Сырдария облысы қазақтарының этнографиясы (Түркістан хабаршысы газетіндегі мәліметтер бойынша)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5

І. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫНЫҢ ӘКІМШІЛІК.
ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6.11
1.1.Сырдария облысының әкімшілік.территориялық бөлінуі ... ... ... 6.8
1.2 .Облыстың этнодемографиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ...8.11
ІI. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ЭТНОЭКОНОМИКАЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.25
2.1. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... 12.15
2.2 .Дәстүрлі мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.17
2.3 .Қазақ егіншілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18.22
2.4 .Қосалқы шаруашылық түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22.25
ІІІ. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26.34
3.1. Қазақтың дәстүрлі тұрғын үйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26.28
3.2.Тұрмыстық заттар мен бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28.30
3.3.Тағам және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30.34
ІV. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ОТБАСЫ ЖӘНЕ ОТБАСЫЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫ ... ... ... . 35.47
4.1. Қыз ұзату, келін түсіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35.38
4.2.Бала туу және тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38.44
4.3.Марқұмды әрулеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44.47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48.49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... . 50.53
Тақырыптың өзектілігі. Тарих ғылымының даму барысында жеке аудандардың мәселелерін дербес қараудың аса маңыздылығы бар. Жеке алынған өлкені қарастыра отырып, біз жалпы Қазақстанға сипаты немесе ортақ мәселелердің де мазмұнын ашуға мүмкіндік аламыз. Сол кездегі, әкімшілік жағынан өзгешелігіне қарағанда Сырдария облысының Қазан төңкерісіне дейінгі этнологиясының дамуы мен қазақстандық өлкелермен байланысты болып қоймай, сонымен қатар қазіргі Өзбекстан дербес мемлекетінің бірқатар өңірлерімен байланысты еді. Мысалы, 1867 жылы құрылған Түркіста генерал-губернаторлығының құрамындағы Амудария бөлімі мен Ташкент уезінің шаруашылық және мәдениет мәселелері осы облыстың құрамындағы қазақстандық уездермен біте қайнасып кетті. Сырдария облысының жалпы тарихи даму өзгешелігіне мән беру арқылы қазақтар арасындағы шаруашылық, өзара қоғамдық, әрине демографиялық байланыстардың мазмұнын талдауға, баға беруге мүмкіндік туады. Міне осы айтылған тұжырымдар жұмыс тақырыбың өзектілігін, зерттеудің қажеттілігін дәлелдейді.
Өткен ғасырларда орыс басылымдарының дені патша өкіметінің отарлау саясатының идеологиялық қаруы ретінде қызмет етіп отырғаны белгілі. Түркістан генерал-губернаторлығының орталығы Ташкент қаласында 1870-1917ж аралығында жарық көріп тұрған орыс басылымдарының бірі «Түркістан хабаршысы » газеті. Бұл газетте Сырдария облысы қазақтарының экономикалық шаруашылық жүйе, тіршілік цикліне қатысты мәселелер, қысқысы дәстүрлі көшпелі социумге қатысты сан алуан тақырыптар мол қамтылды. Ондағы қаралған мәселелер патша әкімшілігінің арнайы тапсырмасымен өлкені отарлау жөніндегі жан-жақты жүйеленген жоспарларға сай идеологиялық нысаны айқын мақсатпен жазылды. Мұндай тарихи тағылымы мол деректкрді ғылыми тұрғыдан игерудің қазақ этнологиясы мен тарихнамасы үшін ғана емес, қазіргі кезеңде қайта өрлеу, өркендеу үстіндегі мәдени дәстүріміздің тарихи тағдыр болашағына да тигізер шапғаты айрықша зор. Өйткені онда тың деректер мен айғақтарды ғана емес, отарлау ұыспағына түскен қазақ қауымының тағдыр талайына қатысты сан алуан ғылыми пікірлер мен көзқарастар да мол кездеседі. «Түркістан хабаршысы» газеті материалдарын тарихи-этнографиялық деректану тұрғысынан саралау– ғылыми-танымдық жағынан болсын, мәдени практикалық қырынан болсын маңызды шара.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстанның басқа да облыстарының тарихи даму мәселелері сияқты Сырдария облысының аржақты бағыттарын зерттеу XIX ғасырдың екінші жартысында басталады.
Миддендорф А.Ф. Экспедиция для иссследовния сельскохозяйственных
условий русского Туркестана //Известия РГО. Т.14. Вып. Спб. 1878.
2. Пузыревский Н.П. Сырь-дарья, ее физические свойства и судоходность
//Известия РГО. Т 38. Вып. 5. 1902.
3. Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и
степей. – Алматы: Санат, 1996.
4. Аничков И. Очерк народной жизни Туркестанского края. Спб, 1899.
5. Мадуанов С. История казахско-узбекских тоношений в XIX–начале XX
в. Туркестан, 1992
6. Кронградт Г. К. Население Киргизы в поседний трети XIX - начале XX
века. Фрунзе, 1989.
7. Масанов А. Очерки истории этнографического изучение казахского
народа в СССР. Алматы, 1996.
8. Жақыпов М. «Туркестанские ведомости» газетіндегі патшалық Ресейдің
Мырзашөлді отарла мәселесінің жазылуы. Фил. ғ. канд... – Алматы,
1997.
9. Қартаева Т. Е. «Туркестанские ведомости» газетінің қазақтарға қатысты
тарихи – этнографиялық деректілігі. Т. ғ. к... – Алматы,2001.
10. Загряжский Г. Очерки Перовского уезда //Туркестанские ведомости.
1872. № 29.
11. Бартольд В.В. Туркестанский край в XIII века //Туркестанские
ведомости. 1894. № 43-44.
12. Беляев И. Поперек Кзыл-кумский пустыни (От Чимбая до
Перовска) //Туркестанские ведомости. 1904. № 10.
13. Михайлов К. Русские поселки в Аулие – Атинском и Чимкентском
уезде //Туркестанские ведомости. 1888. № 27
14. Тейх. Итоги колонизации //Туркестанские ведомости. 1904. № 85.
15. 1914 г. Переселенческое дело в Сырдаринский
области//Туркестанские ведомости. 1915. №38.
16. Первый христианский ребенок в Средней Азии //Туркестанские
ведомости. 1889. № 5.
17. Население Туркестанского края //Туркестанские ведомости.1870. № 4.
18. Маев Н. Одвижении народонаселение Туркестанского края
//Туркестанские ведомости. 1872. № 36.
19. Материалы по переселенческому вопросу //Туркестанские ведомости.
1910. № 24.
20. Романов А. Статистическое очерки Кураминского уезда
//Туркестанские ведомости. 1882. № 25.
21. Чалоказаки.Этнографический очерк //Туркестанские ведомости. 1882.
№ 38
22. М.Очерки истории киргизского народа (1832-1865) //Туркестанские
ведомости. 1871. № 3.
23. Виг. Народные суды Туркестана //Туркестанские ведомости. 1911. №
93. № 105
24. Н. Беки и баии //Туркестанские ведомости. 1914. № 1.
25. Вич. Е. Самосуд у туземцов //Туркестанские ведомости. 1912.№ 205.
26. Дивеав А. Пастухи. //Туркестанские ведомости. 1905. № 15.
27. Х.Ч.З. Аренда киргизских земель //Туркестанские ведомости. 1914. №
72.
28. Пономарев И. Русские население в Семиречье //Туркестанские
ведомости. 1901. № 16.
29. Киргизы. Бесправность киргизских молодух //Туркестанские
ведомости. 1902. № 19.
30. Н. О конокрадстве //Туркестанские ведомости. 1883. № 41.
31. Александрав Е. Конокрадство среди киргиз //Туркестанские ведомости.
1886. № 10.
32. А.К. По поводу назначение туземцов на должнсти волостних
управителей: казиев и биев //Туркестанские ведомости. 1884. № 13.
33. Z. Женщина в кочевом быту //Туркестанские ведомости. 1889. № 33.
34. Ранние браки у мусульман //Туркестанские ведомости. 1896. № 24.
35. Покрывало мусульманских женщин //Туркестанские ведомости. 1889.
36. Баллицкий Ю. Заметка о кочевом население Верненском уезде
//Туркестанские ведомости. 1873. № 6.
37. Кауфман А. А. К вопросу о русской колонизаций Туркестанского края.
Спб,1903.
38. О направлении летних кочевок киргиз Казалинского уезда
//Туркестанские ведомости. 1872. № 13.
39. Арғынбаев Х.А. Қазақтың мал щаруашылығы жайында этнографиялық
очерк. Алматы,1964.
40. Кочевое общество казахов в XYII – начале XX века. Алматы,1971.
41. Романов А. К истории Туркестанской ветеринарий //Туркестанские
ведомости. 1904. № 18.
42. О. Ш. От Орска до Казалинска //Туркестанские ведомости. 1910. № 43.
43. Хозяйство казахов на рубеже XIX – XX веков. Алматы,1986.
44. Толстов. С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. Москва,1962.
45. Сырдарьинский бассейн и его будущее значение //Туркестанские
ведомости. 1888. № 51.
46. Арандаренко Г. Ирригация Туркестанского края //Туркестанские
ведомости.1874. № 26.
47. Костенко Л. Земледельческая производительность Средней
Азии//Туркестанские ведомости.1870. № 1.
48. Маев Н. Ирригационная работа в Казалинском уезде //Туркестанские
ведомости. 1879. № 22.
49. Дятков А. Киргизская нужда //Туркестанские ведомости. 1885. № 114.
50. Тилло А. Обширный район для русской колонизации //Туркестанские
ведомости. 1903. №83.
51. Лыкошин Н. С, Обширен но неудобен //Туркестанские ведомости. 1903.
№ 97.
52. Комаров П. Еще о колонизациях Сырдарьинского побережья //
Туркестанские ведомости. 1903. №100.
53. К. Обычай у туземцов – пользование водой из арыков //Туркестанские
ведомости. 1909. № 105.
54. Большаков. Киргизское орошение //Туркестанские ведомости. 1913. №
28
55. О русском земловладении //Туркестанские ведомости. 1895. № 9.
56. Корцов И. Киргизкое землеустройство. 1911. № 28.
57. Охота с ловчими птицами у киргиз //Туркестанские ведомости. 1910.№
66
58. Жуков Ф. Охота в Туркестанском крае //1872. № 17.
59. Загряжский Г. Быт кочевого общества //Туркестанские ведомости.1875.
№ 30.
60. О.Л. Охота / Туркестанские ведомости.1900. № 212.
61. О рыболовстве киргизов //Туркестанские ведомости.1874 № 20.
62. Маллицкий Н. Аральская экспедиция //Туркестанские ведомости.1900
№ 56
63.Букин И. Физическое и умственное воспитание у киргиз //Туркестанские
ведомости. 1888. № 17.
64. Г-ий. Заметкт охотника //Туркестанские ведомости. 1888. № 38.
65. Киргизский быт //Туркестанские ведомости. 1906. № 18.
66. Муканов М. Казахская юрта.- Алматы,1981.
67. Выделка туземного оружия в Туркестанском крае //Туркестанские
ведомости. 1871. № 31.
68. Кушнакевич А. Заметки о туземных красительных веществах
//Туркестанские ведомости. 1872. № 32.
69. Алибий. Ирчи //Туркестанские ведомости. 1903. № 39.
70. Диваев А. Волшебный заговор против укуса ядовитых насекомах и
пресмыкающихся //Туркестанские ведомости. 1893. № 7.
71. Виноградский А. В неравном бою //Туркестанские ведомости. 1910. №
40.
72. Хорошкин А. Из киргизский жизни //Туркестанские ведомости. 1876. №
17
73. Андреев Гр. Киргизский той //Туркестанские ведомости. 1915. № 225.
74. Александров Е. Джанкент //Туркестанские ведомости. 1879. № 45-46.
75. Гуднев И. Заброшенный уголок //Туркестанские ведомости. 1900. № 16.
76. Диваев А. Из быта киргиз //Туркестанские ведомости. 1906. № 118.
77. Лыкошин Н.С. Аши халял // Туркестанские ведомости. 1903. № 105.
78. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы.- Алматы,1996
79. Ибрагимов Ш. «Киргизы:этнографический очерк» //Туркестанские
ведомости. 1891. № 59.
80. Маг. Киргизы о воспитаний детей //Туркестанские ведомости. 1912. №
51.
81. А Г-в. Страничка из жизни киргиз //Туркестанские ведомости. 1911.
82. Фовицкий А. Кызтылак //Туркестанские ведомости. 1913. № 53.
83. Диваев А. К вопросу о наречении имен у киргиз //Туркестанские
ведомости. 1895. № 43.
84. Толеубаев А. Т. Реликты доисламских верований в семейной
обрядности казахов (XI – нач XX). – Алматы,1991.
85. Загряжский. Аш и тризна по умершим //Туркестанские ведомости. 1913.
№ 1.
86. Әлімбай Н. Қазақтың өлікті жөнелтуге байланысты жосын
–жоралғыларының этномәдени проекциясы //ҚРҰҒА –ның хабарлары.
Алматы,-1994
87. Алибий. Поминки манапа Кенесары Божкеева //Туркестанские
ведомости. 1905. № 67.
89. К. Айман и Шолпан //Туркестанские ведомости.1902.№ 62
        
        ӘЛ-ФАРАБИ     АТЫНДАҒЫ    ҚАЗАҚ   ҰЛТТЫҚ  УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
Археология және этнология ... ... ... ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЭТНОГРАФИЯСЫ
(ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР БОЙЫНША)
Орындаған
4 курс студенті _________________________________Есжанова Г.Б.
Ғылыми жетекші
т.ғ.к., доцент ... ... ... ... ... ж.
Кафедра меңгерушісі
т.ғ.д., профессор _____________________________ Төлеубаев Ә.Т.
(қолы, айы-күні)
АЛМАТЫ 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
........................3-5
І. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ЭТНОЭКОНОМИКАЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
.........................................................................
...12-25
2.1. Қазақ қоғамының ... ... ... мал ... ... ... егіншілігі……………………………………………………….18-22
2.4 .Қосалқы шаруашылық түрлері……………………………………....22-25
ІІІ. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША ... ... ... ... ... ... дәстүрлі тұрғын үйі……………………………………….26-28
3.2.Тұрмыстық заттар мен бұйымдар……………………………………28-30
3.3.Тағам және оның түрлері……………………………………………..30-34
ІV. «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ОТБАСЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... Қыз ... келін түсіру………………………………………………35-38
4.2.Бала туу және тәрбиелеу……………………………………………..38-44
4.3.Марқұмды әрулеу…………………………………………………….44-47
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………………….48-49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ................................. 50-53
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тарих ғылымының даму барысында жеке ... ... ... аса ... бар. Жеке ... өлкені
қарастыра отырып, біз жалпы Қазақстанға сипаты немесе ортақ мәселелердің де
мазмұнын ашуға мүмкіндік ... Сол ... ... ... қарағанда Сырдария облысының Қазан ... ... ... мен ... ... ... болып қоймай,
сонымен қатар қазіргі Өзбекстан дербес ... ... ... еді. ... 1867 жылы құрылған ... ... ... ... бөлімі мен Ташкент ... және ... ... осы облыстың құрамындағы қазақстандық
уездермен біте қайнасып кетті. Сырдария ... ... ... ... мән беру арқылы қазақтар арасындағы шаруашылық, ... ... ... ... ... ... баға ... туады. Міне осы айтылған тұжырымдар жұмыс тақырыбың өзектілігін,
зерттеудің қажеттілігін дәлелдейді.
Өткен ғасырларда орыс ... дені ... ... ... идеологиялық қаруы ретінде ... етіп ... ... ... ... ... қаласында 1870-1917ж
аралығында жарық көріп тұрған орыс ... бірі ... » ... Бұл ... Сырдария облысы қазақтарының экономикалық
шаруашылық жүйе, тіршілік цикліне қатысты мәселелер, ... ... ... ... сан ... ... мол қамтылды. Ондағы қаралған
мәселелер патша әкімшілігінің арнайы тапсырмасымен өлкені ... ... ... ... сай идеологиялық нысаны айқын мақсатпен
жазылды. Мұндай тарихи тағылымы мол ... ... ... ... ... мен тарихнамасы үшін ғана емес, қазіргі кезеңде қайта
өрлеу, өркендеу үстіндегі ... ... ... ... болашағына да
тигізер шапғаты айрықша зор. Өйткені онда тың деректер мен ... ... ... ... ... ... қауымының тағдыр талайына қатысты сан
алуан ғылыми пікірлер мен көзқарастар да мол ... ... ... материалдарын тарихи-этнографиялық деректану тұрғысынан
саралау– ғылыми-танымдық жағынан болсын, мәдени практикалық қырынан ... ... ... ... ... ... да ... тарихи
даму мәселелері сияқты Сырдария облысының аржақты бағыттарын зерттеу ... ... ... ... ... бойында қоныстанған қазақ ауылдарының өмірін,
шаруашылық дамуын, халқының саны мен құрамын сипаттаула ... ... ... арнаған А.Ф.Миддендорф /1/. Миддендорфтың жоғарыда айталған
еңбегі ... ... ... ... түбегейлі мақсатын
ойластырған. Алайда қазақ ауылының, басқа да қоныстардың әсіресе шаруашылық
өмірін сипаттаудағы мәліметтер құндылығын жоғалтпаған.
Келесі баса ... ... ... ... /2/. Бұл ... ... жоғарыдағы зерттеуге біршама жақын. Осы зерттеуінде өзеннің
жағаларына жақын орналасқан халықтың өмірі және ... ... ... ... екінші жартысын қамтитын ... ... ... 1832жылы жарық көрген « Описание киргиз-казачьих или
киргиз-кайсакских орд и степей » атты ... ... ... халқының тарихиы
мен этнографиясына арналған, бүгінгі таңда да маңызын жоғалтпаған құнды
дүние. Ол бұл ... Сыр бойы ... ... ... /3/.
Сырдария облысы туралы көңіл аудартатын белгілі орыс ... ... ... ... әлеуметтік мәселелеріне тереңірек
үңілген арнайы зерттеуге жатқызған дұрыс. Осы аймақтағы халықтың шаруашылық
өмірін, қоғамдық даму ... ... ... құрастырған И.Аничковтың
еңбегі Ресей үкіметінің экономикалық саясатын мақұлдауға арналған /4/.
Тақырыпқа біртабан ... ... ... М.Асылбековтың;
Г.К.Кронградтың, С.Мадуановтың « ... » ... ... ... ... арналған монографиялық зерттеуі /5/. Бұл кітап
Түркістан генерал-губернаторлығының құрамында қазақ-өзбектер тұрақтанып
қоныстанған өңірлер қамтылған.Сырдария облысының құрамында ... ... ... ... сауда-экономикалық, мал шаруашылығы,
мәдени өмірі туралы мәліметтер көрсетіледі. Ал ... ... ... ...... ... ... ауданындағы
әлеуметтік – демографиялық мәселелерге арналғанмен жұмыстың екі тарауында
да Сырдария ... ... ... жақын орналасқан уездері бойынша, қазақ
ауылдары бойынша демографиялық мәліметтер ... ... ... мәселелері ішінара ... ... сан ... ... ... ... зерттеудің еншісіне
айналған жоқ. Осы мәселе төңірегіндегі ең қонымдысы А.Масановтың «Очерки
истории этнографического изучение ... ... в ... атты еңбегінде
қазақ халқының тарихи-этнографиялық мәселелерінің ... ... ... жылы ... ... ... газетіндегі патшалық
Ресейдің Мырзашөлді отарлау саясатының жазылуы» деген тақырыпта қорғалған
кандидаттық диссертациясы Сыр өңірінің ... ... ... ... ... ... десе де ... /8/.
Т.Қартаеваның «Туркестанские ведоиости» газетінің қазақтарға қатысты
тарихи-этнографиялық деректілігі» атты ... ... ... этнографиясы туралы мәліметтер алуға болады / 9 /.
Сонымен Сырдария облысының этнографиялық даму мәселелеріне ... ... ... ... ... келе, төмендегідей қорытынды жасауға ... ... ... ... жақсы зерттелгенмен, арнайы тарихи-
этнографиялық толыққанды зерттеулерді қажет етеді.
Жұмыстың деректік негізі. Диплом жұмысының негізгі дерек ... ... ... материалдар, түрлі хабарламалар. ... ... ... кітапхананың сирек кездесетін кітаптар мен
қолжазбалар бөлімінде шоғырланған. Сонымен қатар Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік ... ... ... ... ... істеп,
пайдаландым;
Ф.383 – Управление киргизами Сыр-Дарьинский линии (1853-1864 гг)
Ф.184 - ... ... ... в Ауле-Атинском уезде Сыр
–Дарьинский области (1907 -1918)
Сөйтіп жоғарыда талданған зерттеулер, деректерге сыни талдау, мәселенің
өзектілігін ... ... ... ... жүйеге келтіру осы
тақырыптың негізгі бағыттарын ашуға мүмкіндік береді№
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... әкімшілік территориялық бөлінісі өлкенің экономикалық
шаруашылық ... ... ... басты айқындаушы мәселелерін
анықтау. Осыған орай диплом жұмысында төмендегідей міндеттерді жүзеге асыру
көзделді:
-Сырдария облысы қазақтарының ... ... мен ... ашып ... ...... құрылымы мен дәстүрлі шаруашылық
жүйесіне байланысты этнографиялық деректерді саралау;
-Қазақтың дәстүрлі мәдениетәне байланысты материалдарға талдау жасау;
-Сыр өңірі ... ... және ... ... анықтау;
Хронологиялық шеңбері: Газеттің жарияланып тұрған 1870-1917 аралығын
қамтиды.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, төрт ... ... ... ... ... ... ... МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫНЫҢ ӘКІМШІЛІК-
ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1. Сырдария облысының әкімшілік-территориялық бөлінуі
XIX ғасырдың 60-шы жылдарының ортасына қарай Ресей мемлекеті Қазақстан
территориясын өз ... ... ... ... Бұл ... ... ... Орта азияны өзіне қосып алу саясатын жүргізе бастады.
1865 жылы шілдеде патша ... ... ... ... ... ... өлкені басқару үшін патшаның «уақытша нұсқауы» бойынша
Түркістан облысы құрылды. Бұл облыс үш әскери ... ... ... ... жылы 17 шілдеде патша жарлығымен Түркістан облысына Семей облысының
оңтүстік бөлігі қосылып, ... ... ... ... Жетісу және Сырдария облыстары еніп, екі ... ... ... және Шу өзендері болып белгіленді. Бұл кездері ... ... 8595 ... ... ... ... құрамына 6 уезд Қазалы,
Перовск, Шымкент, Әулиеата, Ходжент, Жизақ енді./10.116/
Облыстың негізгі тұрғындары ... ... ... ... және ... ... ... үнді халықтары мекендеді.
1886 жылғы Түркістан өлкесін басқару туралы ... ... ... ... ... бес ... Қазалы, Перовск, Шымкент, Әулиеата,
Ташкент және бір бөлімге Әмударияға бөлінді. 1886 жылы ... және ... ... облысына беріліп, Сырдария облысына Әмудария уезі қарады.
Әрбір уезд толық тұрғыдан емес, жер ыңғайына қарай болысқа жүз екі ... ... ... ... ... Болыста бір мыңнан екі мыңға
дейін, кейде үш мыңға дейін түтін болды. Сырдария облысының қыстақтарында
полициялық және ... ету ... ... атқарды. Оларды әскери
губернатор бекітті.
Қоныс аударушы орыс шаруалары 1870 ... ... ... ... ... ата ... ... бастады. 1874-1872 жылдары облыста
алты шаруа кешені құрылса, 1884-1890 жылдары он ... ... ... отыз жеті ... ... 1903 жылы ... маусымда «Сырдария,
Ферғана, Самарқанд облыстарындағы қазыналық жерлерге өз ... ... ... бекітілді. 1904-1905 жылдары патша үкіметі Қзақстанға ... бес ... ... ... бірі ... облысы еді.
Столыпиннің аграрлық формасының күшейген кезінде ... ... ... ... бес мың ... жер, ... ішінде Шымкент
уезінде жүз сексен бір мың жеті жүз тоқсан үш ... ... ата жүз ... үш жүз ... сегіз десятина жер таратылды.
Оның ішінде ең үлкен уезд Шымкент болды да, ол 100808 шаршы ... алып ... Ең ... уезд ... 4380 шаршы шақырым болды. 1886
жылы ... ... 403253 ... ... жетіп, яғни бүкіл Түркістан
өлкесінің 70 пайызын алып жатты, ал халқы 1219400 адам ... ... ... ... Торғай облысымен, оңтүстік-шығыста
Ферғана, батыста Орал, Шығыста ... ... ... ... ... облыстармен шектесіп жатты./12.44/
Өлке генерал-губернаторы шексіз билікке ие болды. Оған бүкіл басқарма
аппараты-канселерия, облыстың ... ... ... ... ... ... этнодемографиялық жағдайы
Қазақ елінің солтүстік, шығыс, оңтүстік, ... ... ... ... мен ... патшалық отарлау жүйесінің мүлдем
орныққандығын айғақтағандай еді. Мемлекеттік ... ... ... ... ... облыстардағы статистикалық партия комитеттер, 1906
жылы құрылған Сырдария статистикалық партиясының атқаратын басты міндеттері
шаруалардың қоныстануына ... ... ... ... және
орналастыру болды.
Патшалық Ресейдің көші-қон саясатының барысы ... ... ... ... ... алғаш орыс поселкесі 1867жылы Шыназда,
Әулиеатада алғаш орыс поселкесі 1874 жылы Қарабалтада құрылды. Қазақтардың
шұрайлы жерін тартып алу ... ... ... ... ... ... ісі де ... ұйымдастырылды.
1888 жылғы газеттің №27-31 сандарында М.Михайлов Әулиеата және Шымкент
уездерінде жүріп жатқан орыс шаруаларын қоныстандыру саясатының барысымен
таныстырды ... 1904 ... ... №85 санында берілген мәліметтерінде жалпы
Түркістан ... ... ... 1901 ... ... ... облысындағы селениелер саны 58, ал ... саны 24377 ... ... ... ... аса ... ... селениелерде яғни; Чалдоварда (Әулиеата уезі)–1577,
Қарабалтыда (Әулиеата уезі)–1541, Никольскоеде ... ... ... ... – 1200, ... ... ... – 1146 орыс
шаруалары болда деген мәлімет ... ... ... ... №33 ... Сырдария облысында жүргізіліп жатқан
қоныстандыру саясатының 1914 жылғы қорытындысы жарияланды. Онда 1914 ... ... ... 253 ... ... 685 ... жер
пайдаланылуға берілді. Әулиеата ауданына 897 семья көщіріліп, 2907 десятина
жер; Черняев ... 1057 ... ... 3134 ... жер ... ... берілді, - деген мәліметтер келтірді /15/.
1889 жылғы газеттің №5 санында жарияланған Қазалы ... ... ... Орта ... ... келген алғаш орыс баласы жөніндегі
мәлімет орыстардың қоныстануы – сонау қырқыншы жылдардан-ақ тамыр ... ... Орта ... тұңғыш орыс баласы 1849 жылы Райым
бекінісіндегі фельдшер Николаевтың семьясында дүниеге ... екен ... ... ... ... тек қана көші-қон саясатына
негізделіп қойған жоқ, олар ... ... ... ... ... ... тығыздығы жайында да мәлімет беретін халықтың санақ
нәтижелерін ... ... ... ... 1870 ... газеттің №4 санында
жарияланған «Население Туркестанского края» атты ... ... кең ... ... ... ... өсімі беріледі.
Түркістан өлкесінің халқының ... 1 ... ... 105 ... ... Европалық Ресейдегі халықтар тығыздығынан 6 есеге төмен болды. Әсіресе
Қазалыда (1шаршы метрге 38 адам) ... ... ... ... ... саны басым болды. Көшпелілер саны 1 085 000
жетсе, отырықшылар саны 375 000-ға жеткен екен. Отырықшылардың ең ... ... ... Жизақ болды. Сырдария облыстары,
Шымкент, Перовск, Қазалы ... ... ... ... ... ... ... уездеріндегі отырықшылар саны небары
35 000, яғни халықтың 6% құрады. Қазалы, Перовск ... ... саны ... есепке алмағанда 1000-ға жетті. Ал Сырдария облысының
оңтүстік уездеріндегі көшпелілер саны халықтың 1/8 бөлігін құраса, ... 7/8 ... ... ... ... ... халықтың жынысына қарай өнімі: «Түркістан
өлкесінің халқының 54% ерлер, 18% ... 20 ... 1 жаңа ... баладан,
21 адамға 1өлген адамнан келеді, яғни таюиғ ... 0,3. 1868 жылы ... ... келген, олардың 9616 ұл, 8670 қыз болған. Ерлер саны 222 845
(55%), әйелдер 184 763 (45%) ... деп ... ... ... ... ... басымдығын көрсетеді /17.22/.
Ал Н.Маевтың «Одвижении народонаселение Туркестанского ... ... «1870 жылы ... ... 137 адам ... ... 162 адам
қайтыс болды, яғни табиғи өсім 25 ... ... деп ... /18.146/.
1870 жылғы Сырдария облысындағы мұсылман халықтарының демографиялық
сипаты төмендегі кестемен беріледі:
|Уездер ... саны ... саны ... ... |4788 |406 |4382 ... ... жоқ | | ... ... жоқ | | ... |1936 |765 |1123 ... |2511 | |656 ... |1700 |1021 |679 ... |2331 |1706 |625 ... осы демографиялық сипаттама бойынша халықтың өсімін төмендегі кесте
бейнелейді:
|Уездер |Ұл |Қыз ... өсім ... |2775 |2096 ... ... |900 |800 ... |
|Жизақ |1080 |1174 ... ... |1861 |650 ... ... |965 |980 ... ... |7581 |5700 ... ... ... ... облысының Шымкент, Жизақ уездерінде қыз ... көп ... ... ... ... ұл ... ... көрсетеді. Аталмыш материалдағы кесте адам санының табиғи
кемуін де көрсетті.
Жалпы 1897 жылы 28 ... ... ... ... облысында 835 432
адам, оның ішінде қазақтар 741 811 (88,7%), ... – 11234 ...... ...... татарлар – 2452(0,29%)
тұрды.
Жер көлемі мен халқы жөнінен Шымкент уезінде 285 059 адам, оның ішінде
қазақтар:-24 704(78,8%), ... 20709 (7,61%), ... ... ... ... Әулиеата уезінде халық тығыз орналасты. Жалпы
уезде халықтың саны ... ... ... ... – 250 988 ... ... (3,06%), украиндар-5339(1,93%), орыстар-5129(1,85%)
болды. Сырдария өзенінің төменгі ағысын да ... уезі ... ... адам ... оның ... қазақтар-135 850 (96,6%), ер адам 2821 (2%)
болды.
1897 жылғы санақ бойынша ... ... 133 663 адам ... (97,4%) болса, басқа халықтардың келу көрсеткіші орыстар-
1048 адам (0,75%), украиндар -117 адам (0,008%) ... ... ... ... ... көп ұлтты және ондағы халықтардың басым
көпшілігінің, яғни 95% ... ... ... ... ... Сырдария көш-қон басқармасы Шымкент уезінің 29526
қазақ шаруашылығын ... 2125 ... ... ... ... Нәтижесінде 19558 адам тіркеуге алынды ,оның 105542 ерлер, 89740
әйелдер болды. Орташа ауыл 18 ... ... 92 ... ... Шағын
ауылдар 15 шаруашылықты, үлкен ауылдар 50 шаруашылықты қамтыды. Санақ
мәлеметі бойынша Шымкент ... ... ... 1 кв м-ге 6,6 ... ... және Шу ... жағалауы Талас Алатауы сияқты суы мол , шөбі
құнарлы жерде халық тығыз орналасқан. 16-15 жас ... ... ... саны 443082, 18-60 жас ... ... саны ... /19.3/.
Ал, А. Романов берген мәліметтер бойынша Құрама уезінде 39393 ... 275751 ... ... ... 20372 ... ... халықтың 52 %
қазақтар, 11 093 түтіні немесе 40 % тәжіктер, қалғандары ... , ... ... ... ... ... құрлымынан, олардың орналасуынан 1905 жылы
жүргізілген санақ нәтижелері төмендегідей аса ... ... ... ... ... -145 280 өзбек, 51511 қазақ , 16 962 сарт ... ... , 2091 ... , 1163 орыс ; ... ... – 94 309 ... ... 14 405 түрік, 11 465 қазақ, 2422 орыс; ... ... ... ... 10509 ... 8477 ... 2313 түрік; Қазалы уезінде – 135 850
қазақ, 2916 орыс; Перовск уезінде – 130 269 қазақ, 1450 ... 1165 ... ... – 224 704 ... 35043 ... 20709 ... 6443 орыс. Бұл
мақалада саны аз ... ... ... ... ... ... № 38 ... жарық көрген «Чалоказаки» атты
этнографиялық очерк те қызықты ... ... ... шаруашылықтан,
отырықшылыққа көшу кезеңінде сарт қызына үйленген қазақтар көптеп ... ... ... бұл ... «шалақазақ», «шала көшпелі» ... ... ... жартылай көшпелі және отырықшылық шаруашылықпен
айналысты. Құрама уезінің Ақжар болыстығында 2 үй, ... ... ... Али болыстығында 40 үй шалақазақтар тұрды. Әулиеата уезінде ... ... ... яғни ... қаласында 44, Жайылғанда 48,
Үшқорғанда 21, Меркеде 37, Тоқан болыстығында 24, ... ... ... ... 5 ... ... ... уезінде 1 шалақазақ семьясы
жалдамалы шаруашылықпен 2 ... ... мал ... ... ... ... зтнодемография, статистика салалары
үшін құнды мәліметтер жинауға түрарлық дүние екендігі және оларды ... ... ... ... бұл ... ... зерделеу аталмыш
кезеңдегі Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ЭТНОЭКОНОМИКАЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. ... ... ... ... ... ... құрылымы билер, байлар, батырлар жататын
ауқаттылар тобына және ... ... ... малшылар мен егіншілер
жататын категорияларға бөлінді. Қазақ қоғамында әлеуметтік аристократиялық
жоғарғы тобы хандар мен ... ... ... ... ... ... ... хандық биліктің мирасқорлық дәстүрі сақталып келді. Мұрагерлік
тәртібі жүрмеген жағдайда хандарды билер, батырлар мен ... ... ... Ханның өкілеттігі діни мәселелерден тыс азаматтық,
әкімшілік және әскери істермен ... ... ... өкілдерін қылмыс
жасағаны үшін соттауға және ... құқы ... ... мөлшерін
белгіледі, әскери жасақтар құрды. «Очерки истории киргизского народа» ... ... ... мен ... арасындағы әлеуметтік қатынасқа байланысты
мәселелер де қаралды. Көшпелі аристократияның жоғарғы тобы ... ... өз ... билігін сұлтандармен бөлісуіне тура келді. Өз иелігіндегі
территориядағы ... және сот ... ... ... болды. Олар
міндеткерлік атаулыдан босатылды. Хан сұлтандардың ... ... ... ... ... ... отырды. Мақала түйіні қазақ
қоғамындағы ХІХ ... орта ... ... ... жойылуын
негіздеуге келіп тірелді. Хандық билік ыдырағанмен сұлтандар билігі ... ... ... ... ... өкілдерге жатқызып,
«ақсүйек» деп атайды. Ал кедейлер төменгі топқа «қарасүйек» деген ... ... ... ... ... зор роль ... ... ықпалы олар басқарған
рулардың көптігіне және күшеюіне, сондай-ақ олардың байырғы шыққан тегі мен
үлкендігіне ... ... ... мен ... ... әлеуметтік
орны, заң ережелерін кәсіби сақтаушы категория ретіндегі қызметтері жөнінде
«Вич» ... ... ... ... ... суды Туркестана» атты
көлемді мақаласынан едәуір мәлімет алуға болады /23.2/.
«Бай» ұғымына бай, ауқатты адамдарға байланысты ... ... ... орын ... ... шаруашылық байдың қолында болды. Бай
шаруашылықты өз-өзінің мол тәжірибесіне сүйеніп, ... ... ... ... отырып жүргізді. Маңына сайлау кезінде көп ... ... ... ... ... ... ... байдың
билігінде болды. Байлардың ауқатты тұрмысының көріністері Н. деген автордың
«Беки и баи», О.Шкапскийдің «От ... до ... ... «Аш ... по ... Гр. Андреевтің «Киргизский той», Ш.Ибрагимовтың
«Киргизы: этнографический очерк» атты мақалаларында қарастырылады /24.2/.
Е.Вич деген ... ... ... ... тап ... ... ... ішінде «адамдар», ал кедейлерге «бишара, байғұс» деген
ұғымның қалыптасқанын айтады /25.8/.
Ауқатты байлар малдарын ... үшін қол ... ... ... ... ... жылдық табысы 10-13 сом, ал түйеші мен сиыршының жылдық
табысы 10-15 сом ... ... Мал иесі ... кедейге тағам мен ... ... ... әйелі байдың үйінің шаруашылығына көмектесті. Бала-
шағасы қозы бағу сияқты жұмыстарға араласты.
Қазақ ... ... ... де ... ... ... егін салатын шаруалар жатты. Малшы, егінші аймақтық байлары өз
шаруашылықтарын нарықтық қажеттеріне ... ... ... ... мал ... ... егіншілерінің ең кедей бөлігі үшін өз алдына жер жыртып өнім
өндіруді мүлдем ... бай ... ... ... ... ... жай болды. Мұндай жағдайларға олар өздерінің жер учаскелерін орыс
шаруаларына жалға беретін /27.3/. ... ... ... ... ... орыс ... жалданып жұмыс істеді. Ал кедейлердің едәуір
бөлігі сарттардың егін алқаптарында жұмыс істеді. Бірақ бұл жұмыс егістік
кезеңдерінде, яғни ... ... ... Орыс ... ... ... сарт ... заттай төледі. Мүлік теңсіздігінің айқын болуы,
көшпелі және ... ... ... ... қалуы, өндіріс құрал-
жабдықтарының ең аз мөлшерімен қамтамасыз етілмеуі оларды ... ... ... ... ... беру ... ... жоқшылыққа ұшырауы салдарынан олардың кәсіпшілерге және ең
алдымен ауыл шаруашылық жұмыстарға келуі, ХІХ ... ... ... ... ... әлеуметтік топ құлдар болды: саны жағынан көп болғанымен
байлар шаруашылықтарында кездесті. ... ... ... ... ... ... уақытша пайдалануға беретін. Ә.Бөкейханов «Бесправность
киргизских молодух» атты ... ... ... бір байы ... жасауымен қоса, бірнеше құл мен күң ... ... ... ... ... ... /29.110/.
Мүлік теңсіздігі, әлеуметік тәуелсіздік қазақ қоғамындағы ... ... ... Бұл ... барымта, мүгедек қылу, кісі ... ... ... ... ... ... еркін өмірі өзара
талас-тартыстары, кек алу, кешірім беру, бұл ... ... ... ... Н. атты ... есімді автордың «О конокрадстве» атты
мақаласында жазылды. Бұл ... ... ... ... ... тіл ... ... жылқыларын құн төлеу арқылы
қайтарып алатындығы жөнінде айтылды. Жылқы иесі жайында үкімет ... ... ... ... жылқыларының жайын біліп алуға
тырысты. Өз күштерімен ... ала ... ... ғана ... ... деп ... уездік басшы атына қатынас қағазын толтырды.
Қожайынға жылқылары өз жылқысы екенін ... ... ғана ... ... «мәсил-хат» беріліп, онда жылқы басқа адамға не себепті
қайтарылғандығы жазылды ... ... ... «Шу и ... т.б. ... ... мақаланы толықтыра түседі. Барымташылықпен ауылдың сан білекті
жігіттері арпалысқан. Бұл – ... ... ... ... ... қана ... жылқы ұрлады, сол себепті де малшылар түнде жылқыны қориды.
Барымта уақыты - жаз. ... ... ... ... ... деп,
тарамыс жел дайындалып жорыққа аттанған. Тарамыс – ... ... ... күш ... ... ... ... /31.10/.
Қазақ қоғамындағы әйелдер мен ерлердің әлеуметтік статусы мәселелері,
И.В.Аничков, Гр. Андреев, Ә. ... Ш. ... ... авторлардың
мақалаларында қарастырылады.
Қоғамдық басқару құрылымдарына тек ер адамдар сайланды. Сонымен ... ...... ... ... ... көш бастау, мал
жайылымын анықтау, егін салу, оны суару, жиналған жем-шөбіне ... ... ... ісі ... ... ... ... орны ерлерге қарағанда әлдеқайда кем саналды.
Оны әйелдердің ... ... ... ... ... ... құқысының жоқтығынан көруге болады. Ел ... ... және ... дауы ... ... ... тек ... онда
да ақсақалдар мен билер арасында шешілетін. Ел арасындағы қоғамдық маңызы
бар мәселелерді шешуге әр ... ... ... ақсақалдары өзара
ақылдасып, ұйғарып жасайтын болды /32.13/.
Газет материалдары қазақ әйелдерінің негізгі теңсіздігі өз еркінен тыс
малға ... ... ... ... ... не ... ... 50-70 аралығындағы байлар малға жығып, ... жас ... өзі ... әйелдерінің жағдайын дәлелдейді. Әйелдің адамшылық
арына нұқ келтірген мұндай әрекеттерге мойынбай өз ... ... ... ... ... әйелдерінің шағымдануы жайлы мәліметтер де газет
беттерінде жетерлік ... бұл ... ... ... әйел ... болмады –
деген біржақты пікір тумауы керек. «Народные суды ... ... әйел ... заң ... ... ... алғышарттары
көрінді /34.95/.
Егер әйел ақылды, сабырлы болса, ол тек еріне ғана ... ... ... ... да ... ... тигізгендігін, мұндай әйелдерге күйеулері
өздерінің өмірлік серігі ретінде қарайтын. Сонымен ... ... ... ... де ... ... әйелдері ұзын жең, кең етекті ... ... ... ... ашық ... ... өзбек, түрікмен
халықтары сияқты беттерін пәренжемен тұмшаламаған. Сол себепті де сарттар
қазақтарды «нашар мұсылмандар» деп атаған ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
қатынастарын сипаттайтын құнды материалдар ретінде іргелі ... ... еш ... тумаса керек.
2.2 Дәстүрлі мал шаруашылығы
Қазақстанның кең байтақ қазақ қоғамында мал ... ... ... және ... түрі ... Бұл ... түрлері
табиғат ауа-райы, әлеуметтік-экономикалық және тарихи факторлардың әсерімен
қалыптасты. Бұл ... ... ... жайлаулы-жартылай қолда
ұстайтын, жатылай көшпенділік мал шаруашылығы дамыды. Облыс ... ... ... ірі қара мал және қой, ешкі ... ... облысындағы мал шаруашылығымен айналысуда және ... жеке ... ... ... ... ... және
халықтың көшпенді жартылай көшпенділікпен айналысуы үлкен әсерін тигізді.
Табында негізінен қойдың үлес салмағы жоғары болды ... ... ... ... киргиз казалинского уезда» атты
редакциялық мақалада көшпелілердің көші-қон дәстүрлеріндегі көш ... ... ... «... Бірінші бағыт Ырғыз және Ор өзенінен Орскіге дейін,
жалпы ... ... ... екінші бағыт батыстан кіші Борсыққа қарай
болды.» /38.13/.
Перовск уезінің орта жүз ... ... ... ... тоғайлы
қамысты жерлерде қоныстанды. Қойлары мен түйелері қыстың кей ... ... ... ... ауыз суға қар суын пайдаланды.
Ж.Головачев Сарышығанақ, Сарысу болыстығындағы ... ... ... Кіші тау етегіне және Сарысу төңірегіндегі Қаражар елді мекенде
қоныстанды. Сарышаған ... ... ... судың жылылығынан және
сонаның көптігіне байланысты, Сырдария жағалауына 15 тамыздан ерте ... ... Г. ... Одан әрі ... ... қыстауға да
малға ыңғайлы таза, суға жақын жерді қарастырды. Кейбір жағдайда ... ... ... ... ... жаққа көшуге тура келеді. Қыстаудан кері
жайлауға көшу наурыздың басынан ... бұл ... ... Қызылқұмнан
Сырдарияға қыр арқылы өткізуге болады. 25 наурызға ... ... ... ... отырды. Жөлек болыстығының көшпелілері Шу өзені
арқылы Половенческая жане ... ... ... ... ... мен Кішітау жайлауларындағы қазақтар Сырдария жағалауына
қыркүйекте қайтып оралады»,-деп ... ... ... ... және отырықшы қазақтар жылқы, қой, ешкі,
мүйізді ірі қара, түйе өсірді. Кедей және ... ... ірі ... түйе ... ... ауқатты байлар көбіне жылқы ұстаған. Кедей ... ... малы күн ... қамына жарады, ал бай үйлердің малы сауда-саттыққа
шығарылды.
Барлық мал, оның терісі, ... еті, сүті т.б. ... ... ... ... тауарларына, ыдыс-аяқтарға т.б. айырбасталып отырды.
Қазақтардың мал шаруашылығының дамуына орасан зор апат ... ... ... малдардың жейтін шөбі болмай, қырылды. Яғни жұт ... ... Жұт ... қолайсыз ауа-райының әсерінен, яғни құрғақшылық,
қарлы қыс, ... ... жер ... қар ... жауып малдардың
тебінге шыға алмауынан болды. Кей жылдары бірнеше күнге созылған бұрқасынды
борандарда 500-1000 ... ... ... беті ... ... ... ... кетіп, қырылғандары болған/39/.
Қазақ халқына 1876-80 жылдары болған жұт адам айтқысыз ... ... ... ... 4 ... 56 ... ... Ал 1891-92 жылғы жұт
та Қазалы уезінде көп малдың қырылуына алып келді /40/. Ғасырлар бойы ... ... ... төрт ... ... ... мен жай-
күйіне қанық еді. Олар ... мал ... ... ... барлық
денесінің автономиялық құрылымы жөнінде де мол ... ие ... ... жағдайда емдеуге тырысты. Кейбір малшылар мал дәрігерлікті арнайы
кәсіп еттті. Оларға мал дәрігерлік атадан ... ... ... қалып отырды.
Қазақ мал дәрігерлері асқынған мал жараларын пышақпен сылып тастайды. Малды
емдеу арқылы мал ... ... ... ... ... ... аман ... отырды. Еркек малдыа піштіруі кез-келген малшы өзі игереді ... ... ... алу ... басқа малдарды аман алып қалу үшін өртеп
жібереді. Қысқы суықтан аман алып қалу үшін ... ... мен ... бірге киіз үйде немесе жертөледе алып ... Бұл ... ... қалдың тағы бір жолы болды /42.168/.
Түркістан елді мекендерінде ... су 2-4 ... ... ... ... елді мекенінде жер қатты су 10-12 аршын тереңдіктен шықса да
жергілікті ... ... осы ... ... санады. Құдықтар бір-
бірінен 10 аршын қашықта орналасқан. Құдықтың жоғарғы ені 3 ... ... 2 ... ... 8-12 ... орта ... 3-6 ... болды. Нұрата
елді мекенінде кәріз құрылысына артельдер ... ... ... 30 ... іс ... бүкіл артельге хабарланып отырды. Егер құдықтар жыл сайын
ұқыпты тазаланып тұрса кәріздерді жүз ... ... ... ... ... бас кезінде Сырдария облысындағы мал ... ... ... жоқ. ... ... ... жыл бойы
жайлймдарда ұстауын өзгертпеді. Алайда отырықшы орыс поселкелерінің маңында
орналасқан қазақтар қысқа мал азығы қорын жинауды ... ала ... ... қоныстанушы шаруалар өздерінен артылған жем-шөп қорын қазақтарға сата
бастады. Ол Әулиеата, Қазалы, Перовск әрі ... ... ... ... қазақтардың отырықшылануының басты бір себебі ретінде жұтты
атаса, ... ... ... ... ... жерлерін орыстар
қоныстанғандығын, жердің мемлекет ... ... ... /55.37-39/.
ХХ ғасырдың аяғында қазақтардың жаппай отырықшылыққа көше ... 1895, 1898 ... ... ... ... жұт әсерінен малдың қырылуына
әсер етті. ... «К ... о ... ... из кочевого состояния
в оседла» атты мақаласының негізгі өзегі отырықшылану мәселесі болды
Туркестанцев атты автордың «Земледелие в Сырдарьинской области» ... ... ... ... жылы Ташкент уезінде 10181,2 пұт астық жинаған, 1 қала тұрғынына
18,39 пұт, ... тыс ... ... ... 32,7 пұт ... ... уезінде 9886,8 пұт астық жинаған, жан басына -20,5 ... ... 3161,9 пұт ... ... жан ... 17,3 пұттан келеді. ... ... ... ... ... ... и земледелие», «Киргизское
землеустройство » атты мақалалар жариялап, отырықшылық мәдениетімен
таныстырды /56.2-3/.
ТВ ... ... ... мал ... ... ... ... жайлы баяндалмайды. Сонымен қазақтардың мал
шаруашылығының ... ... ... ... ... мен өлкеде көп ұлтты халықтардың санының өсуі, жайылымдық жердің
азаю, жаңа әкімшілік саяси-саяси ... ... әсер ... ... ... ... ... ғасырдың басында да Сырдария облысы ... ... ... ... ... қала ... Жері ... мол бұл жерлер ерте заманнан-ақ егіншілікпен айналысуға қолайлы еді
/44/.1820ж. Қазақ даласында болған ... ... ... ... және Арал ... егін ... кең ... жазған. Сырдария өзенінің бойындағы «шабындық жерлерді суараты
каналдар өзінің ұзындығымен, орналасуымен және тереңдігімен өте ... ... ... ... ... географы Абульфед Ибн-Хаукол және Макдиси деректеріне негізделген
тұжырымдар «Сырдарьинский ... и его ... ... атты ... «... ... ... ... Сырдария және Амудария
бойы алқаптарында неғұрлым шапшаң жүрді. Тянь-Шаньнан басталатын екі өзен
Арал теңізіне ... ... зор ... ... жүйесін қамтамасыз етуде.
Ангрен, Шыршың, Арыс, Кафирниген, Сурхан, Ширабаддария өзендерінен басқа
көптеген арықтар қалалар ... мен ... ... қызмет
етті. Орта ғасырда Амудария жағасында Балхы, ... ... ... ... ... Жанкент, Жент, Яссы, Шам, Саурат, Отырар
сияқты қалалар өркендеді. Осы ... ... ... ... ... ... пен қала мәдениетін жақсы білді. Түркістан
өңірінің қалалары мен алқаптарының отырықшылықты ... ... ... араласып кеткен халықтары даланың мал өсіруші халқымен
тұрақты шаруашылық-мәдени өзара әркеттестік қарым-қатынас ... ... ... автор. Мақалада қалалар мен бекіністердің әртүрлі
шапқыншылықтар мен соғыстардан қирауы ... ... ... оларға
тартылған арықтардың пайдаланусыз қалғандығы ... ... ... су ... олар ... 105 ... биіктікте жатыр. Өзен
суы егістіктің көбеюіне байланысты 50 сажындай төмен түскен екен /45.201-
203/.
Қытай саяхатшысының ... ... ... ... край в ... атты мақаласында В.В.Бартольд «Х ғасырдағы араб географтарынан ... ... ... ... ... ал Түркістан өлкесі нақты дерек тек қана
Чан-Чунның жазбаларында», -дейді. ХІІ ғасырда Шу және ... ... ... ... ... ... өсірумен шұғылданды.
Жүзімнің тек асханалық сорттары ғана емес, сонымен бірге шараптың сорттары
да өсірілді. Сайрамда Қытай саяхатшыларын жұқа ... ... ... ... ... ... ... ұсынғанын жазып қалдырған /11.74/.
Түркістан хабаршысы беттеріндегі қазақтың егіншілік кәсібіне ... ... дені ХІХ ... ІІ ... ХХ ... ... дамуынан мәлімет береді. ХІХ ... ІІ ... ... дамуы қазақ шаруашылығында оның ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ... біршама кең өріс алған жері Сыдария ... ... ... ... саласына айнала бастаған. ХІХ ғасырдың орта шенінде
Янгрен, Арыс, Шыршық, Қараторғай, Шу, Талас, Іле, ... ... ... ірі ... ... айналды.
ХІХ ғасырдың орта шенінде ... ... ... ... және орыс ... ... күшеюі, қазақ егіншілігінің дәрежесі мен аумағына,
көршілерден ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық және басқа мақсаттарға орынды
пайдалануға айтарлықтай әсер етті. Өмір ... ... ... орнын толтыру үшін олар егіншілікпен айналысуға мәжбүр
болды. Мал ... ... ... ... да кейбір кедейлерді
егіншілікпен айналысуға мәжбүр ... ХІХ ... орта ... қазақтарда
егіншілік негізінен суармалы егіншілік болды /46/.
Жер өңдеу жұмыстары күректермен, кетпендермен, соқалармен, ... ағаш ... қол ... ... ... егіншілік
қажеттерін қанағаттандыруға Қазақстандағы Сырдария, Қуандария, Арыс,
Жаңадария, Сарысу, Келес, ... Шу ... ірі ... ... Сол ... ... ... құрғақ далаға арықтар тартты. Арық
қазуға кейде бір рулыға толық ... ... ... қазу бірнеше жылға
созылды. Верный уезінде егістік алқаптарға Іле, ... ... ... арық ... пайдаланылады /47.1/.
Сырдария қазақтарының егін шаруашылығы жайлы ХІХ ... ... ... ... ... ... өте қызықты мәлімет ... Ол 10 жыл бойы ... ... ... арасында болып,
қазақтардың егін егу технологиясы, оның әдіс-тәсілдері жайлы жазып ... ... ... ... ... –дейді Дж. Белов, - сәуір айының
басында алдымен арпа ... ... соң ... мен тары егуге кіріседі.
Егістік жерді олар ... ... ... күздегі су жерге сіңіп болған
соң, жер айдауға ... Тары ... ... ... ала арам ... ... соң, жер ... тарыны шашып болған соң, ... ... ... ... екі адам ... ... ... соқамен жыртып болған
соң, тырманың орнына бөрене ағаштарды байлап кесектерді майдалайды. Егу
науқаны қолмен ... ... егін ... ... орақпен орып
жинайды, тіпті орақ ... ... ... ... жинаған. Жиналған
астықты, ағашпен ұрып дәндерін түсіріп, астықты жинап отырған. Оңтүстегі
егіншілік көбіне ... ... ал ... ... суару,
ирригациялық жүйелерді ұлғайту және жерді суарудың неғұрлым жетілдірілген
тәсілдерін жетік ... Бұл ... ... ... ... және Перовск
уездері ерекше көзге түседі
Сырдария бассейінінен арықтар тартылған ... ... орыс ... ... бастады. Генерал адъютант С.П.Кауфманның басшылығымен ... 3 ... ... ... ... ... Мырзабай
үлкен арықтары Шынақ, Жизақ округтеріндегі ... ... ... ... ... ... ... мен Қуаңдария аралығында
30 мың десятина жерді суландыру проектісін құрды. ... мен ... ... ХІХ ... ... ... өңделмеген қуаңшылықта
болды. Су төменде 2 сажын құдықтардан шығарылды»,-делінген. ... и его ... ... атты редакциялық мақалада/45.201-203/.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазалы уезінде жергілікті ... ... ... ... ескі қоныстарға апаратын арықтарды тазалап, аршып
қалпына келтіру жұмыстарына кірісті. Істің барысы Н.Маевтың «Ирригационая
работа в ... ... атты ... ... «Бер ... ... 45 шақырым жердегі сырдарияның сол жағынан тартылды, ұзындығы 11
аршын, ... ... ... ені 17 ... ... 14 ... ... 50 шақырымдай арық Бірқазан көліне құяды. Арықты тазалау
жұмысы 1876 жылы ... 1878 жылы 10000 пұт ... ... ... ескі ... қалпына келтіріліп, ашып, су жүргізу ісі жөлек
елді мекенінде де қолға алынған. Бұл ... А. ... ... атты ... ... ... Мақалада Өзек, Көккерім,Төменарық
арықтары мен Шиелі каналының қайта ... ... және ... ... ... ... ... нәтижелері
айтылады./49.54/.
Арықтарды қолдан қазу, ескі арқытарды қалпына келтіру ісі ХХ ... ... де ... А. ... газет бетінде арықтар қазуға, көп күш,
қол қажет болғанымен, суландырудың бұл ... ... ... ... аз ... жазды /50/ ал Н.С.Лыкошин «Обширен но
неудобен» атты мақаласында ... қазу көп ... оның ... шөбі ... жері егін егуге қолайсыз, арық қазып әуре болмай-ақ
өзен бойында ... ... су ... ... орнатылған арнайы
машинаны пайдаланайық, ол жағалауға қажетті мөлшерде, ... ... ... ... ... ... Н.С. Лыкошиннің бұл ұсынысына А.Тилло
қарсы пікір білдірді. Арықтарды қайта қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... ... жариялады /50/.
Арықтардағы судың егістікке жіберіуінің тәртібіне арық
ақсақалдары қарады. ... ... деп ... Арық ақсақалдары қызметі үшін
шапан, жылқы, егін жұмысы аяқталған уақытта ... 200 ... ... ... хандық салықтан босатылды /53.453/. ... қол ... ... түрі ... қазу ісі ... Түркістан, Сауран елді
мекендерінде дамыды. ... -300-350 ... жер асты орны ... ... құрылысы шахмат бейнесін құрайтын суландыру жүйесі,
кәріздер жүйесі және оның ... ... ... ... ... края » ... ... Түркістан елді
мекенінде құдықты су 2-4 аршын тереңдіктен шықсада жергілікті ... осы ... ... ... ... бір-бірінен 10 аршын
қашықта орналасты. Құдықтың эжоғарғы ені 3 аршын, ... ені 2 ... 8-12 ... арта ... 3-6 ... ... ... елді мекенінде
кәріз құрылысына артельдер құрып кіріскен. ... 30 ... ... ... ... артельге хабарланып отырды. Егер құдықтар жыл сайын ... ... жүз ... ... ... ... /54.53/. ... нужды» атты мақаласында Сыр өңірі ... ... ... ... ... дейінгі 40 десятина, Перовск
уезіндегі қазақтардың 10 десятина жерлерді өңдеп, ... ... да ... етеді /50.54/. «О русском землевладении в
Туркестанском ... атты ... ... ... ... ... 5 жолын көрсетеді.
- хандар мен билер, сұлтандар қазақтардың жер учаскелерін ... ... ... ... ... жер ... ... тап қазынасына салықты уақытша төлеу ... ... өз ... ... бай ... кезінде бұрынғы отырықшы халықтардан жерді сатып алды;
- көшпелі кедей қазақтар тары, бидай, арпа, күріш егу үшін жер ... ... өз ... ... бастады;
- отырықшыланған ауылдар, егін иеліктерімен ортақ қоғамдық жыртылған
жерлерді иеленді.
Мақалада ... ... ... бір ... ... ... ... себебі ретінде жайылымның тұрақты ... ... ... ... ... ... жазды /55.37-39/.
ХХ ғасырдың аяғында қазақтардың жаппай отырықшылыққа көше ... 1895, 1898 ... ... қатты болуы, жұт әсерінен малдың қырылуына
әсер етті. И.Корцовтың «К вопросу о переходе ... из ... ... ... атты мақаласының негізгі өзегі отырықшылану мәселесі болды /55.58-
59/.
Туркестанцев атты автордың «Земледелие в Сырдарьинской области» атты
мақаласында төмендегідей фактілер беріледі:
1909 жылы ... ... 10181,2 пұт ... ... 1 қала ... пұт, ... тыс жерде тұратын тұрығынына 32,7 пұт астықтан келеді.
Шымкент уезінде 9886,8 пұт астық жинаған, жан ... -20,5 ... ... 3161,9 пұт ... ... жан ... 17,3 пұттан келеді. Сондай
–ақ, автор Туркестанцев деген атпен «Переселение и земледелие», «Киргизское
землеустройство » атты ... ... ... ... /56.2-3/.
Перовск уезінде жергілікті халық Сырдария өзені ... ... егін ... ... ... ... Г. Загряжский берген мәліметтер
бойынша су тасқыны уақытына ... егін ... 7 ... бөлді:
- сәуір тасу -25 наурыздан, алғаш гүлдің ашылған уақытынан сәуірдің
басына дейін, бұл ... ... мен арпа ... гүл ... – лилияның гүлдейтін уақытында, яғни мамырдың басынан 7
күнге созылады. Бұл кезде бидай, арпа, жоңышқаға су ... гүл ... – яғни ... ... бастаған уақыт мамырдың орта кеінен
13 күнгесозылады. Бидай, арпа, бақша және жоңышқалықты суарады;
- тайлақ тасу – 5 және 10 ... ... ... ... ... ... 10күнге созылады. Бұл уақытта тары егіледі;
- шұлғау тасу – шілденің аяқ кезінен тамыздың ... ... Бұл ... ... ... Бұл ... ... қолайы уақыт;
- қарақұйрық тасу – тамыздың 5-нен 5 күнге созылады, бұл қарақамыстың
гүлдейтін уақытына сәйкес;
- ... тасу – ... ... ... пен ... ... пайдаланылады
/10.116/.
Бау-бақша өсіру де отырықшы қазақтар арасында ертеден кездескен.
Дегенмен де жүзім, алма, қауын, ... ... ... ісі ... ... ... ... қарқынмен дамыды. Бұршақ, үрме бұршақ,
картоп, ... ... ... ... пияз т.б. ... /47/.
Егіншілік пен бау-бақшаның қазақтар арасында өркендеуі байырғы
әлеуметтік жүйенің ... ... ... ... еді.
2.4 Қосалқы шаруашылық түрлері
Аңшылық та қазақтардың мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... газет беттерінде біршама толық сипатталады.
Аң-құс улаудың ... мен ... ... ... бойы ел ... түз ... тіршілік тәсілдері мен өмір сүру ... ... ... ... ең ... кең ... түрі құс салу. Бұл ... ... ... қажет ететін «саятшылық». Саятшылық
кәсібі И. Ореховтың ... с ... ... мақаласында жан-жақты
баяндалды. «Құсбегі - ... көк ... мен жер ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа қалдырып отырды. Құс салудың саятшылар
арасында ең көп ... түрі ... және ... ... салу ... ... ... қаз, аққу, дуадақ, қоян т.б. аң ... ... ... ... ... ірі, ... ... реңді, көзі сары-
сұр,ұшы жылдамдығы аса жылдам емес, тұйғын, қарақұс, құзғыл, күшіген сияқты
түрлері бар. Балапан-сұңқар қарлығаға қарағанда ... ... ... көзі қара ... ... құйрығы ұзын, қозғалысы өте ширақ, өте
жылдам ... ... ... тереториясында ... ... атты ... ... ұшып ... ... ... олар ұя жасамайды,
мекиені 3-4 теңбіл жұмыртқасын сәуір, мамыр айларында қия жартасқа не басқа
құстар ... ... бір ай ... ... жемі ... т.б.) ұсақ сүт ... бауырымен жорғалаушылар,
жәндіктер /57.3/.
Аңға бүркітпен шығу сирек кездеседі. Байлар ... ... алып ... ... Торға түскен бүркітті қолға үйрету
үшін әуелі оның басына томаға кигізеді. Көзі ештеңені ... ... соң ... , қарсыласуды қояды. Содан кейін құстың аяғына бау тағып, аңшы
қолына биялай киіп, құсты қолына қондырып алып, үйге ... бос ... ... оны ... ... ... құсты әбден шаршатады.
Шаршағасын аңшы оны өз қолынан тамақтандырып үйретеді. Бүркіт өзінің жаңа
кәсібін ... 1-2ай өтіп ... ... ... аңға ... алып ... Ізді ... аң көзге шалынған мезетте
бүріттің томағасын алады да өзі аңның соңына қуа береді. Аш, ... ... аңы ... да, тағы із ... Бүркітті жемдеп аңға салу, бабын
тауып пайдалану үлкен өнер. Қыран құстарды қазақтар қатты қастерлеп, ... көп мал ... ... ... ... 1910 жылғы газеттің №277
санында бүркіттің бағасы 200 сом ... ... ... ... ... бүркіт 5-6 түйені, сұңқар, қаршыға 1-2 түйеге
бағаланады деп көрсетеді .
Қақпан ... ... ең ... ... Қақпан – бала
қақпан,қазақ қақпан, тісті қақпан болып бөлінеді. Бала ... ... ... т.б. ... ... ... мен ... қақпан екеуін қасқыр,
аю, сілеусін, қабылан аулауға пайдаланады. Қақапан темірден ... ... ... ... болады. Аңшы қақпанды аңның
інінің алдына немесе жүретін ... ... ... ... игеберген керек,
себебі иісшіл аң темір иісін сезсе жоламайды аңшы ... ... ңды ... салып немесе таяқпен ұрып ататын болған /59.118/.
Аңшылық қазақтарда өз алдына жеке кәсіп болмағанымен бұл кәсіп қазақтың
қалыптасқан ұлттық ... ... ... ... О.Л. ... есімді автор «охота» атты ... ... /60.2/. ... аңшы аңды ... ... бір адам келіп қалса, аңшы табысын сол
адамның қанжығасына ... Бұл ... ... ... белгісі емес,
қазақтың қолы ащықтығының, жомарттығының бір көрінісі.
Газет беттерінде ... ... ... ... ... балық шаруашылығы тақырыбында
жазылған бір шама құнды мақалалары басылған. Балықты тағам ... өте ... ... ... ... кең ... тек балығы
мол сулардың жағасында жұт я басқа себептермен көшіп-қонуға шамасы ... ... ғана ... тірілік түрі еді. Қазақстанда орыс
қоныстанушыларының ... ... және ... сауда-экономикалық
байланыстардың кеңінен өрістеуіне байланысты балық, балық өніміне сұраныс
өсе бастады. Сол ... ... 19 ... аяғы 20 ғасырдың бас
кезінде көптеген адамдардың ... ... ... теңізі
жағалауында Шалқар, Имантау, Щучы, Чебан, Зайсан, алакөл, Балқаш көлдері,
Арал теңізі, ... ... Қара ... Іле, Шу ... жағалауларында
балықшылықты кәсіп еткен қазақ қауымдары пайда болды/61.79/.
Қазақтар балықты кептіргеннен ... ... ... әуелі
тұздайды, желбезегін іліп қойып күннің жылыуына кептіреді, балықтың майы
бүкіл денесіне тарап, дәмі кіреді. Ыстаудың ... ... ... ... ... жылы бөлмеде, майсыз балықтыыстық бөлмеде түтіндеп ыстайды.
Балық аулау кәсібінің ең кп тараған жері Сырдария ... мен ... ... халықтар арасында еді. Балық аулау мұз еріген кезде
басталады. Сырдария көшпелілері балық аулауға көмекші азық ... ... ... ... ... Аулау құралдары шанышқы, ау, ілме
болды. Ілме ұзын таяққа аттың ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерге ішімен жатып, ілмеге балық түсуін ... ... ілме ... оны тартып алады. Қысқа қарай балық су жиегіне
шыққанда суды кешіп ... ... ... ... ... ... екніші адам
жинап жүреді»,-дейді Г. Загряжский /59.130/.
Арал өңіріндегі балық аулау ... ... ірі ... ... ... Арал ... мен Сырдария өзенінен 60000кв.
Шақырым жерді алып жатты. Арал өңірінің ... ... ... ... Орыс ғалымы А.М. Никольский болатын. Зерттеу нәтижесінде ... Арал ... ... 305000 сом ... 125000 ... ... ... жағалауындағы балықшылардың 516000 сом көлемінде
185000 пұт, яғни жалпы Арал өңірінде бағасы 100000 сом болатын 300000 ... ... ... Арал бассейініндегі балықтардың толық
коллекциясы 1900-1901ж. Л.Е.Берг басқарған экспедиция ... ... ... ... күн көрісі төрт түлікке байланысты болғанымен, мал
шарушалығымен қатар айналысқан аңшылық пен ... ... ... ... қамы үшін ... ... ... «ТҮРКІСТАН ХАБАРШЫСЫ» ГАЗЕТІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІ
3.1. Қазақтың дәстүрлі тұрғын үйі
Киіз үй құрылымы жөнінде Г.Загряжский «Быт ... ... ... Чу ... атты ... ... IV бөлімінде мәлімдеме берді. Қазақ
ауылдарында киіз үйдің ... ... ... ... ... Онда мөр. тез ... ... және оның сыртында тағы нәзік те
өткір, ықшамды жабдықтары ... Киіз ... ... ... ... тал, ... талдан жасалады. Соның бірі «кереге ... ... ... ... жасау үшін шыбық талды кептіріп, оны қоламта
балқытып, арнайы ... ... ... ... келген талды жонып,
жұмырлап, жылғалап жосамен бояйды. Көк ... ... ... ... де, ... ... терісінен жасалған таспамен көктейді. Кереге
осы арқылы жазса созылып, бүктесе жиналады. Байлар кейде ... мыс ... ... ... ... Жәй үйге 6-8 қанат кереге, үлкен үйге ... ... ... ... ... ... тік болып кетпеуі ... ... ... ұясына оның қалмын (үшкір басын) ... ғып, ... ... ... ... ... ... , сағанағы (екінші қанатпен жалғасатын жері) болады. Уық шаңырақ пен
керегені байланыстыратын бөлшек. Уықтың керегеге ... ... ... ... ... ... ... дейді. Уық саны ... ... ... ұя саны да ... байланысты жасалады. Киіз үйдің
күмбезді көбісін шаңырақ құрайды. Шаңырақты сан қайыңнан иіп, ... ... ... ... өн бойын оюлармен безендіреді. Киіз
үйдің туырлығы, түндігі, үзігі күн ... мен ... ... жылу сақтау
қызметін атқарады. Киіз үйдің сыртқы әбзелдері ... ... ... қай уақытта болса да ақ жүннен бастыруға тырысқан ... ... ... ғып сан ... ... Уық ... ... арқылы
бектіледі. Киіз үй қонақ күтетін орыннан, зат жинайтын тұстардан тұрады.
Әрбір үй ... киіз ... қай ... орын алу керектігін біледі. Киіз ... 50 ... ... ... Киіз ... ... ... жасалып, темір тартпа
баулармен бекітіледі. Қазақтар киіз үй есігін «ит ... деп ... ... үйдің жалпы құрылымынан о. Шкапскийдің «От Орска до Казалинского»
атты мақаласындағы ... ... ... Ол мірәлі байдың үйін
кедей үйімен салыстыра суреттейді. Кереге, уық, ... ... ... ... ... ... ... жәй жіппен
байланса байлардың үйі түрлі-түсті бояулармен ... ... ... ... шаңыраққа дейінгі бойына бау-шулармен әбзелденген. Уықтар
қызыл бояумен боялған. Есігін де қызыл, сары ... ... ... киіз ... сыртынан қыс уақытында тағы бір қабат киіз жабады,
кедейлер ... ... ... ... мақалалар киіз үйдің ішіндегі
әбзелдерімен де таныстырады. Киіз үйге кіре, қаз ... ... ... қапталған сандықтар көзге түседі. Сандықты жүкке сән ... ... ... ... ... үшін ... ... оң жаққа
қойылады. Төрге жүкаяқ қойылып, оның ... ... ... ... ... Сол жағына ағаш төсек қойылған. Киіз үйлерде ... ... ... ... ... құрылған шымылдық күндіз уыққа байланып
жиналады да, түнде ... үй ... ... ... ... ... қымыз салатын тері қап-қоба үйдің сол жағына қойылып, беті
шимен қоршап, жабылған. Кептірілген етті кереге ... іліп ... ... ... сандықпен қатар ағаш шкаф қойылған. Киіз үйдің ортасында
ошақ орналасқан. Еденіне киіз ... ... ... ... ... ... ... ПЕровск уезінің қазағы
Ешмұхамед Букин «Умственное и физическое воспитание у ... ... ... балаларының қандай ортада, қандай жағдайда тәрбиеленіп
өсетінін көрсету мақсатында киіз ... ... ... тиімді, тиімсіз
жақтарын көрсеті. Киіз үйдің ішкі және ... ... ... ... қыстау күні киіз үй ішінің ... ошақ ... ... ... ... ... тыныс алу жолдарын және көзіне теріс
әсерін тигізетіндігін ... ... ... ... ... отыратын тұрақты қонысы «қыстау»
деп аталған. Әдетте қыстау ықтасын жерлерге, өзен бойларына, шөбі ... мол, ... ... ... ... ... ... ағаштан, орманы аз
жерлерде құма кірпіштен, соқпа дуалдан, таулы жерлерде тастан салынды.
О.Шкапский жоғарыда ... ... ... ... ... ... «...Жертөле бір бөлмелі, аласа, ағаш еденді, моржасы төбеге
шығатын пеш салынған. Кең ... екі ... бір ... ... ... ... бөлме қонақ күтуге арналған. Бөлме ортасында төбе ... үшін ... ... ... ... қамыстан тұрғызылып, сырты
балшықтан сыланады. Жертөленің ішінен бір қабырғаға тақалып нар жасалып,
үстіне киіз ... ... ... ... ... ... ... ішінен киіз үйдегідей жүкаяқ,кебеже, аяққап , төсек, киізбен
қапталған сандықтар қойылған. Орыстармен ... ... ... ... жаңа ... енгізе бастады. Бір қыстауға 15-20 ... ... ... 3-9 түтіннен болады. Қыстаулар көбіне бір-
біріне ... етіп ... ... ... бірге тұрады»,-деп
көрсетеді /42.140/.
Бізге белгілі «Заметки охотника» атты ... қыс жылы ... ... ... ... ... қоғадан соғатындығын
жазған. Ал шатыр, шалаш үйлерді аңшылар, құсбегілер аң аулауға шыққанда
құрған ... ... ... ... үй, ... үй, ... ... түрлері
жайында газет бетінде арнайы зерттеу жоқтың қасы. Баспана түрлері жоғарыда
көрсетілгендей жалпы сипаттаумен берілді.
3.2 Тұрмыстық заттар мен ... ... ... ... ... мен ... ... орын
алады. Тұрмыстық заттар мен бұйымдарды ерекше сәнді етіп және ... етіп ... ... ерте ... ... Бұл жөнінен газет бетінен
көптеген материалдар алуға болады.
«Из киргизского быта» атты ... ... ... ... суреттейді: сабаны құрым теріден тікті. Ол үшін ... ... ... ... 5-7 күн ... Ыстау үшін арнайы, теріңдігі 1
аршын, диаметрі 3-4 аршын шұңқыр қазып, жарты ... ... ... ... оған пішілген терілер ілінді. Шұңқыр беті ... ... ... ... 7-10 күн қатарынан түтін жіберіліп, ысталынады. ... ... ... ... ... ... тігу үшін сиыр мен ... пайдаланылды және тері сандықтың ағаш қаңқасына ... ... деп ... ... қап та сиыр мен ... терісінен тігіледі, онда
ұсталар майда-шүйде құралдарын ... ... ... ... май
сақтау үшін пайдаланылды. Оған майды ыстықтай, күйдірілген қалпында құйған.
Малдың жүні мен қылы да ... ... ... орын ... ... жүніне, аттың қылын қосып, арқан ескен. Олар көші-қон ... ... ... т.б. ... ... Таза ... қылынан мықты, қатты
арқан ескен. Ақ аттың құйрық қылынан ... ... ақ ... ... үй үшін ... Олар өте ... ... боялған жүн жіптерден қолмен, үлкендері арнайы станокпен
тоқылды, шұғадан шекпен, қап ... ... мен қой түйе ... басылды. Іріктеп, тазалап алғаннан кейін
жойылған жылқы ... ... ... ... Содан кейін шиге салып,
орап ысқылайды. ... су ... ... пайдалануға икемдейді. Тығыз,
жұқа киізден күпі, ... ... ... ... ... ... ... текемет басылды. Киіз үйдің ішін ... үшін ... ... ... ... ... ... Киіз үйдің туырлықтарының жиегі де
шұғамен қапталды. Жүн ... ... мен ... сатуға жіберілді. Сондай-
ақ, жүн ши орауға пайдаланылды. Ши орауға боялған түрлі-түсті жүнді, кейбір
жағдайда ... ... ... ... Оралған шилер бір-біріне жіппен
байланады /66/.
Теріні бояу үшін ... ... суға ... ... ... ... ... содан кейін кептіріп, қолмен тағы илейді. ... ... ... айранға салады, слдан кейін бірнеше күн бояу жасалған
ыдысқа ... ... ... ... ... болғандықтан ыдыс пен
сомыр жасауға, Түркістанда орман жетіспегендіктен, сатып алынған ағашты
қолданды. Байлар ... ... ... ... асыл ... ... Өрнектелген ағаш төсекті көбіне байлар қолданған.
Саба салынатын саба-аяқтың биіктігі бір аршындай болған. Қымызды
шайқау үшін ... ... ... ... Піспек тұтқасы да
сүйектермен, ... ... ... ... ... ... ... Оларды дайындау үшін пайдаланылатын күбінің формасы конус тәрізді
болды.
Қол диірменді тары, бидай тарту үшін қолданылды. Шойын ... ... ... леген сияқты заттарды көбіне Бұқарадан және Ресейден келген
көпестерден сатып алды.
Қазақтың көшпелі тұрмысында қолданылатын ... ... ... мол ... ... ... ... үзеңгі, таралғы, кездік, ұстара,
шөміш, іскек, таға, төс, семсер, ошақ, мосы, қысқаш, қырықтық, ... ... ... ... біз, ... ... шот, ... шығыр, атшеге,
балта, күрек, кетпен, ауыздың, таға, айылбас сияқты заттарды теміршілер
жасады. Теміршінің өзі мен ... да ... ... ... ... дулыға, қылыш, семсер сияқты қаруларды да теміршілер
жасады. Аталған сайманды жасау теміршілердің атакәсібі болды. Ал ... ХІХ ... орта ... ... ... ... туземного оружия
в Туркестане», «Оригинальное натавление в стрелбе» атты мақалаларда қару-
жарақтың түрлері, оларды жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... шеберхана ашылып, жұмыс жасап
жатқандығы айтылады /67.59/.
Оқ дәрінің порық деп ... ... ... ... шеберханада
жасаған. Порық жасау үшін көмір мен күкіртті араластырып, су құйып, қазанда
жәй отқа қайнатады. Кейбір жағдайда порық қазанда атылып, киіз үйді ... ... ... ... Шу және ... ... халықтарының тұрмысын зерттеу
барысында сабын, бояу өндіру ісімен ... ... ... жолдары және
оларды тұрмыста қолдану аясымен оқырмандарды таныстырды: «...Сабын ... ... ... ... ... ... жануар сүйегін
қосып, май шыққанша қайнатып, қою масса ... ... ... ... сосын қайнатындыны бір-біріне қосып, араластырып, кесек-кесек
етіп бөліп, ... орап ... бір ... келтіріп, кептіреді». «Бояуды
өсімдіктен алады. Ақбас пен жусанды қосып, қайнатпа жасап, одан ашық сары,
қоян қоспа мен ... ... ... ... пен көк шөп ... қызыл түс, айбағардың сығындысынан көк бояу алынады /59.130/.
Бояу түрлері, оның шикізат көздері қолдану әдістері жөнінде ... ... ... ... ... И. ... ... мақаласында
бет әрлеу үшін пайдаланылатын бояулар жөнінде мәлімет береді. ... ... ... ... ... ... ... және олрды әйелдердің бет-
жүзін әрлеуге пайдалануы қынаны шаш және тырнақ ... ... ... ... ... Содай-ақ, жәй сабынға қаламды үйтіп қосып, иіс
сабын жасаған. Ал, әтір ... ... ... гүлдерінің сығындылары
пайдаланылды»,-дейді И.Краузе.
«Матаны қара түске бояйтын қара бояу алу үшін анар ағашының қабығы ... ... ... 12 ... уақыт шойын қазанға ... ... бояу үшін ... ... ... мырыш араластырған ақ бояу
және ақ қорғасын пайдаланылған. Осындай ... ... ... ... үшін осы ... ... ағын араластырған жиһаздарды, ер-
тұрманды ... үшін ... ... май мен ... ... шайырын
араластырады»,- дей келе А.Кушнакевич одан әрі сиякөк, сары, қоңыр-сары,
жасыл, көгілдір, сүргіш ... ... ... ... ... ... үй бояу үшін қолданған), малғаш (жасыл түсті), қара мыс
(мыс ұшқындарынан суға ... ... ... ... қара ... дюша(ыдыс-
аяқ, уық, кереге бояуға пайдаланылған қан қызыл бояу), күлгін, ніл, сия
сияқты ... ... ... ... ... ... музыка аспаптары жайындағы мәліметтер жоқтың қасы десе де болады. Аз
ғана материалдардың авторлары қазақтың музыка өнері мен аспаптарын ... ғана ... ... ... ... және саз ... көші-қонда
жолға шыққанда пайдаланылды. Байлардың ... жеке ... ... мен ... сырнай белгі беру үшін пайдаланылды. Шекті аспаптар
домбыра және қобыз болды. Қобыз бен домбыра көмегімен жыр айтатын ... әлде елде ... Г. ... бір ... ... ... көмегіен
Кенесары, Наурызбай батыр ерліктерін, ұлы жүз ... мен ... ... ... ... жазады /69.239/. Ал,
Ә.Диваевтың жазбаларында қобыз сарынының әуенін бақсылар ауруларды емдеуге
көмекші құрал ретінде ... ... ... ... қобыздың сан алуан қызметін тұңғыш қамтыған ... ... ... ... ... және оның түрлері
Тағам және оның жасалу жолдпары жөнінде ТВ газетінің берер ... ... ... ... ... ... асы мал өнімдері
–сүт пен ет. Қазақ малды қонаққа, ... ... ... ... қалжаға, асқа, шілдеханаға, бастаңғыға, сорпалауға, тоқым
қағуға бола сойған. Қыстық азық үшін, тұрмыстық қажет үшін ... ... ... ... ... бір рет ... ... жөнінде нақты мәліметтер
алу үшін тағы Г.Загряжский берген ... ... ... ... ... сояды. Бай адамдар ірі мал сойса, кедейлер қоймен ... жоқ ... ... байлар соғымын сойып беріп қолүздік алады. Бай
адамдар соғым сойған күні мереке-думан ұйымдастырып, ... ... ... ... қол астындағы халықтан халыққа соғым алып ... ... ... туысқандарымен бөлісті. Алайда, ХІХ ғ. Екінші
жартысынан бастап бұл салықтың түрі ... ... ... ... ... ... ... асылған ет беріп тұрды. Ол мибағу деп ... ... ... ... ... сақтайды. Малдың ішкі майын ... ... ... мал ... 2-3 күн орап ... ... ... дұға оқып болғаннан кейін аяғын арқанмен байлап, алдын ала
қазылған шұңқырға туралап жатқызып, мойнынан бауыздап, қанын ағызады. ... екі ... ... ... екі ... ... ... кейін мал
терісін сыдырады. Етті жіліктегенде ұқыпты ұстап, жерге тигізбейді. Ішек –
қарын тазалаумен әйелдер ... ... ... ет сандықпен немесе
қапшық пен тасылады /42.167/.
Жылқы ішегінде тұздалған етті салып, қазы жасайды. ... ... ... ... 20, ... қазы ... қазақтың қандай суық болмасын, дене
жүйесі тоңбайды деуі өмірлік тәжірибеден алынған /42.167/.
Қойды келген қонаққа ... ... ... кейін сойды. Кей
жағдайда қой ... ... ... ... ... құда-тамырларға
арнап сойылатын қойды ошақ үстіне тұз салады. Жаздың күні даладағы ... ... үй ... ... ... Бай ... арнайы тігілген киіз
үйде отыды. Әйелдер етті басқа арнайы үйдегі ошақта пісірді. ... ... ... ... қой етін ... ... ... Хорошкин қазақтар арасында көп болып, тұрмыс тіршілігін газет бетінде
хабардар етумен болды. Соның бірі – ... «Из ... ... ... ... қонақ күту, қонаққа дәл беру ... де ... тыс ... ... ... ет табаққа тартылып беріледі. Бас
табаққа қойдың басы салынып, бас ... ... ... бас ... өзі ауыз ... ... соң оны ... мүшелеп, қалған кісілерге
үлестіреді. Жіліктің де ... ... ... ... ... өз
алдына бір табақ, қалған кісілердің екі-үшеуіне ортақ бір ... ... жеп ... ... ... бас ... алақанына ет салып, өзі таңдаған
кісісіне ... ... ... ... Ет жеуге отырар алдында міндетті
түрде қол жуады. Қолға суды үй ... ... ... жалшысы жағалап жүріп
қояды. Тамаққа отырар алдында «Я, Алла» немесе ... деп ... ... ... ... айтып отырады. Жоғарыда аталған
авторлар қазақ әйелі ... ... ... ... еш ... болмаса да
дәмінің кереметтігіне таң қалды. Сорпа ағаш кесемен ... Үй ... ... етті ... деп, ... ... ... /72.6/.
Гр. Андреев «Киргизский той» мақаласында Бекмырза байдың қызын ұзату
тойында, той ... ... ет ... ... ... ... ... қонақ ретінде бас тартып, «қазақтар тойға тек ет
асады, қымыз, боза ... Ал ... ... ... жоқ. ... басы ... /73.2/.
Сорпа ішкеннен кейін қонаққа қымыз, шұбат, айран, боза сияқты сусындарды
болғанына қарай береді.
Кедейлер көбінесе қыстауға ... ... ... деп ... ... шалу үшін сояды. Сиыр мен түйені мал қартайғанда немесе бір
жері мертіккенде сойды /59.167/.
Бие ... ... ... Сиыр ... ... ... құяды. Сүтті
қазанға құйып пісіріп, шәйлық ... ... ... ... сүт ... ... айранды немесе көже суын құйып, бетін жауып қояды. Сүт ... ... ... ... су ... күбіге салып, арнайы сабамен ұрғылап
отырып, әбден пісіп айранжасайды. Айран бетіндегі ... ... Ал, ... ... ... іліп қойса, суы ағып, қалта түбінде қою ақ тұнба
сүзбеқалады. Сүзбені қазанға салып, ... да, ... соң ... салып тығыздап, түйірлеп, шиге жайып, күн көзіне кептіріп құрт
дайындайды. Айранды өз ... ... ... ... ... ... тері илеу
үшін пайдаланады. Түйеден алынған сүт-шұбатты да шәйге ... ... қой, ешкі ... де тағам ретінде пайдаланады. Сүт ... ... ... «Материалы по переселенческому вопросу»
атты редакциялық мақалада берілді.
Қой, ешкі сүтінен ірімшік ... ... ... ... ... жолаушылап шыққанда өзімен бірге алып жүрді. Құрттың ... ... суға ... ... шайқап отырса, құрт езіліп,ақ ірімшік
қою сусынға айналады. Дәмді, ыстық күнде шөл қандырады, әрі ас ... ... ... ... негізгі түрлері жөнінде де аталмыш газеттен
деректер ... ...... тағамдарының негізгі тағам. Бидай, арпаны тазалап,
суға асып, суығаннан кейін ... ... ... ... ... үстеме
дайындалғаны әр үйде болды. Оны жолаушыға, ... ... ... ... жиі ... қазақтардың тағамында жүгері, бидайдан,
күріштен жасалған ботқа мен палау кездеседі.
Талқан – қазақтардың сүйікті тағамы. Тарыны қуырып алып, ... ... ... ... ... қол диірменмен тартып , ... ... ... ... Талқанды қақалып қалмас үшін сүтпен
немесе ... ... ... жеген қазақ күні бойы тойып жүреді. Талқанды
арпа, бидай, жүгеріден де жасайды. Талқан – ... жол ... ... ... жейтін дайын тамақ.
Быламық – қуырылған ұннан жасалатын сұйық тағам. А. Диваев: «Быламық
кедейлердің, ... ... - ... Быламықтың «лапша» сияқты түрі
сүр етті майда қуырып, сорпасына үлкен ... ... ... /26.29/.
Бие сүтінен қымыз даярланды. Сиыр сүтін ішеді, шәйға құяды. Сүтті
қазанға ... ... ... ... ... ... ... сүт суыған соң,
ескі айранды немесе көже суын құйып, бетін ... ... Сүт ... ... ... ... су қосып, күбіге салып, арнайы сабамен ұрғылап
отырып, әбден пісіп айранжасайды. ... ... ... ... Ал, ... ... құйып, іліп қойса, суы ағып, қалта түбінде қою ақ тұнба
сүзбеқалады. Сүзбені қазанға ... ... да, ... соң ... ... ... ... шиге жайып, күн көзіне кептіріп құрт
дайындайды. Айранды өз алдына ішеді, көжеге ... ... ... тері илеу
үшін пайдаланады. Түйеден алынған сүт-шұбатты да шәйге ... ... қой, ешкі ... де ... ... ... Сүт ... дайындау жолдары «Материалы по ... ... ... ... ...... ... жасалған, мал майында қазанда қуырылған,
домалақтанған нан түрі. Бауырсақты кептіріп қойып, шайға жібітіп те ... ... нан нан ... ... ... ... ... жалпақ нан пісіру өте сирек кездесетін. Қала тұрғындары жалпақ нанды
арнайы кеште пісіреді. Жолаушылап келген қонақтың ... ... ... ... ... ... ... сүт тағамдарынан басқа жүзім шарабы, боза , шәйді
пайдаланды. ... ... ... ... ... өте ... кездеседі
/75.10/.
Боза- қазақтар арасында ертеден кездесетін шараптың ... ... ... ... алкогольді сусын. К. деген ... ... ... ... ... қамы үшін ... кедейлер айналысты. Бір шелек
бозаның бағасы қазақ даласында 20 сом. Боза ішкен адам мас ... ... ... ... ... басы ... Сайлау уақытында
сұлтандар дауыс алу үшін өз есептерінен ... ... ... ... дейді. Ал, А. Диваев боза жөнінде «Ол қоректік өнім және ... ... ... ... етеді. Сонымен бірге, боза жоқ кезінде нан
пісіру үшін ашытқы ретінде пайдаланылады»,- дейді. ... тері ... ... ... ... арқылы сүзіп алады. Қазақ бозасын келімсектер
де сусын ретінде пайдаланған ... ... ... шәй. Шәйды өте ерте ... ... ... жаздың күні ыстығы 50-60 градусқа ... ... ... ... шәймен қандырғаны туралы дерек те газет бетінде жазылған.
Қазақ әйелі қонаққа шәйді кептірілген өрік, мейіз, ... ... ... ... ... берді .
Қазақтар құранда арам деп көрсетілетін тамақты пайдаланбады, оны ... ... ... Адал ... құран тілінде «аши-халял» деп ... ... ... үшін ... ... ... үшін береді. Тұзды
көлден және таудан алады. Тау ішінде кристалл тәрізді тұз ... ... ... Іле ... ... ... ... Қаракөл тұздары
Сырдариядан өндірілетін ... Хан ... ... ... тұздар пайдаланылды /59.136/.
Сонымен «Туркестанские ведомостей» газетінде ... ... тек ... қана ... ... ... материалдық
мәдениетін зерттеудегі ғылыми танымдылығы да ... ... ... ... шек ... керек. Ал, осы материалдардағы кейбір деректердің
қазіргі этнографиялық әдебиеттерді кездесетіндігі ... ... ... ... ... ... ... МӘЛІМЕТТЕР
БОЙЫНША СЫРДАРИЯ ОБЛЫСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ОТБАСЫ ЖӘНЕ ОТБАСЫЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫ
4.1. Қыз ұзату, келін түсіру
Халықтың рухани өмірі біздің кезімізге дейін ... ... ... ... ... ... ... отбасы неке
қатынастарында сақталған әртүрлі салт жоралғыларда ... ... ... ... ... ... Түркістан хабаршысы
газетінің қойнауында жатыр десек ... ... ... ... ... ... И.Фредерикс, Ш.Ибрагимовтардың
некелесуге қатысты жазбаларының құндылығы жоғары.
Қазақтың ата салты бойынша, жас жігітке қалыңдық ... ... ... ... Қазақтар үшін құдаласудың мәні зор. Құдаласудың
міндетті жоралғыларының бәрі орындалуға тиіс еді. ... ... ... жігіттің ең сыйлы, қадірлі ағайындары іріктеліп он бес-жиырма
адамнан тұратын құдалар саналатын ... ... ... қыз ... ... қыз ... ... жіберіп, хабаршыдан құда түсетін күннің
ыңғайлысын біледі. Қыз әкесі құдаларды ... үй ... ... ... ... мен құдалар қалың мал көлемі жөнінде келісім жасайды. Қалыңмалға
ақсүйек байлар 57 бас ... ... 57 бас ірі ... ... ... 47 ... мал, орта дәрежедегі байлар 37 бас, кедейлер 17 бас ірі мал берді.
Қалыңмал белгілі бір ... жоқ, ... ... ... көп, ... аз
болады. Қалыңмалдың бас жақсысы 10 жылқы 16 ... бие, 7 бас ... 7 бас тай және жеке ту ... ... Жаны ... ... ... түйе береді. Аяқ жақсыға 4 бас мал, барлығы 47 бас ... көп ... ... ... ... қыз ... 2-3 адамды таңдап
алып жеке ойласады. Оны «қалыс» деп атайды. «Қалыс» ... ... ... ... ... ... 200-150 сан аралығында ақша ... сан ... қара түйе ... ... сөз осыған байланысты айтылған
/78/.
Қалыңмал ... ... ... сүт ... ... төлем
анықталады. Келісім ант ... және ... ... ... ... қыз әкесі қатын бала шағасын,туған-туыстарын шақырып,
құдаларымен және қалыңмал келісімімен таныстырады. Құда түсердің арты ... ... ... қыз қуу тағы басқа ойындар ойналады. Құдалар
небір ... ... ... Олар қалыңдық ауылының келіншектері мен
қыздарының керілуіне түседі. Құда ... ... ... ... етіп ... ... қояды, ат қылып мінеді, аяғын ... ... ... ... ... бергенше әбден әурелейді. Тіпті,
«біреудің қызын алу оңай емес» деп ... ... ... ... ... ... ... күні құдаларды киіт тарту басталады. Киіттің тәуірі
бас құдаға және ... ... ... ... ... ... ... таратады. Киіт тоғыздан құралады. Ауқатты қыз әкесі бас
құдаға екі тоғыздан киіт ... ... ... жігітке сыбаға ретінде
төстік жіберіледі. Бірнеше күн өткеннен ... ... ... қыз ... ... Қыз ... қалың малдың алдын алу мақсатында келеді.
Қалың мал төлеу мал беру деп ... ... бар ... мал беру ... ... ... ... түй, жылқымен төлейді. Ірі ... ... ... ... тек жылқымен төлейді. Қойды беруге әйелдер де
қатысады. Қойларды бір-біріне байлайтын «тұсақбау» үшін шапан мен ... ... ... ... ... ... де беріледі. Қыз әкесі
аттанарда жігіт әкесі ... ... ... ... қыз ... ... немесе түйе алады.
Жолы ашылған жігітті әкесі он шақты ауыл жігіттерін ертіп қыз ауылына
аттандырады. ... - ... деп ... Жігіт ұрын келерінде
қалыңмалдың аяқ жақсысын тағы басқа сыйлықтар алып ... ... ... ... ... ... күтеді. Жігіттің атын қалыңдық әпкесіне
немесе жақын туысқан әпкесіне беріп, жігіттен «ат ... ... ... жеңгелері, әпкесі, шешесі жігітті қарсы алуға ... ... ... деп ... ... қарсы алушыларға тізерлеп, еңкейіп сәлем
береді. «Жігітке» көп жаса, тәйір жарылқасын, бай бол, ... ... ... ... ... ... үй тігіледі. Сосын күйеуге хабаршы
жіберіледі /72.45/
Ұрын тойдың ... ... ... ... мен ... ... да
бірін-бірі түсінушілік, татулық қатынас өрби түскен жағдайда екі жақта
келесі тойдың дайындығына кіріседі. Қыз ... ... ... ... ... мен қыздың киім-кешегі, құдаларға беретін жолы ... ... ... Ал, күйеу әкесі болса, қалыңмалдың соңын
беру, қыз алуға барардағы ... ... екі ... ... той
шығыны т.б. толып жатқан дайындықтар қамын жасайды. Бұл уақытта екі құда
бір-бірімен хабарласа, ақылдаса отырып дайындыққа ... үй ... қыз ... ... ... құда ... ... рәсімдерін егжей-тегжейлі Ш. Ибрагимовтың «Киргизы: этнографический
очерк» атты мақаласынан танысуға ... ... в ... ... атты ... ... да ... ырымдарды
айтады. Мақалада әдетбойынша неке жасы қыздар үшін 16, ... үшін 17 ... ... 10-12 ... ... беріп, күйеу жігіт арасында 60-70
жастағы шалдардың кездесетіндігін жазады /33.141/.
Г. Загрязскийдің қыздарда жыныстық жетілу 14-15 ... ... ... ... ... 13 ... жаулық тартқан қыз өміріне араша
түседі.Ешелден көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан ... ... үшін ... ... мал ... ... сан қилы
жағдайларға байланысты әр жерде қалың ... ... мен ... әр ... ... ... ... мал мөлшері негізінен құдалардың байлығына,
қоғамдағы ... ... ... оның ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты болды. Қадың мал ... ... ... ... уақыт озған сайын өзгеріске ұшырап отырды.
Д.Андренің айтуынша, құдалардың арасында ... мал ... ... ... Кей уақытта күйеудің шамасымен танысып, қалыңмалдың азғантай
бөлітін кейін ге ... ... да ... атап өткен. Ал, зерттелген
жағдай аймақтардағы қалың мал мөошері мен оның ... үш ... ... атап ... аса ... ... ... мал
мөлшері жоғары екндігі аталып өтіледі. Күйеу жағының мұқтаждығын қыз әкесі
әрдайым ескере отырып ... ... Д. ... ... бір
еркшелігі, ол бұл деректерді тікелей ел арасындағы хөн жоба ... мен ... ... ауызба ауыз жинаумен жүйеге келтіріп
жазылған текстің аудармасын әр рудың билеріне тексерткендігінде /59.249/
Жолы ... ... ... он ... ауыл ... ... қыз ауылына
аттандырады. Басшысы - ... деп ... ... ұрын ... аяқ жақсысын тағы басқа сыйлықтар алып ... ... ... ... қарсы алушыны күтеді. Жігіттің атын қалыңдық әпкесіне
немесе жақын туысқан ... ... ... «ат байлар» алады. Ауыл
әйелдері, жеңгелері, әпкесі, ... ... ... ... шығады. Бұл
«алдынан шығар» деп аталады. Жігіт қарсы алушыларға тізерлеп, еңкейіп сәлем
береді. «Жігітке» көп жаса, ... ... бай бол, ... ... ... ... ... арнап, үй тігіледі. Сосын күйеуге хабаршы
жіберіледі /72.45/
Ұрын тойдың нәтижесінде құдалар арасында ... мен ... ... ... ... ... ... өрби түскен жағдайда екі жақта
келесі ... ... ... Қыз ... негізгі дайындығы баласына
беретін жасауы мен ... ... ... ... жолы ... ... болады. Ал, күйеу әкесі болса, ... ... қыз ... ... ... ... екі жақта жасалатын той
шығыны т.б. толып жатқан дайындықтар қамын жасайды. Бұл уақытта екі ... ... ... ... дайындыққа кіріседі.
Жігітке үй дайындау, қыз үйімен танысу осындай құда түсуден некелесуге
дейінгі рәсімдерін егжей-тегжейлі Ш. Ибрагимовтың ... ... атты ... ... ... ... ... күйеудің қыз ұзатылар тойға келуін мәдени-
этнографиялық қырынан таныстырды. Күйеу жігіт қыз ... ... ... қыз ... 200 адым жерден аттан түсіп, жаяу ... ... ... ... ... ... қыз ... мен шешесін
мадақтайды, қалыңдықтың сұлулығы, ... ... ... Отау ... ... ... ... жігіт пен оның жолдастары алдынан әйелдер ... ... ... ... төлемін беру керек. Отау үйге келгенде күйеу
жігіт таяқтың ... ... ... ... ... ... көрсетуі тиіс.
Көрсете алмаса, қыз-келіншектер сылқылдап күліп орамалды шешіп алады. Таяқ
қалыңдықты көрсеткеннен кейін ғана ... ... ... ене ... жігіт пен қалыңдық сойылып жатқан қойдың жанына әкелініп, үстері
шапанмен жабылып, шапан сыртынан қой ... жаңа ... өкпе ... ... ... осы рәсім туралы дерек жоқтың қасы десе де
болады /35.13/.
Қалыңдық жігіт ауылына түскенде 2-3 күн шымылдыққа ... Жаңа ... ... ... алып ... үшін ... кейін бір жылға дейін
төркініне жіберілмейді. Редакция алқасы газет бетінде «Неке туралы заңның»
қабылданғанын, осы ... ... ... «Некеге отыру ерлер үшін 18 жас,
әйелдер үшін 16 жас» болып белгіленгенін ... 79 бабы ... ... ... бұзған молда, т.б. жауапты адамдар жауапқа тартылып, түрмеге
жабылатындығын» қуанта хабардар ... ... ... ... төркіндеу дәстүрімен құда түсу арқылы қыз алып,
қыз беру аяқталады да, өмір күші ... ... ... ... Құдалар
арасындағы қатынас, күйеу мен қайын жұрт, қыз бен ... ... мен ... ... ... жиен мен ... ... арасындағы қарым-қатынас
әрдайым болып тұрады. Осы ... сай ... ... ... ... асық ... ... сыбаға тарту дәстүрі ежелден бері осы уақытқа
дейін үзілмей келе ... ... ... бірі. Сөз болған құда түсіп, қыз
айттыру, ұрын барып ... ... және қыз ... келін түсіру, яғни
үйлену тойлары негізінен әке-шешенің тірі кезінде немесе олардың орнында
басқа қамқоршылары бар әлі ... жас ... пен ... ... ... жас ... ... жолымен атастырылып, некелесу жолдары,
оларға байланысты сан алуан әдет-ғұрыптар баяндалады. Ал, енді әйел ... ... ... ... не одан айырылысудың нәтижесінде тағы да қыз, не
бұрын ... ... ... айттырып, үйленген жағдайда жоғарыда баяндалған
құда түсу ұрын бару және үйлену тойлары, оларға байланысты ... ... екі ... ... ... шығын да әжептәуір
келеді.
Қыз айттырудан басталып ұзатылған қыздың төркіндеп келуіне дейінгі толып
жатқан әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің ... көне ... ... де, ... ... ... да, ... мүддеге сай қалыптасқаны да,
көрші халықтар ... ... ... ... ғана мәні бар әдеттер де,
немесе бүкіл халыққа тән ортақ дәстүрлер де бар. Сондықтан олардың некелесу
мәселесіндегі орны әртүрлі. ... ... ... ... барысында,
халықтың сана сезімінің оянуына қарай ... ... ... ... де, жаңа ... жаңа ... ... халықтың
әлеуметтік жігіне қарай дамып, өзгеріп отырды және де ол өмір ... Бала туу және ... ... ... ... мұра болып жеткен салт дәстүр бойынша
тәрбиелейді. Бала тәрбиесінің мәні И. Букиннің ... и ... у ... Ш. ... ... ... очерк», Маг
атты бүркеншік есімді автордың «Киргизы о воспитании ... ... ... Маг атты ... ... ... білім беруге
қалай көңіл бөлетіндігін айтса, И.Букиннің жоғарыда аталған мақаласы көп
жылдық іс-тәжірибесі негізінде ... «... ... жас ... келген күні-ақ өскенде бай, дәулетті болсын ... ... ... ... ... ... ... ыдыста жуындырады да, жылы
жаялыққа құндақтайды. ... ... ... ... ... ... ... бірге
мұра есебінде қалдыра берді. Кездейсоқ жағдайға байланысты қирап қалмаса,
өздігінен оны сындырып отқа жағуға ... ... ... келген
немесе жаңадан жасатқан бесікке ең алғаш бөленген бала ... ... оны ... ... ... ... баланың қабіріне ірге апарып қойады.
Қазақ бесіктерінің екі жақ басында, ... ... ... басып
қарыған таңбалар Туылған уақыттан қырық күнге дейін, ... ... ... ... ... ... суға ... аяқ-қолдарын созып,
жаттығулар жасайды. Шешесі емшек сүтімен қоректендіреді. өскен кезде әжесі
немесе басқа әйелөалғаш рет ... ... бала әлде ... ауырып қалған
жағдайда жасалады. Бесік көбінесе қыздырылған шімшіріумен қарылады.
Бесіктің түрлі жабдықтарын шама ... әр ... ... жаңартып
өзгертіп отырады. Бесік көлеміне шақ етіп ... ... ... кір ... жұмсқ матадан екі қабат етіп жөргек жасалады.м Баланы
жөргекпен құндақтайтындықтан оның екі жанынан және аяқ жағынан ... бала ... ... ... ... сонымен тізесінің үстінен
салатын жүннен не құс мамығынан жасалған тізе ... ... ... және ... ... қою үшін ... пен әдемілеп сырған қолбау
және тізе бау жасалады. Баланы дәреті құйылып тұру үшін ішіне күл, ... киіз ... ... Кіші дәрет астына жайылмай, түбекке құюылу
үшін үлкен қойдың асық жілігінен ... ... ... Шүмектің
ұзындығы он он екі см шамасында болады. Асық жіліктің жіңішке жағынан тесік
жасалып,екінші басы шорт ... ... ... күл бала ... ... ... ... сондықтан бесікте бөтен иіс болмайды.
Бесіктің үстн қысты күні жүн ... ... ... ... жүні жұқа
көрпешемен жауып қояды.
Бесікке бөленген бала шоышымау үшін оның бас жағына пышақ ... ... ... ... ... ... түйілген қасқырдың кептірілген
өтін, әр түрлі асыл тас, таналар іліп қояды. Оның бәрі бала тіл көзден, ... ... аман ... ... нанымға байланысты. Одан ескі діни
сенімдермен ислам ... біте ... ... ... ... ... жас ... ұйықтап жатқанда мүмкіндігінше иесіз үйде
оңаша қалдырмауға тырысады. Егер бала жанына ... ... ... ... жоғарыда айтқандай жастығының астына пышақ ... ... ... шам ... қоятын. Бесікті қару әдеті баланы көп ... Бұл ... ... тамақтандыра береді. Туылғаннан үш жеті күннен кейін бесікке
бөлейді. Бесіктің мақталы ... ... жылы ... ... ... ... күн көзіне шығарады. Туылған күннен жағасыз иткөйлек деп
аталатын ... ... ... ... кейін көйлекті шешіп тәттілер орап,
иттің мойнына байлап жібереді. Содан кейін түрлі-түсті маталардан тігілген
көйлектер ... ... көз ... деп түрлі матадан құрастырып
тігеді. Бала өз бетінше жүре алатын халге ... ... ... яғни
үлкендер сияқты киіндіреді. Балалардың бастарында күн ... ... ... ... ... ... жаңбырда жалаңаяқ жүгіріп ойнағанды жақсы
көреді. Көш уақытында балаларды түйеге артқан ағаш жәшікке отырғызады. ... атқа ... ... 8 ... бала ат ... ... кісілерше
ұстайды /63.97/.
Нәресте кезінде өскенде шымыр, дені сау болу үшін оң қолының бас бармақ
пен сұқ саусағын ашып, уқалап, бір-біріне ... ... ... ... Шешек егілген жерді шүберекпен орып, далаға біраз уақыт шығуға тыйым
салынады.
Баланың тілі шыға бастағанда ата-аналары заттардың атын ... ... ... ... дене мүшелерінің атын атауға үйретеді.
Балаларды қатар қойып, кім бұрын жүгіріп келсе, сыйлық беремін деп ... ... ... көп ойнауға бұйырады, себебі денесі суыққа төзімді
болады. Жазда денесі күнге ... ... үшін ... ... ... ... қазақтар борыш санайды. Бірнеше ... ... ... мектебіне беруге тырысады. Молда барлық ауылда бірдей бола
бермейді. Сол ... өз ... ... ... көрші ауылдың молдасына
оқытуға беруге тырысады.
Бай қазақтар бір айда молдаға 5-20 сом, кедейлер 40 тиын төлейді. ... ... ... ... ... оқытады. Медреседе оқып білім
алған сауатты молдалар сирек кездеседі. Оқу мен жаза ... ... ... ... қазақтармен бірге көшіп қонады. Қазақтар көшіп
қонып жүргендіктен де, балаларына ... ... бере ... Мысалы,
таңертеңнен түс қайтқанға дейін көш жолында жүрген қазақ түнеуге тоқтаған
кездерінде ғана балаларды ... ... ... күн түнере бастағанда
балаларға әріптерді айыру қиынырақ, ал киіз үй ішіне от жақса ... ... оқи ... Оқытуды үзбеу үшін қыс ыңғайлы. ... ... ... күн шықпай тұрып азан шақырып, таң намазын оқытты. ... ... ... ... су ішуге тыйым салды. Сағат 9-ға жақын
балаларды ... ... ... ... де, ... ... соң
үзіліссіз үшке дейін оқытты. Артық қимыл жасаса бетке, басына, ... ... ... кейін молда балаларды ұрыспауға, төбелеспеуге, үлкен
кісілерге иіліп сәлем беруге тапсырады. 3,5 сағат дем алған балалар ... ... ... бірге балалар да 5 уақыт намазға жығылады.
Мешітті қарапайым киіз үй ауыстырып отырады. ... ... ... дейін
жүресінен отырып басын төмен салған күйі оқиды. Балалар тіпті жан-жағына да
қарай алмайды. Қазақтар балаларын молдаға сүйегі менікі, еті ... ... ... ... ... мен ... бір киіз үй ... оқыды,
қыздар да ұлдармен бірдей молдадан таяқ жейді. Кей ... ... ... соң, ... ... ... алу үшін медресеге оқуға түседі. Кебірі
курстарда оқиды. Көбісі тек ... ... ... ... ... ... мұсылман мектептерінде жоқ, оны таза ауадағы балалар
ойыны ауыстырады. Қазақ балалары еркін ... ... ... әндер,
өлеңдер, жұмбақтар жаттайды. Түнде балалар ұйықтап кеткенге ... ... ... қояды. Мысалы, қай үйде мұнша ұл, мұнша қыз, шал ... ... – деп ... ... ... ол мына үйде деп ... береді.
Ертегі, жұмбақ, мақал-мәтел ән айтуға үйренеді» дей келе автор ... шыр етіп ... ... ... ... ... дейінгі
тәрбиелеу жолдарымен таныстырады /80.29/.
И. Укиннің ... ... бала ... белгілі бір
жүйелілік болмағанымен, бала тәрбиелеуінде қазақылық болмысын аңғарамыз.
Ер баланың ... ... ... ... қуанышқа саналады. Екі қабат
әйелге тек «ұл тап» деп бата береді. Ұл ұрпақты ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарады. Сол себепті қонақ
отыратын жерге төрге шығарады. Белгілі этнограф Ә. Диваев жұмыс ... ... ... отырып, «балалың бар ма?» деп сұрағанда үй иесі ... ... жоқ» , - деп ... береді. Бір кезде үйге 8-9 жастағы қыз
бала кіреді. Үй иесі ... қызы ... ... ... ғана сіз ... ... едіңіз», - деген Ә Диваевтың сұрағына « Бұл бала емес ... ... ... жазады газет бетінде А. Г-в деген автор /81.9/
Қазақта некесіз туған бала «қызталақ» деп ... ... ... ... ... келуі өте сирек кездеседі. Жігіт қыздың ата-анасына
қалың мал төлей бастағаннан кейін, қыз ауылына ұрын келе ... ... ... отырып екіқабат болуы қазақ үшін ұят саналды. Қыз екіқабат болған
жағдайда да ... ... ... алып ... қызды әкесі ұзатуға рұқсат
бермейді. Екіқабат болған жағдайда қызға ауыл әйелдері түсік жасаған. ... ... ... ішін ... Қолдарымен ішінәрлі-бері қозғаған.
Қолдан түсік жасау ... ... қыз ... алмай, өліп кететін жағдайда
болған. Түсік жасатар кезде қыз әкесі әртүрлі сылтаулармен ауыл ... алып ... ... тек жасы келген үлкен әйелдер жасаған.
Дегенменде, А. ... ... бала туу ... ... өте ... ... ... ескертеді /82/.
Балаға білім беруді қазақтар борыш санайды. Бірнеше аптаға болса да
мұсылман мектебіне ... ... ... ... ... ... бола
бермейді. Сол себепті өз ауылында болмаған жағдайда көрші ауылдың молдасына
оқытуға беруге тырысады.
Бай қазақтар бір айда молдаға 5-20 сом, ... 40 тиын ... ... ... ... ... ... оқытады. Медреседе оқып білім
алған сауатты молдалар ... ... Оқу мен жаза ... ... ... ... ... бірге көшіп қонады. Қазақтар ... ... де, ... ... ... бере ... Мысалы,
таңертеңнен түс қайтқанға дейін көш жолында жүрген қазақ түнеуге тоқтаған
кездерінде ғана балаларды ... ... ... күн ... бастағанда
балаларға әріптерді айыру қиынырақ, ал киіз үй ішіне от ... ... ... оқи ... ... ... үшін қыс ... Мұсылман мектебінде
молда балаларды күн шықпай тұрып азан шақырып, таң намазын оқытты. Таңертең
тіптен молдалар ... ... су ... тыйым салды. Сағат 9-ға жақын
балаларды тамақтанып ... ... ... де, қайтып келген соң
үзіліссіз үшке ... ... ... ... ... ... ... арқасына
таяқпен ұрды. Сабақтан кейін молда балаларды ұрыспауға, ... ... ... сәлем беруге тапсырады. 3,5 сағат дем алған ... ... ... Молдамен бірге балалар да 5 уақыт намазға жығылады.
Баланың ... ... ... өсіп-жетілуі жөнінде Ш. Ибрагимов та
қызықты мәліметтер ... ... ... ... қазақтың көшпелі
тұрмысында киіз үйдің ішінде, көші қон ... ... ... ... үшін екіқабат әйел молдадан жаздырып алған тұмар таққан. ... дұға ... ... суға ... суды ішкен. Бала туғызудан
тәжірибесі бар кемпірлер толғақ қысқан әйелді ... ... ... ... ... ... Туа ... әйелді албасты басып жатыр деп,
албастыны қуу үшін қамымен ұрғылаған. Баланың ... ... ... ... ... тудырған әйел. Кіндік шеше деп аталады. Анасының
сүті жеткіліксіз болған жағдайда, басқа әйел емізеді, оны ... ... деп ... Жүре ... ... екі аяғының тобығынан өрілген ала
жіп байлап, жасы үлкен ... ... Оны ... кесу деп ... ... жасынан ашамай деп аталатын бала отыруға ыңғайлы ерге отырғызып,
атқа мінгізе бастайды. 4-12 жас ... қажы ... ... ... отырғызады. Ат қояр кезде де молда шақырады. Қазақ әйелдері балаға
көз тимесін деген мақсатпен өз ... ... ... ... ... ... Жынды
бала, Ұры бала, Қарашаш бала, көккөз, ұзыншаш т.б. атаған балаға ат ... де ... ... мән беріп отырған. Осы мәселеге Ә. Диваевтың
«К вопросу о ... имен у ... атта ... /83.15/ арқу болды.
«қазақтардың Осман түріктерімен, Еділ татарларымен айырмашылығы – ... ... ... қояды», - дей келіп, қазақ аттарына ... ... мал ... ... ... ... ... жан-жануар тұрмыс
заттарының аттарын қояды. өскенде бай болсын, тұрмысы жақсы болсын ... бай, бек ... ... ... ... ... Жылқыбай,
Сиырбай,Қойлыбай, Қозыбай, Лақбай, Күшікбай, Итбай, Аюбай, ... ... ... Шортанбай, Сазанбай, Алтынбай, Күмісбек
т.б. Балалары өле берген жағдайда Тұрсынбай, Қалдыбай, Жүзжасар, Малыкөт,
Тезек, Боқбас, ... ... ... ... жағдайда Оқбер, Оғылту,
Ұлтуар, Ұлмекен, деген аттар қойылды», - ... ... ... ... ... Қырмызы, Теңге, Меруерт, Тұйғын, Қарлығаш, сияқты нәзік
аттар беруге тырысты. Ә. Диваев ... ... атты мән ... ... ... орыстардың келуіне байланысты Андрей, Генерал
деген аттар қойғандығын ... ... ... ... А.Н. Самойлович 1911-1912 жж. Түркістан ... ... ... болған кезінде жергілікті халықтар арасында болып
этнографиялық мәліметтер жинақтады. Ғалым ... ... ат ... ... ... өз ... ... бетінде жариялады. Балаға көз
тимесін, ғұмыры ұзақ болсын деген ... ... ... ... Ұрынбай деп те ат қоятындығын айтады /79.206/.
Қазақтардың бала дүниеге келген күннен ... ... ... бағзы замандардан бері қалыптасқан тотемдік магияның наным-
сенімдерге толы ... ... ... болған соң өлмек парыз» дей отырып, қазақ халқы өлімді шамасы
келгенше туысқан ауыл ... ел ... аса ... ... ат ... ... ... адамды соңғы рет алыс жолға аттандыру оның ... ... ... ... және жеке ... ... ... қала берді артында қалып бара жатқан әке, ... ... ... ... ... ... байланысты. Әсіресе ауыр
күйзеліс шаңырақ иесі, яғни от ... ... ... ... ... ... ... адам әлсіреп өлім қаліне жеткен кезде
ағайын туғандар ... ... ... ... ... дүниеден өтер
алдындағы өсиетін тілегін сұрап қалуға тырысады. ... ... ... тілек әр уақытта орындалады.
Адам өлісімен жанында отырған ақ сақалдар, оған иман тілеп, бетін ... оң ... ... ... ... кіргізіп, басын солтүстікке, бетін
құбылаға қаратып, шалқасынан жатқызады да, үстіндегі киімдерін шешіп үстін
ақ шүберекпен жабады.
Мүмкіндігі бар ... ... ... ... арнап үй тіккізеді де оның
денесін сол үйге шығарып, онда да ... ... ... ... ... қалдырмай, ауыл ақсақалдары кезектесіп күтіседі, әсіресе ... ... ... ... ... көз ... әңгімелесіп таң атқанша
отыру қажет.
Мәйіт шығатын үй иелері мен ауыл ақсақалдары ... ... ... ... ... керек екенін шешеді де, дереу мықты аттармен жан
жаққа пысық жігіттерін аттандырады. Бұлар барған жерінде үйге ... ... ... әр ауылды жаназаға шақырады. Халқы жаназаға жиналып болғанша
өлікті ... қамі ... ... ... мал, киім, жыртыс, ақша,
берілетін ас бәрі ескеріледі. Ауыл ... ... соң бірі ... ... ... иман тілеп, үйіне туған ... ... ... ... Ауыл әйелдері өлген кісінің әйеліне, қыздарына көрісіп жылайды.
Өлген адамды мадақтап оның әйелі, қыздары, апа, қарындас және ... ... ... ... қара ... ... айтып ылғи жылумен
болады. Н.Катоновтың айтуынша өлген адамның әйелінің, ... ... ауыл ... ... ... ... ... өткен соң сол
әйелдер қайтадан өріп ... ... Ал, ... ... олар ... ... бәрін тарқатып, керек болғанда өздері өріпалатын.
Қаралы әйел, өлген адамның қыздары және туыстық жақындары бар әйелдер,
қыздар тіпті барлық ауыл ... ... ... ... сырға, жүзік,
алқа сияқты әшекейлерін салмайды, тағылған үкіге дейін қиып ... ... ащық ... бұл ... ... әдет ... ... жалпы жұрттың бірге қайғырысып, уайымына ортақ ... ... ... ... қалыптасқан.
«Туркестанские ведомостей» газетінде адамды ең ақырғы жолға шығарып
салу рәсімдерінің атқарылу жолдарын ... ... ... ... ... - жоралғыларын газет бетінде алғаш жариялаған Г.
Загряжский еді. Оның «Аш и ... по ... атты ... ... ... ос бір ... жөніндегі ең қонымды да алғашқылардың бірі
деуге болады /85/.
Әдетте дүниеден кететін адам өлетінін ... ... ... ... Өлім ... хабар туған туысқан, ауыл адамдарына
хабаршы ... ... ... естірту жасы үлкен ақсақалдарға тапсырылған.
Өлген адамға ... ... үй» ... өлік оң ... ... ... шиге
қойылған. Күйеуін жоқтаған әйел, әкесін жоқтаған қыз басына қара жаулық,
баласын ... ана ақ ... ... әйелдер киіз үйдің есігіне арқасын
беріп, теріс қарап отырып жылап, күйеуін жоқтаған. Әйел бетін, ... ... ... тырналап тастаған. Жесірдің әрбір таңы ... ... күні ... тиіс ... ... «сүйекшілер» жерлейді. Бейіт жүргіншінің құран оқып өтуіне
ыңғайлы, жолға жақын, бейіт ... ... ... мола ... үшін ... көл, құдыққа жақын болуы керек. Кедейлер бейіт үстін кесектен, байлар
күйдірілген кірпіштен тұрғызған. ... күні қар ... ... кезде бейіт
үсті уақытша қамыспен жабылған. Бейіт басына өлген адам ересек болса, құлпы
тас, ... бала ... ... ... /86.36-38/.
Ас берілгенге дейін өлген адамның туған-туысқаны, ... бата ... ... ... бала-шағасына кіріп, хал жағдайын біліп отыруы керек.
Үлкен асты өткізу үшін шамамен 30-40 мың сом ... ... Асқа ... ай ... ... Қадірлі қонақтар үшін арнайы киіз үйлер тігілді.
10-15 мың халық ... ... да ... ... ... ... ... әйелдермен бір киіз үйде, тоқалы жас әйелдермен келесі киіз үйде
жиналып, жоқтау айтып ... ... қызы ... ол да ... ... Қазан-
қазан ет асылып, кісілерге қонақасы беріледі. Үлкен ... 20-30 ... ... ... ... ас беру 5-7 күнге созылды. Бірінші күн кісілердің
жиналуы; ... күні ... ату; ... күні ... ... ... күні
сайыс; бесінші күн ат жарыс; алтыншы күн ... ... күн ... ... ... ... аттандыру болды /85.31/.
ТВ газетінің көрші халықтардың өлікті жерлеу рәсімдерін баяндауы,
қазақтардың өлікті ... ас ... ... ... рәсімдерін салыстыруға мүмкіндік береді. Мысалы, Әліби атты автор
қырғыз халқының ас беру рәсімін ... ... ... асынан көрсетеді.
Автордың баяндауынша, асқа Верный, Әулиеата ... ... ... ... 300 киіз үй ... 200 қой, 150 жылқы сойылған. Ат
жарысына 15 бәйге тігілген. Бас бәйгеге 18000 сом, ... ... ... ... ... 600 сом, ... ... 400 сом, соңғыларына 10 сомнан
тігілген ... ... ... оның ... қыздары, апа, қарындас және келіндері
шаштарын жайып салып, бүйірлерін қара ... ... ... ылғи ... ... ... ... адамның әйелінің, туған қыздарының
шаштарын ауыл әйелдері тарқатып, жайып ... ... ... соң ... ... өріп береді екен. Ал, ... ... олар ... ... бәрін тарқатып, керек болғанда өздері өріпалатын.
Қаралы әйел, өлген адамның қыздары және туыстық жақындары бар ... ... ... ауыл ... ... ... білезік, сырға, жүзік,
алқа сияқты әшекейлерін салмайды, тағылған үкіге дейін қиып алатын, тіпті
киетін ащық киімдерінде бұл ... ... әдет ... адамдардың
қайғысына жалпы жұрттың бірге қайғырысып, уайымына ... ... ... ... байланысты қалыптасқан.
«Туркестанские ведомостей» газетінде адамды ең ақырғы жолға шығарып
салу ... ... ... ... ... ... жөнелтуге
байланысты жосын - ... ... ... ... жариялаған Г.
Загряжский еді. Оның «Аш и ... по ... атты ... ... ... ос бір ... жөніндегі ең қонымды да алғашқылардың бірі
деуге болады /85/.
Әдетте дүниеден ... адам ... ... ... ... ... Өлім жөнінде хабар туған туысқан, ауыл ... ... ... ... ... жасы ... ақсақалдарға тапсырылған.
Өлген адамға арнайы «Қаралы үй» тігіліп, өлік оң жаққа сабан төселген шиге
қойылған. Күйеуін ... ... ... ... қыз ... қара ... ... ана ақ жаулық салған. әйелдер киіз үйдің есігіне арқасын
беріп, теріс қарап ... ... ... жоқтаған. Әйел бетін, маңдайын қан
шаққанға дейін тырналап тастаған. Жесірдің әрбір таңы жоқтаумен басталып,
жоқтаумен күні ... тиіс ... ... қадірменді қонақтарды арнайы үй тігіп күту рәсімі «Айман и
Шолпан» атты мақалада да ... ... ... ... ТВ газетінің редакторы болған ... ... ... ... ... ... ... деректер берді. Автор өлікті жөнелту мен жерлеу рәсіміндегі аймақтық
ерекшеліктерге тоқталады. Кей жерлерде қазақтар арасында өлікпен ... ... ... ... ... жазды.
Сонымен газет беттеріндегі қазақ халқының этникалық мәдениетін қамтыған
мақалалар ... ... ... әр ... ... көрсетеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, ХIХ ғасырдың ортасы мен ХХ ғасырдың басындағы Сыр
бойы ... ... ... ... ... ... ... мал шарашылығымен қатар отырықыш егіншілік ошағы болғанына
көзімізді жеткізіп отырмыз. Сол тұста жарық көрген ... ... ... ... ... мен тұрмысы жөнінде маңызды мақалалар
беріліп тұрды, көптеген көкейтесті ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдар
жарияланды.
Газет оқырмандарына арнап сол ... ... ... әр ... ... еді. Оның ... бөлігі біз қарастырып отырған Сырдария
қазақтарының этнографиялық мәселелері туралы болды. ... ... ... орай осы ... ... ... ... арқылы бұрынғы қазақ елінің тарихы, қазақ халқының жүріп
өткен жолдары туралы құнды ... алып ... ... ... ... жанданды.
Жұмысты жазу барысында Қазақ тарихына қатысты, оның ... ... ... ... тарихи–этнологиялық деректер мен
хабарламалар алынды. Сырлдария халқының ... ... ... ... орай ... өмір ... егін ... Олар егіншілікке байланысты түрлі құралдар мен заттарды
пайдаланды. Басқа ... ... ... этнографиялық
құндылықтарында біраз өзгешеліктер болды. Бұл ... ... ... ... ... киім киуінде де байқалып тұрды. Міне, біз
осы ... ... ... атты ... ... ... ... өмір салты мен тұрмысынан материалдар жинақтап, оларды
этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... тарихы және көшпелі қоғамның саяси жүйесі жөнінде материалдарды
ғылыми ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізу арқылы оның мәні ерекшеленіп көрсетілді.
Қай халық болмасын өзінің өмір сүрген ортасында материалдық ... ... ... ... Сол ... өз ... сырдария
жерін мекен еткен қазақтар егіншілікпен айналысты және дәл осындай мәдениет
түрін қалыптастырды. Олардың күнделікті ... ... мен ... егіншілікке байланысты жасалды. Олардың тіпті қолданыстағы түрлі
төсеніштері, киімдері жерглікті жердің ... ... ... Тіпті
жерлеу дәстірінің өзінде де өзгешеліктер байқалды.
Сонымен, қорыта айтар болсақ, қазақ халқының тарихы мен мәдениет, оның
ішінде этнографиясын зерттеуде ... төл ... ... ... басылымдардың алатын орны ерекше. Соның бірі «Түркістан хабаршысы»
газеті болды және ол ... жазу ... мол ... ... ... арқылы ерекшеленеді. Қазіргі таңда қазақ тарихы мен
мәдениетіне көп ... ... ... ... ХIХ ... аяғы мен ХХ ... жарық көрген мерзімді басылымдарымызды сыннан өткізіп, олардың
тарихи мәні мен ... ... ... ... ... ... ... себепті де біздің зерттеу жұмысы болашақта да зерттеуді ... ... ... МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. Миддендорф А.Ф. Экспедиция для ... ... ... ... ... РГО. Т.14. Вып. ... Пузыревский Н.П. Сырь-дарья, ее физические свойства и судоходность
//Известия РГО. Т 38. Вып. 5. ... ... А. И. ... ... или ... орд ... – Алматы: Санат, 1996.
4. Аничков И. Очерк народной жизни Туркестанского края. Спб, 1899.
5. Мадуанов С. ... ... ... в ... ... ... ... Кронградт Г. К. Население Киргизы в поседний трети XIX - начале XX
века. Фрунзе, 1989.
7. Масанов А. Очерки ... ... ... ... в ... ... ... Жақыпов М. «Туркестанские ведомости» газетіндегі патшалық Ресейдің
Мырзашөлді ... ... ... Фил. ғ. ... – Алматы,
1997.
9. Қартаева Т. Е. «Туркестанские ведомости» газетінің ... ...... ... Т. ғ. к... – ... ... Г. ... Перовского уезда //Туркестанские ведомости.
1872. № 29.
11. Бартольд В.В. Туркестанский край в XIII века //Туркестанские
ведомости. 1894. № ... ... И. ... ... ... (От ... до
Перовска) //Туркестанские ведомости. 1904. № 10.
13. Михайлов К. Русские поселки в Аулие – Атинском и Чимкентском
уезде //Туркестанские ведомости. 1888. № ... ... ... колонизации //Туркестанские ведомости. 1904. № 85.
15. 1914 г. ... дело в ... ... 1915. №38.
16. Первый христианский ребенок в Средней Азии //Туркестанские
ведомости. 1889. № 5.
17. Население Туркестанского края ... ...... Маев Н. ... ... ... ... ведомости. 1872. № 36.
19. Материалы по переселенческому вопросу //Туркестанские ведомости.
1910. № 24.
20. Романов А. Статистическое очерки ... ... ... 1882. № ... Чалоказаки.Этнографический очерк //Туркестанские ведомости. 1882.
№ 38
22. М.Очерки истории ... ... ... ... 1871. № ... Виг. Народные суды Туркестана //Туркестанские ведомости. 1911. №
93. № 105
24. Н. Беки и баии //Туркестанские ... 1914. № ... Вич. Е. ... у ... //Туркестанские ведомости. 1912.№ 205.
26. Дивеав А. Пастухи. //Туркестанские ведомости. 1905. № 15.
27. Х.Ч.З. ... ... ... ... ... 1914. ... ... И. Русские население в Семиречье //Туркестанские
ведомости. 1901. № 16.
29. Киргизы. Бесправность киргизских молодух //Туркестанские
ведомости. 1902. № 19.
30. Н. О ... ... ... 1883. № ... Александрав Е. Конокрадство среди киргиз //Туркестанские ведомости.
1886. № 10.
32. А.К. По поводу назначение туземцов на должнсти волостних
управителей: казиев и биев ... ... 1884. ... Z. ... в ... быту //Туркестанские ведомости. 1889. № 33.
34. Ранние браки у мусульман //Туркестанские ведомости. 1896. № 24.
35. ... ... ... ... ... 1889.
36. Баллицкий Ю. Заметка о кочевом население Верненском ... ... 1873. № ... Кауфман А. А. К вопросу о русской колонизаций Туркестанского края.
Спб,1903.
38. О ... ... ... ... ... уезда
//Туркестанские ведомости. 1872. № 13.
39. Арғынбаев Х.А. Қазақтың мал щаруашылығы жайында ... ... ... ... казахов в XYII – начале XX века. Алматы,1971.
41. Романов А. К истории Туркестанской ветеринарий ... 1904. № ... О. Ш. От ... до ... //Туркестанские ведомости. 1910. № 43.
43. Хозяйство казахов на рубеже XIX – XX веков. Алматы,1986.
44. Толстов. С.П. По ... ... Окса и ... ... ... ... и его ... значение //Туркестанские
ведомости. 1888. № 51.
46. Арандаренко Г. ... ... края ...... ... Л. ... производительность Средней
Азии//Туркестанские ведомости.1870. № 1.
48. Маев Н. Ирригационная работа в Казалинском уезде //Туркестанские
ведомости. 1879. № ... ... А. ... нужда //Туркестанские ведомости. 1885. № 114.
50. Тилло А. Обширный район для русской колонизации //Туркестанские
ведомости. 1903. №83.
51. Лыкошин Н. С, ... но ... ... ... ... 97.
52. Комаров П. Еще о колонизациях Сырдарьинского побережья //
Туркестанские ведомости. 1903. №100.
53. К. Обычай у ...... ... из ... ... 1909. № 105.
54. Большаков. Киргизское орошение //Туркестанские ведомости. 1913. №
28
55. О русском земловладении ... ... 1895. № ... ... И. ... ... 1911. № 28.
57. Охота с ловчими птицами у киргиз //Туркестанские ведомости. 1910.№
66
58. Жуков Ф. Охота в Туркестанском крае //1872. № ... ... Г. Быт ... ... ... ... 30.
60. О.Л. Охота / Туркестанские ведомости.1900. № 212.
61. О рыболовстве киргизов //Туркестанские ведомости.1874 № 20.
62. ... Н. ... ... ... ... ... И. Физическое и умственное воспитание у киргиз //Туркестанские
ведомости. 1888. № 17.
64. Г-ий. Заметкт охотника //Туркестанские ведомости. 1888. № ... ... быт ... ... 1906. № ... Муканов М. Казахская юрта.- Алматы,1981.
67. Выделка туземного оружия в ... крае ... 1871. № ... ... А. ... о туземных красительных веществах
//Туркестанские ведомости. 1872. № ... ... Ирчи ... ведомости. 1903. № 39.
70. Диваев А. Волшебный заговор против укуса ядовитых насекомах и
пресмыкающихся //Туркестанские ведомости. 1893. № 7.
71. Виноградский А. В ... бою ... ... 1910. ... ... А. Из ... жизни //Туркестанские ведомости. 1876. №
17
73. Андреев Гр. Киргизский той //Туркестанские ведомости. 1915. № ... ... Е. ... ... ... 1879. № 45-46.
75. Гуднев И. Заброшенный уголок //Туркестанские ведомости. 1900. № 16.
76. Диваев А. Из быта киргиз //Туркестанские ведомости. 1906. № ... ... Н.С. Аши ... // ... ... 1903. № ... ... Х. Қазақ отбасы.- Алматы,1996
79. Ибрагимов Ш. «Киргизы:этнографический очерк» //Туркестанские
ведомости. 1891. № 59.
80. Маг. Киргизы о воспитаний детей //Туркестанские ... 1912. ... А Г-в. ... из ... ... ... ведомости. 1911.
82. Фовицкий А. Кызтылак //Туркестанские ведомости. 1913. № 53.
83. Диваев А. К вопросу о ... имен у ... ... 1895. № ... ... А. Т. Реликты доисламских верований в семейной
обрядности казахов (XI – нач XX). – Алматы,1991.
85. Загряжский. Аш и ... по ... ... ... ... ... ... Н. Қазақтың өлікті жөнелтуге байланысты жосын
–жоралғыларының этномәдени проекциясы //ҚРҰҒА –ның хабарлары.
Алматы,-1994
87. Алибий. Поминки манапа Кенесары ... ... 1905. № ... К. ... и ... ... ведомости.1902.№ 62

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәліметтер14 бет
Журналистика «Хабаршысының» ғылыми кадрларды даярлаудағы рөлі54 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Егемен Қазақстан» газетіндегі білім реформасы мәселесінің насихатталуы53 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь