Несиелік процесті ұйымдастыру және оны жетілдіру

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4
II. Негізгі бөлім. Несиелік процесті ұйымдастыру және оны жетілдіру.
2.1. Несиенің мәні және қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8
2.2. Несиенің құрылымы мен функциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.14
2.3. Несиенің формалары және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15.21
2.4. Қарыз пайызының экономикалық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22.26
2.5. Несиелік ресурстар және олардың қалыптасу көздері ... ... ... ... ..27.28
2.6. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29.30
III. Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
Нарықтық экономикада несие-банк жүйесі маңызды роль атқарады. Ол арқылы кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың ақшалай есеп айырысулар мен төлемдері жүргізіледі, ол уақытша бос ақшалай қаражаттарды, халықтың жинақтары мен табыстарын жұмылдырады және белсенді түрде жұмыс жасайтын капиталға айналдырады, сондай-ақ көптеген түрлі несиелік, сақтандыру, делдалдық, инвестициялық, сенім, кеңес беру және басқа да операцияларды орындайды.
Несиені экономикалық категория ретінде қарыз мәмлесі негізінде көрінетін және дамитын өндірістік қатынас арқылы анықтау керек. Қарыз мәмлесі несиені экономикалық категория ретінде өз бетінше сипаттамайды; оны осы мәміле негізінде пайда болатын өндірістік байланыстар немесе жүзеге асу формасы – қарыз мәмілесі болып табылатын өндірістік қатынастар сипаттайды. Қарыз мәмілесі тауар шаруашылығының әр түрлі сатыларына тән. Экономиканың тарихи дамуымен бұл мәмілелер жиілейді, ұлғаяды, жетілдіріледі және жалпылама мәнге ие болады.
Әр түрлі шаруашылық жүйелерінде кездесетін мәміле типтерінің формалды ұқсастығы олардың бір атауымен – «несие» - бекітіледі, бірақ әр түрлі дәуірлердің несиелік қатынастары бір атауды сақтай отырып әр түрлі мәнге, мазмұнға, табиғатқа ие.
Осылайша, несие-өндірістік қатынастарды білдіретін экономикалық категория. Несие эеономикалық категория ғана емес, сонымен қатар тарихи категория екенін атап өту керек. Ол өндірістік күштердің тек белгілі бір дамуында пайда болады. Экономикалық категориялар – жалпы тарихи категориялар. Несиенің және несиелік қатынастардың пайда болуына табиғи негіз, тауар шаруашылығы болып табылады.
Несие бәрінен бұрын тауар өндірісі процесінде пайда болатын оның негізгі өндірістік қатынастарымен анықталатын қоғамның әлеуметтік байланыстарының белгілі бір типі. Сондықтан несие экономикалық категория ретінде тек өндірістік қатынастар шеңберінде ғана сипатталуы мүмкін. Бұл несиені экономикалық мазмұны, көзқарасы тұрғысынан қарастыруға қатысты. Несие әлеуметтік байланыстың белгілі бір типі бола отырып, өндірістік қатынастар тобына жатады.
Осы курстық жұмысымда несиенің мәнін, құрылымын, қажеттілігін және нарықтық экономикадағы несиенің ролін қарастырамын.
1) «Ақша, несие, банктер»: Оқулық / Ғ.С.Сейтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001.
2) Хамитов Н.Н. «Банк ісі» лекциялар курсы. Алматы: Экономика баспасы 2006ж.
3) Мақыш С.Б. «Коммерциялық банктер операциялары». Оқу құралы Алматы 2004ж.
4) Вестник КазНУ. Серия экономическая №3 2006г.
5) Давлетова М.Т. «Кредитная деятельность банков в Казахстане». Учебное пособие – Алматы 2001г.
6) Статбюлетень НацБанка РК на 2007г.
7) Исаев А. «Қазақстанның банк секторының күйі қандай?» Айқын газеті 2007ж
8) Сауытбекова Ә. «Банк жүйесінің өзекті мәселелері». «Дала мен қала» газеті – 2006ж.
9) Рамазанов Н. Кредитные риски\деловая неделя\от 22.03.02.
10) Зиябеков Б. «Кред. бюро – инсрумент выявления рисков» Банки Казахстана №2 2002г.
        
        Жоспар:
I.
Кіріспе.................................................................
........................................3-4
II. Негізгі бөлім. Несиелік процесті ұйымдастыру және оны жетілдіру.
1. Несиенің мәні ... ... ... ... Несиенің формалары және
түрлері.................................................15-21
4. Қарыз пайызының экономикалық
мәні..........................................22-26
5. Несиелік ресурстар және олардың қалыптасу көздері..................27-
28
6.
Қорытынды...............................................................
.........................29-30
III. Қолданылған әдебиеттер
тізімі.............................................................31
Кіріспе
Нарықтық экономикада несие-банк жүйесі ... роль ... ... кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың ақшалай есеп ... ... ... ол ... бос ... ... халықтың
жинақтары мен табыстарын жұмылдырады және белсенді түрде ... ... ... сондай-ақ көптеген түрлі несиелік, сақтандыру,
делдалдық, инвестициялық, сенім, кеңес беру және ... да ... ... ... ... ... ... негізінде
көрінетін және дамитын өндірістік қатынас арқылы ... ... ... ... ... категория ретінде өз бетінше сипаттамайды; оны
осы мәміле ... ... ... ... ... ... ... асу
формасы – қарыз мәмілесі болып табылатын өндірістік қатынастар сипаттайды.
Қарыз мәмілесі тауар шаруашылығының әр түрлі сатыларына тән. ... ... бұл ... ... ... ... ... мәнге ие болады.
Әр түрлі шаруашылық жүйелерінде кездесетін мәміле типтерінің формалды
ұқсастығы олардың бір атауымен – ... - ... ... әр түрлі
дәуірлердің несиелік қатынастары бір ... ... ... әр ... ... табиғатқа ие.
Осылайша, несие-өндірістік қатынастарды білдіретін ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар тарихи
категория ... атап өту ... Ол ... ... тек ... бір
дамуында пайда болады. Экономикалық ...... ... ... және ... ... пайда болуына табиғи
негіз, тауар шаруашылығы болып табылады.
Несие бәрінен бұрын тауар өндірісі ... ... ... ... ... қатынастарымен анықталатын қоғамның ... ... бір ... ... ... ... категория
ретінде тек өндірістік қатынастар шеңберінде ғана сипатталуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... қатысты.
Несие әлеуметтік байланыстың белгілі бір типі бола ... ... ... ... ... жұмысымда несиенің мәнін, құрылымын, қажеттілігін ... ... ... ролін қарастырамын.
Несие құннының белгіленіп үлгерген қызметіне байланысты болатын
қатынастарды білдіреді. Несиенің ... ашу – бұл ... ... біртұтас жүйенің элементі ретінде көрсететін, оның мәнді
анықтығын білдіретін сапаларын тану ... ... ... ... ... ... несиелік
қатынастар тауар айналысы сферасында ... ... және ... ... ... ... ... өндіріс процесі фазаларының бірлігі мен
өзара әсерін қамтамасыз ететін тауар-ақша қатынастарының, ... ... ... ... бар ... ... Несиенің құрылымы
оның субъектілері мен объектілері ... ... ... ... құн болып табылады.
2.1. Несиенің мәні және қажеттілігі.
Өндіріс, ұдайы ... ... ... ... ... ... отырып, басқа фазалармен тығыз ... ... ... ... игіліктердің қоғамдық өндірісі процесінің үздіксіз жаңаруы
ретінде, оның әр түрлі сатыларының біртіндеп ауысуын ұлғайтады. ... ... ... ... айырбас және тұтыну белгілі бір мағынаға ие.
Ұдайы өндіріс фазаларының бірлігі мен өзара ... ... ... ... және ақшалай формаларының бар болуымен
қамтамасыз етіледі.
Ұдайы өндіріс процесі фазаларының өзара әсері тауарлық шаруашылықтағы
несиенің орнын айқындауда және оның ... ... ... ... ие. ... қатынас жүргізілмейді. Өндірістік процеске несиелік қатынастардың
тек бірінші жағы – ... ... ... мақсатқа пайдаланушы қарыз
алушы ғана қатынаса алады. Екінші жақ – ... ... ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс процесінің субъектілері
арасындағы экономикалық байланысты білдіреді. Сондықтан несиенің мәнің
ұдайы ... ... бір ... ғана байланыстыруға болмайды.
Несие құнының белгіленіп үлгерген қызметіне байланысты болатын
қатынастарды білдіреді. ... тек ... ғана ... бола ... ... өнім әлі ... жоқ, ал оның бөліктері ұдайы өндіріс
процесінің сәйкес қатынасушыларының иелігіне түскен жоқ. ... ... ... ... емес ... ... келесі сатылары береді.
Осы мағынада несиелік қатынастар бұл өндірістегі қатынастар емес, оның
сыртындағы қатынастар ... ... өнім мен оның ... ... қолдарына
тиместен бұрын айырбасты бастауға болмайды. Сондықтан айырбас өндіріске
кіретін акт, ... ... бар ... немсе онымен анықталады.
Өз кезегінде, үлестіру және айырбас біртұтас алғанда өндіріспен және
бір-бірімен өзара әрекетте болады; өндіріс осы бөліктермен ... ... ... ... кезде, яғни айырбас сферасы, өндіріс көлемі өседі
және оның дифференциациясы терендей түседі. Үлестірудің өзгерісімен өндіріс
те ... ... ... ... қала мен ауыл ... ... үлестірумен т.б. Несие үлестірумен байланысты, бірақ ол ... ... ... екі маңызды жағдай тән: 1 – үлестіру
пропорцияны белгілейді, онда әрбір индивидуум ... ... ... ... ол қоғамнан келіп шығатын көз ретінде анықталады.
Айырбастың үлестіруден айырмашылығы, біріншіден, ол индивидуумға
үлестіру кезінде алған бөлігін ... ... ... бір ... ... ... ... жекелеген қажеттіліктерге сәйкес бөлініп
қойғанды қайта бөледі, сонымен қатар индивидуумнан ... кез ... ... ... және ... ... ... ұдайы өндіріс қатысушылары арасындағы айырбас процесінде
қалыптасатын қатынастарды ... ... ... ... ... деп ... ... береді.
Несиенің ұдайы өндіріс процесіне бұлай әсер етуі өнім өндіріліп ... ... ... ... ... ... ал ... фазасында
субъектілердің біреуінде қозғалысы тоқтаған уақытша босаған құн мен басқа
субъектінің оны қосымша пайдалану қажеттілігі арасында ...... ... ... ... ... Несие өндіріс факторы бола келе, ... ... шыға ... ... бөлу ... ретінде өзінің
дербестігін жоғалтпайды, шынында тауарлар ... ... ... ... ... ... бола отырып, қарыз мәмілесінің формасы
ретінде құн қозғалысының үздіксіздігін қамтамасыз етуге тиіс. Құн ... ... ... ... ... ... ... мәміленің екі
түрі ажыратылады: қарыз мәмілесі және сатып алу-сату ... ... ... ... ... ... процесіне себепші болады. Қарыз мәмілесі
тауар айналысының ерекше ... және ... ... ... қарсы қойып
салыстыру арқылы сипатталуы мүмкін. Олардың арасындағы негізгі айырмашылық
мынада: сатып алу-сату кезінде тауарларды ... ... бір ... ... ... ... ... қайтарылуы кейінге қайтарылады.
Несиені экономикалық категория ... ... ... ... және ... өндірістік қатынас арқылы анықтау ... ... ... ... категория ретінде өз бетінше сипаттамайды,
оны осы мәміле негізінде пайда болатын ... ... ... ... ... – қарыз мәмілесі болып табылатын өндірістік қатынастар
сипаттайды. Қарыз мәмілесі тауар ... әр ... ... тән.
Экономиканың тарихи дамуымен бұл мәмілелер жйілейді, ұлғаяды, жетілдіріледі
және жалпылама мәнге ие болады.
Несие шарушылық жүйелерінің ауысуына жағдай ... ... өзі ... ... өз ... өзгертеді. Кез келген халық шаруашылығы
жүйесінің алдынғы ... ... және ... ... сияқты несие де бір
шарушылық жүйе жағдайындағы шаруашылық байланыстардың типі ... ... ... ... ... және ... шығарушы болып табылады.
Несие мәміле типі ретінде, тауар ... ... құн ... ретінде натуралды шаруашылықтан тауар шаруашылығына өткен уақыттан
бері дамып келеді. Несие айырбас процесінің ... ... ... ... ... ... ретінде ғана емес, тауар
шаруашлығы шеңберінде диалектикалық дамушы құбылыс ретінде де қарастырылуы
қажет. Тауар ... әр ... ... несиелік қатынастарының
өзара айырмашылығы, қолдан-қолға өтуі қарыз келісімі арқылы жүзеге асатын
әр түрлі объектілердің айырмашылығынан көрінеді.
Қарыз мәмілесі ... ... екі ... қарастыруға болады:
біріншіден, оның техникалық-заңдылық белгілері көзқарасынан, ... ... яғни осы ... ... өсетін және дамитын немесе
онда өз көрінісін табатын өндірістік байланыстар типін сипаттайтын ... Бұл ... ... бөлінгісіз, олар өзара байланысты және
себепші. Бірақ ... ... үшін ... ... ... мазмұны, яғни өндірістік ... ... ... ... шарушылық әдістері, жұмыс ... ... ... өзі ... ... ... оны техникалық-заңдылық категория ретінде емес,
қоғамдық-экономикалық категория ретінде қарастырады. Несиені оның формалды-
заңдылық ... ... ... ... ... тек меншіктің
қозғалысы әдісінің және оны ... ... түрі ... ... ... бар. Сондықтан несие экономикалық категория ретінде ... ... ... ... ... ... несие-өндірістік қатынастарды білдіретін ... ... ... ... ғана ... ... қатар тарихи
категория екенің атап өту керек. Ол ... ... тек ... ... ... болады. Экономикалық категориялар – ... ... ... және ... ... пайда болуына табиғи
негіз, тауар шаруашылығы болып табылады.
Тауардың ... ... екі ... ... ... Біріншіден, тауар тек
натуралды формасы және құны бар ... ... ғана ... бола ... бір тауар иесінен басқаға ауысуы нарықта айырбас ... ... ... ... ... несие үшін маңызы зор. Оның пайда болуын
ішкі тұтыну үшін өндірілген өнімдер ... ... ... ... қатынасқа түсуге дайын меншік иелері дербес ... ... ... ... тұрған айырбас сферасынан іздеу қажет.
Несие ұдайы өндіріс процесінің ... ... ... келіп шығады. Несие ... ... ол ... ... ... ақшалай, өндірістік және тауарлық
формаларда бола алатыны бәрімізге мәлім. Бұл кезде ... ... ... ... ... бірінші сатысында ақшалай қаражаттардың
өндірістік құралдарында ... ... ... ... ... ... алынады. Өндіріс процесінің ... ... ... ... ... ... өндірістік форма тауарлық формаға
ауысады, өндіріс ... ... ... ... құн қосылады. Соңында,
үшінші сатыда ... ... және ... ... ... ... ... өндірістік капиталдардың (негізгі және
айналым) шеңбер айналымы және айналымы несиенің объективті ... ... ... ... атап өту ... ... ... капиталдың
шеңбер айналымы мен айналымының ... ... ... тек
қаражаттардың бір буында босатылуы және басқа буында оларға ... болу ... ... ... тауар шаруашылығында капиталдардың
шеңбер айналымы және ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі нақты болуы үшін белгілі бір шарттар қажет. Олар
кем дегенде екеу: 1-несиелік мәмілеге қатысушылар – ... және ...... ... келіп шығатын міндеттемелердің
орындалуына материалдық кепілдік беретін заңды дербес ... ... ... Несиелік қатынасқа түсуші заңды тұлғалар өз ... ... және ... ... ... ... жүзеге
асырулары қажет; 2-несие қажеттілігі, егер қарыз ... мен ... ... сәйкес келген жағдайда қажет болып табылады. Несиелік мәміле
жасалуы үшін оның қатысушылары өзара ықылас ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл мүдделер соңында
өндірістік қатынастың қатынасушыларының еркімен реттелетін ... да ... ... емес. Әрекетті тудыратын кез келген мүдде бәрінен бұрын
объективті процестерге, өзара ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан, кредитор мен қарыз
алушының арасында ақшалай қаражаттарды қарызға беру; ... ... ... ... мүдделілік пайда болған жағдайда ғана жүзеге асады. Осылайша,
несие капиталдардың ... ... және ... ... ... ... қатынастардың пайда ... ... ... ... ... ... субъектілері өзара мүдделерге негізделген
экономикалық ... ... бір ... ... жүйе ... несие шеңберімен анықталады. Қажеттілік категориясы
көбінесе объектіні терендей тану дәрежесін, яғни оның мәнін, заңдылығын
ашып ... ... ... ... ... ... ... оның дамуының негізгі бағыттарын көрсетіді.
2.2. Несиенің құрылымы мен функциялары.
Несиенің ... ашу – бұл ... ... ... ... ... ретінде көрсететін, оның мәнді анықтығын білдіретін
сапаларын тану болып ... ... ... мәні және ... ... ... қосымша оның құрылымын, қозғалысының
заңдылықтарын қарастырып көрейік.
Несиенің құрылымы ... бір ... ... және ... қатынастар
танымының сатысы ретінде көрінеді. Ол несиеде ... ... ... ... ... ... ... зерттеу объектісі ретінде,
бәрінен бұрын оның субъектілері болып табылатын элементтерден ... ... ... ... ... ... және ... алушы
болады. Кредитор мен қарыз алушының қалыптасуы тауар өндірісі мен тауар
айналысы негізінде ... ... ... ... ... сатушының олардың ақшалай
эквивалентін әр уақытта тез арада алуына мүмкіндік ... ... ... ... бір мерзімнен кейін төлеуі мүмкін. Бір тауар иеленуші қолма-
қол тауарды сатады, ал басқасы ақшаның өкілі немесе ... ... ... бола отырып тауарды сатып алады. Сатушы – қарыз ... ... ...... ... ... және қарыз алушы бір полюсте
эквивалент мерзімінің ұзартылуы, ал ... оның ... ... ... ... қатысады.
Кредитор – несиелік мәміленің қарызды ұсынушы жағы. Қарыз беру үшін
кредитордың қарамағында белгілі бір қаражаттар болуы керек. Оның ... ... ... өз ... ... ... ... өндіріс
процесінің басқа субъектілерінен алынған ресурстар бола ... ... ... ... ... тек өз меншігіндегі ресурстар
есебінен ғана ... оның ... ... ... қаражаттар есебінен
де, сонымен қатар акция және облигацияларды орналастыру арқылы ... ... де бере ... ... ... ... жүреді. Банкирлер
басқа барлық кредиторлардың өкілі болды. Банктер ұжымдық кредиторлар
ретінде бола ... ... үшін ... ... пайдаланылмайтын
ресурстарды жинақтай алады, сонымен қатар эмиссия жасай алады. Кейбір
жағдайларда босаған ... ... ... құндылықтар да қарызға
беріледі. Коммерциялық несие кезінде құндылықтар да ... ... ... ... ... сатылуға жататын тауарларды қарыз
алушыға береді.
Кредитор ретінде басқа шаруашылық иесіне белгілі бір мерзімге ресурс
беруші тұлға болады. ... ... ... ... ... болады. Қарыз
алушы несиені белгіленген мерзімде қайтармаған жағдайда несиелік ... ... ... алушылармен анағұрлым қатаң қатынастарға әкеп
соғады. Кредиторлардың бар ... ... ... ... ... ... ... өз кезегінде ұдайы өндіріс процесінің барысына
байланысты.
Қарыз алушы – несиелік қатынастың, несиені алушы және алған қарызды
қайтаруға міндетті жағы ... ... ... және ... ... – бір-
біріне жақын, бірақ шамасы бірдей түсінік емес. ...... ... ... кең ... Несиелік мәмілеге сәйкес борышқор туралы
емес, қарыз алушы туралы айту керек. Тарихи жағынан ... ... ... танытатын жекелеген тұлғалар болды. ... олар ... күн ... ұсақ ... ... ... еді. Өсімқорлық
несиенің бар болуының басқа формасы – ақсүйектердің көбінесе жер иелеріне
ақшалай қарызды ... ... ... ... ... ... уақытта банктерден басқа шаруашылық ұйымдары және мемлекеттің
өзі де ... ... ... ... Қарыз алушының кредитордан
айырмашылығы ол несиелік мәміледе төмендегідей ерекшеліктерге ие:
1. Ол қарызға берілетін ... ... иесі ... ... ... иесі ... ... өзіне тиісті емес бөтен біреудің
ресурстарымен жұмыс істейді.
2. Қарыз алушы қарызға алынған қаражаттарды айналыс ... ... ... да пайдаланады. Кредитор өндіріске тікелей қатыспай-
ақ айырбас фазасы кезінде де қарызды ұсына алады.
3. Қарыз алушы өзінің шаруашылығында шеңбер ... ... ... қаражаттарды қайтарады. Қарыз алушы кредитормен жеткілікті
түрде есеп ... қоса ... ... өтеу үшін ... ... ... түсу керек.
4. Қарыз алушы уақытша пайдалануға алынған құнды ғана ... ... ... ... ... да төлейді.
5. Қарыз алушы өзінің кредиторы ... ... ... ... ... ... ... тәуелді болуы қарызға алынған
қаражаттарды ұтымды пайдалануға, қарыз алушы ретінде өз ... ... ... және ... ... ... ... жасай отырып, өз
мақсаттары мен мүдделерінің бірлігін ... ... ... ... және ... алушының орындары ауысуы мүмкін: кредитор
қарыз алушыға, қарыз алушы кредиторға айналады.
Кредитор мен ... ... ... ... ... ... болады. Несиелік қатынастың қатысушылары ретінде кредитор
және қарыз алушы оның қарама-қарсы жағында тұрады. Кредитор – ... жақ, ... ...... ... ... жақ; ... шеңберінде
олардың әрқайсысының өздерінің ұдайы өндірістегі ерекше ... өз ... ... ... анағұрлым жоғары қарыз пайызына
мүдделі ... ... ...... ... несиеге мүдделі.
Сондай-ақ, несиелік қатынастар құрылымының элементі, яғни кредитордан
қарыз алушыға берілетін және қарыз ... ... ... кері
қозғалатын объекті болып табылады. Беру объектісіне ... құн ... ... ... ... ретінде болады.
Қарызға берілген құнның өте маңызды жағы – оның авансылану сипаты.
Несие, ... ... ... ... ... ... қарыз алушының
иелігіне түсуі керек. Осы мағынада несие ... ... ... ... құнның жұмыс жұмыс істеуі кезеңінде онда ... ... ... ... Іс жүзінде қарыз алушы кредиторға несие ... ... ... сол сәтте қолында еркін ... ... ғана ... ... ... ол табыс алуға мүдделі екендігі ... ... ... ... үшін ... ... ескереді. Сонымен
бірге, қаражаттарды авансылаудың кез келгені ... ... ... ... ... ... ... алдын ала сұрақтың
терминологиялық жағына тоқталып ... ... ... ... және
тәжірибеде кең түрде қолданылады. «Функция» латынша. «function» «атқару»,
«жүзеге асыру» деген мағынаны білдіреді. Экономикалық теорияда ... ... ... мәнінің көрінісі түсіндіріледі. Демек, несиенің
функциясы деп оның ... ... ... түсіну орынды, алайда несиенің
функциясы – оның мәні ... тек осы ... ... ... ... үшін ... ... амалдар орынды.
Біріншіден, бәрінен бұрын функция да ... мәні ... ... ... ... мен ... ... арасында несиелік қатынасқа түсе
отырып орындайтын белгілі бір ... ... ... Екіншіден,
несиенің функциясын талдау кезінде тағы да бір жағдайды ескеру керек: несие
өзінің қозғалыс ... ... ... барлық функцияларымен емес,
олардың біреуімен немесе бірнешеуімен өз мәнін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... бір сатысында болады, сондықтан
өзінің мәнді көріністерінің барлық ... ... ... ... ақша ... құралы функциясында бір мезгілде ... ... ... қор ... ... ... алмайды. Несие де сол сияқты.
Үшіншіден, функция – бұл қатып қалған емес, өзгермелі категория. Несиенің
мәнінің өзгеруімен ... оның ... де ... ... ... біртұтас процесс ретіндегі ерекше көрінісін білдіреді.
Бұл функцияның жеке ... ... ... ... ... ... қатынасқа жататындығымен түсіндіріледі; несиенің көрінуі, тек егер
ол тең дәрежеде несиелік мәміленің екі қатынасушысына да ... ... оның ... ... анықталуы мүмкін.
Мұнан басқа, функция несиенің барлық формалары мен түрлерінің ерекше
көріністерін ... ... ... ... ... ... ... функциялары жоқ. Функцияны несиенің формалары немесе түрлері
емес, оның ... ... ... мәні ... теориясында оның келесі функциялары бөлініп ... ... ... ... несиелік операциялардың ауыстыруы.
Кредитор мен қарыз алушы арасында несиелік қатынас айырбас процесінде
уақытша босаған ... ... ... берілуі жолымен қайта бөлу сатысында
пайда болады, сонан соң бұл құн ... ... ... ... ... ... ... бөлу функциясын көрсету керек. Бірінші ... ... ... ... ... ...... бере алса, басқа жағдайда ақшалай қаражаттарды береді, бірақ
екі жағдайда да беру ... ... әр ... ... ... ... – құн қайта бөлінеді. Осылайша, қайта бөлу функциясының
көмегімен құн қайта ... бөлу ... ... ... ... байланысты мынандай
түрлерге бөлінеді: аумақ аралық, салааралық, салаішілік және ... ... ... ... ... ... ... меншік иесі
өзгермейтінің ескерте кету керек. Берілген құнға меншік иесі ... ... ... ... мен қарыз алушы ретінде олардың
орналасқан жерлеріне тәуелсіз әр түрлі заңды тұлғалар ... ... ... ... ... деп ... ... Салаішілік қайта бөлу салалық
банктерден несие алған кезде орын алады. Егер құн бір саланың өкілі болып
табылатын қарыз ... ... ... ... ... салааралық
қайта бөлу орын алады.
Егер кредитор бір шаруашылық субъектісінің уақытша бос ... ... оны ... ... ... беру көзі ... онда құнның шаруашылықаралық қайта бөлінуі орын алады.
Несие арқылы ресурстардың ... ... әр ... деңгейде
қарастыруға болады. Несиелік қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... да ақшалай
қаражаттардың да қайта бөлінуі жүреді. Халық шаруашылығы ... ... ... ... оның ... несие арқылы жиынтық ұлттық өнім
мен ұлттық табыстың қайта ... ... ... ... бөлу ... ... қайта бөлінуін емес, уақытша босаған құнның қайта ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын қайта бөлу, өткізу
процесінің ... ... да ... ... несие кезінде тауар
өндіруші өз өнімін сатып алушыға төлеуді кейінге қалдыру шартымен ... ... ... ... ... кейінге қалдыру үшін тауар өндірушіде
оның өнімін төлеу кезіне дейін бос ресурстары болуы ... ... ... ... басқа субъектілерінен уақытша пайдалануға алу керек. Екі
жағдайда да ... әр ... ... жасалып қойған нәрселер
қайта бөлінеді.
Несиенің қайта бөлу функциясының төменде берілгендей ... ... ... ... тек ... ... ... жабдықтарының және тұтыну затының, яғни бір жыл ... ... ... ... құны ғана ... ... сонымен
қатар елдің экономикасының дамуының алдыңғы кезеңдерінде жасалған құн
да қайта бөлінеді;
➢ екіншіден, несиенің қайта бөлу функциясы құнның жалпы ... ... ... ... ... ... ... сөз етеді;
➢ үшіншіден, қайта бөлу функциясының мәнділігі уақытша босаған құнды
уақытша пайдалануға беру процесі ... ... ... ... ... ... ... құнның бірілуі
нарықтық экономикаға тән делдал банктердің және ... ... ... ... асырылады.
Несиенің тағы бір функциясы ретінде нақты ақшалардың орнын несиелік
операциялардың басуы болып табылады. Тауар шаруашылығында нақты ... ... ... ... үшін ... ... ... берілген құнды тауарлы-материалдық құндылықтар, қызметтер, өзара
талаптарды есептеуді аяқтау, аккредитивтер ашу, ... ... алуы үшін ... ... ... ... ... қысқартуға, ақша айналымының құрылымын жақсартуға, төлем
айналымын ұлғайтуға ... ... ... ... ... ... тауар шаруашылығында қарызға берілген құнның шаруашылық айналымына
енуі ақшаның жалпылама орнын басу функциясын орындамайды, ал ... ... ... ... басу ... ... ... алушының
алған және шаруашылық, айналымына енген қарызға берілген құн ақшаға ... ... ... ... ... несиелік операциялар басуының ... ... ... ... жүйенің дамуы және төлем айналымын ұйымдастыруда
оның ролінің ... ... ... төлем міндеттемесі немесе талабы бар төлем
құжаттарының дербес айналысы;
... ... ... ... ақшаларды эмиссиялауы.
2.3. Несиенің формалары және түрлері.
Несие экономикалық категория ретінде формаларға ие. ... ... да бір ... тән ... ... ... жиынтығын
білдіреді. Несиеге қатысты оның ... бұл ... ... ... әр ... ... және ішкі ... кезінде
сақталатын негізгі қасиеттерінің көрінісі. Қарызға берілген ... ... мен ... ... ... байланыс қалай өзгерсе де, несиенің
формасы оның бүтін ретіндегі мазмұнын білдіреді.
Экономикалық әдебиетте, әдетте, ... ... екі ... ... және банктік. Сонымен қатар ... ... ... ... ... халықаралық,
үкіметаралық, фирмалық т.б. жатқызады.
Коммерциялық несие – бұл жеткізушінің сатып ... ... ... ... ... үшін ... ... қалдыруы. Несиенің осы
формасының объектісі ретінде тауарлық капитал қызмет атқарады. Коммерциялық
несиенің ерекшелігі мынада: ... ... ... ... ал оның ...... өткізуді жылдамдату.
Әр түрлі тауарларды өндіру және өткізу бірдей емес уақыт кезеңін және
көбінесе белгілі бір маусымға ... ... ... ... да бір
тауар өндіруші өз тауарларын ... ... ... осы тауарды қажет етіп
тұрған басқа тауар өндірушінің ... ... ... ... ... ... несиеге сату қажеттілігі туындайды. Коммерциялық
несиенің құрылымы вексель – жазбаша қарыздық міндеттеме болып табылады. ... ... ... бір ... ... ... борышқордан вексельде
көрсетілген ақшалай соманы талап етуге ... ... ... ... ... бар. ... ол ... істеп тұрған капиталистердің
резервтік капиталдарының мөлшерімен ... яғни ... ... ... тек ... сол ... ... үшін қажет емес
капиталдың шегінде ғана бере алады. Екіншіден, коммерциялық ... ... ... ... оны өндіріс құралдарын шығаратын салалар осы
құрал-жабдықтарды тұтынатын салаларға береді, бірақ керісінше ... ... ... ... иесі ... станоктарын несиеге тоқыма
фабрикасына сата алады, ал ... ... ... ... ... несие бере алмайды, өйткені маталар машина құрылысында ... бола ... ... ... ... ... бірі –
тауарлардың ұдайы жеткізілуін талап ететін кәсіпорындардың ... ... ... жетілдірілуі болып табылады.
Басқа да несие формаларының жедел өсуіне ... ... ролі оның ... ... ... ұлғаюына қарамастан қысқарып
кетті.
Батыстың экономикалық әдебиеттерінде ... ... ... ... мақсаттарға беретін қарыздары түсіндіріледі. Жұмыс
істеп тұрған капиталистердің бір-біріне тауарларды төлемді кейінге ... ... ... ... ... деп аталады. К.Маркстің
айтуы бойынша, әрбір жұмыс істеп тұрған капиталист «бір ... ... және ... ... ... ... Сондықтан жекелеген кәсіпорын
тұрғысынан алғанда, коммерциялық несие шамасын төлеуді кейінге ... ... ... қойылған тауарлар және ... ... ... ... ... ... ... анықтауға
болады. Кейбір экономистер несие көлемін анағұрлым анықтау үшін тауарларды
жеткізу ... ... ... ... де ескеру керек деп
есептейді.
Коммерциялық несиенің ерекшелігі мынада: қарыз ... – аясы ... ... ол ... алу-сату келісіміне қосақталып жүреді. Қарыз келісімі
тауарлардың өткізілуін жеңілдетеді. Несиенің бұл формасын таңдаудың басқа
факторы бәсекелестік кезінде мәнді роль ... оның құны ... ... ... ... мөлшерлеме ақша нарығының мөлшерлемелеріне
ілесіп ... ... ... ... деңгейде белгіленеді.
Коммерциялық несие қазіргі ... ... ... формаларынан жеке
өмірсүрмейді. Несиенің негізгі екі ... ... ... ... ... ... көрінеді. Тауар өткізуді мақсат еткен
алғашқы мәміле вексель арқылы ... ... ... ... ... оның негізінде қарыз капиталының қозғалысы жатыр. ... ... ... ... ... көмегімен
ұлғайтылады, жабдықтаушылар банкте вексельді оның төлем мерзімі жеткенге
дейін ... ... ... біле ... өз ... ... төлемді кейін жүргізуді ұсынады, яғни ... ... ... ... алушыларға төлемді кейінге қалдыруды ұсынуда
шектелген ... ... он ... ... екі ... арасындағы өзара байланыс
нығайып келеді. Банктік несиені коммерциялық несиемен салыстырғандағы
артықшылық ... ... ... ... көбіне бағынышты ... ... онда ... ... ... ету ... ... несиенің артықшылықтарымен қатар, кемшіліктірі де бар.
Уақыт шектеулігі, өлшемдері, қозғалыс бағыты тәрізді белгілі кемшіліктерден
басқа төлемді белгілі бір дәрежеде ... ... ... сипатына ие
болады; тауарларды төлеу мерзімі жиі ... ... ... ... ... ... әруақытта жақсы хабардар болмайды, ал
бұл олардың шаруашылық қызметі үшін белгілі бір тәуекел туғызады. Төлеуді
кейінге ...... ... ... күшті әсер көреді. Көрсетілген
кемшіліктер коммерциялық несиенің ролін төмендетеді.
Банктік несие – бұл банктердің, арнайы несие-қаржылық мекемелерінің
қарыз ... ... ... ... ... ... ... несие
коммерциялық несиенің шектеулерін жояды. Бос ақшалай капиталдар кез келген
өндіріс саласына беріледі және банктік ... ... кез ... ... алады.
Банктік несие сферасы коммерциялық несие сферасына қарағанда несиені
қолдану өрісі кең. Коммерциялық несие тек тауар айналысына қызмет етеді, ... ... ... ... ... ... табыстарынан және
жинақтарын капиталға ... ... ... ... ... ... және коммерциялық несиенің динамикасы әр түрлі. Коммерциялық
несиенің көлемі өндіріс пен тауар айналымының ... ... ... ... ... ... ... әмбебап болып келеді, өйткені
банк арқылы қайта бөлінген ... ... ... ... ... ... Қарыз мәмлесінің дербес сипаты бар, онда ақшалай капитал
өнеркәсіптік капиталдан ... ... ...... ... алу. ... алушыға қайтарымдылық, мерзімділік және ... ... ... ... ... ... мекеме кредитор ретінде
көрінеді.
Банктік несие өзінің маңызды ерекшеліктерін ... ... ... және ... ... ... ... біреуі қарыз мәмілесінің
қатысушыларымен байланысты. Қазіргі ... ол ... ... ... және ... ... жүрген капиталистермен шектеліп
қалмайды. Бір жағынан, қарыз капиталын беруді банктерден басқа әр ... ... ... ... ... ... ... құрамы
өзгереді. Жұмыс істеп тұрған капиталистерден басқа ... ... ... ... тұрғындар, үкімет және жергілікті үкімет
органдары болып ... ... ... қарыз алушыларға ақшалай
қаражаттарды берудің әр түрлі мүмкіндіктері бар.
Несиелік мүмкіндіктер ғана емес, сонымен ... ... ... де ... Несиелік операциялардың көлеміне ішкі және сыртқы
факторлар әсер етеді. Біріншіге ... ... бар ... көлемі
жатады. Ресурстардың өсуіне сәйкес оның несиелік мүмкіндіктеріне әсер етеді
және ... ... ... ... ... ... бір шетке капитал шығару және оны қарыз алушыларға
беру мүмкіндігі бар. ... ... ... ... ... көзі ... табылмайды. Несиелік мекемелер ақшалай қаражаттарды
банк аралық нарықтан қарызға алады, сонымен қатар көрсетілген ... ... да ... ... ... ... ... – чектік эмиссиямен толтырылған
нақтылы ресурстардың көлемі ғана емес, оған өнеркәсіптік компаниялар, ... және ... ... ... қарыз қаражаттарына деген
сұраныс та әсер етеді. Осылайша экономикалық төмендеу ... ... ... ... ... негізгі фактор болып,
банктердің ресурстары ... ... ... ... ... ... табылады.
Несиелік жүйе мемлекет тарапынан болатын ... ... ... және ... ... ... ... несиелік
шектеулер, активтік операциялардың жасанды түрде қысқарылуын тудырады.
Осылайша, несиенің экономикалық ғана ... оның ... те ... өз ... қайта қарастыра отырып және несиенің берілуі мен
қызметтің ... ... ... ... ... табуға тырысады.
Кредитор ретінде банктердің ролі біршама төмендегеніне қарамастан, ол
едәуір шамада ... ... деп ... негіз жоқ. Өйткені көптеген
кәсіпорынның қосымша қаражаттарға деген қажеттіліктері, бірінші кезекте,
банктік ... ... ... ... ол өнеркәсіптік
компаниялар үшін, жеке тұлғалар үшін де қарыз қаражаттарын ... ... ... ... келеді. Сонымен, несиелік жүйенің негізін ірі банктер
құрайды, ал банктік несие өзінің басымдық жағдайында қалады.
Тұтыну ... – бұл ... ... ... ... алу ... ... төлеу үшін коммерциялық және банктік ... ... ... ... ... міндеті – тұрғындарға тауарларды
сатуға қолдау көрсету. Бұл несие бөлшек саудамен тығыз байланысты: ...... ... ... ... ... де өседі, өйткені
тауарларға болған сұраныс несиеге де сұраныс тудырады; екінші ... ... ... өсуі ... ... ... ... Бұл
тәуелділік әсіресе, қазіргі уақытта нарықтың тауарлармен толығу жағдайында
көрінеді.
Тұтыну несиесі көптеген елдердің экономикасында үлкен роль ... ол ... ... тарапынан белсенді реттеуге ұшырайды. Бұл
реттеуді екі түрге ... ... беру ... және ... ... Беру ... мемлекет тұтынушыларды несиелеуді кейде қолдап, кей
кезде тежейді. Банктер және қаржылық компаниялар қызметтерінің бұл ... ... ... ... құлдырау және әлсіз сұраныс жағдайында мемлекеттің
саясаты елде іскерлік белсенділікті ынталандыруға бағытталған. Бұл ... ... ... ... ... ... бағасының қолма-қол
түрде төленетін бөлігін қысқарту, несиенің мерзімін ұзарту, оның ... ... ... ... ақшаның инфляциялық құнсыздануы
күшеюі жағдайында қарама-қарсы саясат ... ... ... ... ... ... ... және пайыздық мөлшерлеме
жоғарылайды. Дамыған елдерде ... ... ... өте жоғары. Ол
тұрғындардың тауарларға сұранысын ынталандырады және олардың өндірісі мен
өткізілуінің ... ... ... Тұтыну несиесін көбінесе табыс
деңгейі ... ... мен ... ... ... ... ... несиеге алу жеке тұлғаларға ... ... ... қарағанда едәуір қымбатқа түседі.
Ипотекалық несие – жылжымайтын мүліктерді: ... ... үй ... ... ... ала отырып берілетін қарыз.
Мемлекеттік несие – азаматтарға және ... ... ... ... ... ... ... мемлекет және жергілікті билік органдары
болатын несиелік қатынастар жиынтығы. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді қазыналық
міндеттемелер, тұрғындардың ... ... ... ... ... мерзімді қазыналық міндеттемелер ресми түрде бюджеттегі ... ... жабу үшін ... ... іс ...... тапшылығына
байланысты шығарылады. Қазақстанда 1994 жылдың сәуір айынан бастап
қазыналық вексельдер ... ... ... тұрады.
Халықаралық несие – валюталық және ... ... және ... ... ... беру ... байланысты
халықаралық экономикалық қатынастар сферасындағы қарыз капиталының қозғалыс
формасы. Кредиторлар және қарыз алушылар ретінде ... жеке ... ... ... ... ... халықаралық және
аймақтық ұйымдар қатынасады.
Несиенің түрлері бұл белгілі бір ... ... ... ... ... шығатын белгілі бір қасиеттерге ие бір түрі.
Осыған байланысты несие түрлері төмендегідей жіктеледі:
1) мерзімдері бойынша: а) қысқа мерзімі (1жылға дейін); ә) орта ... ... 3-5 ... дейін); б) ұзақ мерзімді (3-5 жылдан жоғары);
2) несиелеу объектілер бойынша: а) негізгі қорларға берілетін несие; ... ... ... несие;
3) несиелеу әдістері бойынша: а) қалдық бойынша несиелеу; ә) ... ... ... ... ... және жабдықтаушы-өткізуші
ұйымдар несиеленеді, ал қалғандарында айналым бойынша да, ... да ... ... ... ... келесі түрлері дамыған.
1. Ұлттық банктің несиелері:
• аукциондық – Ұлттық банктің ақша ... ... ... ... ... және ... ... банктерге аукциондық негізде,
республика банктерінің 1 ... 3 айға ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатындағы берілетін
несие;
• ломбардтық – Ұлттық банктің мемлекеттік бағалы қағаздарды кепілге ала
отырып, жоғары пайызбен берілетін қысқа мерзімді несиенің ... ...... банк ... ... Қаржы министрлігіне
қайтарымдылық шартымен беретін несиесі.
Ұлттық банктің республикалық бюджетті несиелеуі ... және ... ... ... ... ... инфляциялық емес жабуға ... ... ... ... ... ... өз айналым қаражаттарының жеткіліксіздігін уақытша толықтыруға;
• күрделі ... ... ... ... ... ... үшін ... импорт;
• ипотекалық;
• несиелік желі негізінде – қарыз алушының бірінші ... етуі ... ... бір ... ... келісілген лимит шегінде оған несие
беру туралы банктің ... ... ... ...... ... немесе басқа да банктік
операцияларды бірігіп жүзеге асыру үшін қандай да бір ірі ... ... ... екі ... одан да көп ... беретін
несие, бұл кезде бір банктің мүмкіншілігі қандай да бір себептерге
байланысты бұл функцияларды дербес жүргізуге жетіспеуі ... ... ... ... ... ... көлемі ұйымдастырылған банкаралық
нарықта аукциондық сату арқылы ұсынылады. Негізгі кредиторлар ... ... ... ... ... ... Қарыз портфелін іктеу және ... ... ... ... ... шығындарды жабу үшін резервтер құру тәртібі туралы
ережеге ... ... банк ... ... бойынша олардың келесі
бөлінулерін белгіледі:
• стандартты – қайтарылу мерзімі әлі жетпеген және ... ... ... ... емес – ... ... 30 күнге кешіктірілуімен
байланысты тәуекелі аз және бір реттен артық емес ұзартылған несие;
...... ... ... ... ... ... бастап 30 бен 60 күн аралығында және бір реттен
артық емес ... ... ...... ... ... шотына жатқызылған күннен
бастап ұзартылу ... 60 ... 90 ... ... ... ... – ұзартылу мерзімі 90 күннен артық несие. Пайыздар есептеу
қарыздың ұзартылған қарыздар ... ... ... ... 90 ... соң ... Пайыздардың есептелуінің тоқтатылуы банктің
балансында есептелген пайыздардың өсуінің тоқтатылғанын ... ... ... ... тыс ... қарыз портфелінің жіктелуі, оның сапасының жоғарылауы және
несиелік қызметтен болуы мүмкін шығындарды жабу үшін ... ... ... және ... ... банктік жүйенің тұрақты ... ... ... ... ... ... мәні.
Қарыз пайызы несиенің атрибуты ретінде несие бағасының иррационалды
формасы болады. ... ... ... ... ... алушының несиені
пайдаланғаны үшін төлейтін белгілі бір ... ... және ... ... аталады. Форманың иррационалдығы, біріншіден, қарызға берілген құн
ақшалай формада бола отырып, тағы да ... ... ... ... ... екіншіден, пайыз сомасы ретінде қарыз алушы төлейтін сома ... ... ... ... ... тең ... ... пайызы
тауар өндірісі негізінде пайда болды.
Тауар айырбасы жағдайында қоғам пайызды пайдаланбаған кезең де ... тек ... ... белгілі бір экономикалық жағдайы белгілі бір
сатысында несие үшін төлем өндірістік қатынастардың ажырамыс ... ... ... ... қоғамда тұрақты ақша айналасы және ақша ... етуі бар ... ... ... ... ... пайызы үшін несиенің бар
болуы қажет.
Несиелік қатынастар пайыз дербес экономикалық категория ... ... ... ... ... Қарыз пайызының мәнін оны қарыз
капиталын ... ... ... ... ... болатын
экономикалық қатынастар ретінде түсіну ... Бұл ... ... ... ... ... және төлеуші
ретінде болатын кредитор және қарыз алушы. Қарыз ... ... ... ерекше, оларды несиелік қатынастармен араластыруға
болмайды.
Олардың ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары төмендегілер болып келеді:
• қарызға берілген құнның және несиені пайдаланғаны үшін төленетін
пайыздық сома ... ... ... мен ... пайызы арасындағы экономикалық-құқықтық айырмашылық;
• қарызға берілген құн мен пайыз ... ... ... әр түрлі
бастамасы;
• несие мен қарыз пайызының ... ... ... әр түрлі
сатыларында пайда болуы.
Бұл айырмашылықтарды толығырақ қарастырамыз.
1. Егер несие-бұл қайтарымдылық негізінде құнның қозғаласы болса, ... ... ... ... белгілі бір бөлігінің эквивалент алмай
берілуін сипаттайды.Несиені пайдаланғаны үшін төленген ... оның ... ... ... ... яғни ... ... Пайыздық соманы төлеуге байланысты қатынастарда оның
меншік иесі өзгереді: алынған құнға иелік ету ... ... ... ... ал ... ... кезінде меншіктік құқық
өзгермейді, құн қарыз алушығы тек уақытша ... ... ... бір мерзім өткеннен кейін өзінің заңды бастапқы орнына қайтып
келеді.
2. ... мен ... ... ... ... ... ... қарыз алушы мен кредитор арасындағы екі міндеттемеде
көрсетілген: несиені қайтару міндеттемесі және оны ... ... ... ... ... үшін қаражаттарды авнсылау болса,
ал қарыз алушы үшін пайыз сомасын төлеу ... ... ... ... ... бір ... ... алушыдан
кредиторға өткенін білдіреді.
3. Несиеге және пайызға байланысты қатынастарда қозғалыстың басталуы ... ... ... ... ... қозғалысы кредитордан қарыз
алушыға қарай басталса, пайызды төлеу кері бағытта – қарыз алушыдан
кредиторға ... ... ... және ... қатысты қатынастарды
салыстырғанда қозғалыстағы құнның ... ... ... ... көру ... ... ... сатысы- бұл құнның
қайтарылу болса, ал пайыз бұл қарызға өсімнің қозғаласы ... ... ... ... және қарыз пайызын төлеу уақыт бойынша
сәйкес келмейді. ... ... ... ... қайтаруы мүмкін, сонан
соң оны пайдаланғаны үшін қарыз ... ... ... ... ... ... алушы несиені қайтаруға жағдайы келмей, қарыз бойынша
ұзартылған төлем орын алады. Бұл ... ... ... ... сонон соң жеткілікті көзі табылғанда қарыз өтеледі.
4. Несие және пайыз бір ... ... ... ... ... әр ... пайда болатындығымен де ажыратылады. Егер несие айырбас
сферасында пайда болса, ал ... бөлу ... ... ... ... ... бөлу ... ретінде болса, ал пайыз бөлу категориясы
ретінде болады. Қарыз пайыз төлеудің көзі, ... ... ... ... өнім. Демек, пайда және пайыз – бірегей ... ... ... жәйт ... шығады: қарыз пайызы банк қызметінің
нәтижесі емес, ол ... ... ... ... сферасындағы
жұмыскерлердің еңбегіне байланысты.
Қарыз пайызы пайданың бөлігі түрінде бола отырып, одан оның ... ... ... Мысалы, егер пайданың қалыптасуы
жұмыскердің санына және еңбек ... ... ... ал ... ... ... мөлшерлеме деңгейіне және қарыз алушы алған
несиенің сомасына байланысты.Қарыз пайызы өзіне тән ... ... ... білдіре отырып, пайдадан ғана өзгешеленбейді, сонымен қатар
басқа да ... ... ... бағадан да өзгешеленеді.
Бағалар тауар айналысымен, айырбампен тығыз байланыста екені белгілі,
оның бөлу фазасында ... ... ... ... ... ол-қайта бөлу
категориямы болып табылады. Екінші өзгешелігі мынады, тауар бағасы тауар
айналымы негізінде пайда ... ... ... ... ... ... ... саудалық себеп банк ісіндегі сауда-саттықпен
(коммерциализация) байланысты.
Осылайша, қарыз пайызының мәніне талдау ... ... ... ... ... қатысты пайда болатын экономикалық қатынастар
ретінде келесі сипаттауға мүмкіндік береді. Қарыз ... ... ... екі ... ... ... және банктің несиелік
потенциалын өсіру. Бірінші- қарыз пайызының үлестіру ... ... ... оның ... құрылған құнды берілетін бөлігімен
байланысты. Пайыз арқылы үлестіру салалық емес, жалпы шаруашылық сипатта.
Халық шаруашылық деңгейінде қрыз ... ... ... табысты бөлумен
байланысты. Пайданың бөлінуі пайызында қарыз пайызын алушы және төлеушінің
орындары ауысуы мүмкін. Экономикалық қатынастардың сол және сол ... бір ... ... да, ... алушы да болуы мүмкін, яғни
пайыздық сомалардың алушысы және ... ... жүре ... Қарыз пайызы
арқылы пайданың үлестірілуі меншік иесінің ауысуымен қатар жүреді. Жоғарыда
айтылып ... ... бір ... ... иесінен кетіп, кредиторға
өтеді.
Екінші функция банктің кредитор ретіндегі ... ... және ... ... ... ... потенциалының
ұлғаюы-алынатын пайыз бен төленетін пайыз арасындағы айырмашылық есебіне
болады.
Кредитор мен ... ... ... ... ... ... ... мөлшерлеме түрінде болады. Қазіргі уақытта ... ... ... несиелеу обьектісіне, қарыз алушының несиелік қабілетіне,
несиелік ресурстарға ... пен ... ... пайыздық
мөлшерлемелердің көптеген түрлері бар.
Пайыздық мөлшерлеме тұрақты және өзгермелі, номиналды және ... ... ... ... ... қарызды пайдаланудың барлық ... ... ... ... ... ... ... деген сұраныс пен
ұсыныс арқылы қалыптасатын ақша нарығының жағдайына ... ... ... және ... ... ... жағдайында несиелік
немесе депозиттік шарттың барлық әрекет ету мерзімі бойында банк ... ... ... ... шарттары тараптардың өзара
келісімімен анықталады. Олар үнемі қайта қарастырылады және әдетте қарыз
капиталы ... ... да бір ... ... ... пайыздық
мөлшерлеменің өзгеруіне байланысты ауысып отырады.
Номиналды пайыздық мөлшерлеме екі факторға байланысты қалыптасады:
несиелік ... ... ... пен ... арақатынасына және
инфляция қарқынына қарай.
Нақты пайыздық мөлшерлеме есептеу жолымен ... ... ... ... ... тасталынады. Кредитордың көзқарасы
тұрғысына нақтылы пайыздық ... ... көзі – ... ... байланысты шығындардың орнын толтырудың негізі болып
табылады. Нақтылы ... ... ... ... ... тұрады:
ағымдық шығындар, салық, тәуекел үшін төлем, пайда.
Экономикалық ... ... және ... ... ... ... байланыс И.Фишердің формуласымен өрнектеледі, яғни
i = r + r * U + U
мұнда: i – ... ... үшін ... пайыздық мөлшерлеме;
r – несие (депозит) үшін нақтылы пайыздық мөлшерлеме;
U – белгілі бір кезең ішіндегі инфляция деңгейі.
Бұл формулада ... ... ... ... толтыру үшін
пайыздық мөлшерлемеге қосылатын шама болып табылады. Бұл шама ... деп ... ... ... ... жалпы сызбасы келесі түрде
көрсетілуі мүмкін. Жалпы жағдайда банк ... ... үшін ... ... ... үшін ... ... мен пайыздық
маржаның қосындысынан тұрады. Соңғысы, өз кезегінде, бірнеше бөліктерден
тұруы ... ... ... яғни ... ... ... ... жабуы және банктің қалыпты пайда ... ... ... ... ... сенімділігі жоғары дәрежелі несиелерге; неғұрлым
жоғары болған сайын банктік қарыздың ... ... ... ... үшін ... ... жағдайларына, үстемелер мен
ондағы сатушының жағдайына қарай бағдар ұстайды.
Нарықтық қатынастарды құрудың қазіргі уақыттағы сатысының өзгешелігі
банктердің ... және ... ... ... ... және ... өзіндік табиғаты бар басқа да міндеттемелеріне байланысты. Жалпы
алғанда несие үшін ... ... ... ... ... ... үшін ... орташа деңгейі болады. Нарық жағдайында
орташа ресурстар үшін төлем мөлшерлемесінің екі шектік мәні бар: ең ... ең ... Бұл ... ... және ... ... ресурстарды сатып алу-
сату мәмілесі жасалмауы мүмкін, өйткені оның шарттары ... ... ... өз шекарасын қоса алғандағы, көрсетілген
шектеулі мәндердің шеңберлерінде ... ... ... ... және ... ... көздері.
Нарық жағдайында банктердің ресурстық потенциалын өсіру ... оның ... ... ету үшін ... ... ... ие.
Несиелік ресурстар халық шаруашылығының ... бос ... ... және ... жүйенің арнайы несиелеу үшін арналған қаражаттарының
жиынтығы.
Коммерциялық банктер қарыз беру процесінде пайдалану үшін жинақтайтын
несиелік ресурстар келесі ... ... ... ... банкаралық займдар;
• депозиттік емес көздер;
• коммерциялық банктердің меншікті қаражаттары.
Нарықтық экономикаға өту және банктік жүйені басқару құрылымындағы
және ... ... ... ... ... ... көрініс тапты. Несиелік ресурстардың құрамы біртекті ... ... ... ... ... ... депозиттік қаражаттар
табылады, олар әр түрлі ... ... ... деп әдетте клиенттердің банкке белгілі бір талаптарының
бар екенін куәландыратын банктік шоттардағы жазулар ... ... ... және ... бойынша салымдар формасындағы ақшалай
қаражаттары ... ... ... ... ... ресурстарының көп бөлігі құралады. Банктік ... ... ... ... және жеке ... мақсатты және мерзімдік
салымдарын қамтиды.
Банктік тәжірибеде депозиттер бірнеше критерийлер бойынша ... ... ... категориялары, мақсатты бағыты, және
табыстылық дәрежесі бойынша. Депозиттерді және депозиттік ... ... ... ... ... ... Депозиттік шоттар жүйесін құру үшін база ... ... ... ... ... ... ... қарай депозиттер екі топқа бөлінеді: ... ... ... және ... ... уақытында талап ететін депозиттер шоттарда сақталынатын
қаражаттардың сипатына және ... ... ... ... және ... ... ... концерндердің
және басқа да заңды тұлғалардың есеп ... және ... ... ... ... әр түрлі қорларды сақтау ... ... ... ... ... жекелеген шоттарындағы меншікті
қаражаттары; есеп айырысудағы қаражаттары.
Мерзімді депозит - анық ... бір ... бар, ол ... ... ... және әдетте салымды мерзімінен бұрын алуға шек ... ... жеке ... ... ... және
ұйымдардың банктерде шоттарға алдын ала ... бір ... ... ... кем ... орналастрған қаражаттарын білдіреді.
Мерзімді депозиттердің ерекшеліктері мыналар болып табылады:
біріншіден, шоттардағы ... есеп ... ... және оларға
чектер жазылмайды; екіншіден, ... ... жай ... ... ... бойынша пайыз төленеді; төртіншіден,
мерзімді депозиттер үшін ... ... ... ... ... ... резервтердің анағұрлым төлем формасы белгіленеді.
Банкаралық займдар – банктің ресурстық потенциалының тұрақтылығын
қолдау үшін ресурстарды қалыптастырудың маңызды ... ... ... ... ... ... мақсатында жүзеге асырылады ... ... ... ... ... ... займдар
корреспонденттік қатынастар шеңберінде жүреді және банк ... ... ... қымбат болады.
Банкаралық займдардың ерекшелігі: біріншіден, банкаралық ресурстар
банкаралық ақша нарығынан тартылады, екіншіден, банкаралық несиелерді тарту
клирингтік орталықтағы ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Бүгінгі таңда Қазақстан аумағында шамамен 77 банк және олардың 783
бөлімшелері мен ... ... ... ақша ... ... ... ... ресурстарды шоғырландыруға және оларды елдің
халық шаруашылығына ұтымды бағыттауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... процесті ұйымдастыру
мен жетілдіру оның қажеттілігіне байланысты. Ал, несиенің қажеттілігі ... ... ... бірлігі мен өзара әсерін қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... бар
болуымен түсіндіріледі.
Қоғамның негізгі өндірістік байланыстарымен негізделген несиелік
қатынастар тауар айналысы ... ... ... және ... ... ... Экономикалық категория ретінде ... ... ... ... ... және ... ... қатынас ретінде
анықтау керек. Несиені экономикалық категория ретінде ... ... ... сипаттамайды, ал жүзеге асу формасы қарыз мәмілесі болып табылатын
өндірістік қатынастар сипаттайды.
Құнның тауарлай және ақшалай формасына сәйкес ... екі ... бар: ... және ... Егер коммерциялық несие тауарлық
формада берілетін болса, онда банктік несие ақшалай формада ... ... ... ... ... өткені банк арқылы қайтарымдылық,
төлемділік шарттарымен қайта ... ... ... ... ... ... Несиелік қатынастар субъектілеріне және
несиенің қызмет ету сферасына байланысты: ... ... ... ... ... ... ... – оның қозғалысындағы маңызды кезең. Кредитор
өзінің ресурстары ... ... ... ... ... болуы
керек. Банктер кредитор ретінде аяқтаушы кезеңнің талаптарына ... ...... қайтарылуы, демек оның тиімді пайдаланылуы. Қарыз
алушының ... алуы ... ... ... ... бір ... ... Несиені пайдалану процесінде берілу объектісі
ретінде оның тұтыну құны өткізіледі. ... ... ... ... ... ... шеңбер айналымы актінің аяқталуымен
сипатталады.
Мемлекет, экономикаға жетекшілік жасай отырып, ... банк ... ... ... ... Бұл ... ... ақша
массасының көлемін реттеу жолымен ұлттық валютаның ішкі және ... ... ету ... ... ... ... ... жүзеге асыру және оны әлемдік экономикаға интеграциялау саласында
республика ... ... үшін ... ... нарықтық жолға қайта құрушы Қазақстан үшін әлемдік
банк ... ... ... ... ... ... ... экономикаға өту өзіндік нарықтық несие жүйесін құруды талап ... үшін ... ... ... ... ... өйткені оның
экономикасы нарыққа өтудің ең ... тұр, ал ... ... мұнда
бұрыннан қызмет етуде, алайда бұл тәжірибеден өтпелі кезең жағдайында
қолданыс табуы мүмкін барлық ... ... ... ... ... құрудың негізгі принциптері: елдегі банк ... ... ... ... ... ... ... мекемелер торабын барынша дамыту, оларды қызмет көрсету орындарына
жақындату, мемлекеттік валюталық монополия, Қазақстан Республикасы Ұлттық
банкінің автономиясы ... ... ... ... ... ... ... ұшырады, олар әр
типті банктер арасында банктер мен ... емес ... ... ... несиелік институттардың әмбебаптануы, банктік
қызметті бейреттеу, банк ісіне жаңа ... ... ... ... тез өсуі.
Сонымен, несие-өндірістік қатынастарды білдіретін экономикалық
категория. Кез келген халық шаруашылығы жүйесінің ... ... ... ... ... сияқты несие де бір шаруашылық жүйе ... ... типі ... ... ... ... ... және жоққа шығарушы болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1) «Ақша, несие, банктер»: Оқулық / ...... ... Хамитов Н.Н. «Банк ісі» лекциялар курсы. Алматы: Экономика ... ... С.Б. ... ... ... Оқу ... ... Вестник КазНУ. Серия экономическая №3 2006г.
5) Давлетова М.Т. «Кредитная деятельность ... в ... ...... 2001г.
6) Статбюлетень НацБанка РК на 2007г.
7) Исаев А. ... банк ... күйі ... ... ... ... Ә. «Банк жүйесінің өзекті мәселелері». «Дала мен қала»
газеті – 2006ж.
9) ... Н. ... ... неделя\от 22.03.02.
10) Зиябеков Б. «Кред. бюро – инсрумент выявления рисков» Банки Казахстана
№2 2002г.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Комерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастырудың теориялық негізі72 бет
Коммерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастыру79 бет
Коммерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастыру («Қазақстан Халық Банкі» АҚ тәжірибесінен)83 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
«Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштерге байланысты»34 бет
«Оралоблгаз» Ақ-да есеп-қаржы жұмыстарының ұйымдастырушылық - экономикалық сипаттамасы және ұйымдастырылуы37 бет
«Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамы қолма-қолсыз есеп айырысуының ұйымдастырылуына талдау37 бет
«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)147 бет
Аграрлық саладағы инновациялық қызмет73 бет
Аграрлық саясат жайлы100 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь