Тойшыбек Қасаболатұлы - Жетісудағы қазақ ұлт-азаттық көтерілістің жетекшісі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..1.2б.
I. ТОЙШЫБЕК ӨСКЕН ОРТА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5б.
II. XIX ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ЖЕТІСУДАҒЫ САЯСИ АХУАЛ. ТОЙШЫБЕК БАТЫРДЫҢ ҰСТАНЫМЫ ... ... ..6б.
III. ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ЖАУЛАП АЛУ САЯСАТЫНА ҚАРСЫЛЫҚ ЖӘНЕ ТОЙШЫБЕК БИ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.10б.
IV. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11б.
V. ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12б.
Қазақ халқының сан жылғы тарихында небір тар жол тайғақ кешулерден елін аман-сау алып шығуға, тағдырдың тезінен, тозақтың көзінен сақтап қалуға ұмтылған дара тарихи тұлғалар болғаны белгілі. Мұндай ерлерін ел есінде сақтап, жырға қосып, данққа бөлеп, ұрпақтан-ұрпаққа үлгі қылып жеткізіп отырған. Патша өкіметі тұсында да, кеңестік дәуірде де, қанша күш салынғанымен, ұлттың азаттығы үшін күрес барысында туған өлеңдер мен жырларды, ел жадында сақталып қалған әңгіме-аңыздарды ұмыттыру мүмкін болмады.Аты аңызға айналған сол тарихи тұлғаларға бүгіндері ұлттық мүдде тұрғысынан лайықты баға беру жолында көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, тарихымыздың ақтаңдақ беттері ашыла түсуде.Соның арқасында кешегі өткен бабаларымыздың “найзаның ұшымен, білектің күшімен” жасаған ерлік істері көпшілік қауымға таныла бастады.Дегенмен де, өкінішке орай, осы күнге дейін зерттеушілердің назарынан тыс қалып келе жатқан белгілі тұлғалар қаншама. Солардың бірі –Жетісу өңірінің саяси тарихында өзіндік із қалдырған, XIX ғасырдың 40-50 жылдарындағы мұрағаттық құжаттардан жиі есімі кездесетін батыр, әрі би –Тойшыбек Қасаболатұлы. Бірақ әлі күнге дейін арнайы зерттеу жүргізілмегендіктен есімі де, шыққан руы да бұрмаланып, ақиқаты айтылмай келеді. 9 сыныптағы мектеп оқушыларына арналған Қазақстан тарихында (1, 90- б.) “Таушүбек”, “Жалпы тарих” журналындағы бір мақалада “Таушелек” (2, 61- бет) деп тура аталмай кете барған. Мұның себебі, орыс шенеуніктерінің құжаттарда қазақша, қырғызша кісі аттарын қате жазатындығында болса керек.
Тойшыбектің руын да кейінгі кезде шапырашты деп қателесу орын алды. Бірақ мұрағат құжаттарында және Ботпайлар шежіресін құрастұрушы Ә.Ақпейіловтың еңбектерінде оның руы Дулаттың Ботпай тармағы деп нақты көрсетіледі. І. Жансүгіровтің еңбегінде және “Хан Кене” атты жинақта(3) Жамбыл естелігін көшіріп жазуда жіберілген жаңылыстар кейінгі зерттеушілердің де шатасуына алып келген (аталған жинақта тек Тойшыбек қана емес, Дулаттың тағы бір белгілі адамы Байзақтың да руы қоңырат деп жаңсақ берілген).
Тойшыбектің және оның батыр ұлы Байсейіттің заманын бір кісідей білген және олардың ерлік істерін жырға қосып, аңыз қылып айтқан жетісулық ақындар – Сүйінбай, Жамбыл, Кенен, Саяділ т.б. шығармаларында және естеліктерінде де ол Дулаттың ботпай руынан екендігі айқын айтылады. Бір қарағанда, батырдың руында тұрған ештеңе жоқ сияқты, бірақ сол заманда батыр, би болып, бір рулы елдің намысын жыртып, қорғаны бола білген жандардың тегін тарқата алмай, шатасу елдігімізде сын болса керек.Тойшыбек бидің әкесінің атына байланысты да екі түрлі мәлімет бар. Тойшыбек бидің өзінің мөріне араб әрпімен “Тойшыбек Қасаболатұлы” деген жазу түскен (қосымшадағы Тойшыбек бидің мөріне қараңыз).
1. Қазақстан тарихы. –Алматы, 2001.
2. Жалпы тарих. 2004 № 2,3.
3. Хан Кене. –Алматы 9 бет.
4. Махаева А.Ш. Тойшыбек би және оның заманы
5. Ділібаев Ә. Ауыз әдбиеті үлгілері мен зерттеу мақалалары.-Алматы, 1999
6. Ақпейілов Ә. Тойшыбек // Жетісу. Энциклопедия. –Алматы, 1999.
7. Бекназаров Р. Оңтүстік Казахстан тарихының очеркі (XYIII-XIX ғ.ғ.) Алматы, 1976.
8. Қойгелдиев М. Жетісудағы Ресей билігі (XIXғ.-1917).
9. Әбілдаұлы Б. Сыпатай батыр. –Алматы, 2000
10. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. Ташкен, 1825
11. Янушкевич А. Қазақ даласына сапар туралы жазбалар.-Астана, 2003.
        
        КІРІСПЕ
Қазақ халқының сан жылғы тарихында небір тар жол тайғақ кешулерден елін
аман-сау алып шығуға, тағдырдың тезінен, тозақтың көзінен сақтап қалуға
ұмтылған дара тарихи ... ... ... ... ... ел есінде
сақтап, жырға қосып, данққа бөлеп, ұрпақтан-ұрпаққа үлгі қылып жеткізіп
отырған. Патша ... ... да, ... дәуірде де, қанша күш
салынғанымен, ұлттың азаттығы үшін күрес барысында туған өлеңдер мен
жырларды, ел ... ... ... ... ... мүмкін
болмады.Аты аңызға айналған сол тарихи тұлғаларға бүгіндері ұлттық мүдде
тұрғысынан ... баға беру ... ... ғылыми-зерттеу жұмыстары
жүргізіліп, тарихымыздың ақтаңдақ беттері ашыла түсуде.Соның ... ... ... ... ... білектің күшімен” жасаған
ерлік істері көпшілік қауымға таныла бастады.Дегенмен де, өкінішке орай,
осы күнге дейін зерттеушілердің ... тыс ... келе ... ... ... ... бірі –Жетісу өңірінің саяси тарихында өзіндік із
қалдырған, XIX ... 40-50 ... ... ... жиі ... ... әрі би ... Қасаболатұлы. Бірақ әлі күнге дейін
арнайы зерттеу жүргізілмегендіктен есімі де, шыққан руы да бұрмаланып,
ақиқаты айтылмай ... 9 ... ... ... ... ... (1, 90- б.) ... “Жалпы тарих” журналындағы бір мақалада
“Таушелек” (2, 61- бет) деп тура аталмай кете барған. Мұның себебі, орыс
шенеуніктерінің құжаттарда қазақша, қырғызша кісі ... ... ... ... руын да кейінгі кезде шапырашты деп қателесу орын алды.
Бірақ мұрағат құжаттарында және ... ... ... ... оның руы Дулаттың Ботпай тармағы деп нақты
көрсетіледі. І. Жансүгіровтің еңбегінде және ... ... атты ... ... ... ... жіберілген жаңылыстар кейінгі
зерттеушілердің де шатасуына алып келген (аталған жинақта тек ... ... ... тағы бір ... ... ... да руы қоңырат деп жаңсақ
берілген).
Тойшыбектің және оның батыр ұлы Байсейіттің ... бір ... және ... ... ... жырға қосып, аңыз қылып айтқан жетісулық
ақындар – Сүйінбай, ... ... ... т.б. шығармаларында және
естеліктерінде де ол Дулаттың ботпай руынан ... ... ... ... ... ... ... ештеңе жоқ сияқты, бірақ сол заманда
батыр, би болып, бір рулы ... ... ... ... бола ... тегін тарқата алмай, шатасу елдігімізде сын болса керек.Тойшыбек
бидің әкесінің атына байланысты да екі түрлі мәлімет бар. ... ... ... араб ... ... Қасаболатұлы” деген жазу түскен
(қосымшадағы Тойшыбек бидің мөріне ... Ал ... ... ... “Тойшыбек Әлмесов” деген атау ... ... (5) ... ... ... аты Әлмес” деп көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ала ... Ә.Ақпейіловтың
Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында тұратын Ботпайлар шежіресін
білетін қариялардан және Тойшыбектің ұрпақтарынан жиналған ... ... ... Тойшыбектің әкесінің аты Қасаболат, ал атасының
аты Әлмес ... ... ... ... ... ... бірінші жартысында Жетісу жерінде өмір кешкен атақты ... ... ... деректік материалдар аз емес.Соған қарамастан
қазақ халқының азаттығы жолында күрескен осынау тұлғаның ... ... ... ... өз ... ... келеді. Тек қана жуырда жарық көрген
“Жетісу” ... (6) ол ... ... рет ... ... ... ... энциклопедиялық мақаланы дайындаған Ә.Ақпейіловтің
бұл еңбегін қуана құптау керек. Себебі, ұлт тарихының ... ... ... Ұлы жүздегі ықпалды, ірі тұлғаның бірі ... ... алар ... ... ... көп ... қолға
алудың қажеттілігін аңғарта білді.
Мұрағат мәліметтерін зерделей қарағанда Тойшыбек Қасаболатұлы мен
оның ... ... ... ... ... ... ... құжаттарының
бір топтамасы Ресей Федерациясы Омбы облыстық мемлекеттік ... ... ... ... ... тұр. ... осы қордың 1
тізбесіндегі 236-істе тіркелген 50 парақтық құжаттың тарихи ... ... мол. ... ... ... бұрыштама қойылған бұл істің мазмұнын
Батыс-Сібір генерал-губераторы Горчаковке Үлкен Орда приставы ... ... ... Гутковскийден түскен мәлімдеме құрайды, сонымен
бірге қоқандықтардың Ұлы жүз сұлтандары мен би, ... ... ... Ал осы ... 238, 239, 240, 241, 249-іс ... және ... ... шенеуніктердің Әскери министрге жетісудағы
саяси жағдайға қатысты жіберген мәлімдемелері берілген.
Тойшыбек бидің заманы ... ... ... қоқандық
тарихшылар еңбектері береді. Қоқандық ... ... ... ... елі деп ... және Қоқан хандарының саясатына “Дешті
Қыпшақтағылардың” ... ... ... ... ... ұмытпайды,
сонымен бірге қазақ датқаларының да ұстанымдарын баян етеді.
Оңтүстік Қазақстанның тарихына арналған Р.Бекназаровтың ... (7) ... ... және ... ... саяси ұстанымдары, Ұлы
Жүз қазақтарының Қоқан, Ресей, Қытай бәсекелестігі кезіндегі,іс-қимылдары
жөнінде, кеңестік ... ... ... ... міні ... ... Еліміз тәуелсіздікке ие болғаннан кейінгі кезеңде
Т. Тарихи ... ... ... Ж.Қасымбаев, М.Қойгелдиев(8) сияқты
тарихшылар мен шежіре тарқатушылар (9)болды.
ТОЙШЫБЕК ӨСКЕН ... ... 1783 жылы ... ... ... ... ... Қыдырбекұлы атындағы ауыл аумағында туған.Дулаттың Ботпай ... ... аса ... ... бірі ... Орыс ... байланысты оның батыр атағы да ... Ал оның ... ... да ,атақты батыр атанатын да реті бар. Өйткені Тойшыбектің атасы
Әлмес пен ... ... ... бірі ... ... ... ұлы Қапсалаң да, немересі Диқанбай да батыр болғаны
тарихтан мәлім . Шоқан ... ... ... ... ұлы жүз ... Диқанбай батырдың аузынан жазылып алынған ғой. Тойшыбектің өз ... та ... ... ... ілесіп жоңғар басқыншыларына ... ... ... ... Осындай, қазақша айтқанда, «шынжыр
балақ, шұбар төс» әулеттен тараған Тойшыбектің беделі жоғары ... ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ ... ... ... ... ... ... таяп келе ... аңғарып,
біліп отырған батыр 1849 жылы Алматының ... ... ... ... ... түйіскен тұсына бекініс салдырады. Бекініс қабырғасының
ұзындығы 85 метр, биіктігі 5 метр болған. Патшалық ... ... ... ... ... қарсы тұру үшін,Тойшыбек Қоқан ... ... ... Сондықтан аталмыш бекіністе қоқандық Аққұлы бек басқарған
әскери гарнизон тұрады. 1850 жылы 19-23 көкек аралығында капитан Гутковский
2 ... бар 300 ... ... ... жасайды. Бірақ ала алмайды.
Тойшыбек жасағынан 200-ден астам адам ... Бір ... соң, яғни ... ... Ресейдің полковник Карбышев бастаған 1 мың 370 ... Шу ... ... тура ... ... қалған
бекіністі Карбышев талқандайды.
Тойшыбек енді өз ұлы ... ... ... ... қолдауымен Іленің сол жағалауынан орын тепкен орыстарға жиі-
жиі шабуылдар жасап, жау әскерін ... ... ... ... қарсы
орыстар да тұтқиылдан шабуыл жасаумен болған: 1854 жылы ... ... 2 ... бар 160 ... ... ... ... тиеді де,
40-астам адамын өлтіріп, үлкен ұлы Жанғазыны балашағасымен тұтқынға алып
кетеді. Тойшыбек ... ... ... ... ... кірген Іле
бойының казактарын шабуылдайды.Ақыры ол орыс билігі жете ... ... ... ... ... Батырдың соңғы жылдарғы өмірі
Шу өзенінің бергі бетінде өтеді.
Тойшыбек Қасаболатұлының өмір жолы ел ... аса ... ... ... бұл кезең батырдың туып, өскен жері-Жетісу
өңіріне үш мемлекеттің-Қытай, Қоқан және ... көз ... тұс ... соңы мен XIX ... ... Ұлы жүз ... құрамына кірген
рулардың ішінде саны жағынан ең көбі дулаттар болған. Олар, өзге аз санды
руларды айтпағанның өзінде, ... 5 есе, ... 3 есе ... ... ... ... санының көптігінен былай жауынгерлігімен,
бай-қуаттылығымен де ерекшеленген.
Тойшыбек би Ұлы жүздің осы ... ... ... ... еді.Ботпай
Дулаттан тараған 4 атаның бірі. Дулаттан Сиқым, Жаныс, Ботпай, Шымыр; ... тағы 4 ... ... Бидас, Қоралас-тарайды.
Тойшыбек батыр ауылы көшіп-қонған жер-ботпайлардың 4-ші тобы қоныс ... ... ... бұл ... ... ... яғни ... шатқалы”
деп атаған. Үшалматы өзендеріне Н.А.Аристов үлкен Алматы, Кіші Алматы ... бір ... ... ... ... ... жер, ... шатқалы сонау жоңғарлар кезінен-ақ талай шайқастардың куәсі
болған, талайлар көз ... ... қан ... ... Мұндай
Жетісудағы ең көркем жерге иелік етіп, ұстап тұру үшін Тойшыбектің өзі ... ... да ... ... ... көрген оқ жонар” демекші,
Тойшыбек әкесі Қасаболат батырдың, атасы Әлмес батырдың өнегесін көріп
өскен. ... 1798 ... ... ... ... ... қарсы Ботпайлар
күресіне қатысқан (10).
Тойшыбектің әкесі Қасаболат батыр, ... 1729 жылы ... ... Жамбыл ауданында, Жайсаң ауылында туылған. Қасаболат батыр жоңғар
шапқыншылығы кезінде ... ... ... ... ... қатысқан, жекпе-
жекке де шығып, жеңіске жеткен және Ұлы жүздің танымал батыры ретінде қазақ-
қығызға аты шыққан. Төле бидің тапсыруымен ... ... ... ... ... ... ... асуы арқылы өтетін жолды күзетіп,
жоңғар шапқыншыларын Жетісуға өткізбей, ел тыныштығын қорғаған. Қасаболат
батыр Арқарлы асуының ... ... ... көзге түскен. Қасаболат
батырдың сүйегі Сәмен батырдың күмбезінің жанына (Алматы облысының ... ... ... Алматы облысы, Жамбыл ауданының Таран елді
мекенінде ... ... ... өмір ... уақытын шамамен 1783-1860
жылдар аралығы деуге болады. XIX ... ... ... ... ... ... ... Тойшыбекті өз көзімен көрген поляк революционері
Адольф Янушкевич оны “Ұлы ... ... ... ... деп ... Ал орыс әскери шенеуніктері “бүлікші би ... ... ... жиі ... ... ... Марғұлан болған Ш.
Уәлиханов шығармаларының бірінші томында Тойшыбекке “қазақтың ... ... ... ірі ... феодалы, Қоқан хандығының басқаруға
қойған адамы, Ақсу өзені бойында әскери ... ... ... ... ... арғы ... да ... белгілі адамдар
болғандығында күмән жоқ. ... ... асуы XIX ... ... асуы” деп
те аталған екен (18). Тойшыбек бидің арғы аталарының бірі ... ... ... ... асуы кейін Пішкек уезіне қарайтын Ботпай болыстығы
құрамына енді.
“Ат тұяғын тай ... ... ... өте келе ... те, ... ... да бір-бір ауылдың иесіне айналды. Тойшыбектің үлкен ... ... ұл мен қыз ... ... Жанқожа, Шынқожа,
Асан, Шыңғыс, Керімбек, Байсейіт, Найзабек, Біташ және ... атты ... Осы ... ... аты ... ... болғаны-
Байсейіт батыр. Байсейіттің алып денелі батыр ... ... ... оны
“Қабан тіс”, “Кең сауыр”, “Бес құйрық” деп те атаған. Тойшыбектің қыздары
да Кенесары ханға, ... ... ... ұлы-хандазаға қалыңдық
болуларына қарағанда тартымды да ... ... әрі ... ... ... керек. Байсеиіттің батырлығы, Данагүлдің ақындығы Тойшыбек батырдың
ұл- қыздарының өнегелі ортада өскендіктерін аңғартады.
Тойшыбек батырдың өзі де ... ... ... қылған, білігі мықты
жандардың бірі ... оның ... ... ... де, ... де ... Байсейітке қарақалпақ қызын әперген) құдаласып,
жақындағы қырғыздармен де жақсы қарым- қатынастар орната білуінен көрінеді.
Ботпайда Ер Тойшыбек, хан ... ... ... ... жатты жақын, жарды кешу,
Ерлердің мәртебесі дардай еді,
-деп ... ... ақын ... ... ... да ... ... заманы XYIII ғасырдың соңы XIX ғасырдың 60 жылдарына
дейінгі ... ... Жас ... ер ... есею ... ... ... ширегі мен XIX ғасырдың бас кезіне сәйкес келеді, ал ... 40-60 ... қас ... ... ... өзі де ... танылып, ел
қорғауға, билік айтуға ... ... ... ... ... ... Кенесары хан Жетісуға ат басын тірегенде ... ... ... ... ... Тойшыбек ауылы, жалпы Ұлы жүз ... орыс ... ... ... ... ... ретінде
дәріптеп, қарсы алды. Бұл кезде Тойшыбек замана ағымын, Кенесары ханның
Жетісуға ... ... ... ... қолдау танытты.Кенесары ханнан да
тағлым ала жүріп, Тойшыбек би, әсіресе , 1850- 1855 ... ... ... ... қарсы жан аямай ... ... ... Ұлы жүз ... ... қазақтар өз мүддесі тұрғысынан
қарап, бірде ... ... ... ... ... Жетісу жеріндегі қазақтардың
мүддесін білдіргендер азулы билер, төрелер мен ... ... ... ... би де бар ... Тойшыбек би дулаттарды басқарушы Әли
төре, албандарды билеген Тезек төре, жалайырлардың ... ... ... сұлтан, Сыпатай би, Диқанбай би, Бөлтірік шешен, Саурық ... ... және ... ... ... өз ... ... орай
қызмет етті. Олардың әрқайсысы болашақта неболарын білмеді, бірақ болашақ
ұрпақ қамы үшін өз ... ... ... ... ... ... жолы, қилы оқиғалары олардың тағдырын да, ... ... ... ... ... ... қалу ... Тойшыбек
те, оның замандастары да талай тар жол , ... ... ... XIX ... ... ... ... САЯСИ АХУАЛ. ТОЙШЫБЕК
БАТЫРДЫҢ ҰСТАНЫМЫ
Қоқан хандығының атты әскері негізінен ... ... ... ... ... ... халқының ең көп бөлігін құрап, бақуатты
тұрмыс-тіршілік кешіп жатқанын, қоқандық ... ... ... ... жерлерде өздері тұрмаса да ... бар ... 1863 ... ... ... ... саяхатшы А. Вампери олардың санын
сұрағанда қазақтар: “алдымен даладағы құмды сана, содан соң бізді сана” деп
күле жауап беретін ... ... би ... Ұлы жүздің дулат руын ... ... ... жатқызуға болады. Дулаттар, соның ішінде Тойшыбек би басқарған
Ботпайдың Шағатайлары, қоқандықтарға зекет төлеп, қажет кезде әскерге жігіт
берді, тіпті кейіндері ... орыс ... ... ... мен Шу
бойы қырғыздарының көмегіне сүйеніп, орыс ... ... ... ... сол жағалауындағы қазақтар бәрінен де
қоқандықтардың ықпалына көбірек ... ... ... ... осы ... ... ... би, Диқанбай би, Байзақ датқа, ... би ... бар ... ... бидің орыс жаулаушылығына қарсы күрескен кезі
көбіне Құдияр ханның билік еткен тұсына ... ... ... ... ... ... хан, ал шешесі қырғыз қызы Жарқынайым еді. Құдияр таққа ... ... 13 ... қыпшақ-қырғыздың әскербасы-Мұсылманқұлдың жәрдемімен
отырған және 1858 жылға дейін билік құрды, араға жылдар ... ... ... ... ... рет 1865-1875 жылдары хан болған. ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақ
атқарған (Құдиярдың жас болуына байланысты). Тойшыбек ... ... ... ... Ол қызы ... ... ханның ұлына ұзатқан.
Құдияр ханды орыстар Орынборға ... ... ... ... оның ... ... ... жәрдем берген. Әсіресе, Кіші
жүздің шекті руынан шыққан би, әрі ... ... ... ... ... Сол үшін ... хан ... Кенжені Әзбергенге
қосқан. Барлық Дулаттар сияқты ... те ... ... ... ... ... үлгі-өнеге тұтқан. Әли төре де Тойшыбекпен келелі істерді
ақылдасып, бірге шешіп ... 1846 жылы ... ... ... мен
Тойшыбектің бірге келіп жолығулары олардың замандас қана ... ... ... ... аңғартады. Әли төренің орыс әскерилеріне берген
мәлімдемелерінде Тойшыбек пен Байсейіт батыр туралы ауыз ашпауы да ... ... ... ... сыйлап өткендігін білдіреді.
Қасболат батырдың ұрпағы Тойшыбек би, әрі ... ... ... ... бай, ... ... бірі болған. Оның ауылы қонған Шұбарағаш немесе
Үшалматы щатқалы Жетісудағы ең бір көркем де құнарлы, керуен жолы ... ... бар ... ... замандастары жазып кеткені белгі
III. ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ЖАУЛАП АЛУ САЯСАТЫНА ҚАРСЫЛЫҚ ЖӘНЕ ТОЙШЫБЕК БИ
Көнекөз қариялардың айуына қарағанда, Тойшыбек ... ... ... ... км ... ... ... облысының Іле ауданына қарайтын
“Қосөзен” ауылы маңында орналасқан.Тойшыбек қорғаны Үлкен Алматы ... құяр ... ... оның ... ... яғни ... қорғаныс
жағдайына келтірілгені орыс шенеуніктерінің құпия мәлімдемелерінде
айтылады. ... ... ... қалт ... қадағалап отырған
қоқандықтар Ұлы жүздің Ресей бодандығын қабылдауына жауап ... 1848 ... ... ... ... 3000 адамдық әскер жібереді. Тойшыбек
қорғанына ... ... ... сұлтанның иелігіндегі қазақтардан зекет
жинап, ... ... ... өз ... ... ... ... Аққұлы
тек үгіт-насихат жүргізіп қана қоймай, қазақ ауылдарының малын барымталап
кетіп отырды.
Тойшыбек бекінісі ... ... ... ... ... жолы
бойында орналасқандықтан қоқандықтар үшін де, ... үшін де ... ел үшін де ... және ... ... зор ... ... өтетін үш керуен жолының ішінде осы Тойшыбек бекінісі ... жол сол ... ... үшін ... ... есептелінген. Бұл
керуен жолы бойын жағалай қазақ ауылдарының қонуы да сауда керуендерінің
жүріп-тұруына ыңғайлы еді. ... ... ... жолы бойын қоныстанған
адамдардың басым бөлігі керуендер саудасына қызмет етуге ... үшін ... ... алу Іле ... нық ... мүмкіндігін
беретін еді.
1847 жылы Қапал бекінісін салып, Жетісуға аяқ тіреген соң, патшалық
Ресей осы жер арқылы өтетін 5 ... ... ... етуге ұмтылып бақты. Ол
үшін ұлы жүз жерін тездете Ресейге қосу қажет болды. Қытай үкіметі де ... тек Ұлы жүз ... ... ғана қатынас жасауға рұқсат етті.
Соған байланысты 1848 жылы Ұлы жүз қазақтарының приставы К.К.Гутковскийге
Ресей үшін ... ... ... ... ... баса ... ... орыс саудасын жүргізуге ресми түрде қол жеткізу үшін Қытай
үкіметімен келісімге ... бар ... ... Ішкі ... ... Цин ... бұл ... бойынша Ресей империясымен ... ... ... ... орыс ... ақыры Шәуешек пен Құлжада ғана
сауда-саттық жасауға рұқсат етеді.
1850 жылы 25 ... ... ... ... ... ... ... жүргізуіне құқықтық негіз салып берді. Қытаймен бірқыдыру
келіссөздерге қол жеткізген Ресей енді ... ... ... ... ... ... жолдарына бақылауды жеке өз қолына алуды көздеп,
әскери экспедициялар ұйымдастыруға кірісіп кетеді.Осылайша, маңызды ... ... ... Тойшыбек қорғаны үшін қоқандықтар мен орыстар
арасында бәсекелестік ... ... ... 1850 жылғы шайқасқа алып келеді.
Жалайырларға билік етуден шеттеп қалған сұлтан Сүйік Абылайхановпен ... ... ... ... ... Қапалдан отрядымен 1850ж.
наурызда шығады. Оның отряды 225 ... (бір ... 300 ... ... алды мен ... екі ... алып жүреді.Гутковскийдің
одан арғы мәләметіне қарағанда, Жартасты шатқалына жеткенде Кендірбай би
отряды Шеңілдідегі өткелге ... ... ... ... ... ... ... бекінісіне жету қиын да ұзақ болатын. Бұл жолды таңдаудың
себебін ... ... ... ... екі кісі келіп, сұлтанның
ауылында дайындалған 20 сал Түргеннің бойында тұр және ... ... ... емес деп айтқандығымен түсіндіреді. Ал отрядпен бірге келе ... ... ... ... бар ... алға ... ... биден қаймығып, көктемгі жауын-шашында кім білсін деп ... ... ... ... ... бармайды, сондықтан Гутковскийге
Түргенге ... ... ... амал ... ... ... ... бірнеше билерді ерткен Рүстемнің
баласы Абылай келіп, ... ... ... ... ... ... басқа жаққа аудару мақсатында түрлі ұсыныс ... ... 200 ... жігітін қосып,өзінің билігіне көнбеген Шымырбай
бидің жазасын тартқызайық деп бір көреді. Гутковский қосымша күштің қажет
еместігін, ... ... ... ... ... ... бас
тартумен болады. Рүстемнің ауылына жеткенде, көлік дайын еместігі белгілі
болады. Абылай халықтың өзін тыңдамайтынын, елді тәртіпке ... үшін ... ... тағы ... ... ... ... деп шабылтпай-ақ қойсақ
болар еді, бірақ өзі ... кісі ... осы ... ... ... ... дайын деді, сөйтіп, сөзінің бәрі қарама-қаршылықты болды
(4). Гутковский қазақтардың өздеріне қарсы қаруланып жатқандығын, ... 3000 ... ... ... ... ... ... бірақ бұл
мәліметті де Абылай теріске шығарып, үйсіндер қырғызға қарсы қол жиып еді,
кейін тарқап ... деп ... ... онша сене ... ... билерге хат жолдап, отрядты қолдауға шақырады. Рүстем
бекінісі құз жардың ... ... саз ... ... ... ... ... 8-9 футтай (шамамен 3 метрдей),
қабырғаларының қалыңдығы 1,5 ... ... ... ... ... әрқайсысының ұзындығы 32 метрдей деп ... ... ... ... саз ... ... ... қоймалары
қабырғадан асыра ату үшін қолданылатын орын ... ... ... Қамалдың қабырғаларында мылтық, зеңбірек ататын ... ... Атты ... ... ... ... ... қамал
бірнеше қатар ормен айналдыра қоршалған.
19 сәуірде ... ... 7-лер ... ... ... ... оның Рүстем бекінісінен мүлдем бөлек екедігіне көз жеткізеді.
Тойшыбек ... әр ... 40 ... (85,2м) болған, яғи Рүстем
және ... ... ... ... ... 75м ... ... екендігі байқалады. Жол бастап жүрген Абылай мен Әшекейдің
отряды бекініске артиллерия өте алмайтын жағынан ... ... ... ... де ... 19 ... ... бекіністі
атқылауға кіріседі. Бекініс ішіндегі қоқандық ... мен ... күші бұл күні ... ... ... Бекініс сыртындағы атты
қазақ ... ... ... ... жақындатпауға тырысып, орыс
әскерлерінің жолын бөгеу барысында біразы оққа ұшады. Олар зеңбірек оғына
қарамастан орыс әскерлеріне ... ... ұрыс ... ұмтылады. Тойшыбек туы
астында Гутковский отрядына қарсы 3000-дай адам жиналады. Диқанбай би 200-
дей атты ... ... ... ... ... ... ... алғашқы күні төтеп береді. Әйтсе де орыс әскерінің
тәжірибелі қолбасшысы қоқандықтардың ... жай ... ... ... саз ... қыл араластырып өрілген кірпіштен салынған
бекіністі бірінші күні ала ... орыс ... ... ... яғни 20
сәуір күні, 30 әскер жіберіп шабуылмен алуға ұмтылады, ... ... ... ... Бұл күні Тойшыбек туы астында жиналғандардың саны 4000
мыңға жетеді.
20 сәуір ... ... таң ... күн ... ... жалғасады.
Бекініс ішіндегі әскерлер орыс әскерелерін бекініске жақындатпай, жақындап
қалғандардың басына тас, балшық, жанған ... ... ... ... Амалы құрыған Гутковский бекініске әскерді ... ... яғни ... ... ... ... ойлап, отрядты солай қарай бастап
жүреді. Қоқандықтар орыс әскерлері шегінген екен деп қалып, бір ... ... ... ... ... Алайда зеңбіректі арқанмен
сүйреткен 7 кісі орыс ... ... ... 5 адам ... ... 2 адам ... ... түседі. Алайда олар бастарына
төнген қауіпке қарамастан ... жау ... ... ... көлге
батырып үлгеріп, ерліктің тамаша көрінісін көрсетеді. ... ... ... сарбаздар бекіністің ішінде барлығы 150 адам бар екенін ... ... екі ... ... қорғаушыларға қарсы зеңбіректен 84 рет
оқ атады, бірақ бәрібір жеңіске жете ... ... ... үстіне көбейе түседі. Барынша қуат ала бастаған қазақ-қоқан
қолының түнгі шабуылынан Гутковский ... 20 ... ... жауған
қатты нөсер мен қою қараңғылық ... ... Орыс ... от та ... ... Ал ... қолы ... 1,5-2
шақырымдай жерде от жағып, түнеп шығады.
19, 20 сәуір күні Тойшыбек бекінісі түбінде орыстар жақтан 1 ... ... 7 адам ... ... ал ... қолы ... 7 адам қаза
болады. 21 сәуір күні орыс ... ... ... ... Үшалматы
өзендеріне қарай шегіне бастайды. Бірақ Үшалматы бойында ... ... ... қолы қосылып, қазақтардың саны 6-7 мыңға дейін жетеді.
Қазақ қолын басқарушылар ... ... ... ... би де
болады.Тойшыбек қорғаны үшін шайқаста жеңіліс тапқан орыс әскерлері келесі
ұрысқа әзірлікті мұқият, әрі құпия жүргізді,бәрін елеп, ... ... ... 1850 ... ... ... ... өзі Жетісуға,
Қапалға келіп, жағдайды өз көзімен көріп, тексеру жүргізеді. Ұлы жүздің
билері мен ... ... ... ... ... жасап,
Гутковскийдің экспедициясының даярланып жатқанын ... ... ... ... ... аға ... ... орнына Сүйік
Абылайхановты тағайындайды. Сөйтіп, ұлы жүздің ел ... ... ... ... Тойшыбек бекінісіне жаңа экспедиция жіберу
керек деген ұсынысын ... I ... да ... ... орыс ... ... ... қалмау үшін Тойшыбек ... ... ... ... талқылады.
1851 жылғы Тойшыбек бекінісін алуға баратын экспедицияны ... ... ... ... ... ... ... ауылдарына қарсы шараларға
талай қатысқан подполковник Карбышевтің кандидатурасы қатаң тексеруден
өтіп, бекітіледі. Оны ... ... өзі ... ... ... ... беріп, қуатайды. Экспедицияның жасақталу барысы
аса құпия ұсталады.
Карбышев отряды оған қатысқан қазақтарды ... 1 мың ... ... ... ... ... ... рең беруді көздеген Құлжада болатын Ресейдің Қытай ... де игі ... ... деп ... бұл ... үлкен көңіл бөлінді. Бірақ Карбышев экспедициясы мен Тойшыбек
қолы майдан даласында ... ... ... би мен ... би ... бойы қазақтары өзендеріне қарсы үлкен күштің келе ... ... тең емес ... ... ... экспедициясы келгенге дейін шегініс
жасап, Пішкек бекінісіне қарай өшіп кетеді. 1851 ... ... ... Қапал бекінісінен Тойшыбек қорғанына бет алған Карбышев ... ... және ... Әлиевтің атты жасағы алып жүреді. Талғар ... құяр ... ... өз жасақтарымен албан руының сұлтаны Дүрәлі
Хәкімбеков және суан руын басқарушы ... ... ... Карбышевтің
Ілеге қарай қозғалысы ерекше отрядпен қорғалады.
Тойшыбек қорғанын қорғаушылар Карбышев отрядымен күресуде ... ... ... соң, оны ... ... ... отряды 1851 жылдың
8 маусымында зеңбірекпен атқылап, бос ... ... ... астан-
кестеңін шығарады. Бұдан соң Гутковскийге қарсылық көрсеткендер, яғни
көтерілісшілер қатаң жазаланды. Рүстем сұлтанның ұлы ... ... ... ... мен билері арасында алакөздік тудыру
мақсатында Сүйік Абылайханов жалайырға қайта ... ... ... ... ... ... қатысты деп көрсетілді,бірақ барынша
кінәлілер Тойшыбек, Әшекей, ... ... ... ... және
Рүстем сұлтанның туыстары деп табылып, оларды ұстап, Қапалға әкелу, ... ... ... ... ... ... ... Мұндай қысымға
шыдамаған Іле қазақтары Шудың арғы бетіне көшуге мәжбүр болады. 1851 жылы
Әділбек, Дәуітәлі, Тұрғанбай, Қазбек би ... ел де ... ... ... ... аңду, түрлі жолдармен қысым көрсету тоқталмайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тойшыбек би ... өз ... ... қоса ел ... ... ... ... біліктілігімен де танылып, Ұлы жүз қазақтарының атақты
адамдарының бірі болды. Оның ... ... ... ... ... мәліметтер Тойшыбек бидің Үшалматы өңірінде бекініс қамал
салып, Ташкенттен Құлжаға өтетін ... ... ... орнатқанынын
айғақтайды. Тойшыбек би өз замандастары Боранбай манап, Атамқұл би, ... ... ... ... би және ... ... өз ... бекініс
тұрғызды. Сондықтан да бұл бекініс Тойшыбекқорған деп аталды.
Тойшыбек бидің Ұлы жүз қазақтары арасындағы беделі мен ... ... ... ... ... ... хандары мен
қырғыз манаптарының, Ұлы жүз қазақтарын басқарушы приставтардың ... тура ... Ел ... орыс отарлық саясатының салқыны есіп,
біртұтас жұрт “орыстық”, “қоқандық” болып бөлініп, Қоқан хандарының ... ел ... ... ... 1845 жылы ... бір топ билермен
бірге патша ... ... ... ... Ұлы жүз ... атынан
елшілікке кеткен дулаттардың Мәуке биі Омбыға ... ... ... ... ... ... ... да батыр ұлы Байсейітпен бірге құшақ жая қарсы
алды. Хан Кененің орыс отаршылдығына қарсы ... Ұлы ... ... ... және ... да батырларымен бірге қолдау көрсетті. Жетісуға
арып-ашып келген ханға қазақ-қырғыз салтыменен қызын ... құда да ... ... ханның қырғыздармен соғысын құп алмады.
Хан Кене мен дулат билеушілері арасында қырғызға жорық туралы тартыс
туғанда ... би ... ... ... Үш ... бірі ... екеуі
патша үкіметі қол астына өтіп кеткен кезде көрші елге ... ... ... ... ... мен Рүстем төренің,
ботбайлардың азулы билерінің бірі-Сыпатайдың, Ысты ... ... ... ... ... ... Оның ... Ботбайдың
Шағатайлары мен Сарыбағыштың Есенқұлы арасындағы Қапсалаң ... ... ... келе ... ... құда-жекжаттық, туыстық қатынастарды бұза
алмады. Тойшыбек бидің заманы аса ... ... ... толы ... заман болды. Сол заманға орай оның замандастары ... ... ... ... ұстап, бірде Қоқанға, ... ... ... ... келісті. Бірақ қалайда қасиетті жер мен суын, тіл ... ... ... ... туын ... ... ... Тойшыбек сияқты қазақ батырларына: “Ер-ел тарихының белі.
Ол өзі тірісінде бір танылады, өзі өткен соң ... ... ... біліп,
қасиетін таныған сайын тағы танылады. Бір кезде бел ... ... ... өз ... көрсетіп кеткен туымен, тастап кеткен үлгісімен, нұсқап
кеткен бетімен енді бел ғана емес, биік тұғыр, ... тау ... ... ... ... ... ... Бұдан артық баға бар ма ?!
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... ... ... 2001.
2. Жалпы тарих. 2004 № 2,3.
3. Хан Кене. –Алматы 9 ... ... А.Ш. ... би және оның ... ... Ә. Ауыз әдбиеті үлгілері мен зерттеу мақалалары.-Алматы, 1999
6. Ақпейілов Ә. Тойшыбек // Жетісу. Энциклопедия. –Алматы, 1999.
7. Бекназаров Р. ... ... ... очеркі (XYIII-XIX ғ.ғ.)
Алматы, 1976.
8. Қойгелдиев М. Жетісудағы Ресей билігі (XIXғ.-1917).
9. ... Б. ... ... ... ... ... М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. Ташкен,
1825
11. Янушкевич А. ... ... ... ... жазбалар.-Астана, 2003.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................1-2б.
I. ТОЙШЫБЕК ӨСКЕН
ОРТА..................................................3-5б.
II. XIX ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ЖЕТІСУДАҒЫ САЯСИ АХУАЛ. ТОЙШЫБЕК
БАТЫРДЫҢ ҰСТАНЫМЫ..........6б.
III. ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ... АЛУ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ЖӘНЕ ... МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
БАЯНДАМА
Тақырыбы: Тойшыбек Қасаболатұлы-Жетісудағы қазақ ұлт-азаттық көтерілістің
жетекшісі.(Тойшыбек Қасаболатұлының туғанына 225 жылдығына ... ... ... ... ... ... А.Ш
АЛМАТЫ-2008

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дін мен дәстүр (дүкеншінің әңгімесі)11 бет
Махаббат поэзиясы (өлеңдер жинағы)8 бет
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь