Темперамент жайлы

Кіріспе
1. Темперамент туралы жалпы ұғым
2. И.П. Павловтың темпераментті жіктеуі
3. Темперамент типтерінің сипаты
4. Абайдың психология көзқарастары
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Дүние жүзіндегі 6 млрд. адамның әрқайсысының саусақ бедері ұқсамайды. «Темперамент» сөзінің шығу тегі, «Красис» деген грек сөзін латынша – темпераментум дейді. Мұндай атаудың мәні нәрселердің не заттардың мөлшер шамаластығы деген түсінікті білдіреді.
Темперамент туралы алғаш еңбек жазған – ертедегі грек жұртының дәрігер – ғалымы Гиппократ болды.
Қанның пропорциялық мөлшері көп болса – сангвиник (латынша-сангуис); сөл көп болса – флегматик (грекше-флегма); өт көп болса – холерик (грекше-холе) күшті пропорция қара өтте болса – меланхолик (грекше-мелайнехоле) екі бағыт тартыста болғанын ескерген жөн. Оның бірі – неміс психологі Кречтер мен американ психологі Шелдонның темперамент типтері ішкі секреция бездері қызметінің арақатынасына байланысты болады деп санады.
Павловтың жүйке жүйесі типтерінің қызметі жайындағы ілімі ғылымы негіз салды. Неміс анатомы Гейне темпераменттердің түрліше болуы жүйке жүйесінің тонусына байланысты десе, орыстың антрополог ғалымы Зеланд әр түрлілік ми қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен біркелкілігіне байланысты дейді. Ал П.Ф. Лесгафт темпераменттер қантамырларының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деген тұжырым айтты.
Ж. Аймауытов 1928 жылы Мәскеуде араб әрпімен басылып шыққан «Жан жүйесі және өнер таңдау» деген еңбегінде тек темперамент түрлерінің ғана емес, жалпы псиология ғылымының өзекті мәселелерін өз кезіндегі ғылымның деңгейінде қарастырып, өте құнды пікірлер айтты.
Темпераменттің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан дәйектеп түсіндірген – академик И.П.Павлов болды. Жүйке жүйесінің типтері ми қабығындағы қозу, тежелу процесстерінің негізгі үш белгісі – қозу мен тежелудің күші, олардың тепе-теңдігі және қозғыштығынан құралады.
1. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А. Психология высшей школы М. 1978
2. Ә.Алдамұратов Жалпы психология. Алматы, 1996
3. Қазақ тәлім-тәрбиесі». Жарықбаев, Серғазы Қалиев. Алматы, «Санат» 1995ж.
4. Мағжан Жұмабаев «Педагогика» Алматы «Ана тілі» 1992ж.
        
        ЖОСПАРЫ:
Кіріспе
1. Темперамент туралы жалпы ұғым
2. И.П. Павловтың темпераментті жіктеуі
3. ... ... ... ... ... көзқарастары
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Дүние жүзіндегі 6 млрд. ... ... ... ... «Темперамент» сөзінің шығу тегі, «Красис» деген грек сөзін
латынша – ... ... ... ... мәні ... ... мөлшер шамаластығы деген түсінікті білдіреді.
Темперамент туралы алғаш еңбек жазған – ертедегі грек ...... ... ... ... ... көп болса – сангвиник (латынша-сангуис);
сөл көп болса – флегматик (грекше-флегма); өт көп болса – холерик ... ... ... қара өтте ... – меланхолик (грекше-мелайнехоле)
екі бағыт тартыста болғанын ескерген жөн. Оның бірі – неміс психологі
Кречтер мен ... ... ... ... ... ... бездері қызметінің арақатынасына байланысты болады деп санады.
Павловтың жүйке жүйесі типтерінің қызметі жайындағы ілімі ғылымы
негіз ... ... ... ... ... ... болуы жүйке
жүйесінің тонусына байланысты десе, орыстың антрополог ғалымы Зеланд әр
түрлілік ми қабықшасындағы ... ... ... мен
біркелкілігіне байланысты дейді. Ал П.Ф. ... ... ... мен ... ... ... ... айтты.
Ж. Аймауытов 1928 жылы Мәскеуде араб әрпімен басылып шыққан «Жан
жүйесі және өнер таңдау» деген еңбегінде тек ... ... ... ... псиология ғылымының өзекті мәселелерін өз кезіндегі ғылымның
деңгейінде ... өте ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан дәйектеп
түсіндірген – академик ... ... ... ... ... ... қозу, тежелу процесстерінің негізгі үш белгісі – қозу мен
тежелудің күші, олардың тепе-теңдігі және ... ... - ... ... жеке ... тән ... ... мен ерекшеліктердің жиынтығы. Гректің «характер» деген сөзінен
шыққан.
ХХІ-ғасырда француз ғалымы А. Бен мінезді тек ... ... ... ... мен сезімінің және ерік ерекшеліктерінің қасиеті деп
санады. ... ... ... ... ... оны ... ... болатын қасиет деп анықтады. Сондай-ақ, ол адамның ... туа ... ... ... мен жүре пайда болатын
ерекшеліктерді бөліп көрсетті.
1. Темперамент ... ... ... ... мен ... ... ... бірінен-бірі ұқсас
болғанымен, мінез-құлқы, темперамент ерекшеліктері, қабілеті мен икемділігі
жағынан олардың әрқайсысының өзіндік даралық қасиеттері болады. ... дара ... ... ... нәрсе бар. Оның бірі – бір
түп ағаштағы 200 000-ға жуық ... ... ... ... ... өзгешелігімен көзге түсетіндігі; екіншісі – темпераменті, мінез-
құлқы жағынан ... екі адам ... ...... ... 6 ... әрқайсысының саусақ бедері біріне-бірі ұқсамайды. Осы деректер
табиғаттағы кемелденіп ... ... иесі – ... ... ... ... білдіреді.
Әрбір кісінің жеке басына тән дара өзгешеліктің бірі – ... ... ... шығу ... ... ... “красис”
деген грек сөзін латынша – темпераментум дейді. ... ... ... не ... мөлшер шамаластығы деген түсінікті білдіреді. Бұл
өзгешелік – ең алдымен, адамның эмоциялық сезіміндегі және жүріс-тұрысы ... ... ... өзге адамдармен қарым-
қатынасындағы ерекшеліктері. ... біз ... ... ... ... ... ... жеке адамға тән дара өзгешелік деп
білеміз. Адамның мұндай өзгешелігінің сыр-сипатына ... ... ... мән ... ... ... ... мәнін ашуға
алғаш көңіл аударып, еңбек жазған – ... грек ... ... (б. з. д. ... жж.) ... Ол өз ... бірге организм
өзгешеліктері денедегі “тіршілік шырындарына” байланысты деп ... ... ... ... ... - қан, ... – сөл, ... дымқылдандыратын - қара өт. Бұлар бірімен-бірі белгілі бір ... ... Осы ... ... қай мөлшерде екендігіне ... ... ... даралық өзгешелігі болады. Қанның ... көп ...... ...... сөл көп ... – флегматик
(грекше – флегма), өт көп болса – ... ...... және ... қара өтте ...... ... – мелайнхоле – қара өт) деп
төрт типке бөлген. Сол кезден ... ... ... ... ... орын
алды.
Темперамент-жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен, туындайтын ... ... ... Ол ... ... ... қимыл –
қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент-организмнің ... ... ... ... ... тума ... ... психикалық құбылыс.
Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер ... тез ... енді ... жай ... асықпай істейді),
психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр болса,
екінші біреу ... ... ... ... ... ... күйінің
ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, жеңіл, тұрақсыз т.б.) ... де ... ... ... ... ... т.б.) ... байқалып
отырады.
Темперамент туралы алғашқы ой – ... ... өте ерте ... ... ... Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, ... ... 460-356) ... бұл өнінде біраз пікірлер
айтылған. Гиппократтың ойынша, әр ... ... ... мен
жануарлардың денесінде төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ. Олар:
денені жылытып тұратын-қан, салқындататын-шырын(слиз), құрғататын-бауырдағы
сары өт және өған ... ... қара ... Осы төрт ... пропорциясын грекше «красис» деп атаған. Ал ... ... ... ... деп атап ... ... және оның ... адамдағы темпераменттің әр
түрлі организмдегі осы төрт түрлі сұйық заттың бір-бірінен ... деп ... ... ... ... пропорциясы артық болса,
ол сангвиникалық (латынша «сангиус»-қан), ал шырын ... ... ... ... темперамент деп; ал организмде қара өт ... ... ... өт), ... сары өт басым
болса, холерик(грекше ... ... деп ... ... ... ... ... басым болуы
кейбір аурулардың шығу тарихын түсіндіруге де жарайды деді, ол мидың ролін
түсіне ... оны ... бірі деп ... Бұл ... ... ... ғылыми зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Рим дәрігері Гален (129-199) темпераменттің санын 13-ке бөлді. Гален
организмде ... ... ... ... адамның темпераменті күшті
болатынын, денесі салқын балса, темпераменті баяулайтынын ... ... ... прогрессивтік маңызы зор, өйткені адамның ... ... ... ... бастау сол кезде кең жайылған, жан ... ... ... теріс пікірге берілген үлкен соққы еді.
Орта ғасыр ғалымдары темпераментті ... ... ... ... түсіндіруге тырысты. Кейін.нен темперамент организмнің
түрліше физиалогиялық өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің
құрылысына, зат ... ішкі ... ... т.б. ... деген
пікірлер де тарады. Неміс философы И.Кант (1724-1804) өзінің «Антрапология»
деген еңбегінде темпераменттің төрт түрі ... ... ... ... Бірақ ол темперамент пен мінез ұғымдарын бір ... ... ... деп ... қате) қарастырды.
2. И.П. Павловтың темпераментті жіктеуі
Темперамент туралы теория XIX ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс ... ... ... ... темпераменттердің түрліше болуы жүйке
жүйесінің тонусына байланысты ... орыс ... ... (1833-1902)
ми қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен ... ... ... орыс ... П.Ф. ... ... қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деп
тұжырымдады. Темпераменттердің ... ... ... ... етіп ... академик И.П.Павловтың ілімі темперамент туралы
түсіекті ғылыми сара жолға ... ... ... ми ... қозу, тежелу процестерінің үш
негізгі ... ... ... ... ... ... күшіне – ми қабығының жұмыс істеу қабілеттілігі,
яғни сыртқы ортаның түрлі тітіркендіргіштеріне мидың төзімділігі ... ... ... деп қозу мен ... ... ... ... Жүйке процестерінің қозғалғыштығы деп олардың бірінің
екіншісіне алмаса алу қабілеттілігін айтады.
Сөйтіп ... ... ... ... ... әрбір типінің үш
белгісі болады. Мәселен күшті типтердің бірі – ұстамсыз тип-жұмыс істеу
қабілеті ... қозу ... ... ... сәйкес ерекше
қозғалыстағы тип. ... ... ... ... ... деп аталынады.
Мұнда қозу мен тежелу процестері бір-біріне тең келіп, тез алмасып ... ... ... қозу мен ... бір-біріне тең, бірақ алмасуы
сараң баяу қозғалатын тип. Әлсіз типте қозу мен ... ... ... ... ... тітіркендіргіштердің әсерінен туатын шектен тыс
тежелулер де әлсіз ... жиі ... ... ... ... ... типтер
сыртқы дүниеден келетін түрлі әсерлерге төзімді келсе, әлсіз тип ... ... ... ... жүйесінің типтері туралы ілімі бойынша әр түрлі
темперамент өкілдерібылайша сипатталынады. Мәселен жүйке процестері күшті,
бірі екіншісіне тең ... ... ... ұйытқымалы, шапшаң келеді.
Олар – ұстамсчыз күйіп –пісуге ылғи да ... ... ... ... ... ... холериктерді жылдам, тез әсерленгіш,
жалындап атып тұратын ... ... ... атайды. Сангвиник
темпераментінің өкілі, Павловтың айтуы бойынша қуатты, тұрлаулы, ойнақы,
еті тірі кез-келген істі ... ... ... жүре ... Ол ... ... істейді. Басқа адамдармен тез тіл табыса алатын, ұжым
арасында өзін көңілді ... ... қызу ... ... Оның осал жері-
жеңіл мінездікке салынады. Бұл оның эмоцияларының ... ... ... ... ... ... ... көбінесе, салмақты, сабырлы келеді.
Олар кез-келген нәрсеге ... ... ... ... ... ... сезімдері сыртқа шықпайды десе де болады.
Меланхолик темпераментіндегі адамға әсер етпейтін нәрсе жоқ,
бірақ әсер ... ... ... өз ... ... ... не де ... жүреді. Мұндай темпераменттегі адам өзге адамдармен қнша ... ... ... жерінде айтайын дегенін айта алады.
Табиғи жағдайда темпераменттердің «таза» ... ... алу, ... ... ... олар ... өмір барыснда қалыптасатын әр түрлі
ерекшеліктерінің көлеңкесңнен жөнді көрінбей ... да ... ұзақ ... бойына жүргізілген зерттеулер ... ... ... ... ... таза ... тауып алуға
мүмкіндік береді.
Сангвиник темпераменті басым оқушыларының ерекшеліктері: ... ... ... ... ... оптимист, өмір
сүйгіш, көтеріңкі көңілді, бвсшылыққа, ... ... ... ... және тез ... ... күйі жиі ... тұратын, көп нәрсеге
қызығады. Бәрін біліп алуға тырысады, бірақ ... ... ... ... ... ... ... әрекеті белсенді жүріп отырады. Сангвиниктер
өмірге икемді, тәрбиелеуге оңтайлы ширақ темперамент болып саналады.
Флегматик темпераменті басым ... ... өте сақ, ... ... ... тілейді. Сенімді, тұрақты, бірқалыпты болып
келеді. Флегматик темпераментіндегі бала сабырлы, орынсыз асып ... ... ... ... ... ... тез ... асықпайды. Салқын
қанды, бір істі бастаса ... ... ... ... ... балалардың
сезімдері сырт әлпетінен көрінбейді. Дауыс екпіні баяу, ... ... ... Сөзі ... ... ... темпераменті басым оқушының ерекшеліктері: бұл ұшып - ... ... ... ... ... жиі ... ... аумалы-төкпелі, тұрақсыз, соқпа мінезді, белсенді, пысық, бірақ
бейқам ашуланшақ бала. Мұндай адам қимыл-әрекетті ... ... оның ... батыл, шапшаң болады. Ол қызыққан жұмысына әбден беріліп, барлық
ынтасын салып ... Онда ой ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындаудан жақсы көрінеді. Спорт,
әсіресе қозғалыс ойындарына бар ықыласымен қатынасады. Мұндай ... ... ... ... ... Өз ... мен қимыл-қозғалыстарын
билей алмай, қабынып, күйіп –пісуге дайын тұрады. Ашуы шапшаң, ... ... ... ... ... сөзі ... интонациясы толқымалы,
кейде топ ішінде дауысы ... ... та ... Олар тез, қызу ... ... ... ... ... адам өте
сезімтал болғандықтан түрлі әсерлерге тез беріледі, ызақор, ашуланшақ юолып
келеді. Оның бұл ... ... ... көзінен, тез және оңтайлы
қозғалыстарынан байқалады.
Меланхолик темпераментіндегі адамдардың ерекшеліктері: сәл нәрсеге
ренжиді, өкпелегіш, пессимист, ... ... ... аса баяу ... Мұндай адамдардың сезімталдығы өте баяу, көрінгенмен, онысы терең
және уақытқа созылады. Меланхоликтер мектеп өміріндегі ... ... ... ... оларды көп ойлайды. Ол кейде қызараңдап ... ... ... ... ... бұл оның есінен кетпейді. Ол көпке
дейін булығып, белсенді сөз ... ... ... темпераментіндегі
адам жолдастарының арасында көзгне түспей, жай ғана жүріп тұрғанды ұнатады,
мен деп ешқашан ұмытылмайды. Ол ұялшақ, ... ... ... аулақ жүргенді жақсы көреді.
Темпераменттердің адам психикасынан ... ... ... ... ... ... ... өйткені темперамент- адамның табиғи
жағынан көрінетін ... ... ... әйтсе де темперамент адам
психологиясының ... ... ... ... Өмір сүру ... ... отыратын адамның дүниетанымы мен сенімі, ... ... ... мен ... оның ... ... ... Бұл жөнінде
Н.Г.Чернышевский өте тамаша айтқан: ... ... қар ... ... ... ... қандайжақсы жүргізе білетін болса, ... ... та ... одан ... кем түспейтін»1
Әр адамның темпераменті психикалық әрекетінің көрінуінде сырттай із
қалдырғанымен, ақыл-ойының ... ... ... әсер ете ... ... ... дұрыстығын меланхолик темпераментіндегі
оқушылардың өмірінен жақсы көруге ... ... ... ... жуас
балалардың мектептерде оқу озаты болып жүргендері аз емес.
Осы айтылғандардан ... ... ... ... ... тіпті меланхоликтердің өзін ерік-жігері
күшті, ... ... ... мүшесі етіп тәрбиелеуге ... ... ... ... ... үшін оны өте ... ... қажет
болады. Көпшілік жағдайда темпераменттердің кейбір ... ... да, ... орый ... қате ... жасалынады.
Темпераменттер жүйке жүйесінің тума типтеріне көбірек тәуелді болғандықтан,
оларды тек лаборатория жағдайында ғана ... ... ... ... атап өткендей, адамның іске қызығуы әуестенумен байланыстылығын
және істің әр ... бір ... өзі әр ... ... ... ... отыр.
Түрлі темпераменттірдің ішінен бұлардың қайсысы жақсы деп сұрақ
қоюға ... ... ... ... ... |
|Холерик ... ... ... ... ... ... ... |Тұрақсыз, баяу ... ... ... ... ... |Сезімтал ... ... ... ... ... ... ... эмоцияларын тәрбиелеумен ұштастырыла жүргізілгені дұрыс. Адамның өзін-
өзі ұстай алу ... ... ... тәрбиесіне жақсы жәрдем береді.
Ерік темпераментінің кез-келген түрінен де алдыңғы қатардан орын алу қажет.
Ерік-жігері күшті дамыған ... ... ... ... да ... Мәселен, нағыз холерик темпераментінің өкілі боп саналған орыс
қолбасшысы Суворов, ... аса ... ... ... ... ... небір кереметтерін көрсетіп, ... ... ... зор үлес ... ... ... айтылғандардан басқа да көп әдістері мен ... бар. ... ... ... баяу ... да, темпераменттердің өзгеріп отыратындығын,
яғни ол адамның жасына, ... мен ... ... ... ... түрлі өзгерулерге түсетіндігін ылғи да еске ... орай ... ... жеке ... ... ... ... оқушының
жасына қарай оқудағы үлгірім дәрежесін, ... ... ... ... жұмыстарына қалай араласатындығын ұдайы қадағалау, олардың
ата-аналарымен байланыс жасау, әсіресе қоғамдық пайдалы еңбекке қатыстырып
отыру ... ... ... білу үшін ... ... ... Темперамент типтерінің сипаты
Психологияда жүйке жүйесінің белгілі типі адамның қылығынан, іс-
әрекеті мен ... оқу ... мен ... ... сөзі мен ... ... ... беріп, меншікті дара өзгешелігін көрсетуіне
байланысты сангвиник, холерик, флегматик, ... деп ... ... ... ... ... күшті, бірақ тұрақсыз. Көңіл-күйі
әп-сәтте өзгереді. Ол – әсершіл адам. Ұнатқан, сүйген нәрсесіне ... де ... ... ... да ... Төңірегіндегі уақиғаларға,
нәрсенің мән-жайына елең етіп, көңілденуі де, басқа нәрсеге ауып ... ... ... көтеріңкі болып келеді. Ұзақ уақыт мұңайып жүрмейді. Бастан
кешкен сезім күйлері санасында елеулі із ... ... да ... та ... еті ... сергек. Сезім күйлерін сыртқы қимылдары
әйгілеп тұрады. Көтеріңкі, мәнерлі сөйлейді, мимика қимылы көп. ... ... адам ... ... ... ... ... үстірттік болады, қызықтырған іске ... ... көп, ... ... ... қала береді, бастаған ... ... ... ... ... Уәде ... бірақ оны орындай
алмайды. Ойынға қызу қатысады, ойын процесінде рөлін өзгертіп ... ... ... ... жылап жібереді, алайда, ренжігенін лезде
ұмытады, көзінің жасы кеппей-ақ, күле ... ... ... ... ... ... оқыс ... көтеріліп кететін шыдамсыз, күйгелек кісі. Әп-сәтте қызып кетіп,
күйіп-піседі. Ашуланса, бұрқ-сарқ ... қызу ... ... ... ... ... ... санасында терең із қалдырады, қимыл-
қозғалысы шапшаң. Икемсіз оқыс қылықтарына ... ... ... және ... ... ... келеді. Жұмысқа құмарта ... ... ... әсерлі, мәнерлі сөйлейді. Сезім күйлері ... ... ... ... бала ... ... келеді, іске шапшаң кіріседі, бастаған іс-
әрекетін аяқтап ... көп адам ... ... ... Өзі де
ұйымдастырып, аяғына дейін белсене қатысады, шыдамсыз, күйгелек, лезде
өкпелейді, ... ... және ... ұзақ сақтайды.
Меланхоликтің эмоциялық көтерілуі табанды, күшті, тұрақты ... ... ... ... Әр нәрседен ауыр әсер алады, олар бойын
билеп, ... ... із ... ... бірқалыпты ұзақ
сақталады, мінезі баяу өзгереді, көңілі көбінесе жабырқау, кейде қайғылы ... ... ... ... ... ... ... кездессе,
уайымдап қажи түседі, қимыл-қозғалыстары ақырын, баяу болады. Мәнерсіз,
ақырын сөйлейді, сезім күйлері сыртқы ... ... Өзі ... келеді, кісімен көп араласпайды. Іске бірден кірісіп ... ... ... ... ... ... бала сыпайы, момақан, жасқаншақ келеді, біреу сұрақ қойса,
қысылып, ұялып қалады, көңілденуі де, өкпелеп ренжуі де ... ... ... ... ... ... ... қосылып кетпейді, жатырқап тұрады,
кешігіп барып қатысады, іске де бірден кіріспейді, бір ... ... ... ... да ... ... ... қозуы әлсіз болады, қызуланып желікпейді, елеуреп
ашуланбайды, көңіл-күйлері байсалды, орнықты қалпында ұзақ ... ... ... қуануы да, жабырқап қайғыруы да қиын, аз қозғалады,
сылбыр, ... ... ... ... дене ... ... ... өзге қимылдары мәнерсіз. Бір сарынды ... ... ... жақындасуда мардымсыз, іске ырғалып-жырғалып
барып кіріседі. Іс-әрекетін байсалды, ... ... ... ... ... аяқтап шығады.
Флегматик бала байсалды, баяу, орнықты болады. Кісіге үйірлігі аз, өзі
ешкімге тиісіп, соқтығыспайды. Біреу жанжалға ... ... ... кетеді, тыныштықты жақсы көреді. Көңіл көтеретін сауыққа да әуес
емес, ... ... ... ... ... Абайдың психология көзқарастары
Ұлы ғұлама Абайдың жан дүниесі ... ... ... ... 14 ... ... бар ұлан-ғайыр өлкенің рухани тыныс-
тіршілігіне аздап көз жүгіртелік.
Қаз ... ... ... іскі ... ... ... көне түркі жазба ескерткіштері (Орхан-Енисей), Қорқыт
ата ... ... ... ... ... ... қойғанда,
осы жердің ұлы перзенті Әбу-Насыр Әл-Фараби жан ... ... ... ... ... тағылымдар кейіннен де Жүсіп Баласұғыни, Махмут
Қашқари, Қожа Ахмет ... ... ... Хайдар Дулати, Шоқан,
Ыбырай, Сұлтанмахмұт, Шәкәрім т.б. осы ... ... ... ... жатуы рухани жағынан аса құнарлы осы топырақтың
қайталана бермейтін басты ... ... ... ... ... Абайдың психологиялық мұралары жәйлі сөз еткенде осы жәйтті еске
қатты ... ... ... жие ... ... ... желісі адам мен тәнінің арақатынасы, адамның сан ... ... ... ... мен ... қоғамдық психологиялық
жекелеген мәселелері көрініс тапқан. Оның психологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... жататындығымен дәлелдейтін деректер баршылық.
Абай адам санасынан тыс қоршаған ортаның бар ... ... ... ... ... ... ... айтады: «Ақыл,
ғылым – бұлар - кәсіби» - Абай түсінігінде адам өзінің қоршаған дүниені
сезім мүшелері арқылы танып, сол ... ... ... қорытып: «көзбен
көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, ... ... ... иіскеп
тыстағы дүниеден хабар алады».
Ақын ғақлияларында қоршаған ортаны әлемді тану үшін адамға ... ... атай ... алдымен – «не көрдің, есіттің, соны тездіспенен
ұғып» алу; екінші - «бір нәрсені ... ... ... қош ... ... ұқсағандарды тексересің. Әрнелік сол іске бір келіскен жері ... ... ... ... тексеріп, білмегенін сұрап, оқып,
бөтенмен хабарласып білмей, тыншытпайды, - » деп ... ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс түсіндіреді. Ол: «Дүние
бір қалыпта тұрмайды, адамның қуаты, өмірі бір қалыпта ... ... ... тағала бірқалыпты тұрмақты берген жоқ», - деп ... ... адам жаны да ... ... ... ... ... – ақын адамның ішкі-жан дүниесінің ақыл, сезім мен қайрат
секілді қуаттарын бір тұтас құбылыс деп ... адам ... үш ...... ... ... жәйлі ой-
толғаныстарында ғылыми психологияға қатысты көптеген терминдік сөздердің
(мақсат, әділдік, ... ... ... реніш,
қатыгездік, абырой, қайрат, қулық) т.б. молдығы қайран қалдырады. Ақын
сыртқы дүниенің, адамның сезім мүшелеріне әр ... ... әсер ... ... ... болмаса, не қайғыр, не күнгірдауыс, жақсы үн, күй,
ешбір (дүниеде болған жақсы иіске ғашық, жаман) мен ... ала ... ... иіс білмесе, дүниеде иістен қашық болмақтық қолымыздан келмес
еді. Таңдай тіл дәм ... ... не ... не ... қайсысынан
ләззат алар едік», - деп көрсетеді. Бірақ түйсіну, қабылдаудың басқада
танымдық құбылыстармен, ойлау, елестету, ұғым ... ... ... ашып ... ... ... ашу үшін ерекше ұғым «ұмытпастық себептер» деген
арнайы психологиялық термин енгізген. ... ... ... «Естіген
нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі – көкірегі ... ... ... ... – сол ... естігенде я көргенде ғибратлану
керек, көңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғыну ... ... – сол ... ... ... ... ... көңілге бекіту керек; төртінші –
ой кеселді нәрселерден қашық болу керек. Егер ой ... ... ... ... Ой ... ... ... ойыншы-күлкішілдік, я
нәрсеге құмарлық пайда болу секілді. Бұл төрт ...... ақыл ... ... ... - деп жазды.
Адамның көңілін көтеріп, бойына қуат беретін сезімдердің бірі ... ... ... адал, шыншыл адам ғана ылғида шынайы
көңілді, үнемі шаттыққа бөленіп отырады.
Ақын: «Әрбір жақсы адамның жақсылық ... ... ... ... ... ... ... көріп күл», - деп, нағыз
қуаныштың ғана шын көңілден күлкі шығаратынын,
Ол: «Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме,
Қызық ... ... ... ... - деп, ... іс ... сары уайымға беріліп, ... ... ... ... ... ең асыл ... бірі – ... арлылық, ождандылық.
Абайдың түсіндіруінше ар-ұят адамның іс-әрекетімен тығыз байланысты.
Ақын достық, махаббат сияқты ... ... ең ... ... деп ... Абай ер мен ... ... сезімдерін, бір-
біріне деген сүйіспеншілігін, көңіл-күй құбылыстарын түсіндіруге ерекше
мән береді. Оның «Қызарып, сұрланып», «Көзімнің қарасы», «Ғашықтық тілі ... тіл» т.б. осы ... ... ... ... ... жан сырын терең сипаттаған.
Адамды көздеген мақсатына, асыл арманына жеткізетін, ғылым – білімді
меңгеруге мүмкіндік тудыратын жан қуаттарының бірі – ерік – ... ... Ақын ... ... қажыр-қайраты күшті адам ешқандай
кедергіге қарамастан ... ... ... Бұл одан рухани
қуаттылықты, төзімділікті, қажырлықты талап етеді.
Абайдың ... көз ... мен ... ... ғана ... Ақын ... халқының әлеуметтік жағдайымен,
әртүрлі топтарының мінез-құлықтарына да зейін қояды. ХХ ғ. ... ... ... Абай ... ... психологиялық жүйені әрмен қарай
ғылыми тұрғыда саралай түскен Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Х.Досмағанбетовтар
еді.
Қазақ ағартушылығында, қазақ халқының бүкіл ... ... ... орын ... ұлы ақын, ойшыл-демократ, сазгер Абай
Құнанбайұлы (1845-1904) болды. Оның ... ... ... поэма,
философиялық проза, аудармалар мен ... ... Абай – ... ... реализімнің негізін салушы. Ол «ақынның азаматтық
парызы шындықты бейнелеуде, қоғамдық кесірді әділет пен ақылдың ... деп ... ...... ... ... ... деизиге жақын.
Демек, нәрсені еске сақтау – оны ... ... сөз. ...... өнері» (Ж. Аймауытов). Байланыстырудың бірнеше түрі бар.
Мысалы, машина десек, оның басқару ... ... әр ... еске ... Адам ... еске ... ... төл
мүмкіндікиерінің он пайызын ғана пайдаланады. Ал, қалған тоқсан ... ... ... ол еске сақтаудың кәдімгі заңдарын қолдана
білмейді. Есте қалдыруда әр кез алдыңа нақты мақсат қойып ... зор ... Есте ... ... мәні мен ... ... де ... Оқылатын материалды жоспарлай білу де есте қалдыруға көп жеңілдік
келтіреді. Материалды жақсылап есте қалдыру адамның ... ... да ... ... оның еңбегі жақсы ұйымдасқан болса, ... ... де ... болады.
Есте қалдырудан «қайта жаңғырту» процессін ажыратуымыз қажет. Қайта
жаңғырту – бұрынғы ... ... ... оны ойша ... ... ... оның ... жерін бөліп алу, әр түрлі білім саласынан
түрлі мағлұматтар енгізу деген сөз. Арнайы қайта ...... ... бұл ... тығыз байланысты өте белсенді процесс. Қайта
жаңғырту кезінде біз әр түрлі елестердің ... ... ...... ... ... қазір жанымызда жоқ заттар ... ... ... ... қоғамдық – әлеуметтік тарихи мәнге ие.
Саналылық, мақсат қоюшылық, жоспар мен жүйе, ойға алған нәтижені шығару,
кісінің ... ... ... оның ... де жаңа мазмұнға ие
болып отырады. Іс-әрекет пен сана бір-бірімен ... ... ... ... ... жерде әр түрлі жан құбылыстары бір-бірімен
қоюласып, ойдағыдай ... ... мен ... ... адамның ой-санасының өсуі, ... ... ... ойдағыдай қалыптасуы - еңбектегі қара
күштің салмағын біртіндеп ... ... де, кісі ... ... оны оңай ... болады.
Қорытынды
Әрбір жеке адамның темпераментінде жалпы адамдарға ортақ, типтік
бірсыпыра сипаттар болады. Сол сипаттарымен әр кісі ... ... ... ... ... атап айтылғандай, таза темперамент типтері
өмірде сирек кездеседі. Көп адамдарда бір типтің ... ... ... қосылып, араласып жүреді. Мәселен, холерикте ... ... ... ... пен ... ... аралас келуі
мүмкін. Аралас типте холерик, ... ... көп ... ... ... ... ... аралас сипаттары түрліше ... ... ... ... бір ... іс-әрекет, еңбек процесінде
басқа типтердің ерекшелігі сезіледі. Мұндай қылықты спортшылардан көруге
болады. Кейбір ... ... ... ... өзгеріп кетеді.
Темпераменттің жайшылықта байқалмайтын жаңа сипаттарын көрсетеді.
Қолданылған әдебиеттер
1. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А. Психология высшей школы М. 1978
2. ... ... ... ... ... ... ... Жарықбаев, Серғазы Қалиев. Алматы, «Санат»
1995ж.
4. Мағжан Жұмабаев «Педагогика» ... «Ана ... ... қозу мен ... тең
(баяу тип)
Күшті қозу мен тежелу тең
(ширақ тип)
Күшті қозу тежелуінен басым (ұстамсыз тип)
әлсіз тип
күшті
Жүйке жүйесінің типтері

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Темперамент."11 бет
Адам темпераменті27 бет
Бастауыш сынып оқушыларының темперамент ерекшеліктері26 бет
Кіші оқушылардың темперамент көріністері7 бет
Мінез бен темпераменттің өзара байланысы5 бет
Темперамент4 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті33 бет
Темперамент және мінез11 бет
Темперамент және мінездің теориялық негіздері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь