Түркі қағанаты

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Түркі қағанаты.
2. Түрік қағанатының құрылуы және тұрмыстық жағдайы
3. Батыс түрік қағанатының мемлекетттік құрылымы және мемлекеттік билігі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Түркі қағанаттың саяси-әскери бірлестік ретінде қалыптасқан мекені - Жетісу. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жужан мемлекеттің шет аймақтары болатын. Осы аймақтарда орналысқан тайпалар - теле - 492 ж. жужаньдарға қарсы шығып, тәуелсіздік мемлекет құрады. Дегенмен де, 516 ж. жужаньдар жаңа құрылған мемлекетті тағы да өздеріне бағындырады. 545 ж. теле тайпаның Ашина руы жужаньдарға қарсы қүресті басқарады. 551 ж. ашина руының батыры Бумын, Қытаймен бірігіп, жужань мемлекетінің талқандайды.
Сонымен, түркі тілдес тайпаларының ішіннен шыққан теле тайпа Жетісуда мемлекетінің негізін құрып, көрші мекендерді өзіне бағындыру үшін саясат жүргізеді.
1 мыңжылдықта Евразияның аймағында этникалық өзгерістер болады. Түркі тілдес тайпалар басымдық алды. "Түрік" атауының тұңғыш рет аталуы қытай шежірелерінде кездеседі және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді сюнну-ғұндар деп атаған. Ерте Түркі мемлекеті -Түркі қағанаты 552 жылы құрылды. Оның негізін салған - Бумын қаған 553 жылы қайтыс болады. Оның мұрагері - Қара-Ыстық-хан - билігі бір жылға толмай, қайтыс болады. Мұқан-қаған (553-572) билік құрған жылдарда Түркі қағанаты Орта Азияда саяси үстемдікке ие болады. Олар Маньчжуриядағы қидандарды, Енисейдегі қырғыздарды бағындырады, бұларға Солтүстік Қытай алым-салық төлеп тұрады. 563-567жж. эфталит патшалыпын басып алады. Міне, осыдан кейін олардың жері Каспий теңізінен Солтүстік Индияға дейін және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатқан.
1. Қазақстан тарихы 1- том «Атамұра» баспасы , Алматы ,1996ж
2. Қазақстан тарихы (очерктер) «Дәуір» баспасы, Алматы, 1994ж
3. Егемен Қазақстан газет баспасы 5-6 беттер
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Түркі қағанаты.
2. Түрік қағанатының құрылуы және тұрмыстық жағдайы
3. Батыс түрік қағанатының мемлекетттік ... және ... ... әдебиеттер
Кіріспе
Түркі қағанаттың саяси-әскери бірлестік ретінде қалыптасқан мекені -
Жетісу. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жужан мемлекеттің шет ... ... ... ... ... - теле - 492 ж. ... қарсы шығып,
тәуелсіздік мемлекет құрады. Дегенмен де, 516 ж. ... жаңа ... тағы да ... ... 545 ж. теле ... ... ... қарсы қүресті басқарады. 551 ж. ашина руының ... ... ... ... ... ... түркі тілдес тайпаларының ішіннен шыққан теле тайпа Жетісуда
мемлекетінің негізін құрып, көрші мекендерді ... ... үшін ... ... ... аймағында этникалық өзгерістер болады. Түркі
тілдес тайпалар басымдық алды. "Түрік" атауының тұңғыш рет ... ... ... және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді сюнну-
ғұндар деп атаған. Ерте Түркі мемлекеті -Түркі ... 552 жылы ... ... ... - Бумын қаған 553 жылы қайтыс болады. Оның ... ... - ... бір жылға толмай, қайтыс болады. Мұқан-қаған (553-
572) билік құрған ... ... ... Орта Азияда саяси үстемдікке ие
болады. Олар Маньчжуриядағы қидандарды, Енисейдегі қырғыздарды бағындырады,
бұларға Солтүстік Қытай ... ... ... ... эфталит
патшалыпын басып алады. Міне, осыдан ... ... жері ... ... ... дейін және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатқан.
1. Түркі қағанаты.
Түркілер Орта Азияны жаулап алғаннан ... ... ... ... ... жолына иелік етті. Олар өздерінің жаулап алу жорықтарын
жүргізуде Иранға қарсы Византиямен ... 571 жылы ... ... ... Солтүстік Кавказды басып алады, сөйтіп Керчь ... ... Оның ... ... ... ... алып, 576 жылы
Қырымға шабуыл жасады. Бірақ Естеми өлгеннен кейін 582-593 жылдары ... ... ... ... ... пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты
қатты әлсіретті. Күшейіп алған Иран 588 ж. Герат ... ... ... ... 590 жылы ... ... ... алады. Өзара қырқыстар,
әлеуметтік қарама-қайшылықтар қағанатты әлсіретіп, оның 603 жылы ... ... ... ... ... әкелді. Шығыс Түркістаннан Амударияға,
Еділ өңірі мен Терістік Кавказ далаларына дейінгі жер Қағанат ... ... ... - қаған тұратын, оның оң қолы (көмекшісі) -
"ягбу" ... ... 568 ж. ... ... ... 4 ... ... ордасы (ставкасы) - Алтайда болған. Халық 3 әлеуметтік
топқа ... - ... ... ... ... ... (құлдар).
Түріктерге бағынатын тайпалырдың барлығы - оғыз деп аталатын.
581 ж. Қытайда Чжов династияның орнына Суй династия ... ... ... ... ... ... ... үзді. Енді Қытайдан
жібек маталары Орта Азияға келмейтің болғандықтан, түрік қағандарының Ұлы
Жибек жолындағы ролі ... ... ... ... ... кейін, түркі
қағанатта өзара қырқыс басталады. Суй династияның ... осы ... ... ... қағанатты ыдыратуға, әлсіретуге тырысады. Осы
саясаттың нәтижесінде, 602-603 жж. ... ... ... ... ... ж. ... Түркі қағанатының қағаны болып Таман сайланды. Ал Шығыс
Түркі қағанатының қағаны болып Жанғар.
Батыс ... ... (603-704 жж.). ... ... ... ... саяси өзегі "он тайпа" (он оқ ... ... олар ... ... ... ... жатқан ежелгі үйсін жерін жайлайды.
Шу өзенінің шығыс ... ... бес ... ал оның ... жағында бес
тайпалы нушебилер (басқаша он-шадпыт) жайлады. Суяб қаласы (Қырғыстанның
Тоқмақ ... ... ел ... ... ал ... ... ... Мың
бұлақ (Түркістан қаласы жанында) еді. 610-618 жж. ... ... мен ... Түн ... ... (618-630 жж.) ... кезде қағанат күшейді. Мемлекет
шекерасы Үндістанның солтүстік-батысына дейін жылжыды.
Қағанат ... ... және ... ... отырықшы-
егіншілік әдісімен де айналысты. Елдің халқы түркілер де, соғдылар да сауда-
саттықпен, мал ... ... ... ... ... ... ... - жердің қожасы, әскери билеуші - қаған болды.
Қағанаттағы жоғары лауазымдар - ... шад, ... ... ... ... ... ... Сот қызметтерін бұйырықтар мен ... ... ... ... - мал өсіретін ерікті ұсақ қауым мүшелері болған,
оларды "қара будун"(қара халық) деп атаған. Әлеуметтік жағынан тайпалар ... ... және ... ... ... болып бөлінген. Бағыныштылар алым-
салық төледі. Соғыс тұтқындары құлға айналды.
Жібек жолы бойында үстемдік орнату үшін ... ... ... ... ... Сауда жолы үшін талас 7 ғ. 20-ж. барлық ортағасырлық
мемлекеттерді екі коалиция бөлді. Бұлар - бір ... - ... ... ... ... ... жақтан - Шығыс Түркі қағанаты, Иран ... ... ... Екі ... ... шайқас, мемлекеттерді
әлсіретіп, ешқайсына да жеңіс әкелген жоқ. Дегенмен де, осы соғыстардың
нәтижесінде, дулы ... (он оқ ... ... ... кірген тайпаның
бірі), 630 ж. түркі қағанаттің патшасың өлтіріп, оның ... ... ... ... ... ... Осы кезден басталған, дулы
мен он-шадпы тайпаларының ... ... ... ... ... қарауындағы халықты ұстап тұруға, бағындыруға Батыс ... ... ... ... жетпейтін болғандықтан, Батыс Түркі
қағанаты өзінің ... және ... ... ... ... ... Осыны
қытайдағы Тан империсы пайдаланып, ... ... ... ... ... ... (640-648, 656-657, 658-659 жж.) соғыстар, қырқыстар
Жетісуға қытай әскерінің баса-көктеп ... әкеп ... Олар ... ... ... ... ... билетуге тырысты. Барлық Батыс
Түркі қағанаттың аймақтары екі ... ... ... алынған
жерлерде қаған орынбасарлары - тудундар алым-салықтың алынуын қадағалады.
679 ж. қытай саясатына ... ... мен ... шамамен бір уақытта
көтерілістер болады. Монголиядағы көтерілісінің нәтижесі - Шығыс ... ... ... Ал ... ... ... ... күшпен
басады. Енді барлық шаманы Шығыс Түркі қағанатың қайта бағындыруға салған
кезде, Жетісудағы түркеш ... ... ... 699 ж. ... ... - 704 ж.) ... Түркі қанағатын қайта тәуелсіз мемлекет ретінде
орнатады. Сонымен, ... ... ... ... түргештер
күшейіп, Жетісуда саяси жетекші күш болып шығады.
Түргеш қағанаты (704-756 жж.) Түргештер дулы тайпа құрамының ... ... өзі - қара және сары ... ... ... белгілі.
(Кейбір тарихи деректер бойынша, "сары" және "қара" деген тайпа ... ... ... ... ... жөн. ... Сақал қаған болған
кезде түргеш қағанаты екіге бөлініп кетеді. ... ... өзі ... ал ... ... ... Сулық. Сақалға бағынатын халықты
"сары түргеш" деп атаған, ал Сулыққа бағынған халықты - "қара түргеш".)
Түргеш қағанаттың саяси ... ... Орта ... ... ... тығыз байланыстырады. 7-ғ. бас кезінде Араб ... ... ... ... мемлекеттік дінге айналады. Осы дінді ... 632 ж. ... ... ... арабтар ислам дінін тарату үшін
жаулаушылық соғыстар бастады.
Арабтар Орта Азияға жаулауы ... ... ... мен ... ... ... Батыс Түркі қағанаты қол астында болды. Арабтарға
қарсы күресте Жетісуда өкімет басына келген түргештер ... Оның ... ... ... (699-706 жж.). Оның ... Шу бойындағы Суяб қаласы
болды. Екінші ... ... Іле ... жағасындағы Күнгіт қаласында
орналасты. Үш-еліг-қаған елді 20 ... ... ... оның
әрқайсысының 7 мыңнан әскері болды. Үш-еліг-қаған Қытай империясымен ... ... ... ... ... арабтарға қарсы күреседі.
Түргеш қағанатында Үш-елігтен кейін оның мұрагері ... ... ... ... ... ... Оның ... Түргеш мемлекетінде ішкі бірлік
болмайды және қағанат үнемі арабтармен, қытайлармен күрес жүргізіп отырды.
Түргеш ... ... ... (715-738) тұсында күшейді. Оның тұсында
түргештер екі майданда күрес жүргізді. ... ... ... ... кұш ... ... жолымен (неке байланысы) және әскери шаралар
арқылы Сулық шығыстан келетін қатерді болдырмады. Бұл ... ... ... ... етуіне мүмкіндік туғызды. 723 жылы Ферғана
қарлұқтарымен және Шаш ... тізе ... ... ... ... арабтар Абу Мұзахим (Сүзеген) деп атайды. 737 жылы ... ... ... өлтіреді. Оның қазасынан кейін "сары" түргештер
мен "қара" түргештер арасында ... ... алу үшін ... ... ... ... Алтай мен Тарбағатайдан ... ... ... ... ... ... әлсіреген түргештер қарлұқтарға
белсенді қарсылық көрсете алмайды. Мұны Қытай империясы пайдаланды. Оның
Шығыс Түркістандағы уәлилары 748 жылы өз ... Суяб ... ... оны ... алады. Шаштың иесі дарға асылады. Оның баласы ... ... ... 751 ж. ... ... ... қаласы маңында арабтар мен
қытай әскері арасында зор шайқас болады. ... бес ... ... ... қытайлардың ту сыртындағы қарлұқтар көтеріліс жасап, ... ... ... толық жеңіледі. Тан әскері Жетісуды, Шығыс ... ... ... ... Арабтар Шашқа қарай кетеді. Бірақ ішкі қырқыс
Түргеш мемлекетін әбден тұралатып тастады. 756 жылы түрік ... ... ... ... ... құлады.
Түркі тілді көшпелі, жартылай көшпелі тайпалар Батыс түркі қағанаты
орнына 4 бірдей ... ... ... ... ... қоспағанда,
Төменгі Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Қазақстан жерінде үш этникалық-
әлеуметтік бірлестік пайда болды: Сырдың бойын, Арал өңірін Оғыз ... ... ... ... және ... ... астанасы орта
ертісте болған Қимақ мемлекеті дүниеге келді. Батыс түркі ... ... - ... ... ... (756-940 жж.). ... тайпаларынын мекені - Алтай
манында орналысқан. 8 ғ. ... ... ... ... ... ... 751 ж. арабтар Талас бойында ... ... ... Осы ... ... ... тайпалары күшейіп, олардың
патшасы өз билігін Алтайда орнатады. 755 ж. қарлұқтар Жетісуда түргештерді
женеді. Түргештердің жартысы ... ... ал ... ... таман
көшуге мәжбүр болды.
Қарлұқтар туралы деректер 5 ғасырға жатады. Ол ... ... ... Түркі руна ескерткіштерінде "үш қарлұқ" атын алтай тауы мен Балқаш
көлінің шығыс жағалауы арасын қоныс еткен көшпелі ... ... 7 ғ. ... ... ... ... ... шігіл мен ташлық
кірген. Көсемдері Елтабар деп аталған. 766 жылы ... ... ... ... бен ... қоса, бүкіл Жетісу қарлұқ жабғысының қоластына
көшеді. Олар ерте феодалдық мемлекет құрады. Араф географы ... ... ... ... 9 ... ... ... Қарлұқ конфедерациясына
Жетісу мен оңтүстік Қазақстанның тухси, шігілдер, әзкіштер, халаджылар,
чаруктер, ... т.б. ... ... тайпалар кірген. 8-10 ғғ. Қарлұқ
тайпалары ... ... ... ... Сырдың орта ағысына
дейінгі көсіліп жатқан территорияны қоныс етеді. Балқаш пен Ыстықкөл арасы,
Шу, Іле, Талас ... ... ... ... көшіп жүреді. Олардың
билеушісі джабғу, 840 жылдан бастап қаған атағын алды. Көшпелі ... ... ... ... жайылымдар мен құнарлы жер ғана емес,
қала орталықтары да ... ... ... 25 қала мен ... ... ... Тараз, Құлан, Мерке, Атлалық, Тұзын, Балық, Барысқан және
т.б. ... ... Ұлы ... жолы ... ... қағанаты ішкі қырқыс, өкіметті алу жолындағы, қоныс-өрісті
иемдену жолындағы талас-тартыс мемлекетті ыдыратты.
940 (942) ж. ... ... ... - ... - ... ... - Тянь-Шянь жағынан қоныс аударған чығыл және ... - ... ... Осыдан кейін Жетісуда билік ... ... ... 940 жылы ... ... өмір ... тоқтатты.
Қарахан Әулетінің мемлекеті (942-1210 жж.). Негізін салған Сатұқ Боғра
хан (915-955). 940 (942) ж. Сатуқ Баласағұн ... ... ... ... деп жариялайды. Осы кезден бастап Қарахандар мемлекеті
тарихы басталады. Қарахан мемлекетінің ... мен оның ерте ... ... Қарлұқ конфедерациясының тайпалары атқарды. 10 ғ. сонына таман
Қарахандар иелігі Батыста Амудария мен Сырдария арасындағы ... ... ... мен ... ... ... ... шеқаралары тұрақты, толып жатқан еншіліктерге
бөлінетін. Еншілік иелерінің құқтары зор болатын. Олар өз ... ... ... ... ... ... ... алатын. 11 ғ. 30-ж.
соңында Ибрахим ибн Насырдың тұсында мемлекет екіге ... ... ... болған, қарауына ходжентке дейінгі Мәуереннахрды қосып
алған Батыс хандығы, екіншісі - қарамағына Тараз, ... Шаш, ... мен ... ... ... хандығы. Оның астанасы Баласағұн қаласы.
Осымен Қарахан мемлекетінің ... ... ... ... ... кезіңде қарахан мемлекеті одан сайін бөлініп кетеді: әрбір
еншілік өз тәуелсіздігін құру үшін таласады.
1056 ж. Қадырханның ұлы ... ... ... ... күресте
інісі Сүлейменнің иелігін басып ... ... ... ол у ... ... ... ... Ибрахим ие болады, бірақ ол да
біраздан кейін Барысхан ... ... ... қаза ... ... ... қағанатын 15 жыл бойы (1059-1074) Қадырханның балалары Юсуф
Тоғрулхан мен ... ... ... ... тұсында Ферғана Шығыс
қағанатқа күшпен қосылады. Екі қағанат арасындағы шеқара Сырдарияны бойлай
өтеді. Тоғрұл қайтыс ... ... оның ... Бограхан харунның (1075-
1102)- Қашғар, Баласағұн мен хотан қожасының қоластына көшеді. 1089 ж.
бастап ол ... ... ... ... ... ... 1102 ... қайтыс болғаннан кейін, көп ұзамай Мәуереннахрға Баласағұн мен
Таластың иесі Қадырхан ... ... ... ... ... ... басып алады, тіпті Салжықтардан Термезді тартып алмақшы болады, ... ... ... ... ... басқаруы кезінде (1118-1157)
салжықтар Мәуереннахрда шексіз ... ... ... бұл ... Қарахан
әулетінің саяси құлдырауының белгісі біліне бастады.
Бұған бас себебі - ... ... ... және оның ... ... ... ... табылады.
12 ғ. екінші жартысында қидандар Батыс Түркі қағанатына қауіп ... 1141 ж. ... ... ... кейін Қарахандар
мемлекеті екі хандығының билігі де қарақытайлар қолына көшеді. 1210 ... ... ... ... ... жеңіледі. Ал 1212 ж. Хорезм
шах Мұхаммед батыс қағанаттың соңғы қағаны самарқандық Османды ... ... ... ... да жоқ болады. Қарахан әулетінің
мемлекеті тарихы ... ... ... ... аса маңызды әлеуметтік-саяси институт
әскери-мұралық жүйе ... ... өз ... ... бір территорияның,
сол уақытқа дейін мемлекет пайдасына деп ... ... ... жинап алу
құқын берді. Мұндай салық "икта" деп ... ал оны ... ... ... деп атаған. Халық көшпелі, жартылай көшпелі болды.
Мемлекеттік дін ... - ... діні ... ... (960 ж. Мұса
жариялады) енуіне байланысты, араб әрпіне ... жаңа ... ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұн есімі ... ... ... мемлекеті (1128-1213). Қара қытайлар. Олардың құрылуы
Орталық Азияның қидан тайпаларымен тығыз ... ... ... ... б.з. 4 ғ. жазба деректерде монғол тілді тайпалар ретінде
аталады. Олар ... ... ... ... мен ... ... ... 924 ж. Алтайдан бастап, Тынық мұхитқа дейінгі ... ... (Ляо ... ... ... ж. Сунь ... мен Чжурцжень мемлекетінің біріккен күші ... ... ... бір бөлегі чжурчжендерге бағынады, ал
қалғандары Елюй-Даши басқаруымен батысқа қарай Шығыс Түркістан мен ... - ... Олар ... ... ... басып өтіп, Еміл өзенінің
бойына жетеді. Сол жерге аттас қала салады. ... ... ... бір ... қарап, жергілікті түркі тілдес халықпен араласып
кетуі нәтижесінде, келімсектер қара қытай аталып кетеді.
1128 ж. Қарахандар ... ... ... ... ... жасаушы қаңлылар мен қарлұқтарға қарыс шығады. Қарақытайлар көсемі
Елу Дашы Баласағұнды басып ... ... өз ... ... Жетісу,
оңтүстік Қазақстан, Мәуереннахр мен Шығыс Түркістан қарақытай мемлекетінің
құрамына кіреді. Қарахандар әулетін қарақытайлар өз вассалына ... ... ... ... деп ... Оның ... - ... алқабында болатын. Баласағұн орталық болып қала берді. ... ... ... Ел ішінде аула басынан салық жинай жүйесі енгізіледі -
әр үйден бір ... ... алып ... ... ... ... тарту
етпейді, олар бәсекеші болып кетеді деп қауіптенді. Қарақытайлар ... ... ... ... ... ... ... Бірінші гүрхан Елюй-Даши 1143 ж. қайтыс болды. 1169 ж. оның
баласы - Елюй-Чжилугу - ... ... Өзі ... ... ... қарсы шығады. Оның Жетісудағы мұсылман халқын бағындыру ... толы ... 1208 ж. ... Жетісуға қоңыс аударған найман
тайпалары да осы ішкі саясатты бұзбайды. Жетісу аймағы ... ... ... ... айналады. Жетісудағы осы жағдай 1218 ж.
дейін, яғни ... ... ... ... ... (9-11 ғ.б.). Кимақтар 7 ғ. қытай деректерінде айтылады.
Синологтар оны "яньмо" тайпасымен бір деп ... 840 ж. ... ... ... ... ... оған енген тайпалардың бір
бөлігі (еймұр, ... ... ... бірлестігінің өзегіне келіп қосылады.
Сол кездері жеті тайпадан: еймұр, имек, ... ... ... ... ... кимақ федерациясы құрылады. Кимақ патшасының ... ... деп ... Ал 9 ғ. соңы мен 10 ғ. ... ... ... ... ... ханы ... ең ... лауазымы - қаған атын
алады.
10 ғ. ортасынан бастап, ... ... 4 ... ... ... тайпаларының одағы қандас-туысқандық байланысқа негізделген құрылым
болмаған, ол ... ... ... ... ... болғанын араб саяхатшысы Әбу Дулафтың (10 ғ.): "оларда
қамыс өседі, олар сонымен жазады"- деген сөзі дәлелдейді. Олар тәңірге, ата-
баба рухына, ... ... ... ... дін - манихейлікті
ұстанған. Кимек қағанының Ертістегі ордасы Қимеқияға ... ... ... ... ғ. ... Кимақ қағанаты күйреді. Оның құлауның екі себебі бар:
өздерін өздері билеуге ұмтылған ... ... ... ... және ... ішкі ... - ... күшеюІ және Орталық
Азияның көшпелі тайпаларының қаптап кетуі.
Оғыз мемлекеті (9-11 ғғ. ... 9-10 ғғ. ... ... төменгі
ағысында, сонымен қатар Батыс Қазақстанды да қосып алатын ... ... ... бірлестігі құрылды. "Оғыз" деген терминнің
этимологиясы әлі де ... ... ... ... енбектерінде,
оғыздарға жататын руларды атап кеткен: қынық, баят, язғыр, имур, қарабулақ,
тутырка, т.б. ... 2 ... ... ... ... - ... және
үшүк (учук).
8 ғ. ортасында түргештер мұрасы үшін қарлұқтармен болған ... ... ... ... ... Шу ... ... Осы жерде
олардың "Көне Гузия" деп аталатын ордасы болды. 9 ғ. бас кезінде ... ... ... ... қанғар-печенег бірлестігін
күйретеді, сөйтіп Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірі мен даласын ... 9 ғ. ... олар ... одақ ... ... ... ... мен Еділ арасын қоластына қаратады.
Печенегтермен соғыс олардың ... ... ... ... ... құруға мүмкіндік берді. Оғыздар құрамына Сырдария алқабы мен
Арал-Каспий далаларының үнді-европа, финн-угор ... ... ... ... мен Сібірдің халаджылар, жағарлар, ... ... ... ... ... ... этникалық қауымдастығының
құрылуы ұзақ процесс болды.
9 ғ. соңы мен 11 ғ. басында оғыз ... ... ... ... төменгі бойына дейінгі орасан зор территорияны мекендейді. ... ... ... тер 9-10 ғ. б. араб ... ... ... ғ.) еңбегінде айтылады.
Орта Азия мен Шығыс Европаға және ... ... ... ... ... ... ... Янгикент қаласы 10 ғ. оғыз мемлекетінің
астанасына айналды. Оғыз мемлекетінің халқы - ... және иран ... ... ... бар ... билеуші Оғыз мемлекетінің басшысы
болған. Оғыз жабғыларының орынбасарларын Күл-еркін деп ... ... ... мұрагерге - "иналамиға" - ... ... ... оғыз ... ... деп ... бас қолбасшысы маңызды
роль атқарған. Оғыздар мал шаруашылығымен айналысты. Отырықшылықта ... ... ... Қарнақ, Сүткент, Фараб, Сығанақ деген қалалары болды.
Құл саудасы дамыды. Оғыздар мәжусилер ... ... ... ислам діні де ене бастады.
Оғыз мемлекеті Еуразияның саяси және әскери тарихында ... ... 965 жылы олар Киев ... ... хазар қағанатын талқандайды.
985 жылы оғыз ... орыс ... ... Еділ ... ... бәрі оғыз мемлекетінің саяси күш-қуаты өсуіне әсер ... ғғ. Оғыз ... ... ... ұшырайды. Оған алым-салыққа
қарсылық білдірген оғыз тайпалары көтерілістері себеп болды. Салжықтармен,
қыпшақтармен болған соғыстарға ... оғыз ... 11 ... ... ... Жартысы қыпшақтардың қысымынан Шығыс Европа мен
Кіші Азияға, жартысы ... ... ... селжұқтарына,
қалғаны Дешті-Қыпшақ тайпаларына араласып кетті.
2. Түрік қағанатының құрылуы және тұрмыстық жағдайы
656 ж. Батыс түркі қағанаты құлағаннан кейін Алтай ... ... мен ... ... ... қыпшақтардың едәуір топтары кимектердің
басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі ... ... ... ... ... ... болып, 9-10 ғғ.
Қимақтар тарихымен бірге болды. Қыпшақтар ... ... ... ... ғ. ... ... қағанаты тарағаннан кейін, кимек, қыпшақ және
куман тайпаларының бұрын жайлаған ... ... ... ... қолына көшеді. Олар Сырдың орта және төменгі бойларынан, Арал
мен Каспий өңірі далаларынан оғыз ... ... Енді ... ... ... ... Дешт Қыпшақ (Қыпшақ даласы) ... ... 11 ғ. ... ... Еділ ... ... ... жылжиды.
Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың
тарихи-географиялық облысын шартты түрде Еділ бойы ... екі ... ... ... ... ... еді: ... Тоқсоба рулық
әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және ... ... хан ... ... ... ... даму жолы үш ... тұрады. Бірінші кезең: ... ... ... құрылуына байланысты, онда 7 ғ. 2 жартысынан бастап, 8 ғ.
соңына дейін қыпшақтар елеулі роль ... Осы ... ... мен ... өзара тығыз этникалық-мәдени байланыста болып, жақындасып кетеді.
Екінші кезең - 8 ғ. соңынан 11 ғ. ... ... ... бұл ... ... мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары мен
Еділ бойына жетеді. Қыпшақтармен бірге ... ... ... ... болған кумандар жайлайды. Негізгі үш этникалық-саяси ... ... мен ... өзара бір-біріне ықпал етті. Сондай-ақ
теле, угро-финн, сармат-алан сияқты ... ... ... ... ... ... туыстар байланысы емес, ... ... ... біріккен, көптеген рулар мен тайпалар
негізінде құралды.
Үшінші кезең: 11 ғ. ... 13 ғ. ... ... ... этникалық
қауымдастығының қалпытасуы. Көптеген тайпалар мен ... ... бір ... ... мойындап, күшейіп келе жатқан қыпшақтардың
атын алады. Алайда қыпшақтардың құрылып, қалыптасып болуының соңын ... ... ... 11 ғ. ... қыпшақтар Қазақстанның шығысындағы Алтай
мен Ертістен бастап, ... Еділ мен ... ... ... ... көлінен теріскейдегі оңтүстік-батыс Сібірдің орманды
дала аймағына дейінгі территорияны мекендеді. 11 ғ. 2 ж. ... мен ... ... ... ... ... ... да көшіп-
қонып жүрді. Қыпшақтардың 11 ғ. ортасында батысқа қарай жылжыуының бастапқы
кезеңі ... ... ... бейнеленген, ол қартада қыпшақтардың
мекені ретінде ... ар жағы мен ... ... арғы бетіндегі
солтүстік-батыс жерлері көрсетілген. Еділ өзені қыпшақ елінің ... ... ... өз ... ... кеңейте отырып, оңтүстікте
Тараз қаласының маңына дейін жетеді, сөйтіп Қарахандармен шектесіп ... ... ... ... ... ... мен Қарахандар
арасындағы табиғи шеқара Балқаш көлі мен Алакөл шұңқырының көлдері болады.
Олардың шығыс шеқарасы ... оң ... ... ... ... ... 12 ғ. Алтай мен ... ... ... ... ... қаңлы, керейттермен шектесіп жатады.
хандықтың құрылуы. Қыпшақ хандарының өкімет ... ... ... Хандар шығатын әулеттік ру ел- ... ... ... Қыпшақ хандығы көне түркі дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінген.
Оң қанат қосынымен Жайық өзені бойында, Сарайшық қаласының ... ... ... Сығанақ қаласында тұрған. Оң ... ... ... ... ... ... даласында болса керек. Билевші ... ... ... басқақ, бек пен байлар) қатал иерархиялық жүйесі
айқын көрініп ... ... мен ... өзі де ... ... бөлінген.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең болмады. Малға
жеке ... ... ... ... ... ... болған.
Қоғамның қатардағы ерікті мүшелері ... ... ... ... ... ... бірқатары сатылып, жартысы жалшы, малай
ретінде ... ... ... ... 1065 ж. ... Алп Арслан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға ... ... ... бір ... хорасан салжықтарына тәуелді болып
қалады. 11 ғ. соңы мен 12 ғ. ... ... ... ... ... тағы
басқа қалалары да қыпшақ көсемдернің қолына қараған. 1133 ж. Жент қаласынан
Дешт қыпшақ ... ... ... ... ... ... талқандайды. Осы 12 ғ. ортасынан бастап қыпшақ ... ... оған ... ... ... ... ... тайпалары
ақсүйектерінің арасында ... ... ... ... аса ірі бірлестігінің құрылуы, өзара әулеттік қырқыс күшеюінен
болды.
12 ғ. 2 ... ... ... ... билеген дәуірден бастап,
хорезм Қыпшақ ақсүйектерімен жақындасуды мақсат етті. Қыпшақ хандары мен
хорезмшах ... ... ... неке ... орнатуға көшті. Қыпшақ
ханы Жанкеші -қызы Теркенхатынды ... ... ... ... ... 13 ғ. ... ... тәуелсіздікке ұмтылып, қыпшақ хандығының
саяси ... ... ... ... ... әскери күші
қыпшақтар мен қаңлылар ... 13 ғ. ... ... ... басшысы Әмин Мәлік маңызды роль атқарған. Хорезмшах Аладдин
Мұхаммед соның қызына үйленген болатын. ... ... ... және ... ... қамтамасыз еткеннен кейін, олардың
мүддесін қорғап отырды. Бұл қыпшақ қоғамында шиеленістерді күшейтті.
Бүкіл ... ... ... ... орын ... ... хорезмшах
Мұхаммед (1200-1220 жж.) мемлекеті құрамына 13 ғ. басында Сығанақ ... ... ... ... ... да, ... хандары хорезмге қарсы
күрестерін ... ... Жент ... ... ... Дешт-қыпшақ
еліне Мұхамед хорезм шах көп рет жорық жасайды. 1216 жылы Қадырханға қарсы
аттанған әскери ... ... ол ... ... жетіп, Торғай
даласында қыпшақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуып келе ... ... ... ... ... түн ... шегініп кетеді.
Бұл монғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет ... еді. ... ... ... ... қалды. Монғол басқыншылығы келіп
қалды.
Наймандар мен керейт ұлыстары. Наймандар ұлысы. 1208 ж. ... ... ... ... бастапан наймандар қашып келеді. 12
ғ. керейттер мен меркіттер ... ... ... Орталық
Азиядағы ірі мемлекеттік құрылым болады. Ал ... шығу тегі ... жаңа ... олар ... ... дегенді айтады. Ол
"сегіз" деген мағына береді дегенді айтады.
Наймандардың батыс жағында -Ертіс бойын ... ... ... ... - Енисей қырғыздары, шығысында- Шығыс Моңғолияда
көшіп жүрген керей, ал оңтүстігінде ұйғырлар ... ... ... ... 10 ғ. ... ... қалыптасады.
Этникалық құрамы түркі тілді және монғол тілді ... ... ... - ... ... ... ... оңтүстігінде - таңпұттар тұрады. Керейт тайпалары көсемдерінің
екі ордасы болған. Солтүстік ... ... ... ... ... және оңтүстік ордасы хуанхэ өзені бұрылысының теріскейінде.
Орхондағы Бас орда өте қолайлы ... ... ... ... ... ... ... миссионерлер жиналатын орынға да айналды.
1007 ж. ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу кең тарады. Құжаттар мөр басу арқылы бекітілген.
Қоғамның таңдаулы тобында ... ... мұра ... ... ғ. 2 ... ... тұсында Керейттер ұлысы ... ... ... ... ... ... батыста -хангай
тауынан, Шығыста -халкин голге дейінгі жерлерді еркін жайлаған. Туысқан
тайпалардың әлеуметтік жіктелуі мен ... ерте ... ... мен ... ... ... ... ғ. соңында Темучиннің саяси өрлевІ ... ол ... ... 1203 ж. ... ... ал 1206 ... жеңеді. Қалған наймандар Күшлік бастауымен Алтайға, керейттер
мен ... ... жылы ... пен ... одақ ... ... қарақытай мемлекетін
жояды.
Сонымен, керейттер мен наймандар 10-13 ... ... ... ... үлес ... ... Осы заманнан бастап, Орта
Азияның халықтарына бүкіл әлемге тараған христиан діні белгілі болады.
Сонымен ... ... ғғ. ... және ... ... Ұлы ... жолы Қазақстан
жерінде. Б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта кезінде Қара теңіз өңірінен Дон ... ... Орал ... ... ... одан әрі ... ... Етіс пен Зайсан көлі алқабын мекендеген аргиппейлер ... Дала жолы ... ... ... Осы жолмен жібек, терілер, иран
кілемдері, асыл металдан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын.
Б.з.д. 2 ғ. орта ... ... жолы ... және ... ... ретінде қызмет атқара бастайды. Б.з. 2-5 ғғ. Егер Шығыстан
жүре бастасақ, Жібек жолы Қытайдың ежелгі ... ... ... ... ... ... ... да, одан әрі Наь-Шанның солтүстік
сілемдерімен жүріп отырып, Ұлы ... ... ... ... ... шебінен барып шығады. Осы арадан сара жол екіге айрылып, Такла-
Макан шөлін солтүстік және оңтүстік жағынан айналып өтетін. ... ... ... ... Шихо ... ... ... Іле алқабына жететін;
ортадағы жол ... ... ... ... Бедел асуы ... ... ... ... ... хотан, Яркенд,
Бактрияларды басып өтіп, Үндістан мен Орта теңіз ... ... ... ... жол деп ... Ал ... жолы Қашғардан Ферғанаға, одан
әрі Самарқанд, Бұқар, Мерв ... ... ... ... ғғ. ... ... ... мен оңтүстік Қазақстан арқылы батысқа
қарай өтетін жол жанданып кетеді. Жолдың бұлай ауытқуын бірнеше себептермен
түсіндіруге ... ... ... Орта ... ... ... бақылайтын Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден, Ферғана
арқылы жүретін жол 7 ғ. ішкі ... ... ... болып қалды;
үшіншіден аса бай түрік қағандары олардың айналасы теңіздің арғы бетінен
келген ... ... ... ғғ. ... және сауда керуендерінің дені Жібек жолымен жүретін.
Сан ғасырлар бойы жол тынымсыз ... ... ... жолы Орта Азия арқылы
оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... жолы 14 ғ. ... ... ... мен ... қала мәдениетін аздырып,тоздырғанға дейін, Қытайға
баратын ... жолы ... ... көне ... ... ... дейін
жұмыс істеді.
Сауда мен тауарлары. Сауданың ең басты жихазы жібек ... ... ол ... ... ... оны хандар мен елшілерге тарту еткен,
жалдамалы ... ... етіп ... ... ... ... төлеген.
Отырардың күміс көмбесі табылды. Егер Жібек жолымен батыстан шығысқа қарай
жүрсек, оның Қазақстандағы ... ... ... ... келеді.
Одан Таразға, Құланға, Жаңа қалаға, Суябқа, Барысқан, Алмалық одан Такла-
Макан шөлінің солтүстік ... ... хами мен ... ... ... ... мен Қытайға жететін болған.
Дін соқпақтары. Жібек жолымен діни идеялар да кең ... ... ... өз ... ... ... арғы ... елдерге барып таратқан.
Үндістаннан Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Қытайға буддизм келген,
Сирия мен ... ... - ... ... сосын барып ислам жеткен.
Қытайға буддизм Индиядан Орта Азия мен Қазақстан арқылы барған. Бұл ... ... 1 ғ. ... ... Түркістан мен Қытайға будда ... ... ... көп ... ... 6 ... бастап буддизмнің қатты ықпалын өз бастарынан
өткізген. Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуда буддизм ... ... ... ... ... Шу ... Ақбешім, Қызылөзен, Новопокровск,
секілді қала ... ... олар ... ... шіркевлер.
Жібек жолы бойымен, Батыстан Шығысқа қарай жылжып отырып, буддизмнен
қалмай христиан діні де тараған.
х-хІІ-ғғ. Орта Азия мен Қазақстанда қалалар тез ... Олар ... ... дін мен ... ... ... Батыс Түркістан жерінде
Суяб, Құлан, Мерке, тараз, Отырар, Исфиджаб сияқты қалалар болды. Солардың
арасында Жібек ... ... ролі ... қала ... еді. ... араб авторы Әл-Макдиси айтады. Қаланың мешіті, рабады/күзеті/,
базары, төрт қақпасы бар: Нуджакент, Фархан, Шахраны, ... ... қала ... ... Ол ... деректерінде Фараб,
одан бұрын Тарбан деп аталған. Тағы бір ірі қала ... ... Ол ... 568 ... ... ... ... Юстинианның елшісі
Земарх Килликискийдің Батыс түркі қағаны Дизабұлға берген есебінде Таразда
аталады. 630 жыл шамасында қытай ... ... ... Таразды (Далассы)
шеңбері 8-9 лиге /4-4,5 км/ ... ... ... ... дейді. Ол 7
ғасырда ҰЖ ... ірі ... ... ... монша, су құбырлары, Айша
бибі, Қарахан мазары бар. Оның төңірегіндегі Талас, Асса сияқты өзендердің
бойында төменгі Барысхан, хамукет, Жікіл, ... Ден, ... ... ... Жұл, ... ... ... тізбектеліп жатты. Сондай-ақ
Іле өзені алқабында Қойлық, Талхиз, Екіоғыз сияқты қалалар болды.
11 ғасырда Ясы (Түркістан) Шауғар округы ... ... ... 12 ... ... ... ... мешіті салынды. Сыр бойындағы ірі қала Сығанақ.
Қаз-ң солтүстігі мен ... ... ... ... ... ол 12 ғасырда қыпшақ бірлестігінің орталыпы болды. Қазір Сығанақ
орнында Сунақ ата жұрты бар.
10-12 ғғ. Орта Азия мен ... тағы жаңа ... ... ... Баршынкент пайда болды.
Мал шаруашылығы мен суармалы егіншілік дамыды. 9-12 ғғ. Отырар өңірі
суармалы егіншіліктің ... ... ... ... ... көп тармақты
суландырмалы жүйемен жабдықталды. Су жолы Арыс өзеніндегі су қоймасы ... оның бір ... ... ... келді. Екінші саласы Құйрық
төбе, Алтын төбе, Жалпақ төбе, Марданкүйік ... ... ... су жолы ... рабадтарды сумен қамтамасыз етті. Ал сырдағы су
жолы Сауран, ... және сол ... ... ... Аққорған
және Үзгентті сумен қамтамасыз етті. Қол өнер дамыды. ... ... ... ... бейнелеген табақша, Отырардан өсімдік ою-
өрнегімен әшкейленген құмыра табылды. ... ішкі ... мыс ... ... ... да, ... ... саудада жинап сақтауға
қолайлы алтын орнына күміс ақша ... ... 1-ж. ... Тараз,
Исфиджаб қалалларында ақша жасайтын теңге сарайы болды.
Жазба мәдениеттің дамуы. Түркілерде 7 ғасырда сына жазуын қолданды. Ол
жазу ғылымда 17 ... 20-ж. ... ... ... ... ... бұл ... неміс ғалымы Д.Мессершмидт пен оның жанында болған ... ... ... ... ... руна ... ... бұл жазуды да руна деп атады. 1889 ж. орыс ғалымы Н.М.Ядринцев
Солтүстік Монголияда Орхон өзені аңғарынан да ... ... дат ... мен орыс ... ... ... Негізгі ескерткіштерінің табылған
жеріне байланысты бұл жазу Орхон-Енисей деп ... Орта Азия ... руна ... ... (керамикаға түскен ұсақ таңба) және
жетісулық (қырғыз және қазақ жерлерінеде табылған) деп ... ... ... ... араб ... ... ... тілі түркі тілі болып
қалғанымен, оқымыстылар өз еңбектерін араб тілінде жазды.
Қазақстанда туып-өскен философ әрі энциклопедияшы ғалым Әбу насыр Әл-
Фараби ... ... ... ... ... ... ұстаз"
ретінде мәлім болды. Ол Бағдаттта, Дамаскда, халеб қалаларында болды.
Әл-Фараби философиясының негізі-аристотелизмді ... ... ... ... ... табылады. Оның философиясының бірегей,
дербес сипатына ешкім күмән келтірмейді. Негізінен ... бола ... ... ... ... де ... Мәселен, ол ең жоғарғы дүниенің
бар екенін және оны түйсік арқылы ... ... ... ... ... ... ... Нақ осы себептен де мұсылман дін
басылары философты ... ... деп те ... ... ... ... материалдық элементтерден құралатын заттардан тұрады.
Қозғалыс дегеніміз денелердің қасиеті. Оның ... ... ... т.б. туралы еңбектері бар. Еңбектерінің аттары: ... ... ұлы ... ... қала тұрғындарының көзқарастары туралы
трактат" және т.б.
Түркі ... ... ... ... ... мен Махмұд
Қашқари. Жүсып Баласағұн 1017 жылы ... ... жылы ... ... атты 6520 бет тұратын поэма жазды.Автор идеалды
қоғамның ... ... ... ... ... ... ... ережелерін, билеушілер мен бағыныштылар арасындағы өзара қарым-
қатынас ережелерін сипаттайтын терең ... ... ... (11ғ.) ... айтуынша Қарахан әміршісі Насыр ибн Әли
тұқымынан шыққан. Ол ел ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарын жазып алады. Байқауларын жинақтап
"Диуани лұғат-ат-түрк" (Түркі тілдерінің сөздігі) деген ... ... ... ... орта ғасырдағы түріктердің халықтық ... ... ... ... ... түрік қағанатының мемлекетттік құрылымы
және мемлекеттік билігі
Қала халқының мәдени өмірінде ислам дінін уағыздаушы, сопы ... ... ... ... ... ... орын алады. Ол оңтүстік
Қазақстандағы түркі халқы арасында ислам мен ... ... ... ... ... Оның ... жазылған "Диуани хикмет (Даналық жайындағы
кітап) деген еңбегі ... ... ... жер енді ғана ... ... ... ұзақ ... қала алмайтын еді. Олар ... ... ... қысымға қарсы тұра аларлык өзара бай-ланысты біртұтас
экономикалық және этникалық-саяси организм ... Тек ... ... ... империя оған ұзақ уақыт сүйеніп тұра алмады. Түрік
қағанатында ... ... ... ... ... ... мал індеттерімен, жұттарымен және ашаршылықпен ушыға түсуі, ... ... ... ... ... ... ... ақырында,
онын аудандарының автоно-миялану үрдісінің табиғи түрде басталуы жалпы
Түрік қағанатының 603 жылы екі ... ...... және ... ... аяқтадды; Батыс қағанаттың орталығы Суяб (Жетісу)
болды. Бөлінуі-не қарамастан, Батыс түрік қағанаты ... ... ... ... тәуелділікте болды, онда екімет билігі түріктердің қаған руы
— ашина-лардың ... ... ... ... «ежелгі усун жерлеріне» ірге тепті, демек, оның аумағы
ендік бағытта ... ... ... Жоңғарияға дейінгі жерді алып
жатты. Қағанатгың негізгі этникалық-саяси ... — «он ... ... мекендеген жері де осы еді. Сонымен қатар ол Түрік қағанатынын.
Шығыс ... мен Орта ... ... Маймург, Кеш, Нахшеб.
Иштихан, Кушания, Бұхара, Амуль және ... ... ... ... ... жерлерінін,. мұрагері бодцы. Батыс
түріктеріне тәуелді деген аты ғана болған Соғды мен ... да ... ... ... оның ... болды.
Шаруашылық-экономикалық жағынан алғанда, қағанат екі негіздің — мал
шаруашылығын кешпелі әдіспен ... ... ... және бұл ... ... ... ... отырықшы-егіншілік қоға-мның ұштасуы
болды.
Бұл кезде феодалдық қатынастар Византия мен ... ... ... ... және ... ... қарамастан (бәлкім, соның
арқасында да болар), феодалдық қоғамдық қатынастар ... ... ... ... ... тиректер мен Алтайдың ертедегі түріктері
жеріне өтіп ұлғая түсті.
Батыс ... ... ... ... ... ... ... саяси байланыстар аясына тартылуында Соғды мен Жеті-судың соғдылык
көпестері ерекше рөл ... ... ... көбінесе «соғды»
қалалары деп аталатын қалалары ... ... ... 300
тоқтап қана өтетін мекендер болған жоқ. Қалалардың соғды халқы да, ... да ... ... ... бірдей дәрежеде шұғыл-данды.
Қала мен дала кдғанат кұрамында бірін-бірі толыктыратын және ... ... ... ... ... ... ... екі
бөлегі болды.
Транзит сауда айырбасы да, ішкі сауда айырбасы да ақша айналысын
туғызды, сейтіп Батыс ... ... ... шет аймактарының да,
орталығының да халкы осы айналыс ерісіне тартылды.
Қағанатта коғамдық-экономикалык ... ... ... ... осы ... ... ... жүріп, феодал-дық
катынастардың орнығу арнасында жүргенімен, онйң өз ... де ... ... ... ... ... — қаған, жоғарғы биле-
уші, билеп-төстеуші, әскербасы болды. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұл оның таққа отыруына ез келісімін беретін не-месе
бермей де қоя алатын еді. Бірақ іс жүзінде ... ... де ... ... рет бағынышты болды. Алғашында қаған тағына мұрагерлік
бойынша қағанатгың сол ... ... ... ... ... бірақ бұл тәртіп тұғлүктар мен оншадыпыттар ... ... ... тартыс күресінде мезгіл-мезгіл бүзылып отырды. Кей кез-дерде
қағанатга бірнеше қаған ... ... ... ... әр ... болды.
Қаған мемлекеттін ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне бас-шылық етті,
ру басшыларын тағайындады. Ол ... ... ... шонжарларға
сүйенді.
Қағанаттың астанасы және қағанның қысқы ордасы Шу ... ... ... ... ... ... ... жақын жазғы
резиденция - Цзедань қағанның ордасы болған.
Кдған тек билеуші ғана ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Алайда көшпелі қоғам ... ... ... ... билік негізінен алғанда жерге емес, ол жерді пайдаланатын адамдар
ұжымына жүргізілді.
Техника мен жер ... тым қара ... ... ... ауыл
шаруашылығына жарамды жерлер тапшы, ал мал жайылатын жерлер кеп ... ... ... ... ... үдере көшіп кете алады, ал егіншілік
ұжымы жөнінде ... ... ... Мал шаруашылығы ұжы-мдарының көшіп-
қонып жүруі қағанаттың жоғарғы ... ... ... жасап, қағанат
әскерлерінің қолы жетпейтін алысқа үдере көшіп кетуіне мүмкіндік беретін
еді.
VII ғасырдың бас ... ... ... ... Ябғудың ордасында бо-лған
будда монахы Сюань Цзанның жазғандары қаған руынын, ... ... ... ... ... аң ... жүрген жерівде кездестірген саяхатшы аңшылар
киімдерінің сәнділігіне ... ... ... ... жібек желбегей
киген, — дейді ол. — Оның қасына ерген екі жүзден астам тарханы бар, ... ... ... ... бұрымдап өрген. Басқа сарбаздары аң
терісінен тігілген ішік киген, бөріктері жұмсақ матадан тігілген, қолдарына
айбалта, ... ту ... ... ... ... ... ат ... көптігіне көз сүрінеді»8. Одан әрі қаға-нның киіз үйі ... оның ... ... ... тіпті «кез қаратпайды» дейді
ол
Мемлекетте қағаннан кейінгі екінші адам ұлық ... ... ...... шад және ...... руының өкілдеріне
тиесілі еді; оларды қаған вассал тайпаларды билейтін лауазымдарға қойған.
Сот қызметтерін бұрықтар мен тархандар атқарды. ...... ... ... — жергілікті жерлердегі ақсүйектер сословиесінің басты тірегі
болған.
Тағы бір категория — үй-қаған барынша ... ... ... оны ... сипаттайды: «Дәрежесі ябғудан төмен қағандар болады. ... бір ... ... бір ... ... көп ... да ... өз басшысын
үй-қаған деп атайды; түріктер үйді үй деп атайды, демек бұл үй ... ... ... бұл жерде кауымнын, негізгі экономикалық ... ... ... ... болып отыр.
Қағанаттың қанауда болған бұқарасы мал өсіретін ерікті ұсақ кауым
мүшелері ... ... ... қағанатында олардың қалай аталғаны белгісіз,
бірақ шығыс түрік әлеуметтік терминологиясына ... ... ... ... ... халык») деп атаған деп ... ... ... тайпалар да, бір- жағынан, ақсүйек ... ал ... ... ... ... ... ... болып бәлінген.
Бағынышты тайпаларға және қарапайым көшпелі бұқараға ... ... ... ... аз. ... бола ... да, басты
міндеткерліктердің бірі әскери міндеткерлік ... ... ... ... ... ... бұл міндеткерлік бойынша, вассал тай-
палардың барлык жауынгер-еркектері ... ... ... кұрамы-на
кіреді. Соғыстың негізгі ауыртпалығы, ... адам ... ең ... тайпалардың мойнына түседі. Кейде «келімсек» деп аталған ... ... ... ... ... шеп» ... пайдаланылған, яғни
алғы шепке койылған. Бұл ... ... ... ... ... алым-салық төлеумен катар жүріп отырған. Оның үстіне
бағындырылған тайпалардан, сондай-ақ соғыс ... ... ... құлдар тобы калыптасқан. Бірақ ертедегі ... ... ... ... ... ... түрде түсінуге болмайды. Құл
тайпалар — ... ... мал және аң ... т. б. ... ... ... ... вассал тайпалар.
Қорытынды
Қорыта келгенде Түріктердің көршілес тайпаларға шапқыншылық
жасағандағы мақсаттарының бірі ... алу ... бұл ... әдетте, ұлдар
мен кыздарды алған. Мысалы, түріктің Баһадүр-қағанының 620 жылы бірнеше мың
кыз баланы тұтқынға ... ... ... түтқынға алынған ұлдар мен
қыздар, яшма мен жібек - ... бәрі ... ... ... - делінеді сол
кездегі кұжаттардың бірінде11. ... ... 720 ... ... ... келіп, автор түріктер «олардын (басмылдардың)
ұлдары мен қыздарын алып, кейін қайтты» деп ... ... ... жиі ... Тұтқын балаларды үлкен от-басылы қауымда
әдетте «бала ... ... ... ... Мұның бәрі қағанатта
кұлдықтың басқа түрлері болғанын (мысалы, қо-лөнерші, қала салушы т. с.
құлдар ... ... ... ... ... кұл ... пайдаланудың
негізгі түрі үйдегі, яғни отбасындағы құлдық деп есептеуге мүмкіндік
береді.
Тәуелділердің тағы бір ... ... ... ... ... және халыққа арналған сездер бар. Онда мынадай жол
кездеседі: «...менің шын ... ... ... ... (бәрін) осыған
(ескерткішке) қарай отырып, он жебе ұлдарына және ... ... ... түрік жазуларында таттар деп батыс түріктеріне
тәуелді Жетісу аумағындағы отырықшы ... мен ... ... ... ... ... керек14; түрік қағандарына бағынышты болған
бұлар ... де, ауыл ... де ... ... қағанатында әлеуметтік-экономикалық және саяси қаты-
настардың ала-құла, үстемдік ету мен ... ... ... ... бо-луына
қарамастан, Батыс түрік қағанатында таптардың кұрылу және ... ... ... ... тез ... ... ... әдебиеттер:
1. Қазақстан тарихы 1- том «Атамұра» баспасы , Алматы ,1996ж
2. Қазақстан тарихы (очерктер) «Дәуір» ... ... ... ... ... ... ... 5-6 беттер

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V -VІІ ғ.ғ.)10 бет
Байжігіт8 бет
Ежелгі түркілердің дипломатиясы69 бет
Көне жазба әдебиеті пен қазақ ауыз әдебиетінің өзара байланысы50 бет
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Оғыздар4 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Түрік қағанаты мен алғашқы феодалдық мемлекеттердің мәдениеті58 бет
Түркі қағандығы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь