сортаңдауы да жүреді.
Өндірістік эрозия – пайдалы қазбаларды өндіру кезінде, ... ... ... ... үй, ... ... құрылысын, жолдар, газ
және мұнай құбырларын салу кезінде байқалады.
Абразия кезінде (өзендер, басқа да су ... ... ... және мал жайылатын жерлердің ауданы кемиді.
Шамадан тыс мал жаю ... ... ... ... ... – ауыршаруашылық техникалардың ауыр түрлерін
топырақтың өздігінен қалпына келу қабілетін ескермей пайдаланған
жағдайларда қалыптасады. Бұл кезде топырақтың структурасы бұзылады,
физикалық қасиеттері нашарлап, топырақ ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, АҚШ–да топырақтың тығыздалуы
мен бұзылуы жыл сайын 1млрд доллар шығын әкеледі.
Егіс далалары, әсіресе, жылына екі рет өнім жинайтын аудандарда ауыр
техникалардың ... ... ... ... ... төмендейді. Бұл зардаптарды болдырмаудың тиімді жолы – топырақты
минималды өңдеу, ... ... және ... да ... ... ... ауқымын ұлғайту арқылы арттыру.
Эрозия – құнарлылықтың жауы. Мамандардың есептеулері бойынша, әрбір
минут сайын жер шарында 44га жер ауылшаруашылық айналымынан шығып ... ... ... ... күн ... 3 ... аса га жерден айырылып
отырады. Ал барлығы қазіргі кезде 50 млн га ... жер ... ... ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарының өнімі
шамамен 20-40% төмендейді. Эрозияның зардаптары бұнымен бітпейді. Топырақ
беттеріндегі жыралар, арықтардың түзілүі топырақты өңдеу жұмыстарын
қиындатып, топырақ өңдеуші және өнім ... ... ... ... Топырақтың эрозиясы, олай болса, биогеоценоздардағы жануарлар
мен өсімдіктердің тіршілік ету ортасының ... ... ... ... тепе–теңдіктің бұзылуына әкеп соғады.
Эрозияға ең көп ұшыраған АҚШ жерлері. Соңғы 150 жылда барлығы 160 млн
га жердің 120 млн га ... ... 20 млн га жер ... ... ... ... жыл сайын жердің қоректік заттарға
4млрд тонна құнарлы қабаты жойылып отырады.
Жерорта теңізінің жағалауларына орналасқан елдердің топырақтары қатты
бұзылған. Пиреней ... ... мен ... Африканың шөл далалары,
Австралия, Канада, Индия, Пакистан мен Қытайдың бірқатар жерлері эрозияға
ұшыраған.
Эрозия адамдардың тиімсіз тіршілік әрекеттері, жер ресурстарын дұрыс
пайдаланбауы, ... ... ... ... қолдану
нәтижесінде жүреді.
1.3 Топырақты эрозиядан қорғау.
Топырақтың эрозиясымен күресу – егін ... ең ... ... ... ... шараларының ең негізгілерінің бірі – шаруашылық
ұйымдастыру жұмыстары. Бұл – территорияны дұрыс ұйымдастыру.
Шаруашылықтарда жерлерді су және жел эрозиясына ұшырау ... ... ... жасалынып, топырақтарға сәйкес
эрозияға қарсы іс–шараларын жүргізеді.
Агротехникалық шаралардан беткейлерде жерді көлденеңдеп жырту, ал ... ... су ... ... ... ... ... үшін жырту қабатын тереңдету арқылы да қол жеткізуге болады.
Агротехникалық ... сол ... ... ... ... тек ... эрозияға ұшыраған жерлерде желге төзімді қабаттарды жасау да
жатады. Дефляциға ұшыраған топырақтарда көп жылдық шөптерді өсіру арқылы
ауыспалы егісті қолдану өте тиімді ... ... ... ... ... ... орман–мелиорация жұмыстарын
жүргізу де үлкен роль атқарады. Топырақты құрғақшылық пен ыстық желдерден,
эрозиядан сақтауда ормандар егудің өте қолайлы ... ... ... ... В.В. Докучаев, Н.М.Сибирцев, т.с.с. үнемі атап көрсеткен.
Эрозиямен ... ... ... ... ... ... ... әкелетін
табиғи экожүйелерге тигізетінәсерді шектеу.Бұл әсіресе орманды пайдалануға
қатысты.
2.Жайылымдарда эрозиялық процестер көбінесе шектен тыс мал жаюмен
байланысты. Үлкен территорияларда шөптесін өсімдіктер жабынының зақымдануы
кезінде, ... ... ... жерлерде су және жел эрозиясы болуы мүмкін.
Таулы аудандарда шөптесін өсімдіктердің болмашы зақымдануының өзінде
(мысалы, жалғыз аяқ жол) су эрозиясының пайда болу ... орын ... ... ... ... негізгі жолы – мал жаю ережелерін сақтау
мен рекреациялық қысымды төмендету болып саналады.
3.Егістік жерлерді қорғау ... ... ... ... пайдалану;
• топырақты бекітетін тамырлары бар шөптер қоспасымен алмастыру;
• жиектік жырту (рельефтің горизонттарымен);
• өңдеуден бұрын бұзылатын құмды және ... ... ... ... егіс ... ... ... кезектестіру;
• танап қорғайтын орман белдеулерін жасау;
• топырақтың құрылымын түзуге мүмкіндік туғызатын ... ... ... әсер ... ... кемітетін техниканы пайдалану.
Суармалы егістердің дүние жүзіндегі ауданы шамамен 250млн га жуық.
Ирригациялық ... ... ... топырақтар екінші реттік
сортаңдануға ұшырайды. Оның мәні танаптағы топырақ суды сіңіріп, содан
соң булану мен өсімдіктерге транспирацияға қажетті судан артық су келіп
түседі. Бұл су ... жер ... ... суларына дейін жетіп, оның
деңгейінің көтерілуіне себеп болады. Мөлшерсіз, ретсіз суару кезінде
қысқа уақыт ... ... ... түрде булана бастайды. Суда
еріген тұздар топырақ бетінде жиналады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... және каналдардағы судың
топыраққа сіңіп кетуі арқылы грунт суларының мөлшері көбейеді. Суғару
каналдарынан судың фильтрациялануынан және дұрыс суармаудан топырақта
тұздардың мөлшерінің көбеюі ... ... ... деп ... Ал
бірінші реттік тұздану ретінде адамның әсерінсіз пайда болатын табиғи
тұздану процесін атайды. Екінші ... ... тек ... аудандарға
тән. Солтүстік аймақтарда шектен тыс суару топырақтың батпақтануына
әкеліп соқтырады.
Топырақтың тұздануы деп – натрий, кальций, ... ... ... өсуі мен ... зиянды әсер ететін
концентрацияда жинақталуын айтады. Бұл құбылыс әсіресе, ... ... мен ... т.б. ... климатты аймақтарда белең алып
отыр. Жыл сайын Жер шарында тұзданудан 200-300 мың га суармалы жер
қатардан ... ... ... ... ... 20-25млн га жер тұзданып,
өнім беру қабілетінен айрылған. Бұл жағдай, әсіресе Орта Азия ... ... ... көбірек байқалып отыр.
Тіпті тұзданудың аз ғана деңгейінде мақтаның өнімі 20-30%, жүгері
40-50%, бидай 50-60% қысқарады. Тұздану орташа жүрген аймақтарда
мақтаның ... екі есе ... ал ... тіпті өспейді.
1.4 Топырақты тұздану мен батпақтанудан қорғау
Топырақтың тұздануына себеп болатын факторлар ... ... ... пайда болған тұздың жел арқылы таралуы. Суда еріген
тұздар атмосфералық жауын-шашын арқылы да таралады.
Көбінесе топырақтың тұздануы грунт суларының құрамында болатын
тұздар ... ... жиі ... Егер олар ... ... ... ... нәтижесінде топырақтың жоғарғы қабатында тұздар
жинақталады. Климат неғұрлым құрғақ және топырақтың механикалық ... ... ... бұл процесс қарқынды жүреді.
Екінші реттік тұзданудың алдын алу ... бірі ... ... етіп ... дренаждар жасау. Сол сияқты жаңбырлатып суғару –
ирригациялық эрозияға қарсы күрес ... ... ... ... тұздарынан гипстеу арқылы тазартады.
Суарудың жетілдірілген технологияларын қолданумен қатар, жер асты
суларының деңгейінің көтерілуіне байланысты грунт суларын сорып алу
арқылы және ... шаю ... да ... ... ... ... кезде де міндетті түрде грунт суларын алып кету керек. Кейбір
жағдайда химиялық әдіс те жақсы нәтиже береді. Мысалы, ... ... ... ... ... үшін ... ... Бірақ бұл
әдіс қымбат және қоршаған ортаның тазалығы үшін тиімсіздеу.
Жер ресурстарына үлкен зиян ... ... бір ... - ... Оның орын алу себептері - өніммен бірге қоректік заттардың
топырақтан әкетілуі. Гумустың ... су ... және ... ... ... азуының нәтижесінде, құнарлылығы жойылып,
шөлге айналды.
Өніммен бірге әкетілетін қоректік заттарды топыраққа қайтарудың ең
тиімді әдісі органикалық тыңайтқыштарды қолдану, шөп себу, пар ... ... ... ... азуы ең ... органикалық
заттардың, оның ішінде негізгісі – қарашіріктің кемуімен байланысты.
Топырақ құнарлылығының жойылуы топырақты интенсивті өңдеуге, ауыр
ауылшаруашылық техникаларды ... ... ... ... ең ... ... ... мен минералдық тыңайтқыштарды
тиімсіз пайдалануға байланысты туындап отыр.
1.5 Топырақтың ластануы
Табиғи қорғаудың түрлі аспектілерін ескермей жүргізген адамның
шаруашылық іс-әрекеттері қоршаған ортаның, ... ... ... ... әкеп ... ... топырақ өндірістік, құрылыстардың
қалдықтарымен, жылу электр станцияларының күлімен, пайдалы қазбалар мен
құрылыс ... ... ... жердің бетіне шығарылып тасталған
жыныстар тау-тау болып үйілген, мұнай өнімдері жиналған, т.б. “индустриялық
далалар” пайда болады.
“Индустриялық далалардың” топырақтарында ештеңе өспейді. Бұның себебі,
ластаушы ... ... ... күйде топырақта өте аз мөлшерде
кездесетін химиялық элементтер болады. Олар көміртек, күкірт, молибден,
мыс, кадмий, мырыш, алюминий, никель, вольфрам, натрий, хлор, темір, ... ... ... ... ... ... ... топырақтағы
қалыптасқан қатынасы бұзылады.
Топырақтың ластануы тек қана адамның индустриялық қызметтерінен емес,
сонымен бірге ауылшаруашылық өндірістің нәтижесінде жүреді.
Топырақты ластаушы ... – мал ... ... ... көң дұрыс сақталмаған жағдайда суларды ластайды.
Мұнай өндіру және ... ... ... ... жуғыш заттармен
ластануына себеп болады. Нәтижесінде мұнай төгіліп, топырақтың бетінде
битумды заттардың түзілуіне әкеп соғады. Бұрғылау жұмыстары кезіндегі
қолданылатын ... ... ... ... ... ... Әдетте,
бұндай жерлерде өсімдіктер өспейді.
Көптеген жерлер тұрмыстық және өндірістік ... ... ... ластанады. Бұл үйінділерде тұрғын үйлер, мекемелерден шыққан
қалдықтар, әртүрлі синтетикалық материалдардан ... ... ... ... ... мен кір ... ... шыққан ағызынды
сулар, жаңбыр мен қар сулары, т.б толып жатқан қалдықтардың барлығы
топырақты қатты ластайды.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Ұ.Б. Асқарова “Экология және ... ... ... Ғ. Сағымбаев “Экология негіздері”
3. Е. Мамбетқазиев “Табиғат ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропогендік әсерлер10 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Еңбек қауіпсіз жүргізу үшін нұсқама түрлері10 бет
Ішкі геосфералар13 бет
Биосфера - әлемдік экожүйе3 бет
Жер сілкінуінің себептері мен түрлері6 бет
Литосфера8 бет
Литосфера - жер қабығы13 бет
Планетадағы заттардың айналымы5 бет
Цунамидын пайда болу себептері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь