Тіл мен мәдениет мәселесінің этнолингвистиканы қалыптастырудағы ролі

КІРІСПЕ
1 ТІЛ МЕН МӘДЕНИЕТ МӘСЕЛЕСІНІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ РОЛІ
2 ЫРЫМ.ЖОРАЛҒЫЛАРДЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАСЫ
2.1 «Табиғат» макротобындағы ырым.жоралғылардың этнолингвистикалық сипаты
2.1.1 Қазақтың космологияға байланысты қалыптасқан ырым.жоралғылары
2.1.2 Құстарға байланысты қалыптасқан ырым.жоралғылар
2.1.3 Жан.жануарға қатысты ырым.жоралғылардың этнолингвистикалық сипаты
2.2 «Адам» макротобына қатысты ырым.жоралғылардың этнолингвистикасы
2.2.1 Отбасына, балаға қатысты ырым.жоралғылар
2.2.2 Адам денесіне байланысты қалыптасқан ырым.жоралғылардың тілдік сипаты
2.2.3 Үйге, баспанаға қатысты қалыптасқан ырым.жоралғылар
2.3 Қазақ халқының санға байланысты қалыптасқан ырым.жоралғылары
2.4 Қазақ халқындағы ырым.жоралғылар
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Бітіру жұмысының жалпы сипаттамасы. Этнолингвистика тіл ғылымы мен этнологияның жай қоспасы емес, халықтың ақыл ой, сана сезімінің жемісі, рухани және материалдық мәдениетін, әдет ғұрып, салт дәстүр сияқты этносқа тән белгілерін тіл деректері арқылы сөйлететін тіл ғылымының саласы, тіл ғылымындағы ерекше бағыт. Этнолингвистика синкретті ғылым, дегенмен оның синкреттілігі бірден айқындала қойған жоқ, уақыт өте оның зерттеу шеңбері кеңейіп әрі анықталып келеді. Н. И. Толстой этнолингвистиканы кең және тар көлемде қарастыру мүмкіндігі туралы айтады. Кең көлемде этнолингвистика диалектология, фольклор тілі, тарихи диалектология сияқты салаларды қамтиды. Бұл мәселелер жөнінде таласты пікірлер болғаны белгілі, тек соңғы жылдары фольклор өз іргесін бекітіп алған сияқты болған дейді Н. И. Толстой, бірақ соңғы жылдары ауыз әдебиетінде салт дәстүрлік шығармалардың шығу тарихына көңіл аудару тенденциясы байқалады. Мұның бәрі этностың өзін өзі тануы, өз тарихына үңілуге деген қажеттілігінен туындайды.
Этнолингвистика тар көлемде тіл мен этнос, тіл мен мәдениет, тіл мен діл, тіл мен мифология т.б. мәселелерді қарастырады, осының өзі этносты жан жақты түсінуге мүмкіндік беретін этнопсихология, этносоциология, лингвомәдениеттану сияқты салаларды этнолингвистиканың айналасына топтастырады, сонда ғана этнос болмысы, оның тіл әлемі туралы толық сурет пайда болады. Этнолингвистиканың синкреттілігі мен синхрондылығы осында.
Этнолингвистика ғылымының жетістіктері мен қазіргі күйі туралы сараптама зерттеуінде М. М. Копыленко бұрынғы кеңестік кеңістіктегі этнолингвистика дамуының бағыттарын көрсетеді, алғашқысы В. В. Иванов пен В. В. Топоров атымен байланысты, бұл ғалымдардың зерттеулері мәдени, мифологиялық лексика материалдарын жаңғыртуға негізделген шарттылықты ұстанады, екінші академик Н. И. Толстой және оның мектебі, зерттеу нысаны славян онтологиясы, мифологиясы, салты, диалектологиялық материалдар. Тіл мен мәдениетті оның иесі этностың дамуындағы дивергенция, конвергенция процестері, тілдің диалектілік бөліну мәселелері, этностың географиялық орналасу жағдайлары сияқты мәселелерді бірлікте қатар қарастырады. «Это направление изучает этнос в зеркале языка.
1. Степанова Ю.С. Методы и принципы современной лингвистики. –Москва, 1975.
2. Вежбицкая А. Понимание культур через посредство ключевых слов. –Москва, 2001.
3. Сұлтан Ж.И. Тілтанымдағы антропологиялық парадигманың Қ.Жұбанов мұраларындағы көрінісі. Ф.ғ.к. дисс. қолжазбасы. 10.02.02. Алматы, 2006. -129 б.
4. Гумбольд В. Избранные труды по языкознанию. –Москва, 1984. -397 с.
5. Потебня А.А. Слова и мир. – Москва, 1972.
6. Кайдар А.Т. Образно-фоновая основа устойчивых выражений, образованных на основе лексики скотоводства в казахском языке // Известия АН КазССР. Серия филологическая, 1987, №1.
7. Телия В.Н Русская фразеология. – М., : Школа «Языки русской культуры»; 1996. – 288 с.
8. Тіл мен мәдениет // Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. – Алматы, 2005.
9. Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық мәні. Фил.ғыл.канд. дисс. қолжазбасы. – Алматы, 2001
10. Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени бірліктер. Ф.ғ.к. ... дис. авторефераты. – Алматы, 2003
11. Қайдар Ә. Қазақ этнолингвистикасы//Қазақ тілінің өзекті мәселелері: Актуальные вопросы казахского языка. Алматы: Ана тілі, 1998
12. Манкеева Ж.А. Мәдени лексикасының ұлттық сипаты. Алматы: Ғылым, 1997
13. Базылханұлы Н. Қазақ тіліндегі табиғат құбылыстарының туатүп атаулары. Филол. Ғылым.канд. дисс. автореф. Алматы, 1995
14. Өмірбекова М.Ш. Қазіргі қазақ тіліндегі ою-өрнекке байланысты лексика. Филол.ғыл.канд.дисс...автореф. Алматы, 1996
15. Ташауов Ә.С. «Кодекс куманикус» тіліндегі соматикалық атаулар және олардың лексика-семантикалық топтары. Филол.Ғыл. Канд.дисс...автореф. Алматы, 1995
16. Жанпеисова С.Е. Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы (қазақ ақын, жазушыларының шығармалары бойынша) Филол.ғыл.канд.дисс.автореф. Алматы,1996
17. Кейкин Ж. Қазақ халқының ырым-тыйым сөздер. –Алматы, 2003
18. Субихай. Исламның қазақ арасында таралуы/ Әлем діндерін зерттеу журналы, 1986, №1
19. Мыңжани Н. Ислам дінінің қазақ халқына таралуы // Шыңжан қоғамдық ғылым. 1990, №1
20. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Бірінші кітап. –Алматы: Дайк-Пресс, 2004
21. Ғабитханұлы Қ. Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі. –Алматы: Арыс, 2006
22. Плано Карпини мен Рубруктың шығыс елдеріне саяхат естелігі. –Алматы, 2003
23. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. –Алматы, 1949
24. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. –Алматы: Ғылым, 1987
25. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Төртінші кітап. Алматы: Дайк-Пресс, 2004
26. Аронов Е.Г. Этнолингвистическая природа народных космонимов в казахском языке. Автореф. дисс…канд. филол. наук. Алма-Ата, 1992
27. Халық ауыз әдебиеті. Жинақ. –Алматы, 1994.
28. Шоқпарұлы Д. Бесікке бөлеу-бабалар дәстүрі //Қазақтың әдет- ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендігісі және бүгіні. Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001
29. Қалшабаева Б.К., Байғабатова Н.К. Жетісу қазақтарының отбасына байланысты әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі мен бүгіні. Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» гылыми баспа орталығы, 2001
30. Шаханова Н. Мир традиционной культуры казахов (этнографические очерки). Алматы: Қазақстан, 1998
31. Тоқтабаев А.У. Қазақтың мал патшасы-жылқыға байланысты әдет-ғұрыптары мен наным-сенімдері //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі жэне бүгіні. Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001
32. Арынов Т., Дәулетқұлова Ш. Ат жалын тартып мінгенше // Қазақстан әйелдері. 1986, № 2
33. Қыдыралин Ү. Маңғыстау қазақтары әдет-ғұрыптарының ерекшеліктері //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгінгі. /Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы,2001.
34. Құдайбергенова А. Сырдарияның төменгі ағысында тұратын қазақтардың әдет-ғүрпы мен салт-дәстүр ерекшеліктері // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері өткендегісі және бүгіні. Мақалалар жинағы, Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001
35. Диваев А.А. Приметы на разные случаи // Этнографические материалы. Ташкент, 1901 ,вып.7
36. Ходыров Л. Из киргизских поверий // Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Оренбург,1916. вып.35
37. Хинаятұлы Б. Қазақтардың төрт түлікке қатысты дәстүрлі ырым, жосын-жоралғы, әдет-ғұрыптары// Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі мен бүгіні. Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001
38. Қатранұлы Д. Қазақтардың қазіргі кезеңдегі дәстүрлі-ғұрыптық тамақтану жүйесі // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001
39. Қайрат Ғабитханұлы. Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер (этнолингвистикалық зерттеу). Филол. ғылым.кандидаты авторефераты. Алматы, 1995.
40. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. Алматы: Дайк-Пресс,2002
41.Ер қанаты. (құрастырған Ж. Аупбаев). –Алматы: «Қайнар», 1987
42. Марғұлан Ә. Ойсылқара // Жұлдыз. 1984, №4.
43. Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл. Алматы, 1994.
44. Бартольд В. К вопросу о погребальных обрядах турков и монголов //Соч. Т.Ч.М., І966.
45. Төлеубаев А.Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов. Алматы,1991.
46. Арғынбаев X. Мал киесі // Парасат. 1996. №3
47. Тұрысов Е. Бәйдібек. Шымкент, 1992.
48. Кәмалашұлы Б. Монғолиядағы қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы ХІХ ғ. соңғы жартысы-ХХ ғ.)Тарих ғыл.канд...дис. Алматы, 1997.
49. Марғұлан Ә. X. Ежелгі жыр-аңыздар. Алматы,1985.165 б. Тарихи жырлар. 1-т. Алматы, 1995
50. Есенберлин І. Қаһар. Тарихи роман. Алматы,1969.
51. Райсов А., Садықова Г. Аруақ, ата-бабалардың сыры мен қыры немесе өлімнен кейін өлім бар. Алматы: «Арыс» баспасы, 2004
52. Шомбал-Кукашев Р.К символике старинного казахского поминального ритуала «түйе шешу» //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. Мақалалар жинағы.Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001
53. Уалиұлы Н. Фразеология және тілдік норма. Алматы, 1988
54. Машанов А., Байзақов Ж. Бір мифтік санның сыры. //Жұлдыз, 1968, №4
        
        КІРІСПЕ
Бітіру жұмысының жалпы сипаттамасы. Этнолингвистика тіл ғылымы мен
этнологияның жай қоспасы емес, халықтың ақыл ой, сана ... ... және ... ... әдет ғұрып, салт дәстүр сияқты этносқа
тән белгілерін тіл ... ... ... тіл ... ... тіл
ғылымындағы ерекше бағыт. Этнолингвистика синкретті ғылым, дегенмен оның
синкреттілігі бірден айқындала ... жоқ, ... өте оның ... ... әрі ... келеді. Н. И. Толстой этнолингвистиканы кең және тар
көлемде ... ... ... ... Кең ... ... фольклор тілі, тарихи диалектология ... ... Бұл ... жөнінде таласты пікірлер болғаны белгілі, тек соңғы
жылдары фольклор өз ... ... ... сияқты болған дейді Н. И.
Толстой, бірақ соңғы жылдары ауыз ... салт ... ... тарихына көңіл аудару тенденциясы байқалады. Мұның бәрі этностың өзін
өзі тануы, өз тарихына үңілуге деген қажеттілігінен туындайды.
Этнолингвистика тар ... тіл мен ... тіл мен ... тіл ... тіл мен ... т.б. мәселелерді қарастырады, осының өзі этносты жан
жақты түсінуге мүмкіндік ... ... ... ... салаларды этнолингвистиканың ... ... ғана ... болмысы, оның тіл әлемі туралы толық сурет
пайда болады. Этнолингвистиканың синкреттілігі мен синхрондылығы осында.
Этнолингвистика ғылымының жетістіктері мен ... күйі ... ... М. М. Копыленко ... ... ... дамуының бағыттарын көрсетеді, алғашқысы В. В. Иванов пен
В. В. ... ... ... бұл ... ... ... лексика материалдарын жаңғыртуға негізделген шарттылықты
ұстанады, екінші академик Н. И. ... және оның ... ... нысаны
славян онтологиясы, мифологиясы, салты, диалектологиялық материалдар. ... ... оның иесі ... ... ... ... ... диалектілік бөліну мәселелері, этностың географиялық
орналасу ... ... ... ... ... ... «Это
направление изучает этнос в зеркале языка. В нем нет симбиоза дисциплин,
поскольку язык представляется главным и ... ... ... ... ... и ... нелингвистические дисциплины
привлекаются как вспомогательные» дейді. Үшіншіден, Ә. Т. ... ... ... бағыт бағдарын саралайды, ол
тілдің халық тарихынан баға ... ... ... ... ... ... баса ... солай бола тұра,
этнолингвистика этнология мен ... ... ... ... ... ... ... басталған этнолингвистикалық
зерттеулер дәлелдеп келеді, бұл ... ... ... ... өмірінің
өткені, тұрмыс тіршілігі, дәстүр, дүниетанымы мәселелерін дөп басып, дәл
анықтау, оны ... ... ... ... деп түйіндейді. Аталған
уақыттан бері қарай этнолингвистика саласында ... ... ... ... ... қазақ этнолингвистикасы мектебінің
іргетасы қаланғанын көрсетіп отыр.
Қазақ этнолингвистикасының үлкен ...... ... Оның ... ... талдап-талқылап, ой елегінен
өткізудің қажеттілігі зор. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... халқының салт-дәстүрінде үлкен маңызды
орын алатын ырым-жоралғылардың этнолингвистикалық сипатын ашып қарастыру
бітіру жұмысының пәні ... ... ... ... мен ... қазақ халқындағы ырым-жоралғыларға қатысты көптеген ерекшеліктерді
талдау, оларға ғылыми шолу жасау;
- ... ... ... ... сөздерді түрлі
тақырыптық топтарға жіктеу;
- қазақ тіліндегі ырым-жоралғылардың этнолингвистикалық сипатын
анықтау.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... зерттеу, жүйелеу, тақырыптық-мағыналық топтастыру,
талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... Ә.
Қайдардың «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» еңбегі, Серікбол Қондыбайдың
«Арғықазақ мифологиясы» ... да ... ... ... ... ТІЛ МЕН ... МӘСЕЛЕСІНІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ
РОЛІ
Тіл мен мәдениетті байланыстыра қарау идеясы ХVІІІ-ХІХ ғғ. ғалымдар
еңбектерінен көрініс бере бастады да, бүгінгі ... ... ... ... ... зерттеу бағытына ұласты. ... ... ... қарқынды дамуы ХХ ғасырдың екінші
жартысынан басталады.
Антропоценртизм термині атқарылатын ... ... ... ... ... ... танитын және оны өзгерте алатын
белсенді субъектіге тән кейбір ... мен ... ... ... ... ... ... деген мағынаны
білдіреді. Ю.С.Степанованың айтуынша, Э.Бенвенистің «тілдегі ... ... тіл ... ... орыс және француз
лингвистикалық ... ... ... әрі түбегейлі
ойластырылған дәстүрлері негізінде ... [1, 50 ... ... әдіс ... адам болмысымен
бірлікте қарастыруды көздейді. Әлемдегі барлық құбылыстар адам тәжірибесі
мен құндылықтары ... ... ... ... ... өнер, білім – барлығы да, ... ... ... ... мақсат етіп қойған. Өмірдегі алуан
әрекеттердің бәрі де адаммен немесе оның қасиеттерімен ... ... ... ... де, бәрі ... ... адам болмысына тіреле
бермек. Себебі мұның бәрі адамды тану қажеттігінен туған ... ... ... артефактілер мен табиғат объектілерінің атауын
«антропоцентристік» ыңғайда сипаттау позициясын былайша ... ... ... ... пайда болған идеялық өнімді атаушы сөздердің
мазмұнын түсіну үшін ең алдымен, сол ... ... ... яғни ... ... ... алу ... Бенвенист
«антропоцентризмі» мен Боас-Сепир-Уорф ізімен қалыптасқан ... ... ... бойы өзінің эмприкалық материалдар негізінде жүзеге асу
ықтималдығын жорамалдады. ... ол ... ... ... ... ... «тіл – адамның ішкі әлемі» деген көзқарасты
шешуші фактор деп бағалаған ХХ ... ... ... ... ... еді. Сол ... пен Бенвенист идеяларын кейінгі уақыттың
талап-талғамымен өлшестірілген әлеуметтік-антропологиялық, ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың алғашқысы – А.Вежбицкая.
Соңғы 10-15 жылдың төңірегінде лингвистикалық зерттеулердің
антрополингвистикалық аспектісі ... ... ... ... мәні ... мен тіл ... байланысы шеңберінде өрбитін кешенді
проблемалардың туындауымен байланысты. Тек ... ғана ... ... пәндердің ғылыми парадигмасы бұрын үстемдік еткен сциентистік,
яғни «қатаң ғылыми», әрі ... ... бет ... ... ... ... айналдырды [3].
Бұл бағыттың теориялық негіздемелері марксис-ленинистік ережеге
сәйкес болмағандықтан, бұл бағыт Кеңес тіл білімінде ... ... ... Чесноков, 1977). Сол себептен, біздің ғылыми кеңістігімізде бұл бағыт
кешеңдеу, кенжелеу ... әдіс ... ... Бірақ кеңестік заманда да
тілшілер мәдениет пен тіл арасындағы байланыс проблемасынан қол ... ... ... аударып отырды. Ю.С.Степановтың ... ... ... ... ... ... ... соңғы
онжылдық ішінде бір де бір ірі лингвист тілдегі антропоцентризм мәселесінен
айналып өткен емес» [1, 49].
ХХІ ... ... тіл ... пен таным құралы
болумен ғана ... қала ... оны ұлт ... ... ... жаңа қарқынды бағыт қалыптасуда. Бұндай тұжырымның негізгі
іргетасы В.Гумбольдт [4], А.Потебня [5] және т.б. ... ... ... ... тіл ... негізгі принципі – тілді
және оның формасын халық тіршілігі мен оның ... ... ... тану болып табылады. Ол тілдің бастау арнасын ... ... ... рухани әлемнен іздейтін ... ... мен ... ... да ... ... В. фон Гумбольдт эволюция заңы бойынша ... ... ... мен сол ... күрделене жетілетіндігі жайлы жорамалды
теріске шығарып, оның әуел ... ... ... біртұтас
жүйеде құрылып, ерекше қабілет ... ... ... ... ... ... ... адамның сөйлеу қабілеті Жаратушының берген
ғажайып сый ғана емес, сонымен қатар, бұл адам баласы болмысының ажырамас
құрамдас ... ... ... деп ... Ғалым жеке тұлғаға тән
субъективтіліктің тіл арқылы болмысты тану ... сол ... ... ... ал ұлттық субъективтілікті жалпы адамзаттың
биологиялық ерекшелігінен емес, ... ... ... ... индивид – халық – адамзат деген үш мүшелі ... ... Ол ... ... рухын тілмен теңестіре байланыстырады.
Қазақ тіл білімінде соңғы ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп келеді. М.Копыленко,
Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Б.Момынова, ... т.б. ... бұл ... тіл ... лексикология,
этнолингвистика, когнитология, лингвомәдениеттаным салалары тұрғысынан жан-
жақты қарастырып, өз ... қосу ... ... ... ...... ұрпақтың
ғасырлар бойы жинақтаған рухани және материалдық мәдениетінің жетістіктері
мен тәжірибелерін, ұлт ... ... ... ... ... ... бірліктерді зерттеу.
Қазақ тіл білімінде «қазіргі лингвистиканың құрылымдық, яғни тілді
өз жүйесі ... ғана ... ... ... қағида
негізінде – сол тілдің иесі ... ... ... оның ... ... табатын әлеуметтік орта, тарих, мәдениет пен танымдық
үрдіспен байланыстыра қарайтын зерттеулердің нәтижесі болып табылар ... жыл ... тіл мен ... ... байланыс тетіктері мен жалпы
ұлттық дүниетаным, ұлттық ... ... ... зерттейтін
лингвомәдениеттану ғылымы пайда болды», – деп айтуға толық негіз бар ... ... ... ... ... кешенді сипаты мен ғылымиаралық
сабақтастығын атап өткен жөн. Атап айтқанда, зерттеу барысында этнография,
тарих, мәдениет, ... ... ... т.б. ... ... ... пайдаланылады.
Осы саладағы жалпы тіл білімінің теориялық тұжырымдары мен ... ... ... ... негізіндегі зерттеулердің нәтижелері
лингвомәдениеттанудың маңызды да айқын ... мен ... ... ... айтсақ, лингвомәдениеттанымдық тұрғыдан алғанда,
тіл тек қарым-қатынас және танымдық қызмет атқаратын ... ғана ... ұғым – тіл – ... ... ... ... ... мол мағлұмат беретін ұлттық мәдени код, қор, ... ... ... ... Себебі, адамға рухани, интеллектуалдық, әлеуметтік
мүмкіндіктерден туындайтын аса мол ... ... ... ... ... ... ... бұл ақпараттар концепт немесе ұғым арқылы
түйінделеді. Осыған орай, ұғым ... бір ... ең ... ... ... ... болса, концепт объектінің ең мәнді белгілерімен
қатар, мәнді емес ... де ... ... ... ... ... негізгі қағидасы «тіл мен мәдениет»
сабақтастығымен сипатталатындықтан, тіл мен мәдениет екі түрлі ... ... ... ... өзара тығыз байланысты тұтас
жүйе. Бұл маңызды тұжырымды таратып айтар болсақ, қоғамдық фактордың мәдени
тұғырға ... оның ... ... ... ие болуының ықпалы зор.
Ал, оның іске асуында тілдің коммуникативтік ... ... Сол ... де
тек бір қоғамның өз ішінде ғана емес, мәдениетаралық, елтанымдық қатынаста
да бір ... ... ... ... оның ... таңбалары арқылы
баяндалады.
Демек, кез келген ұлттық тілдің ... ... тану үшін ... ... білу ... оның түпкі тамыры сол тілде
сөйлеуші этностың сан ғасырлық жүріп ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Сондықтан ұлттық
тілді халықтың мәдениетімен біріктіре қарау ... ... ... ... ... Бұл ... ... В. фон Гумбольдт, Я.
Гримм, Ф. де Соссюр, Р. Раск, Э. ... Б. ... А. ... Г. ... ... ... Әрі қарай жалғастырушы орыс ғалымдары В.А.
Маслова, В.Н. ... Е. ... В. ... В. Воробьев, А.
Арутюнова, т.б. бұл бағытты жеке пән ... ... ... бірі В.Н. ... ... тіл ... ... мәдениетінің диахрондық сипатына назар аударатын этнолингвистиканың
«тілдің корреспонденциясы мен ... ... ... ... түрін
зерттейтін және сипаттайтын бір бөлшегі» [7, 217 ] деп ... пен ... ... бір ... тұспа-тұс келеді. Яғни, тіл –
адами нақтылықты адамзаттың тіршілігі өтіп жатқан әлем ретінде жасайды. ... ...... ... екені белгілі. Әрине, тіл
физикалық ... ... дей ... ... ол әлемнің
бейнесін жасау барысында осы нақтылықты әлеуметке жеткізуші ғана. ... ... ... ... тани аламыз немесе тіл ... ... ... ... ... қосымша құралы деп есептеу де қате
болар еді. Шын ... ... әлем ... ... тілдік нормалар
негізінде жасалады. Адамның қандай да бір құбылысты әрқалай көруі, естуі,
қабылдауы тілдік ... өз ... ... сай ... ... орай ... ... тілін былайша анықтайды:
«Мәдениет тілі дегенімізді оның кең мағыналылығымен ... алар ...... коммуникативті байланыс жасап, мәдениет кеңістігіндегі
бағдарын айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... мен
мәтіндер. Мәдениет тілі – бұрын болған не ... ... ... түсініктер,
қабылдаулар, ұғымдар, бейнелер және басқа да осы тектес мәндік құрылымдар
(мағынаны жеткізуші) ұйымдасатын нақтылықты ... ... ... ... [8, 5 ].
Ал, адамзат тілі – кез келген таңбалық жүйе сияқты – бір нәрсенің
екінші ... ... және ... арасындағы байланысты тұрақтандыруға
негізделеді. Кез келген мәдени жүйені әлеуметтік қолданатын таңбалық жүйе
ретінде қарастырған Э.Бенвенист мәдениеттегі ... орны ... ... ... «Біз үшін тіл ... құрылысы жағынан да, қызметі жағынан да бір
мезетте семиотикалық ... ... ... мысалы бола алады, тіл кез
келген семиотикалық жүйені жасау үшін үлгі боларлық әмбебеп семиотикалық
матрица ... ... Тіл ... ... ... ... болады: тілсіз
адамды және өзіне тілді ойдан шығарып алған адамды елестету мүмкін емес.
Әлемде тілі бар ... ... ... ... ... ғана өмір
сүреді, сондықтан тіл міндетті түрде адамның анықтамасына жатады» ... ... ... ... ... Тіл – ... өмір ... болса, мәдениет – оның ішкі мәні. Осы тұрғыдан алғанда, тіл мен
мәдениетті бір-бірінен ... ... ... ... бір дүние деуге
болады. Олай болса, ... ... сай тіл мен ... ... ... ... ... жарыққа шығару қасиеттерін
анықтайтын өзіндік зерттеу нысаны бар, зерттеу әдістері мен ... ... ... ...... ... «тіл – тек мәдениетті танытушы құрал ғана емес, тілдің
бойында оның (мәдениеттің) ... ... ... ... ... рухтың
ізін айқындап тұратын ұлы күш. Лингвомәдениеттану негізінде ұлтқа ... ... ... ... болады. Ал бұндай
зерттеулерге тілдің кумулятивтік қызметі негіз болады»[9, 6 .] ... ... ... ... және ... ... этнос мәдениеті мен сол тілде сөйлеуші ... ... ... ... ... жұрт мәдениетін өз лексикасы арқылы басқа
этносқа танытатын, ... рух пен ... ... туын ... ... ... тек болмысы арқылы өз тұғырына жеткізіп келешекке танытатын,
тілдік ... ... ... ... да, ... да алатын,
этнолингвистика пәнімен ағайындас, ұлттық рух пен тіл арасында өзіндік жолы
бар, ... ... ... ... бітімімен басқа тіл ғылымдарынан
ерекшеленетін, қоғамдық-әлеуметтік, ... ... ... ... пән» [9, 23] ... ... ... қазақ тіл біліміндегі
осы бағыттағы зерттеулердің нәтижесінің қорытындысы, ... деп ... «тіл ... ... бір ... құндылықтары мен
белгілерін өз бойына ... ... ... ... және
философиялық факторларға сүйеніп отырады. Өзінің ... және ... ... тіл ... ... ... ... және белгілі бір
мәдениеттің құрамдас бөлігі болып табылатын ... ... [10, ... ... әр халықтың басынан кешкен тарихы, бүкіл рухани, мәдени
байлығы, болмысы, дүниетанымы, өмір тіршілігіне, күнделікті тұрмысына қажет
бұйымдары, әдет-ғұрпы, салт-санасы, талғамы, т.б. сол ... ... ... ... ... емес, оның біздің санамызда тілдік шығармашылық
процесс нәтижесінде туған бейнесі, яғни «дүниенің тілдік бейнесі.
Мысалы, кез келген заттың ... оны тек атап қана ... ... оны ... Ал тану немесе анықтау белгілі бір халықтың тарихи ... ... іске ... ол тілдік ұжым өмір сүретін нақты
жағдайларға байланысты ... ... ... ұжым бір ... ... ... кездесіп қолданылатын жағынан танып, оны ... ... ... ... ... ат ... өмір шындығы
мен тұрмыс-тіршілігі, тәжірибесі, салт-дәстүрі, наным-сенімі әртүрлі заттар
түрінде тілде сөзбен аталып бейнеленеді. Осының негізінде ол ... ... оны ... ... ... ... ... оған ат қойылады.
Мұндай ажыратқыш белгілер сөйлеуші ұжымдық ортада әртүрлі болуы мүмкін. Тіл
білімінде ол белгілер уәждер деп ... ... ... ... үшін адамның тікелей танымдық
ойлау қабілетімен байланыстыра қарастыратын ... ... ...... психолингвистика, когнитивтік
лингвистика және лингвомәдениеттану салалары дүниеге келді. Қазіргі таңда
қазақ тіл ... ... осы ... ... ... ... құрылымдық қызметінен басқа танымдық қызметтерінің шеңбері кеңейе
түсті. Антропоцентристік парадигмадағы лингвистиканың алға қойған ... ... ... ... ... жүйе ... ... деңгейлерінде көрініс беруін зерттеп, анықтау болып ... ... ... тіл ... ... ... әкелді: тіл біліміндегі
басты құндылықтар ауысып, зерттеу шеңбері ... ... ... ... мен ... ... олардың арасындағы байланыс туралы терең
зерттеулер ... ... ... жаңа ... ... ... ... – тіл
арқылы берілген ақпаратты қабылдау, ... ... оны ... ... ... ... ... ерекшеліктерді зерттеу болып
саналады. Аталған бағыттағы зерттеулердің нәтижесінде қабылданған жаңа
ақпараттың адам ... ... ... ... ... ... ие болу арқылы қалыптасатыны анықталды. Демек, бұл таным ... ... ... ... да ... басқа халықтар секілді ғасырлар бойы
жинақтаған ой-тәжірибесін, даналығын, дүниетанымдық көзқарастарын, ... т.б. ... ... ... Оларды тұтас құрылым жүйесінде
анықтайтын болсақ, халық өмірінің, мәдениетінің ... деп ... ... орай тіл байлығының танымдық ... ... ... ... ... ... ... тануға мүмкіндік береді.
Сондықтан ... ... ... табиғатын ашу бағытында тіл ... ... сол ... ... ... жан дүниесімен, ой-
санасымен, тарихымен және ... ... ... қарастыру – қазіргі
тіл білімінің, соның ішінде қазақ тіл білімінің де ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда дүниенің тілдік
бейнеленуінің жалпы және ... ... ... ... ... ... аударылуда, зерттеу нысаны кеңеюде.
Адамзат үшін ақиқат дүние біреу болса, оны түсіну, ... ... ... бейнесін санада қалыптастыру әрекеттері әр адамда, ... әр ... сан ... ... ... Сондықтан, тіл
иесінің ой-өрісіне, концептілік әлеміне ... ... ... ... ... ... ... өзінше бейнелеп суреттейді, ал тіл
иесі танымдық ойын өз тілінде ... ... ... ... ... ... ұлттың мәдени көрінісін анықтауда тиімді тәсілдердің бірі
типологиясы әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... ұқсастықтар мен ерекшеліктерді айқындау болып
саналады. Бұл салыстырулардың терең танымдық ... ... кең ... аясында жүргізілуі «тіл мен таным», «тіл мен мәдениет» сабақтастығын
айқындауда және оның қазіргі заманға сай өзгеріп, дамуының ... ... ... тіл ... ... ... ... көрсетіп қана қоймайды,
ғұмырнамалық тәжірибенің түпсанада бедерленіп, үздіксіз ... ... ... ... ... ... қызмет етеді.
Демек, тілді жаңа ғасыр баспалдағында жаңа теориялық-танымдық ... ... ... туып отыр ... ... ... ... бірі - этнолингвистика саласы.
Тілге қатысты жаңа идеялардың туындауы тілді оның иесі халықтың
мәдениетімен ... ... ... бұл ХХ ғасырдың алғашқы
жартысы, оның көрнекті ... Ф. Баос пен ... Э, ... ... тек ... ... емес, тіл халықтың наным сенім, өнер т.б.
белгілерін жеткізуші құрал ... ... Б. Уорф әдет ... ... ... гомогенді қатарларды қосады. Н. И. Толстой ... ... ... этнолингвистикалық ізденістер үшін
маңызды санайды «ибо народная культура столь же диалектна и ... ... ... ... ... и ... образований». Осындай
пікірлердің сәйкестігіне орай Э. Сепир мен Б. Уорф ... ... ... ... ... ... ал «этнолингвистика» терминінің ғылым
әлеміне келуі Б. Уорф ... ... С. ... ... терминіне берген анықтамасында:
«Этнолингвистика тілдің өмір сүруі мен даму барысында оған тіл мен ... мен ... ... ... ... зерттейтін
макролингвистикаынң саласы», дейді, ғылымның бұл саласының ... және оның ... ХХ ... ... сексенінші жылдары ұлт, этнос,
мәдениет мәселесіне байланысты кеңестік ғылыми ... ... ... жарияланып, тайпа, халық, ұлт ұғымдары орнына
«этнос» термині қалыптасты. «Этнос белгілі бір ... ... жеке ... ұлттық белгілеріне қарай топтасқан ұлыс ұғымын білдіретін «ұлт»
сөзімен парапар, сәйкес деп есептейді». Ендеше этнолингвистика этносты оның
тілімен байланыстыра ... ... ... бүгінгі күнге жету жолы ұзақ:
сайраған сара жолы да, кедір бұдыр бұралаңы да, ... ... да ... әр ... ... ... ... тіршілігі, өмірінің өзегі,
мәдениеті, тарихы сияқты рухани, материалдық байлығы жатыр. Олардың бәрі,
негізінен, тіл арқылы ... тіл ... ... тіл арқылы көрінеді.
«Этнос» ұғымын ашудың обьективті және убьективті себептері бар,
обьективті компоненттері дегенге ... ... ... әдет ... наным сенім т.б.) және материалдық (тамақ, үй жай,
шаруашылық т.б.) мәдениет, тіл, ... ... ... ... ... сияқты белгілерді жатқызады. Ұлттық таным,
нақты этникалық топпен ортақтықты сезіну және сол ... ... ... ... ... аталған обьективті шындықтың
көрінісі, оның ... ... ... ... ұғымына қатысты обьективті,
субьетивті компоненттердің ара жігі толық ашылған мәселе қатарына ... ... тіл ... ... азды ... өзгертуге икемді, ол
экстралингвистикалық: экономикалық, қоғамдық әлеуметтік саяси ... ... ... де, тіл жне этнос арақатынасына елеулі әсерін
тигізеді. Этностың ... ... т.б. ... туындайтын
өзгерістері тілде айшықталып, сол дәуір, кезең бейнесі, ізі ... ... мен ... ... мәселесі тіл ғылымы сияқты байырғы дүние.
Тіл этностың ең ... ... ... ал территориялық тұтастық,
мәдениет, этнос ретінде өзін өзі тануы, ... ... ... ареал, әлеуметтік организм және антропологиялық тип этностың
азды көпті өзгеріске ... ... ... ... ... құбылыстар этнолингвистикалық аспектіде
барынша қарастырылды. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... екендігі белгілі, ғалымның айтуынша, қазақ
этнолингвистикасындағы принциптердің бірі “…лексикалық байлықтың мазмұны
мен мән-мағынасын ... ... ... толық ашу, этнос болмысына
қатысты бағалы мағлұматтар мен құнды ... ... ... ... өзіне
тән бояу-нақышымен бейнелі де көркем түрде суреттеу” болып табылады [11;
17].
Этнолингвистикалық аспектіде жануарлар (Ш.Жанабілев, К.Жидебаев және
т.б.), ... ... ... ... ... және
тағам өнімдерінің (А.Ш.Жылқыбаева) атаулары; түр-түс ... ... ... ... К. ... және ... өнер ... (Р.Н.Шойбеков), мал шаруашылығының терминдері
(Ә.Жақыпов); музыка терминдері (С.С.Жансейітова және т.б.) ... ... ... ... мәдениет
терминдеріне жіктеме жасалған, оларға этнолингвистикалық ... ... ... мәдениет лексикасының жүйелілігі анықталды [12].
Қазақ лексикасы бойынша жүргізілген этнолингвистикалық ... ... ... ... ... ... лексикалық бірліктердің
қандай да бір разрядтарын зерттейтін этнолингвистикалық ... ... ... өнімді нәтиже беріп отырғанын көрсетеді.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... түрде этномәдени мән бар және олар ... ... ... ... ... болады. Мұндай этномәдени
лексикалық топтарға ... ... [13], ... ою-өрнегінің атауларын
[14], соматизмдерді [15], рухани мәдениет лексикасын [16] және т.б. жатады.
Қазақ лексикасы саласындағы ғылыми зерттеулерді қысқаша шолу ... ... ... ... ... ... және ... жағынан алуан түрлі және ауқымды.
Қазақ ... сөз ... ... жіктеген кезде семантикалық, лексика-
семантикалық, функционалдық, стилистикалық және тағы да ... әр ... ... ... ... ... жағдайда да этнос тілі
екендігі айтылды. Алайда ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші, оған арқа сүйеуші пәндер көп-ақ. Олардың ... ... ... этнолингвистикамен де сыбайлас, тілдік деректерді
өз мүддесіне қарай зерттеп, білуге бағышталған ғылым,білім, мәдениет т.б.
салалар.
Бұл пәндерді өз ... 1) ... ... ... ... бар (мәселен,
мәдениеттану, этнография, этнология, өлкетану, фольклориятика, мифология,
астрология, дінтану, ... ... т.б. осы ... ... ... және 2) ... ... тілдік табиғатын айқындауға тікелей
қатысты (мәселен, этимология, ... ... ... ... ... т.б.) ... пәндер деп,
үлкен екі топқа бөліп ... ... ... мен ... ... мен психоллингвистикалар да, міне, осы кейінгі топқа
жатады.
Қазақ этнолингвистикасының өзіндік ерекшеліктері.
Қазақ этнолингвистикасының қалыптасу, даму үрдісінен кейбір өзіндік
ерекшеліктері де ... Ол ... ... идея ... ... этносын оның тілі арқылы танып-білу мақсатымен бұдан 15-20
жыл бұрын (1985 жылдарда) басталған ізденіс ... ... ... ... ... ... түскен, зерттеу
обьектілерін саралап, тәсіл-әдістерін күн санап ширата ... ... ... ... ... да: ... этнолингвистикасының бүгінде өзінше
түйген ой-тұжырымы, өзінше бағамдап, бағдарлауы, өзіме тін деп айта ... жоқ ... ... ... санамалап айтып өтейік:
1. Қазақ этнолингвистикасының өзі үшін (басқалар үшін де) ... ... ... ... ...... этносының ұлттық бейнесін,
өзіндік болмысын толық та ... ... тек оның тіл ...... ... ғана ... танып-білуге болатындығы;
2. Қазақ этнолингвистикасы алдына қойған ... ... ... ... ... қатысты көптеген қоғамдық пәндермен де, лингвистика
салаларымен де бірлесе отырып, өзара ... ... ... ... ... ... шылауында жүрмейтін, пәнаралық қызмет
атқарып, ... да ... ... ... мен ... ... ғылым.
3. Қазақ этнолигнвистикасы қазақ тілінің лексикалық байлығын мүмкін
болғанша (жетер жеріне жеткізе) ... ... ... ... ... Тіл ... ... бейнесін тек лексика қорының жиі қолданылатын
«үстіңгі» қабатындағы ... ... ... ғана ... ... оның ... қабаттарына, қойнау-қолаттарында тұнып жатқан (бүгінде
сирек ... сөз ... ... да ... ... ... ... бір ерекшелігі – әдеттегі
(түсіндірме, екі тілдік, терминдік, этнографиялық т.б.) ... ... ... да сапалы, бейнелі де ... көне де ... ... ... ... да ... ... «ұят» сөз деректерді де, әзіл-
қалжыңдарды да қамти алуында.
4. Қазақ этнолингвистикасының тағы бір ...... ... мен мән-мағынасын этностық таным тұрғысынан толық ашу,
этнос болмысына қатысты ... ... мен ... деректерді түгел
сөйлету, тілдің өзіне тән бояу-нақышымен бейнелі де көркем түрде суреттеу.
Бұл ... ... (сөз, сөз ... ... ... ... екі ... деңгейде – алғашқы (о бастағы, не негізгі)
номинативті мағынасы мен этностық танымынан туындаған ... ...... ... ... ... талап
етеді. Бірінші деңгейдегі түсініктеме, анықтамаларды біз әр ... ... ... ... ... ... де жан-
жақты түсініктемелер тек этнолингвистикалық зерттеулерде ғана берілуі тиіс.
5. Қазақ этнолингвистикасының мықтап ұстанатын принциптерінің тағы
бірі – ... Мұны ... ... тұрақты да
бірізділікпен қолдану әдіс-тәсілдерінің бірі және ең тиісмді тетігі деп
санаған ... ... ... мен сан ... ... бір ... ... араласып, қобырап жатқан дүние болып көрінуі мүмкін. Ал шын ... ... ... ... бірі ... бірі мен бірі ... мен
мазмұны жағынан, логикалық, тақырыптық қатыстылығына қарай жүйе-жүйесімен
тұрған обьективтік заңдылық бойынша реттелген ... ... бұл ... ... ... реттілігі мен жүйелілігін тіліміздегі мыңдаған атаулар
арқылы анықтау мүмкін емес. Оны алфавит тәртібімен де көрсетуге болады.
Міне, осы ... ... ... ... тағы бір ... ... принципі байқалады.
Қазақ этнолингвисткасы зерттеу обьектілерін өзара әрі ... ... ... принципін қатаң сақтауды талап етеді.
Бұл жүйелілік принципі талабынан туындайтын ... ... ... көрсетілгендей, обьективті болмыыстағы ... ... ... ... танып-білудің екі түрлі жолы бар: оның бірі ... ... ... хатқа түсіріп, алфавит тәртібімен қарастыру ...... ... қолданылатын тақырып сәйкестігіне, өзара
байланыс-қатыстылығына қарай топтастыра зерттеу.
Айта кету керек, бұл принциптерді кез ... ... және әр ... ... ... ... тақырыптық шеңберде этнолингвизмдер
тұлға, мағына ... ... т.б.) ... қарап та
топтастырылады.
Тіл байлығын ... ... ... ... ... тіл әлеміне тән лексикалық байлықты тұтас та түбегейлі
меңгеру, мән-жайын, мағына-мазмұнын терең түсіну және ... ... ... ... ... қасиетін) паш ету деген сөз. Сондықтан ... ... ... ... аса ... ... ... зерттеушінің алдына қойған мақсатына байланысты төмендегідей бірнеше
нақтылы шарттан тұрады:
1. Соның бірі – қазақ этносын ... ... тіл ... ... өз
тілінің мүмкіншілігі мен өзінің табиғи ерекшеліктері ... ғана ... ... тіл ... ... ... зерттеу, игеру. Басқаша
айтқанда бұл принцип тіліміздегі ... ... ... тек ... ғана ... шығу ... ... қатар оны сапа жағынан да саралай
түсу, яғни сөз мұхитының ... ... ... ... ... ... ... оның сан ғасырлар бері сақтап келе жатқан сырын
аша ... ... ... ... ... қиын да ... бірі осы болмақ.
Олай дейтін себебіміз: барша тіл байлығына этнос танымы тұрғысынан
мағыналық талдау жасау кез ... ... ... келе ... ... Ол тек ана ... асыл ... бойына ана тілінің ақ сүтімен
дарыған, оның терең сыры мен құдіретті ... ... мен ... ... ... тіл маманының ғана қолынан келетін іс. Мұның тағы
бір сыры осыншама тіл байлығын «бір қазақтай түсіне білу бар да», ... ... ... ... ... білу тағы бар. Бұл ... бір
емес, ол үшін тіл маманы ғана емес, «тіл тамыршысы» бола білу де ... ... ... ... ... ... – жалпы тіл
табиғатын білумен қатар оның әрбір ... ... ... жатқан
этнолингвистикалық деректі тамыршыдай тап басып, тани білу және таныта
білу. Ал бұл ... ... кез ... ... ... тілдің структуралық
(грамматика, фонетика, лексика) салаларында шұғылданып жүрген мамандардың
да қолынан келе ... іс деп ... ... айтқандық болмас еді.
Өйткені бұл салада лексикалық байлықтың тек тіл факторы, сөздердің жиынтығы
ретінде ғана емес, ... ... ... бейнесі, көрінісі, негізі
ретінде қаралатындығында.
«Тіл тамыршысы» бола білу деген сөз – тіл байлығын өз ... ... ... ... «ана ... бір қазақтай-ақ білемін!»
дейтіндердің де «білетіндері – бір тоғыз, білмейтіндері тоқсан тоғыз». ... бір. ... ... ... ... лексикалық бірліктердің
бойына тән мағынаның толық ауқымы емес, жарым-жартысы ғана, яғни ... ... ... ... қажетті «үстіңгі қабаттағы» лексикалық
мағыналары ғана. Ал олардың екінші деңгейдегі «ауыс, туынды, келтірінді,
идиомалық, ... т.б. деп ... ... тобына келсек, олар
көбінесе тілдік ортада қалыптасқан дәстүрлі «мағыналық символ» ретінде
сөйлеу контексіне қарай ... ... ... ... ... сондықтан да әр алуан лексикалық бірліктердің осы екінші деңгейдегі
мағыналарын біз ... ... ... ... деп ... Тіл байлығын этнолигвистикалық тұрғыдан зерделеудің тағы ... ... ... деп ... ... деп ... түрде алынып отырған бұл терминнің
мәнісі – ... ... ... ... ... ... ... сөздермен шектеліп қалмай, не өзі білетін, шеті көрініп
тұрған, не ұмыт болған тіл фактілерінің «ізіне ... ... ... ... тауып, түп-тамырымен қопарып, түбегейлі
айқындауға ұмтылыс деген сөз. ... ғана ... ... ... танып-білуге
қажетті тілдік фактілерді, сол фактілердің қабатында, астарында, қайнар
көзінде ... ... ... этнолингвистикалық деректерді тауып сөйлетуге
болады. Олардың «ірілерін» ғана емес, «майда-шүйделеріне» дейін түгел қамту
ләзім. «Індете зерттеуге» әрбір зат пен ... ұғым мен ... ... ғана ... ... ... ... бұтақтап, балалап,
тарап жатқан туынды да қатысты дүниенің бәрін (олардың ... ... ... ... де ... ... ... адамның дене мүшелері мен ішкі ағзаларына
байланысты 500-ден ... атау бар ... Ал сол ... бірі – ... сол ... өзінен туындаған ұғымдардың өзі – ... ... ... бойынша мазмұнын, салттық ... ... ... ... тіл ... ... ... салт-дәстүрден
хабардар, тіл фактілерін толық игерген этнолингвистердің міндеті деп айтуға
болады.
4. Тіл байлығы тек сөз санымен ғана емес, оның ... ... ... де ... Олай ... ... ... «байлығын» екі түрлі өлшеммен анықтауға болады. Оның бірі – ... бері ... келе ... бір ... және екі ... (бұл
сиректеу) түбір сөздер мен солардың негізінде пайда болған мыңдаған туынды
түбірлердің жалпы саны да, ...... ... ... саны ... ... Бұл ... сандық мөлшерінен 2-3 есе артық сапалық
мөлшері. Тілімізде ғасырлар бойы ... «су жаңа ... ... ... ... ... ... болмағанын ескерсек, жалпы ... ... ең ... ... мен мағынаның
(семантикалық) дамуы деуге қақымыз бар. ... ... келе ... ... ... ... ... толассыз туындап жатқан «жаңа»
сөздердің тіркес түріндегі атауларының бәрі, сайып келгенде, сол жаңа ... мен ... ... үшін ... келіп жатқан дүниелер.
Тіл-тілдердің сөздік қорында ғасырлар бойы қордаланып, ... ... ... ... ... топтастыра қарау
этнолингвистканың ғана талабы емес. Оны біз шығыс әлемінде, ... ... ... ... ... тым ... келе ... дәстүр
екендігін көреміз. Мәселен, Шығыстың ғұлама ғалымы М. ... ... ... ... ... ... сөздігі) атты ХІ ғасырдағы ... де, ... ... сөздігі – «Кодекс Куманикус» атты сөздікте
де, тіпті ... ұлы ... ... ... «Екі тіл ... ... ... трактатында да тіл материалын топтастыра қарау принципінің
тамаша үлгісі көрсетіледі. Мысалы, М. Қашқари сол кездегі түркі тайпларының
лексикалық ... ... ... оны «Түркілердің өмірі туралы»,
«Түркілердің материалдық-мәдени заттары туралы», «Ру-тайпа ... ... ... деп ... ... ойындарынан» аяқталатын 30 тақырыптық
топқа жіктеп қарастырған ... ... ... ... ... 40 түрлі (мәселен, «Құдайға және оның атына байланысты сөздер», «Ауа
райы мен ... ... ... ... «Уақыт, мезгіл атауларына
байланысты сөздер», «Бес ... ... ... т.т.) ... ... беріледі. Ал, Әлішер Науаи болса, аталмыш еңбегінде түркі тілінің
классикалық парсы тілінен ... ... кем ... ... 100
етістіктің синонимінің мүмкіндігін, сондай-ақ әр саладағы ... ... ... жасы мен ... т.б. ... байлығын
келтіру арқылы дәлелдейді.
Міне тіл байлығын жан-жақты паш етудің де, терең меңгерудің ... жолы ... тым ерте ... ... бір ... ... ғылымында да өз жалғасын тауып, жаңа үрдіске ие болып отыр.
Мұны біз орыс тілінен де көріп ... ... ... Н. И. ... шыға бастаған сөздікте жинақталған тіл материалы 24 ... ... ... ... «термины»: ботаники, географии, горного
жела, демонологии, животноводчества, ... ... ... ... ... ... ткачества ит.д» деген
сияқты).
Бұл дәстүрдің тікелей жалғасын қазақ этнолингвистикаынан да көріп
отырмыз. Бірақ ол ... ... жай ... ғана ... ... ... ... барлықтағы обьективті дүниені өзінше танып-білуі ... ... ... ... әр ... өз ... орай өз
дамуын тауып отыр деп айта ... ... ... тіл ... мен құбылыстардың атауларын үлкенді-кішілі (макро-микро) тақырыптық,
мағыналық, тұлғалық т.б. топтарға (салаларға, ... ... ... қарау ғылыми тұжырымды ... іске ... ... ... ... ... ... теориялық, сондай-ақ танымдық, талғамдық мәні де,
практикалық (материалды пайдалану, оны игеру, үйрену тұрғысынан) маңызы ... ... ... ... этносөа қатысты білгің келген ұғым-түсінікті
әдеттегі алфавиттік сөздіктерден іздеп табу үшін ең алдымен сол сөздің өзін
(жазылуын, айтылуын) білуің ... Олай ... ... сөздікті бастан-
аяқ түгел ақтарып, ... ... ... оқып ... ... ... ... Ал этнолингвистикалық еңбектерде адам өзіне қажетті сөздерді
оның мағына, ... ... ... ол ... тақырыптық топтардың
жүйесінен тез тауып, сол сөзді қоршаған контекс ... оған ... ... ... ... ... ... тіл әлемін, сондай-ақ кез келген тақырыптық ... ... ... жүйелі де сатылы принциптер бойынша
талдағанда ғана ... ... де ... ... ... ... ... кету керек, бұл принциптер зерттеу обьектісіне және ... ... әр ... ... ... қолданылуы мүмкін. Алайда
жалпы принциптер сақталғанымен, мұндай жағдайда ... ... ... қағида
ұсынылмайды, зерттеушілер өз обьектісін ... ... үшін ... ... тұрғысынан қарағаны жөн. Мәселен, қазақ, ұйғыр
т.б. ... ... ... ... қорғалған докторлық және
кандидаттық диссертациялардың барлығында да зерттеу ... ... ... ... тағам-тамақ, халықтық астрономия, халықтық
өлшемдер, бағыт-бағдарды анықтау, халықтық антропонимия, ономастика, ... ... ... ... ... тілі, киелі де
қасиетті (сакральді) географиялық обьектілер, зоофразеологизмдер т.б.)
байланысты тілдік ... ... сан ... ... ... ... ... осының айғағы.
Қазақ киелі лексикасының құрамын жіктеу немесе белгілі бір ... ... ... ... анықтау басқа да критерийлер
негізінде жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... ... ... және “микротоптар”
ұғымдарын (немесе критерийлерін) қолданады: “…макротоптар өзара “жүйелі
қатысты принцип” негізінде, ал ... ... ... қатысты
принцип” бойынша топтастырылады деген сөз. Осының біріншісі ... ...... ... ...... ... енетінін
айқындаса, екіншісі әрбір макротоптың ... ... ... ... ... ... жататын ірі-ірі макротоптың ... ... ... ол өз ретінде 1) “Жабайы хайуандар” және 2) “Үй
хайуандары” болып екі топқа ... ... ... түлік мал”, “жылқы”,
“түйе”, “сиыр”, “қой, ешкі” болып, оның өзі де сатыланып, кіші ... ... [11; ... ... ... ... категорияларымен
(категориялылығымен) байланысын анықтайтын лексикалық материалды жіктеудің
мұндай тезаурустық, тақырыптық принциптері қазақ киелі лексикасының ... ... өте ... Кез ... ... материалды, оның
ішінде ырым-жоралғыларды білдіретін сөздерді шынында да үлкен үш топқа
бөлуге ... ... ... ... ... осы ... топтардың
ішінде киелі сөздер Ә.Қайдар жіктемесінде көрсетілгендей анағұрлым шағын
топтарға бөлінеді.
“Адам”, “Қоғам”, ... ... ... ырым-жоралғыны
білдіретін сөздердің сандық құрамы бәрінде ... ... ... сөздердің басым бөлігі “Адам” және “Табиғат” макротоптарына тән,
ал “Қоғам” макротобында олар едәуір аз кездеседі. Мұны ... ... ... діни-мифологиялық дүниетаным мен ... ... бірі ... ... және ... жағынан да, дамуы
жағынан да “Адам” және “Табиғат” жүйелеріне тән, ... ... ... ... ... және ... (шаруашылықтық)
қарым-қатынастар басым.
2 ЫРЫМ-ЖОРАЛҒЫЛАРДЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАСЫ
2.1 «Табиғат» макротобындағы ырым-жоралғылардың этнолингвистикалық
сипаты
2.1.1 Қазақтың космологияға ... ... ... ... ... ... алғанда, ұлттық менталитеттің
айрықша көрінісі екендігі танылып тұрады. Олардың этнолингвистикалық сипаты
бітім-болмысы жағынан өзгеше, терең талдауды ... ... ... ... ... ырым-жоралғылары туралы сөз ете отырып, халық
дүниетанымының мықты, тұңғиық болғандығын мойындайды. ... ... ... ... де, дін, ... жөн-жоралғыларды ретімен ұстап, келер
ұрпаққа ... ... ... ... ... ... бір-
біріне жанасатын уәжділік, ортақ сыр аңғарылады.
«Қазақ халқының бірнеше ғасырлық өмір ... әр ... ... реті мен ... ... және барлық жұмыс соған сәйкес
атқарылады. Ол ... ... және ... ... негізінде
жасалады. Ұлттық ырым-тыйымның, әдеп-үлгісінің жұптасқан немесе топтасқан
құрамы – халықтың әдет-ғұрпын, жөн-жоралғысын құрайды. ... ... ... ... сай ... мен жолы шығады. Міне, осы жол арқылы халықтық
қағида, мәдени-тұрмыстық, рухани-тәрбиелік үлгі-өнеге жиынтығы қалыптасқан.
Мұның танымдық, тағылымдық, әдептілік қызметтері де өте көп ... ... ... рет дәлелдеп берген. Олай болса, дана ... өз ... осы ... пен ... ... ... және ... қолдану
ағайынды адастырмас сара жол болып табылары анық. Мұны отбасында – ата-ана,
мектепте – ұстаз, көпшілік ортада – ... ... ... ... ... көп болар еді». Міне, осындай пікір, осындай ұстаным
қазақ халқының ... ... көзі ... табылатын ырым-
жоралғылардың қажеттілік мәнін ашық танытса керек.
Қазақтың дәстүрлі дүниетанымы туралы пікір ... ... ... көзқарастары бір арнаға келіп тоғысады. Олардың
барлығының да ойы «Дүние жүзінде мұндай ... ... ... жоқ» ... ... Мәселен, Янушкевич, Радлов, Ә. Диваев. ... ... ... оны ... ... ... ... оның
ғасырлар бойы жинаған рухани мұрасы, қазынасы ... ... ... ... ... ... ... - арымның садағасы » тәлімі мол ... ... ... Яғни ... ... ... ұлттық биік мұраттары оның танымына келіп ұштасады. Халықтық
салт-дәстүрлерді, жөн-жоралғыларды этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеу
нысанына алу ... ... ... ... ... ... ... оны үлкен ғылым саласына айналдыруға деген талпыныстан
туған.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі киелі
сөздердің белгілі бір топтарын құрылымдау, ... ... ... ... ... ... және ... дүниені киелі құрылымдау
болып табылады. Мифопоэтикалық түсінік бойынша адам мен оны қоршаған ... ... ... ... ... ... және қастандық жасаушы
магиялық күшке ие болды. Осындай магиялық дүниені ... онда ... өмір сүру үшін адам ... ... ... мен тірі жандарды
магиялық жөн-жоралар мен ырымдар жүйесіне енгізді. Осының нәтижесінде киелі
нысаналар, заттар, тірі ... ең ... ... мен ... ... мен жөн-жораларға қамтылуы ... ... ... ... ... ... киелі семантикасын ашу үшін, біздің
ойымызша, белгілі бір ... ... ... ... ... ... жоралық
әрекеттерге, ырымдарға, мифтер мен аңыз-әңгімелерге және т.б. сипаттама
берген жөн.
Сөздік және сөздік емес ... ... білу ... ... халқында
сөздік емес табу тыйым деп аталады. ... ... бір ... ... ырым ... ... тыйымдар жүйесі. Қазақ салты мен
әдет ғұрыптарының ... Ж. ... ... ... ... мен
байламдары» деген кітабында көп жағдайларда ... емес ... яғни ... ... ырым мен ... ... сипаттап
көрсетеді: «Ырым және тыйым әлем халықтары арасында кең ... ... ... ... мен сенімнен өрбіген салт сананың бір саласы. ... мен ... ... ... қарым қатынасқа көзқарас, түсінік
таным мен ұғым тізбесі.
Ырым жақсы ниетке негізделген көне ... ... ... ... ... олардын ада болу жолын нұсқайды, ... ... ... ... ... Ырымның дінмен сабақтас тұстары бар,
бірақ ырымшылдық діншілдік емес, тәрбилік мәні бар салтшылдық.
Тыйым ... әдет ... ... ... ... ... мен үлгілердің тамыры терең. ... ... ... көздері мен құралдарын қастерлеуді, адами
тәлімділікті насихаттайды, теріс әрекеттерге қарсы ашық күреске ... ырым мен ... ... ... ... ... өте зор [17, 8].
Қазақ ырым-жоралғыларының, тұрмыстық-отбасылық қағидаларының
қалыптасуына әсер еткен ... деп ... ... ... ... ... ... дінінде болуы. Ислам діні келмей ... ... ... ... мойындап, «Құдай бар» деп таныған
болатын. Түркі халықтарының байырғы дүниетанымының исламдық ... ... сол ... Және ... ... ... кітап Құранда
айтылған Алла тағаланың сөздері мен бұйрықтары, Алланың елшісі Мұхаммед
пайғамбардың өсиетке толы ... ... ... ... алып
келген. Орта Азияны жайлап жатқан орасан мемлекет өздерінің салт-санасын,
дәстүрлі түсініктерін Исламдағы шариғат жөнімен ... Ол ... да ... ... ... ... «Қазақ даласына араб
мәдениеті тараған соң, қазақ халқының рухани өміріне үлкен әсер ... ... ... қазақ тіліне енді. Мәселен, ... ... дін, ... ... ... уәжіп, қазы, имам, шариғат, пір, бейіс, жаһаннам,
әзірет» деген діни сөздерден тыс ... ... ... ... ... ғылым, кітап, дәстүр, қағида, т.б». [18, 129].
«Халқымыз сенген ... дін – ... діні ... ... қауымы
арасында «ескіні жойып, жаңаны орнату» жолы арқылы емес, ескі мен ... ... ... ... жүрді. Ислам діні ... ... ... ... ... ... ... халқының көшпелі тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарға
негізделіп жасалған. Мәселен, жылдың төрт мезгіліне сай қазақ халқының
көктемде – көктеуге, жазда – ... ...... ...... отыруының өзіндік ережелері қалыптасқан. Атадан-балаға ауысып
отыратын ... ... ... бір ... этноэкологиялық
тәрбиеге үйрететіні көрінсе, екінші жағынан, оның ұрпақ үшін шексіз, ... ... мұра ... ... Яғни ... төрт ... сайын
қоныс ауыстырып отыру мәңгілік бұлжымас Жаратылыстық циклдің бұзылмауын
білдірсе, сонымен атамекенді ... оның ... ... ... деген ұғым да халықтық санада қатар қоныс ... ... ... ... бөліктеріне, аспан
денелеріне қатысты қалыптасқан. Күн мен Айды, жұлдыздарды құрмет тұту қазақ
даласында бағзы замандардан бері ... ... ... ... ... Ғабитханұлы) айтып жүргендей, қазақ халқы Кү мен Айды
немесе Жұлдыздарды тәңірі тұтып, ... Тек ... ... ... құрмет бар. Жаратылысқа қарап ой жіберу, одан ғибрат алу, ең алдымен,
қасиетті кітап Құрандай айтылған. Мәселен, ... ... ... ... ... 2500 аяты тек ... қарап ой жіберуге,
тағлым алуға байланысты түскен. Сол себептен «қазақтар ерте бастан Айға,
Күнге, жұлдыздарға ... ... ... ... ... пікірдің негізі жоқ
екендігін аңғарамыз. Бұл сыңаржақ көзқарасты Кеңестік кезеңде қалыптасқан
идеяның әлі ... ... ... деп ... жөн. Ал Көк ... ойлану арқылы ұлттық болмыс-бітімін ... ... ... ... ... есепсіз мол тұрақты тіркестер, ... ... ... құбылыстарының пайда болуына ғалам туралы
діни тұжырымдардың ықпал еткенін байқау қиын ... ... бұл ғана ... ... де ... берілетін осы қағиданың ұшқыны соңғы
кездерде ғалымдар назарына ... ... ... осы ... ... халықтың
таным-түсінігі кеңейіп, әлемнің тілдік ... ... ... Мұның
көрінісі халық ауыз ... ... ... оның ... тұрмыс-салт жырларында көп кездеседі.
«Аспан кеңістігінде (әлемінде) ең әуелі астронимдік обьектілер,
әрине, Күн мен Ай. Қазақ танымындағы Ай мен Күн ... ... ... 1) Ай – ару, Күн – ... 2) Күн мен Ай – егіз сұлу қыздар
1. Асылында, ай ару мен күн ... көк ... ... ... ... ... ... айналысып, біреуі түнде көшіп-қонып,
өмірбақи өріс-қоныстары ... ... ... ... екен.
Көк жүзін кезіп қанша іздесе де кездесе алмайды. Олар осы ауыр ... ... қара бұлт ... ... қабақтарынан қар борайды.
Сағыныштан саулаған жастары жаңбыр болып жауады. Кейде құсалықтан тұтанған
күйі отты жүздерін ... ... ... бұл ... ... көзі, айдың
жүзі тұтылады» [20, 12].
2. «Ертеде Күн мен Ай атты егіз сұлу ... ... ... ... өте сұлу ... бір күні Ай ... ... айтып, Күнге мақтаныпты.
Сонда Күн қатты қызғанып, Айдың бетін тырнап тастапты, содан Ай бетінде ... Осы ... соң Күн Айға ... ... Ай ... жасырып
қорғанада екен, ал Күн қашықтаса, Ай толып, толықсып, ... ... ... ... екен» [20, 75].
С. Қондыбай келтірімінде Айдың кейіптері мынадай болмақ: «Ай соңғы
жеті-сегіз мың жылдың ішінде-ақ мынадай келбеттенуді басынан өткізеді:
1. Ай – ... тағы ... ... бөкен, марал т.б.) кейпінде.
2. Ай – мүйізді сиыр (бұқа) кейпінде.
Ай – мүйізді жылан (айдаһар, бүке) кейпінде, сондай-ақ адам кейпінде
де кескінделудің де ... ... ... ... кейпінде.
5. Ай – адам (кемпір, қыз, т.б.) кейпінде, бұл кейінгі, ... ... ... ... болған жайт .
Күн де, кейбір жұлдыздар да осындай кейіптену кезеңдерін басынан
өткерген» [21, 24].
Қазақтың ... ... ... байланысты туған ырым-
жоралғылары көбінесе Айға қатысты болып келеді.
Айдың жер бетіндегі ең саналы тіршілік – адамзатқа тигізетін ... ... ... ... ... ... ... заттар өлара айдан кейінгі үшінші күнде және Ай ... ... ... жоғарылап, Ай сәулесі көбейген сайын жүрек қан тамыры
ауруларының, ... ... ал Ай ... ... өлімнің де көбейетіндігі
белгілі болды. Сонымен бірге ғалымдар Айдың әйел организміне ететін ықпалы
да айрықша екендігін ... ... ... бала ... Ай толған
мезетте көбірек кездескен. Сондай-ақ сәбидің жынысының ер не әйел болуы да
Күн мен ... ... ... ... ... ... Нью-
Йоркте 1948-1957 жылдар аралығында дүниеге келген 50000 нәрестенің ... ... ... ... ... дәлелденген. Осыған қарап туатын күні
таянған ... «айы ... ... ... деп, жаңа туған нәрсетені
толған ойға ... ... ... ... ... ... Ай басы ... сақинасы бар адамдарға әсер етеді
екен. Ол адамдарға толған Ай ... ... ... ... ... тек ауру адамдарға ғана емес, жай адамдарға да ... ... ... ... ... ... шығуға, сыртта ұйықтауға, Айға ұзақ қарауға,
жас нәрестенің бетіне Ай сәулесін түсіруге, Айға ... ... ... ... Жаңа айды ... ... айда жарылқа, ескі айда есірке»
деп бата жасап, ырымдайтындығы, сол сияқты Ай ... ... ... кемпір бар деген миф осы тыйымдардан келіп шыққанға ұқсайды. Осыған
қарап Ай фазалары ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде тағы да халықтың діни сенімінің толық болуы
олардың дүниені тануына үлкен септігін тигізген деп ... айта ... ... ... өткендей, бұл ата-бабаларымыз Айға табынған деген
сөз емес. Ол ... ... ... ... ... ... білген деген
пікірге сәйкес келетін секілді. ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... Плано Карпини өз естелігінде түркілердің Айды
құрметтейтіндігін жазады [23, 33]. Көшпелілердің төл ... ... ... Айға байланысты ырымдарының ең көрнектісі жаңа Ай туғанда айтатын
«Ай көрдім аман көрдім, ... ... ... Жаңа айда ... ... ... деп Айға ... қол жайып, Құдайдан бата ... ... ... әлі де бар. Ш. ... қазақтардың Айға деген
құрметіне байланысты: «Қазақтар жаңа Айды ... ... ... ... ... ... ... жерінің шөбін жұлып алып, үйге келген соң, ол шөпті
отқа салады. Қазақтар Айға ұзақ ... ... ... ... кірпік
санайды деп қорқады. Дәретке отырғанда Айға ... ... ... ... Айды ... ... [24, ... үлкен адамдар: «Жаңа Айда жарылқа, ескі Айда есірке» деп бата
оқыса, ... Айлы ... ... Ай ... ... қол ... «Айгөлек-
ау, айгөлек, Айдың жүзі дөңгелек, Айдай толған кезімде, би ... - деп ән ... би ... арқылы ескі Айды шығарып салып, жаңа
Айды қарсы алып отырған.
Айға байланысты түрлі ырымдар қазіргі ... де ... ... ... ... нанымы бойынша күн батқаннан кейін,
әсіресе, Айлы түнде үйден сыртқа сүт алып шығуға ... Егер бұл ... ... тура ... онда сүт құйылған ыдыстың бетін ай сәулесі
түспейтіндей етіп, бір ... ... жабу ... Ал бұл шарт ... ай ... ... онда ... желіні ісіп кетеді деп сенген [25, 19].
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... былай деп жазады: “В древние времена небесные светила
оказывали заметное влияние на сознание человека. Поэтому они были ... ... рода ... что ... ... у
тюркских народов, в частности у казахского некоторые ... ... ... Так, среди казахов до недавнего времени бытовало
поклонение луне, которая ... ... и ... ... ... ... ... у тюркских народов сложились ... ... о ... ... ... ... фазы луны: жаңа ай (букв. новолуние), или
туған ай (букв. родившаяся ... ... ай ... ... ... или
ай толысы (полнолуние), ескі ай (букв. старая луна)” [26; ... ... ... айда магиялық күш бар, ол ... ... ... желейді. Сондықтан да қазақтар айды тірі ... алып күш, ... деп ... одан ... ... ... аман сақта,
Айлардың айында,
Жылдардың жылында.
Жаңа ай, жарылқа!
Ескі ай, есірке!
2. Ай көрдік, аман көрдік!
Ат басындай гауһар көрдік!
Келер ай, келер жылдарда аман сақта!
Жаңа ... ... ... ... ... ... олардың қазақ дүниетанымын терең
көрсете алуымен байланысты екендігі осы жерден айқын аңғарылады.
2.1.2 Құстарға байланысты қалыптасқан ырым-жоралғылар
Қазақ ... ... ... да ... ... ие: үкі, ... ... қарлығаш, аққу және т.б. ... ... ... ... жатқан наным-сенімдер, тыйым, ырымдар ... ... ... ... ... ... де ... Үкінің басы, аяғы
мен қауырсыны жын перілерден, сұқ көзден қорғайды деген ұғым бойынша, ... құс ... ... ... ... әр ... ... басына, жаңа
үйленген жастардың шымылдығына іліп қоятын болған. ... бас ... үкі ... ... ... ... ... кейбір тіл – көз
сұқты адамдар отыруы әбден мүмкін. Халық ... ... ... Аққу құс ... ... пен ... ... іспеттес.
Сондықтан қазақ сұлу қыздарды ... ... ... ... деп ... [34; 166]. ... ... киесі соғады деп қорқады.
Қ.Ғабитханұлының айтуынша [39; 15]: ... ... ... жоғары
әлемнің бейнесі, көк тәңірімен тілдесіп көк пен ... ... ... күш – ... деп ... ... ... қауырсындарын төбеге
қадау арқылы білдірген. Олар аспан ... ... ... ... ... ... деп) ... құсына деген құрметін, наным-сенімін әр ... ... ... Мәселен, қазақтардың “үкі тағу” дәстүрі –
осының бір айқын көрінісі. Үкінің ... ... ... ... ... ... ... жағымды әсер ететін сәнді зат ретінде де,
тіл-көзден сақтайтын ырымдық зат ретінде де күні бүгінге ... ... ... ... ... ... көзінің жітілігі, дыбыс шығармай
ұшатын ... көп ... т.б. өзге ... жоқ ... оны
қасиетті, киелі құс деп санауға ... ... ... ... ғана емес,
қазақтар ырым қылып, оның тұмсығы мен тұяғын да ... ... ... ... ... ... бас киіміне, бесігіне және жаңа ... ... түс ... мен ... ... ... [39; 15-16].
С.Қондыбай құстардың киелілігі туралы былай дейді: “Құс – екі ... ... ... (рух, ... Қарабайыр мифте, басқа дүниенің
өзінің жоғарғы және төменгі бөлінуіне орай, делдал құс бейнесі де екі ... ... ... құс – ... жоғарғы дүниемен де, төменгі дүниемен де
жалғастырушы”[25; 201-202].
Түркілердің ертедегі тарихын ... ... ... ... “У-сунь иероглифтік таңбаларының этимологиясы “қарғаның
ұрпақтары” дегенді ... ... ... ... ... ... ... өте маңызды болып табылады: Қарғаның мифологиялық ... ... ... [40; 23].
Егер үйсіндерді қазақ халқының шығу тегіндегі ең көне және ... ... ... деп ... онда ... ... ... тіркесінің мәні түсінікті, себебі “қарғаның ұрпақтары” үйсіндер
қазақ халқының ежелгі кездердегі негізі немесе ... көзі деп ... да – бір ... ... деп танылған киелі құс. Қарға тамырлы қазақ,
қолыма қарға тышар, қарға ... ... ... ... сияқты тіркестер
бұған куә. Бұл тәрізді ... біз ... ... ... – алтай
тілдес халықтардың салтынан да кезіктірдік. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... туралы аңыз - әңгіме бар.
Сонымен бірге мәнжүрлер аулада белгіленген жерге жапырықтап ет ... ... ... жесе, аруақ риза болды деп қуанған, жемесе – аруақ бізге
ренжіді деп ... ... ...... адамзатты жаратқандағы
көмекшісі”, моңғолдар қарғаны “жақсылық пен жамандықты қатар алып ... ... ... ... ... ... ол бүкіл туваны қарғайды деп
сенген. Сахалар қарғаны тотем құс және “жаһан құсы” деп ... ... ...... ұзақ (300 ... өмір ... ... және адам тағдырын
билейтін қасиетіне деген сенімі. ... ... ... ... да ... [39; 16].
Көптеген жануарлар мен құстар атауларының киелі семантикасы қазақ
халқының бірқатар мифтері, ... ... ... ... қазақ (түркі) мифологиясының материалдары негізінде киелі
жануарлар мен құстардың ... оның ... ... семантикасының
құрылымын қайта қарастырды, ол “Арғы қазақ мифологиясы” атты төрт томдық
іргелі еңбегінде нақты көрсетіледі. ... ... ... ... мен ... сол сияқты бауырымен жорғалаушылар – жылан,
аждаһа т.б. сан ... ... ... киелі күштері жөнінде маңызды да
қызықты мәліметтер баршылық.
2.1.3 ... ... ... ... ... ... бір тобы адам ... кезеңдерімен
(туу, балалық шақ, өсіп-ержету, үйлену, жерлеу) астасып жатса, енді бір
тобы шаруашылығына ... ... ... ... ... аяғы ... толғағы қатты болып қиналғанда, үйдің сыртына әкеліп ат ... ... ... ... өткен, үйдің маңынан дүркіретіп жылқы
айдаған. Мысалы, жазушы С.Сейфуллин бала кезінде, босана ... ... ... ... ... болсын деп, ауылдастары көршілес елдің жал-құйрығы,
кекілі жерге төгілген, тоқпақ жалды бір ... бас ... алып ... ... ... [41].
Қазақ халқының түсінігінше, найзағай бұлттардың билеушісі, ... ... ... ... ... ... ... қарсы оқ атуынан
болады-мыс. Сол кезде зәресі ұшып, адамға, малға бой тасалап ... ... ... ... оның қаһарланып айқайлаған дауысы жерге
күркіреп ... ал ...... бұлтты ұрып-соққан
шыбыртқысының ізі. Қазақтар ... ... ... ... ... ... қашқан шайтан жылқының тұяғына кіріп паналайды деп
сенген [31]. Сондай-ақ, қазақ халқының наным-сенімінде «жылан ... ... ... ... ... Сол ... ... түзде түнегенде ерді
жастанып, тоқымды төсеніп, айыр-тұрманын айналасына тізіп қояды. ... ... ... ... ... ... болжамдар жасау
да қазақта жиі кездескен. Мәселен:
Жылқы қорылдап ұйықтаса, жамандық болады;
Егер ұзын жол ... ат ... ... ... ... ... ... керіп есінесе, үй иесіне жақсылық келеді;
Жылқының шылбырын аттауға болмайды.
Иесі өлмеген жылқының құйрығын кесуге, жалын күзеуге болмайды;
Халық ұғымында жылқының жусауын, қотанда ... ... ... ... ... ... болады;
Бие сауатын тері ыдысты төңкермейді және күбіні таяқпен немесе қолмен
ұруға тыйым салынады;
Ат тұяғымен төсін қаситын болса, қыс боранды ... ... ... ... сиыр не жылқы егіз туса, сол үйде жамандық болады. Ол үшін бұзау
мен құлынның бірін енесінен бөліп тастау керек, ... ... ... ерге ... ... ... төсенуге болмайды. Бұл аты айдалада
өліп, жаяу ... ... ... ... яғни жайылуға қоярда, ең алдымен шылбырын ... ... ... жүгенін алады.
Шылбырды аттамайды,
Қазақ ғұрпында жылқышының құрығынан, желіден аттамайды, бие ... ... ... ... ұрмайды, ат сатса, жүгенін сатпайды. Ертеде
батыр жауға аттанғанда ауылдағылар оның атының ... алып ... ... ... ... ... ... түйе
шаруашылығы және түйе ... ... ... кең ... ... айыр ... нар ... бота, көшек, нарбота, тайлақ, сүттайлақ,
құнанша, дөненше, тығыршын, соқтан, буыршын, ... ... ... ... ... нар, ... ... бура, алаша, жампоз, біртума, түс айыр,
ләкір, әле нар, қоспақ, балқоспақ, және т.б. Осы ... ... ... киелі семантика бар екендігі және лексикада киелі жануарлардың
осы түріне ... ... ... мен наным-сенімдерді
көрсететіндігі даусыз.
Ең алдымен, түйе мен түйе ... ... иесі ... ... лексемасында киелі семантика бар екендігін атап өткен ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде
де орын алады: Түйенің иесі, пірі – Ойсылқара
1 Пір болды түйешіден Ойсылқара…
Шаруаның бір пірі – Ойсылқара,
Түйені өсір ... ... ... ұғымы бойынша Ойсылқара : 1) мифтік түйеші аты (түйе ... 2) айыр ... ең ... ... Қазығұрт тауының киелілігі
оның басында Ной (Нұқ) кемесі ... ғана ... ... ... ... су ... кезде осы Қазығұрт басындағы алғашқы үй ... төрт ... малы ... басында кеме қалған
Ол әулие болмаса неге қалған?
Жетім бота үстінде жатып қалып,
Ойсылқара жануар содан ... ... деп атап ... ... пірі қола дәуірінің
ғұн обаларынан табылған жартылай адам, жартылай хайуан бейнесіндегі ... ... ... ... ... ... айналуы оның көшпелілер
болмысындағы маңыздылығынан туындаса керек” [42; 172-177].
Түйе атауларының тобына ... ... ... киелі семантикасының
этномәдени мәніне киелі түйе ұғымдарына қатысты әр ... ... мен ... ... ... жағдайда да қазақтарда түйе ұлық мал деп есептелді және
көптеген киелі қасиеттерге ие болды.
Бұл жануардың киелілігін ... жын, ... ... қорқады деген
сенімнен көруге болады. Бураның басынан ... ... ... ... [43; ... ... ... түйенің қураған қу басымен бала
көтере алмай жүрген әйелдерді емдеп, бедеулікті қу басқа аударған ... ... [44; 54]. ... бала көтере алмай жүрген әйелдерді
бақсылар бура болып бақырып та ... екен [45; ... ... ... мен ... ... ... немесе нақтырақ айтқанда, “әйел-түйе” жүйесінде байқалады. Бұл
жүйеде түйенің киелілігі екі ... ... 1. бала туу ... 2. жын-
пері мен албасты қорқатын нағыз қуатты күш нышаны ретінде. Кей ... бұл ... екі ... бір ... ... ... кезінде аяғы ауыр әйелдің толғағы қатты болып жиылмай, ... ... оған ... ... албасты, жын-пері басты” деп, бұларды
аластату үшін бураны әкеліп көрсеткен” [42; 222] .
“Түйе” тақырыптық ... ... ... бар сөздер мен сөз
тіркестеріндегі ... ... ... ... ... жүйесіндегі әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер мен наным-сенімдер
құрайды. Мысалы, қайтыс болған адам ... ... ... бірқатар
салт-дәстүрлерде түйе маңызды рөл атқарды. Ерте кезден-ақ ... ... ... ... ... ... дейін апару үшін қолданған. “Түйеге
өлікті артудың өзіндік дәстүрі бар. ... ер кісі өлсе атан ... ... ... ал әйел кісі ... сүйегін інгенге артқан” [42; 222].
Өлікті жерлейтін жерге апаратын түйенің ... ... ... ... ... белгілі бір мақсат болған: “Түйе-төрт
түлік ішінде тез еститін жануар. Қазақ ұғымынша, ... ... ... қадам ұзасымен, Әзірейіл келіп, марқұмнан жауап алады, қиналған өліктің
жан даусы шығып бақырады. Осы дауысты, егер ... ашық ... ... ... түйе ... ... Сондықтан да өлік даусын естімесін,
түйенің қасиеті қашпасын деген ырым-әдетпен оның құлағын бекітеді” [42; ... ... ... ... ... жерлейтін орынды анықтауда
қолданған. Осыған байланысты халық арасында ... ... ... ... ... өзінің киелігімен, көрегендігімен, даналығымен кең
танылған Домалақ ана атанған Бәйдібектің әйелі Нүрилә қайтыс ... ... ... ... өлген соң, батырдың жанына қоямыз деп ... ... атан ... үй ... ... сол ... сүйегімді артып,
соңынан ілесе беріңдер. Сол атан қайда шөксе, бұйырғаны сол жердің топырағы
болар” [47; 13-14].
“Атақты Райымбек батырдың ... ақ ... ... ... сол ... ... тапсырған. “Райымбек ата” аталатын батыр кесенесі Алматы
қаласының ... Бұл ... әлі ... дейін ел арасында ... ... ... [42; ... ... ... бар ... киелі семантикасындағы этномәдени
мәнге түйелердің кейбір түстік белгілері де жатады.
Әдетте, ақ, боз ... ... ... киелі болып саналады.
“Қазақтар ертеде ақ түйе ұстау бақыт ... деп ... ... ... ... қасиетті Халиф Хазірет Әлінің мәйіті артылған [48]. Ақбоз
атан, боз ... ... ... игі ... мен ел ... ... жерін анықтауға да қатысы болған” [42; 223].
Біз жоғарыда айтып өткендей, Райымбек батырдың жерлейтін ... үшін ... ақ ... ... аңыз-әңгімелер мен тарихи жырларда Абылай ханның киелі сары
бурасы мен ақбас атаны ... ... ... хан ... ... бура жорықтың жолына қарай жатады да, жеңбейтін болса, теріс ... екен [49; ... ... ... ... ақбас атанының көріпкелдік қабілеті
туралы баяндалады.
Ақбас атан қараған
Жаққа жүрсең жеңесің,
Қайшы келсең сен ... ... ... атан ... ... салт ... шабуыл қозғала,
Сақ тұратын шарт еді [49; 39-47] .
Халық ұғымында көптеген жануарлар, аңдар мен ... ... ... ... аң, құс, ... ... ... бақытсыздық
әкелуі мүмкін. “Қасым төре балалары ... мен ... ... ... сарт ... ... былай күңіренген көрінеді: “Жас
шағымда, егер кезімде Көкшетауды ... тағы ақ ... ... ... ... Бұл ... ... аузы дуалы ақсақалдар: “Шырағым, ... ... иесі еді, ... ұрып ... нетсін!”-деп еді.
Көкшетаудан айырылғанды сол ... ... ... балаларымды да ақ
бураның киесі атты ма? Олай ... Алла ... ... ... ... бұршақ салып тілеймін” [50; 130].
“Түйе” атауыштық ортақ өрісіне қатысты сөздердегі киелі ... ... ... ... ... ... ... тыйымдар, наным-сенімдерден тұрады.
Мысалы, түйенің жүні кілемге, баланың киімдеріне тағылатын тұмарлар
ретінде кең түрде ... ... ... ... ... ... өз жырында бураны жәрдемге шақырады, мұндай бақсы “бура
жынды бақсылар” деп ... [42; 224]. ... ... ... ... жүні, майы, сүті, сүйегі пайдаланылады.
Түйенің басы да таңғажайып күшке ие. ... ... ... мал деп
қастерлейді. Көбіне оны тылсым күш-қуатқа ие деп ... ... ... ... ... ... ... мекендейтін Кіші жүз рулары
түйені өте көп өсіреді және ... түйе ... ұзын ... ... бау-
бақшаның қақ ортасына немесе қора ... іліп ... Бұл ... деп ... [42; ... ... ұғымы (семасы, лексемасы) киелілігінің семантикалық
өрісі немесе ... ... ... ... ... ... 2. ... етін жемеу – жерік әйел”; 3. “Түйе – жерлеу
рәсімі”, 4. “Түйе ... ... ... ... ... 5. ... басы тіл-көзден сақтайды”.
“Түйе” киелілігінің семантикалық өрісіне кіретін тағы бір мифоұғымдық
құрылымы “түйе – ... ... ... ... ... Этнографтар
А.У.Тоқтабаев пен Ж.М.Сейітқұлова “Түйе” киелі ұғымының бұл ... ... ... деп ... «Аталарымыз бұрындары ораза және
құрбан айт кездерінде бес ... ... ... де өзге ... шалған. Құрбандыққа шалған бір түйе 10 адамның күнәсін
кешіреді ... ... ... бураны, інген мен атанды сойған
(Алтынсарин Ы., Мұсылманшылықтың тұтқасы. Алматы, 1991, 40-б.). ... қоса ... ... ... ... ... немесе батырлар
жорықтан орылғанда, аман-есен ... үшін ... ... ... Бұл әдет өте ... күйде өткізілген. Ақбоз түйенін қарнын
алдын ала дайындалған қанжарды тығып жарған. Содан қазақтарда “ақ ... ... ... ... сөз ... батыр” жырында батыр жорыққа шығып бара жатқан ... ... оның ... ... мен аруақтарға арнап құрбандық шалатындарын айтып,
былай дейді: “Осы кеткен жалғызым есен барып, сау келсе: егіз ... ... ол да ... ... егіз туған көк бұқа ол да сенің жолыңа, егіз
туған көк ... бұл да ... ... ... ... ... в ... 20 в. Алматы, 1971, 208-б.). Қазақтар ... ... ... түйенің ішінде нарына мініп барған екен. Олар
қажылыққа жүрер алдында тек ... ... ... ... ... ... верований и обрядов у узбеков Хорезма. М., ... [42; ... ... ... да ... рөл ... ... ата салты,
айып пен сый өлшемі «тоғыз тартудағы» тоғыздың басты ата мөлшері, басы –
түйе. Күйеу ... ... ... ... сүт ... ... бір
немесе жеті түйеге дейін берген. Үйлену салтында, құда түсіп ... қыз ... ... ... шуда жіпке моншақ етіп тізіп, құда
мойнына салу ... ... [42; 226]. ... үйлену салтының
лексикасында негізгі сөзі түйе болып ... сөз ... ... ... ... түйе” (“бас түйе”).
“Көші-қон кезінде қыз-келіншектер қара түйеге мінетін, бұл – ... ... ... сақтайды деген ырым. Қара түйе бар жерде
жын-шайтан жүрмеген” [42]. ... ... ... ... “Әруақ,
ата-бабалардың сыры мен қыры немесе өлімнен кейін өмір ... атты ... ... ... ... әруақтар құстар, жыландар, жануарлар
бейнесінде көрінуі мүмкін. Мысалы, көріпкел Гүлнұр (Садықова Г.) ... ... ... қара түйе ... ... айтады:
“Көзімді ашқан бойы көрдім. Қара түйе ... ... ... ... ... Қара түйе ... түрегелді де: “Қызым, қорықпа. Мен Қара ... ... ... ... балам қайда? Жердегі гүл-ай, аспандағы нұр-ай!
Неге менің ... ... ... ... ... -деді”
Әруақты қара түйе бейнесінде көрген Гүлнұр мен оның ұстазы Ағаділ
бұған сенбейді де, ... ... ... яғни оның ... ... ... және “кілтті” оқымайды (Құрандағы “ Фатиха” сүресін 11 рет
оқу). ... мен ... ... түзету үшін Жалаңтөс баба
(Сейтіқұлұлы Жалаңтөс ... о ... аян ... ... енді ... түсінбей қалдым. Сол ұзақ жерден ... ... ... бе? Ол ... жалбарынып сендерден кілтті тіледі ғой.
Сендер оған неге жоқ ... Сол ... бола аян ... ... ... ... күні жолға шығасыңдар. Қарабураның басына балам
екеуің барасыңдар” [51; 197]. Әулие Қарабураның басына ... ... ... Жалаңтөс бабадан тағы аян түсті: “Қызым, қатты шаршадың ... ... ... он ... Қарабураның басына кіресіңдер. Көп дем
салған сайын сендерді тазартады.
Қызым, енді ... ... ... ... ... қалай сөйледі-сол
қалпында көрінеді; сөйлейді. Ешқандай атаға айналмайды; қара бура ... ... ... [51; ... қасиетті түйелердің киелілігі әруақтардың түйе бейнесінде
көрінуімен де анықталады. Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымында ... пен ... ... және “Әруақ, ата-бабалардың сыры мен қыры немесе
өлімнен кейін өмір ... ... ... ... ... ... ... семантикасына қатысты киелі лексикаға “түйе шешу”
ғұрпын ... сөз ... де ... себебі бұл ғұрып еске түсіріп,
ас беру мен құнарлық табынушылығымен байланысты [52].
Түйе ... ... ... мен сөз ... ... ... бір ... осы жануар түріне қатысты мифосалттық
әрекеттермен, әдет-ғұрыптармен, ... ... ... ... Көптеген мифосалттық әрекеттер негізінде осы жануардың
киелігіне деген ... ... ... ... қатысты ырым-жоралғылардың этнолингвистикасы
2.2.1 Отбасына, балаға қатысты ырым-жоралғылар
Қазақ ырым-жоралғыларын алғаш зерттеп, бір жүйеге келтірген этнограф
ғалым Сейіт ... ... ... ... ондағы ырым-
жоралғылардың көбінесе отбасына қатысты болатындығын және бала тәрбиесіне
жете мән беретіндігін ... ... өзі ... ... ... тәні ... өсіріп шығуға баса наза аударғандығын көрсетеді. Мәселен, ұрпақ
тәрбиесіне ... ... ... ... ... Жас ... ... Онда бойы өспей қалады деп ырымдаған.
Қырқынан шықпаған сәбиі бар үй ... күл ... ... ... күлі ... ... этникалық түсінікпен
сабақтасып жатыр. От пен күл қазақ отбасында сол отбасының тіршілік кешіп
отырғандығының ... «оты ... ... сөз ... ... ... бітті
деген мағынаны білдіреді. Қарғыстың ең жаманы «күлің ... ... ... ... керек. Бұл ырымның этнолингвистикалық этюдін төмендегідей
келтірсек те болады:
«Бірде Абылай хан қалмақтың ... бір ... ... ... ... бір ... ... Сонда қалмақ қарғысшылы «Күлің шашылмасын»
деп қарғайды. Сонда Абылай хан тіксініп: «Қарғыстың ең ... – осы» ... 54]. ... ... ... ... ... кетіп, тіршілік атаулы демалатын
болғандықтан, сәбиі бар үйде ол қырқынан шыққанша күл төкпеудің ... ... ... ... ... ... ... жақсы ниет
жатқан сияқты.
Адамның әр түрлі жастық топтарына қатысты қазақтың әдет-ғұрыптары
мен салттарында қорғау, ... күш ... ... ... пен ... ... және стратегиялық мақсат-міндеттер бар. Түпкі
нәтижеде қазақ әдет-ғұрыптары мен ... ... ... бұл міндеттер киелі, фидеистік болып шығады.
Мысалы, екіқабат әйелге қатысты қорғаныштық тыйымдардың тұтас ... ... ... реңкі бар және магиялық қызмет атқарды. Тіпті аяғы
ауыр әйелдің сөз арқылы белгіленуі киелі вербальды табу ... ... ... ... болды. Екіқабат әйелді «аяғы ауыр әйел»,
«көтерген әйел», «жүкті әйел», «іші білінген әйел», ... ... ... ... т.б. деп ... ... ... қатысты мынадай ырымдарды атап көрсетеді:
Бала дүниеге келмес бұрын, әйел бойына біткеннен бастап жасалатын ырымдар
да бар. ... бала ... ... ... «жүкті», «аяғы ауыр»,
«құрсақ көтерді», «іші білінді», «көжеге ... деп ... ... Аяғы
ауыр әйелге салынатын тыйымдар:
- ауыр жүкті көтертпейді;
- түнде су алуға жібермейді;
- ... ... ... ... ... басықпаған көлікке мінгізбейді;
- күлді басуға болмайды;
- айға, күнге, зиратқа ... ... ... суық сумен дәрет алуға болмайды;
- баланың кіндігі мойнына оралып қалмауы үшін арқан, жіп ... ... ... ерні ... ... үшін қоянның етін жегізбейді;
тоғыз айдан артық құрсақ көтермес үшін түйенің етін жегізбейді;
- аңшының, балықшының олжасын жегізбейді;
- баланың ... ... ... деп, ... етін ... [28; ... келтірілген тыйымдар мен өзіндік ерекшеліктері бар іс-
шаралар, әрекеттер жүйесі қазақтардың мифологиялық ... ... ... ... ... қорғаныштық қызмет пен күш ... ... ... әйел басқалармен салыстырғанда жын-жыбыр, пері,
албасты, көз, тіл және т.б. ... ... ... ... мен тірі
жандардың ықпалына бейім келеді.
Сондықтан да ... ... тіл, көз ... деп молдаларға тұмар
жаздыртып, бойында ұстайтын болған. Оны былғарыға тігіп, бау ... ... ... ... ылғи киіп ... кимінің омырауының астына қадап
қояды [29; 104].
Жас келін аяғы ауыр кезінде түйе етін ... ... ... ... көп уақыт көтеріп, мезгілінде тумайды деген ырым бар.
Осы жануардың киелі қасиеттері аңғарылатын ... әдет ... ... ... сенімдер мен негізгі ұғымдарды бөліп қарауға болады. түйе
етін жемеу тіркесінің этномәдени мәнінде мынадай ... ... ... күні бүгінге дейін, дүниежүзі халықтары ... ... ... ... ... аяғы ауыр әйелдері түйе етінен, шұбатынан
бойларын аулақ ұстаған. Егер аяғы ауыр әйел ... түйе етін жеп ... ол түйе ... ... он екі ай ... деп ... Түйе етін жеп,
шұбатын ішіп қойған кезде аяғы ауыр әйелге босанар уақытын жақындату үшін
түйе етін ... алып не ... ... ... Ал түйе еті ... ... ... немесе жүнін түтетіп, аяғы ауыр әйелдің іші мен ... ... ... ... Н. ... ... бойынша, екіқабат болу мерзімінің
созылып кетуі мүмкін деп түсіндірілетін түйе етін ... ... ... ... ... ... мағынасы бірқатар түркі тілдес халықтарда
қалыптасқан түйе туралы (оның өнімділігі туралы) түсініктермен байланысты
болуы мүмкін».
Қалай болған ... да ... түйе ұлық мал деп ... ... ... ... ие болады.
Ғылымды қазіргі кезде дәлелденіп отырған бір ... – ол ... етін көп ... ... ... ... ... кететіндігі.
Мәселен, ислам діні бойынша шошқа етіне «харам» деп тыйым салған, өйткені
шошқаның бойында үш ... ... ... бар: Бірішісі, шошқаның өз сыңарын
қызғанбайтындығы, екінші, не ... соны жей ... ... ... Сол ... ... ... негізгі азығы қой мен ... ... ... пікірлері бойынша ұлттық мінезі де осыған
сәйкес. Кейде «қой сияқты момын, жуас» болғанымен, ... ... ... ... ... Ұлттық менталитетте де осы түсініктердің астарласып жатқаны
мәлім. Сол сияқты түйе етін жеу оның ... ұзақ ... ... ... ... деген сенімге байланысты шықса керек. Жас босанған
келіншек итке кет ... онда тісі ... ... қатысты салт-дәстүрлердің жоралық нышаны өте бай. Осы ... ... ... ... ... ... т.б. табынумен тығыз
байланысты. Біз жұмысымызда тілдік қолданысы бала этнолексемасына тікелей
қатысты әдет-ғұрыптар мен ... ... ... ғана
келтіреміз.
Бала сату. “Баланы бесікке бөлеп болған соң, бір әйел бесіктің үстіне
атқа ... ... ... ... құл ... кімге күң керек, құл сатамын,
күң сатамын” – деп ... ... ... Оған ... ... сыйын беріп үй
иесі сатып алады. Бұл ырымды “бала сату” деп атайды”[29; 108].
Бұл ырым, біздің ойымызша, баланың жанын ... ... ... ... ... ... қорғаныш магиямен байланысты. Осындай
магиялық ырымның таңбалық белгілері Сатыбалды, Сатылған, ... ... ... ... ... ... ... қатар осы киелі ырымда
(оның ... ... көз ... ... ... бар: балаға
“көз тимесін” деп оны “құл” және “күң” тәрізді ... ... ... шомылдыру. Н.Шаханова баланы алғаш рет арнап ... ... ... ... суда ... ... өзі ... халықтар
мәдениетінде қойға табынуға қатысты ырымның ... бар ... ... ... ... жазады [30; 76].
Атқа табынуға қатысты баланы шомылдыру ырымы да ... ... деп ... ... ізі ... ... бесіктегі баланың
жастығының астына тастап қояды, кейде ізінің орта шетінен бір ... ... оны ... ... ... басына жастайды не сол топырақты суға
қосып, баланы шомылдырады. Бала шошыса да ... ... ... [31;
204].
Жоғарыда келтірілген ырымда аттың, оның тұяқтарының, мүмкін, су мен
топырақтың киелілігінен жапсарлас ... ұғым ... ... ... “тұлпар тұяғының ізі” деп аталатын жылқы тұяғының тас бетіне
ойылып салынған ... ... ... бар. ... ... ... ат тұяғының ізін ырымдау магиясына байланысты болса керек. Егер
біреудің жалғыз баласы ... ... ... ... тұяқ деу, ... сияқты есімдерді қою, күміс жамбыны формасында (тайтұяқ) құю тұяққа
қатысты магиялық сенімнен туған” [31; 204-205].
Баланың бәсіресі. Бала ... ... ... ... халқының
көптеген әдет-ғұрыптары мен салттарында айқындала түседі. Дәл осы әдет-
ғұрыптар мен ... ... ... фидеистік сөз семантикасының
киелі мәнін құрады. Бұл жағдайда киелі сөздің семантикасын біз қандай да
бір ... ... ... ... ... ... деп түсінеміз. Сөздің киелі мағынасына қарағанда киелі семантикасы
анағұрлым кеңірек, мазмұнды да көлемді, ол әрі ... ... ... ... ... бәсіресі» салтының этномәдени мазмұнын келтіреміз,
ол әр түрлі әдет-ғұрыптар мен ... өзге де ... ... бала ... ... ... ... бөлігінің
бірі ретінде енеді.
Сонымен: «Жаңа туған балаға арнап ат болатын құлынды атап қою ... Оны Ұлы жүз ... мен ... «бәсіре мал», «баланың
бәсіресі» деп атайды. ... жаңа ... ... ... ат ... атап қою салты бар. Бұл салтты ұлы жүз қазақтары мен қырғыздар
«бәсіре ... ... ... деп ... ... жүз бен кіші ... мал атадық, балаға ат деп ен салдық деген, яғни ... ...... ... ... берудің бірнеше түрі болған, бірде баламен бірге ... ... деп ... енді ... екі үш ... ... атайды.
Көбінде бәсірені баласы ат жалын ... міне ... 7-8 ... Оның ... мүмкіндігінше жүйрік, жорға сияқты ... ... ... Бәсіре тек жылқыдан қойылады және ол көп ... ... ... ... Баланың ата-анасы, туған-туысқандары бәсіре малды ешқашан
есінен шығармай, оған қатты көңіл бөледі. Оның аман-сау ... ... ... ... қатар бақылап отырады. Бәсіре малдың басына түскен
ауыртпалығы (ауруы, ақсауы, тау-тастан құлауы) арқылы ... ... ... ... ... әдет ... оны ырым еткен. Аңыз
әңгімелерде баласымен құлын күнінен ... ... ... иесі ... ... ... ... төмен салып, көзіне жас алып, қайғырып
тұратын болған. «Мал иесіне тартады» дейді ... ... [31; ... ... ... ... ... әрдайым оның атының да киелі
образымен байланысты болғандығы ... ... ... ... біз
ат пен адамның магиялық байланыс түрлерін көреміз, бұл ...... мен ... Бала ... ... да ... жүзеге асырылады, оған
малға, адамға және ат ... ... ... ... ... Мұндай
ырымға баланы үзеңгіден өткізу де жатады. Ол былайша сипатталады: «Баланы
қырқынан ... ... ... ... ... өткізіп алады. Атқа мініп тұрған адам оң ... ... ... ... сол ... ... таралғысынан өткізеді.
Баламен қатар тұқымы асыл тазы, ... ... ... үзеңгіден
өткізген. «Ит – жеті ... ...... ... ... Біздің
материалдарымыз бойынша, баланы үзеңгіден өткізу Шығыс ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі және
айрықша мән беріледі. Бала өсіп, ер жеткенде «Бәленнің үзеңгісінен өткен
бағы бар» деп ... ... ырым ... ... Жетісуда кездеседі,
бірақ шығыстағыдай дәріптелмейді, ал Батыс ... ... ... [31; ... ізі» деп жылқы тұяғының ізі түскен топырақты бесіктегі
баланың жастығының астына жастап қояды, кейде ізінің орта ... бір ... ... оны ... ... ... басына жастайды не сол
топырақты суға қосып, баланы шомылдырады [31]. ... ... ... тек ... ... ізі ғана ... саналған, келе-келе
бұл ғұрыптың ұмытылуына байланысты кез ... ... ізін ... қатар балаға қатысты келесідегідей ырым-жоралғылардың тобы бар:
Әйел, не ... ... ... ... ... үйге ... ... – олардың баласының белі бүкір болады немесе қисық өседі.
Бала алғаш жолаушы шыққанда той жасайды.
Сәби көзін ашып ұйықтаса – жары сұлу ... ... ... ... – елге ... азамат болып өседі,
бүкі түсіп ұйықтаса уайымшыл, жігерсіз болып шығады. ... ...... болады. Егер аяқ-қолынеркін ... ...... ... белгісі.
Шөбересінің алақанына су құйып ішкен қарт жұмаққа ... ... ... көк ат ... ... ... ... көк атты, көкжөтелдің емі не?» деп сұрайды. Ол нендей ем айтса,
ауру балаға соны қолданады.
Бесіктің бас жағына пышақ, ... ... ... ... ... тұяғын,
кірпінің терісін, жыланның бас сүйегін тағады.
Мұндайда шайтан, жылан, жәндік, тышқан келмейді деп жорыған.
Тіл ұшын жесе ... ... ... ... деп ... Таңдай
жесе шешен болады. Батырдың, ақынның, шебердің, палуанның сарқытын жегізсе
немесе олар сәбидің ... ...... жақсы қасиеті мен өнері балаға
қонады деген ырым бар.
Балаға қарғыс өтпеу үшін оны үш ... ... ... ... көз ... үшін күйе ... ... тоқтық тартса – тоқшылық болады.
Бала ішегін тартса – жаманшылық болады.
Бала тілін шығарса – тіл келеді, яғни хабар ... деп ... тілі ... ...... ... апарып бір қойды
сойдырып, соның көтеншегімен буындырады.
Бөбек алақанын шапалақтаса қуанышты хабар ... ... төс ... ... ... ... не босағаға
лақтырғанда жабысып қалса – ол ... аты ... ... бір үйде қыз туа ... ... бала ұл ... деп, оған ... қояды.
Қалы үлкейіп кетпесін деп қалымен туған балаға Қалдыбай, Қалдыгүл
деп ат қояды.
Үйдің өз сәбиі үйге ... деп ... ол үйге ... ... ... ... ... тымаққа салып, неше күні кем болса, сонша күн
кереге басына іліп қояды.
Сәби ... ... ... деп ... ол үйде той ... ... ... жақсы адам қайтыс болса, оның киімдері мен
тұтынған заттарын ырым етіп бөліп алады.
Несібесі көп, ... мол ... деп жаңа ... босағасын маймен
майлайды.
Қазақ басымыз көбеймей қалады деп адам санамайды.
Біреу қайтыс болды деп ... ... ол тірі ... ... ... екен» деп ырымдайды.
Сәби алып отырған біреудің үстіне сиіп ... құт ... ... ... ... көп ... деп ... Адам денесіне байланысты қалыптасқан ырым-жоралғылардың тілдік
сипаты
Әлемнің көптеген ұлттық ... адам ... адам ... да бір ... ... ... қарастырылады. Мысалы, киелі
(ғарыштық) жоғарғы жақ ... бас, ... ... Адам ... бас киімді басу, тебу, орамалды басқа адамға беру, әйелдің, бас
киімсіз ... ... ... ... ... ... ... болады. адам басының киелілігі «қарын шашты» қырып тастау және ұл
балалардың желкесінде шаш, яғни «айдар», қыз ... ... ... ... ... ... ырымдардан да аңғарылады [33, 168].
“Жақсы адамға, сүйкімді балаға, жүйрік атқа, сұлу қызға көз тиеді”
деген түсінік ... де бар. Көзі ... ... “көзі бар” дейді [33; 168].
Адамның дене мүшелері белгілі бір ырымдар мен жөн-жоралар құрылымында
қамтылған, мысалы, “…халық ... ... тағу ... ауруына ем болады,
қол тазалығын (ырымдық) күшейтеді, қорқынышты түстер көрген кезде ... ... деп ... Әсіресе, білезіктер тіршілік ету күшін
ұстап тұрады. Қазақ әйелдерінің дәстүрлі санасында мынадай түсінік әлі ... егер ... әйел ... ... шашы ... ... болса, онда
оның күші бірте-бірте алақаны арқылы шығады, ... ... да ... ... тағады, соңғы күштерінен айрылып қалу үрейінен кемпірлердің
де білезік тағуының мәні осында. Осындай пайымдау-ұғымдар негізінде баланың
қолына қара-ақ, ... ... ... ... [34; ... ... кейіпкер “Қыдырдың алты саусағы болады немесе ... ... ... ... ... бар [34; ... қатар адамның шашы да магиялық күшке ие деп есептеледі, шаш
жанды, онда тіршілік күші бар, сондықтан да бұрымды ... ол ... ... ... [35; 56].
Біреудің шашы арқылы оның тіршілік күшінің белгілі бір ... ... ... ... бар. Әсіресе, босану, ауыру кездерінде өзге
ұлт өкілінің шашы сеп болады деп ... [36; ... дене ... белгілі бір ырымдар мен жол жоралар
құрылымында ... ... ... арасында білезік тағу буындар ауруына
ем болады қол тазалығын (ырымдық) күшейтеді, қорқынышты түстер көрген кезде
жын ... ... деп ... Әсіресе білезіктер тіршілік ету
күшін ұстап тұрады. Қазақ әйелдерінің дәстүрлі санасында мынадай ... де бар, егер жын ... әйел ... ... шашы ... ... онда оның күші бірте бірте алақаны арқыл ... ... ... ... ... ... ... соңғы күштерінен айрылып қалу үрейінен
кемпірлердің де ... ... мәні ... Осындай пайымдау ұғымдар
негізінде баланың қолына қара ақ, қызыл көк ... ... ... ... киім ... – оның ... қиып ... жілік ұстатпайды. Ұстатса күйеуге шықпай оң жақта көп ... ... ... шашы ... деп ... ... ... адамның шашы да магиялық күшке ие деп есептеледі, шаш
жанды, онда тіршілік күші бар, сондықтан да ... ... ол ... ... ... [35, ... шашы ... оның тіршілік күшінің белгілі бір ... ... ... ... бар. Әсіресе босану, ауыру кездерінде өзге ұлт
өкілдерінің шашы сеп ... деп ... [36, ... басы ... деп бөтен адамға бас киім бермейді ... ... ... адам ... ... адам ... ... мен анатомиялық органдарына (мүшелеріне)
киелі ... ... мен ... тән ... көрсетеді. Адамның
дене мүшелерінің киелі қасиеттері мен ... ... ... ... ... шашын жайды, мойнына бұршақ салды, ... ... ... ... Үйге, баспанаға қатысты қалыптасқан ырым-жоралғылар
Адам қолымен жасалған заттар мен құралдар ... ... ...... және ... деп ... ... ие бола алады. Адамның заттық әлемінің «заттылығы» мен «таңбалығы» Ю.
М. ... А. Я. ... В. В. ... В. Н. Топорев, П. Г. Богатырев, Т.
В. Цивьян, А. К. Байбурин, Х. А. Арғынбаев, Б. ... З. Ж. ... К. ... Н. Ж. Шаханова және т.б. көптеген ғалымдардың еңбектерінде
атап көрсетілген.
Заттардың утилитарлық (профандық) және ... ... қос ... ... ... ... ... болады,
мұның ішінде заттың (құралдың, киім-кешектің, ... және ... ... сакральды болып табылады. Мысалы, қазақ киіз үйінің
құрылымындағы және тіршіліктің кеңістігіндегі заттар (бөліктер) – ... ... ошақ және т.б. ... ... атқара отырып, семиотикалық
мәні бар сакральды мазмұнға да өте бай болып келеді. Н. Ж. Шаханова ... атап ... ... Сібір, монғол, түркі халықтарындағы секілді
қазақтарда да киіз үй ... ... ... ... оң жақ ... жақ, бұл, ... ерлер жағы - әйелдер жағы деп түсіндіріледі; сакральды
деп есептелетін бөлігі (төр – кіре ... ... ... бөлігі
(есік маңындағы кеңістік) . киіз үйдің семантикалық ортасы, сол сияқты ... ... ... ... ... табылады.
Сакральдылық деңгейі жағынан шамалас, семантикалық мәні бар және
аиіз үйдің тіршілік ... ... ... төр, ... ... мпен ... тәрізді бірқатар нысаналарды да атап кеткен
жөн. Бұлармен көп жағдайда әмбебап сипатта болып ... ... ... ... ... ... тіліндегі семиотикалық ... ... ... ... ... ... кезінде фидеистік лексикалық бірліктердің
тек номинативтік мәнін ғана ... ... ... ... ... ... де негізге алған жөн.
Төрт түлікке қатысты бақан (дарақ) ... ... ірі мал туа ... ... ... ... ... өткізіп,
көтермелейді, ал ұсақтың саулығын бақан астынан өткізеді: пішкен қозы,
лақты бақанның үстінен ... ... ... туған төлге бақан ұшын
тигізіп, “кет, пәлекет, кет!” деп ... ... төл ... ... тыс
көбейіп, толастамаса, бақанның ұшымен қошқардың күйегін ұрып, дом жасайды;
сатқан малына бақанның басын тигізіп, “мал басы сенде ... де, ырыс ... деп ырым ... [37; ... да ... мәні болды. “Босағада отыруға, сондай-ақ тұруға
тыйым салынады. Босаға жоғарыдағыдай ретпен “оң босаға”, “сол босаға” ... ... ... жақ ... ... аяқ жақ” деп те аталады.
Жиындық тамақтануда босағаға отыруға тура ... киіз ... ... яғни ... жапсарлас 3-4 сағанағы тұсына ... ... ... [38; ... ... той ... ... жоралар бар: “Босағасына мал,
ал “келіннің оң қолтығынан ұстап, ... отқа ... ... оң аяғымен
аттатқызып, үйге кіргізеді” [35; 152].
Босағада тұрма. Босағаң берік болсын! және т.б. ... ... ... ... киіз үй ... оның әр ... ... көшпелі
қазақтардың көне баспанасының ішкі тіршіліктік кеңістігі өзінің бойында
таңбалық киелі мәнді ... ... ... және ... ... баспанаға байланысты қалыптасқан ырым-жоралғылары үлкен
сакральдық сипатқа ие екендігін айтпасқа болмайды. Мәселен, үйге ... бос ... ... ... да ... ... ол төмендегідей түрде
қалыптасқан:
Үйге жылан кіріп кетсе, оның басына ақ (сүт тағамын ... ... ... ... да ақ ... ... ... мәтел бар.
Құлаған үйдің, мал қорасының ішіне адам ... ... ... ... шаңырағына қарлығаш ұя салса, ол үй балапан ұшып кеткенше
көшпейді, ұясын бұзбайды.
2.3 Қазақ ... ... ... қалыптасқан ырым-жоралғылары
Тоғыз қазақтың дәстүрлі мәдениетінде де үлкен орын алады. ... беру ... ... ... ... ... ... (құн
төлеу, әр түрлі айып төлеу т. б.), ... бас ... ... (ат ... ... сүре айтыс, т.б.).
Академик Ә. Қайдар тоғыз санымен байланысты жоралғы жөнінде ... ... ...... көне дәстүрлерінде жиі қолданылып келген
сыйлық пен айып ... ... ... ... оның мөлшері қазақ арасында ... ... ... ол ... ... ... ... сыйдың
қымбат-арзандығына байланысты өзгеріп тұрған. Алайда ... ... ... ... мен ... саны айыптың барлық түрінде де ... [11; ... ... сөз тіркесі жайында тілші-гылым Н.Уәлиұлы былай ... ... ... қазақтың байырғы тұрмыс-салтына байланысты қалыптасқан
сөз тіркесі. Әуелде тоғыз беру ... ... ... ... пайда болғаны еш
күмән туғызбайды: тіпті қазақтың ... ... ... жері жоқ ... ... тоғыз берудің өз жолы, өз жүйесі
бар. Тоғыз қадірлі қонаққа, ... ... сый – ... ... беріледі.
Тоғыз жол-жоралғы жөнінен. Сондай-ақ үйлену ... ... ... ... ... тоғызды кез-келген тұста емес, күйеу ұрын ... ... құда ... деп ... ... ... тағы бір ... жігіт құдалық жолмен емес, алып қашқан жағдайда ... жағы ... үш ... ... атайтын болған. Тоғыз айып-ажыға беріледі (құн
төлеу, әр түрлі айып төлеу, т. б.” [53; 2].
Тоғыздардың құрамына қарай бас ... орта ... аяқ ... – әр ... өз
ішінде: “жанды тоғыз (тірі тоғыз), “жансыз тоғыз” немесе “өлі тоғыз” болып
бөлінеді. Осы ... ... ... ... ... тұрған, әрине,
тоғыз санының астарында “киелі”, “қасиетті”, деген мән-мағына,
көмескіленген сенім жатыр
Киелі, қасиетті сан атауларының ... ... ... үшін ... бірі – ... “Қырық санының қасиеттілігі де, киелігі де, баланың
ана құрсағында қырық апта болуынан бастау ... – деп ... А. ... Ж. ... [54; 155]: ... 40 ... сиқырлы қасиеті адамдардың
өмірге келуімен тікелей байланысты болған, - деп есептейді зерттеуші ... – Ол ең ... ... ... ... ... ... күнге дейін бөбекті тұз бен сабынды суға аралыстырып шомылдырып отырған.
40 күн өткенде, нәрестенің ... ... сүт ... мен ... ... ... ... шығару кезінде төбесіне 40 қасық су құяды. Шала
туған баланы 40 күн тұмаққа салып асырайды. Міне мұның бәрі ... ... ... ... ... ырымдар болса, адамның өмірден кетуіне
байланысты ырымдар мен тиымдар төмендегідей болып келді. ... ... ... ... ... 40 ... дейін шырақ жағып қояды. Осы күндері
адам жаны ... ішін ... ... көрінеді. Сондықтан мәйіт жатқан жерге
40 ... ... адам ... ... оның пайдаланған заттарын таза
күйінде шегенің басына, болмаса есіктің босағасына іліп ... ... ... ... жасаушы қара күштер, үйдің ішінде қалып ... ... ... ... ... кетсін деп ырымдаған. Осы күндері
әйелдер дауыс көтеріп, тек күн батқанша ... ... ... ... ... Адам ... соң 7 ... кейін жетісін, 40 күннен кейін қырқын
берген. Тірі адамдардың киімдерін есік босағасына ілдірмейтін ... ... ... ... ... киіз үй ... ит сарып кетсе, құт ... деп ... ... ... адамға дәм ауыз тигізеді, әйтпесе күйеуің
немесе келіншегің тастап кетеді ... ... оны ... не бас жібімен бермейді, малдың басы
кемиді деп ырымдайды.
Мал төлдеп ... ... мал ... ... ... ... ... естірткенді немесе жаназаға шақырғанда ғана
атпен шауып келіп шеткі үйге хабарлайды. Ол ... иесі ... ... ... ... отырғанда сәби түшкіріп қалса, шын айтқаны деп
ойлайды.
Қолды жуғаннан кейін оның суын ... ... ... ... ... аяғы ауыр әйел ... суға бармайды.
Аспаннан ағып түскен жұлдызды көргенде ... ... ... ... немесе малға біреу сұқтанып қараса, ... ... ... ... ... қаратып киген жаман істің белгісі.
Жас адамдар «басым ауырды» десе, ... бас ... ... ... ... ... деп жаңа үйленген жастардың төсегін арша
түтінімен ыстайды.
Қазақ түнде мал санамайды, ол жаман ырым. Адам ... басы ... ... не тілін тістеп алған адамның үйіне ашыққан кісі келеді.
Ішіп отырған шайыңа сама (шамба) ... – оған ... ... ... келген адамға дәм таттырып шығарады.
Қазақ таңертеңгі асты тастамайды, кешкі асты бақпайды.
Бір үйге ... ... ... адам ... ... ... бір тізесін
бүгуі керек. Өйтпесе келген үйдің сиыры түрегеп бұзаулайды дейді.
Оң көзің тартса – қуанасың, сол көзің тартса ренжисің.
Алақаның ... – ақша ... ...... қиын ... – олжаға кенелесің.
Адам түшкірсе «жәрәкімалла», мал түшкірсе «түш жануар» дейді.
Алдыңнан қара мысық кесіп өтсе жолың болмайды.
Жүргіншіге түзге ... әйел ... оның ... жолы ... мойыны құяңнан қарысып қалса, кербез кісінің сыртынан ... ... ... ... не іс келмейтін адам бір жақсылық жасаса – жерден шөп
алып сындырады.
Тамақ ішіп отырған адамның ыдысына шыбын, көбелек тағы ... ... ... оның ... көп ... ұлыса – жамандық болады.
Мысық тіреу, босаға тырнаса, ауа райы бұзылады.
Жылқының жусауын, қотанда жатқан қойдың тынысын, малдың ... ... ... болады.
Құмырсқалар күндіз илеуіне асығып кіріп жатса, ауа райы бұзылады.
Тамақ ішіп отырғанда біреудің қолындағы ыдысы ... ... ... ... жіберді дейді.
Жазда үйге құйын келе жатса, үлкен-кішілер қолына таяқ ... ... ... бар, ... таздың үйіне бар» деп қуалайды.
Үлкен кісілер қонақтан шықса, сол үйден дәм алып, келініне береді.
Олай болмаса, ... ... жас ... төсі ісіп ... ... атаға толмай некеге рұхсат ... Бұл ұлт ... ... ... ... ... ... денсаулығының жақсы болуы
үшін жасалған.
Баланың кіндігін кесу инабатты, жақсы әйелдерге тиген.
Жиеннен нағашының жолы үлкен («Нағашымен ... жиен ... ... ... ... ... ел-жұртқа хабарлайды. Мал иесі сүйіншісін
беріп, малын әкетеді.
Араздасқанды ел ағалары татуластырады.
Үйленген ұлдарға әке-шеше енші беріп, ... ... ... ... әке-шешелеріне, жақын туысқандар, үлкендеріне
қыстан сыбаға жібереді.
Үйге келген кісіні жылы шыраймен қарсы ...... жас ... – қарт ... жас ақын – аға ... береді. Бұл мәрттіктің, қазақтық қалыптың белгісі.
Туыс-туған, ілік, ... ... тұру ... ... ... ... шақыру, олар шақырғанда кешікпей
бару ежелден қалыптасқан дәстүр.
Кірдің суын аяқ басатын ... көз ... ... ... сәттерде жолдасын жолға тастамайды.
Біреудің үйінде ірілік, дөрекілік жасамайды. ... ... ... деп зіл айтады.
Үйге келген кісіге «сен кімсің?» демейді, ықылас білдіріп, төрге
шақыру ата дәстүрісіз.
Қонақтың көлігін ... ... ... сұрау қазақ әдетінде жоқ,
ұят іс болады.
Қонақ ... үй ... ... ... үй ... ренжу ұлт әдетінде мүлде жоқ.
Қонақтың киімін кимейді.
Күйеу бас ұстамайды.
Күйеу мен қыздың төл сыбағасы – төс пен ... ... ... ... да, ... бар адам бас ұстамайды.
Қонаққа үй иесі аттанарда «бұйымтайыңыз бар ма?» деп сұрайды. Бұл
«тілегіңіз, қалағаныңыз бар ма?» ... сөз. ... ... ... ... ... ұғымын ашудың обьективті және убьективті себептері бар,
обьективті ... ... ... ... ... әдет ... ... сенім т.б.) және материалдық (тамақ, үй ... т.б.) ... тіл, ... ... ... демографиялық жағдай сияқты белгілерді жатқызады. Ұлттық таным,
нақты этникалық топпен ортақтықты ... және сол ... ... тәрізді субьективті белгілер аталған обьективті шындықтың
көрінісі, оның ... ... ... этнос ұғымына қатысты обьективті,
субьетивті компоненттердің ара жігі толық ашылған мәселе қатарына жатпайды.
Этнос тарихы тіл ... ... азды ... ... ... ол
экстралингвистикалық: экономикалық, қоғамдық әлеуметтік саяси себептерге
байланысты болып келеді де, тіл және ... ... ... ... ... ... экономикалық т.б. процестерден туындайтын
өзгерістері ... ... сол ... ... ... ізі ретінде
сақталып қалады.
Тіл мен этностың қатысты мәселесі тіл ғылымы сияқты байырғы ... ... ең ... ... ... ал территориялық тұтастық,
мәдениет, этнос ретінде өзін өзі ... ... ... шаруашылық
экономикалық ареал, әлеуметтік организм және ... тип ... ... ... ... ... белгілері.
Қазақ тіліндегі тілдік құбылыстар этнолингвистикалық ... ... ... тіл ... ... ... ... академик Ә.Қайдар екендігі белгілі, ғалымның айтуынша, қазақ
этнолингвистикасындағы принциптердің бірі ... ... ... мән-мағынасын этностық таным тұрғысынан ... ашу, ... ... ... ... мен ... деректерді түгел сөйлету, тілдің өзіне
тән бояу-нақышымен бейнелі де көркем түрде суреттеу” болып табылады.
Қазақ халқының ... ... ... барысында біз олардың бірнеше ірі микротоптарға ... ... ... да ... ... қалыптастырып кеткен салт-
санасының, дәстүрінің озық үлгілері болып табылады.
Қазақ ... ... ... әсер ... тіректер деп мыналарды көрсетсек болады:
1. Қазақ халқының ислам дінінде болуы. Ислам діні ... ... ... ... ... мойындап, «Құдай бар» деп таныған
болатын. ... ... ... ... ... ... ... сол себептен. Және ислам дініндегі киелі кітап Құранда
айтылған Алла ... ... мен ... ... ... ... өсиетке толы хадистері түркілік дүниетанымның жаңғыруына алып
келген. Орта Азияны жайлап жатқан ... ... ... ... ... ... ... жөнімен сабақтастырды. Ол туралы
ғалымдардың да айтар уәждері ... ... ... ... ... ... соң, ... халқының рухани өміріне үлкен әсер етті. Араб-
парсы сөздері қазақ тіліне енді. Мәселен, ... ... дін, ... ... ... уәжіп, қазы, имам, шариғат, пір, бейіс, ... ... діни ... тыс ... әдебиет, әділет, бақыт, дүние,
табиғат, ғылым, кітап, дәстүр, қағида, т.б».
«Халқымыз сенген соңғы дін – ... діні ... ... қауымы
арасында «ескіні жойып, жаңаны орнату» жолы арқылы ... ескі мен ... ... ... жолымен жүрді. Ислам діні көшпелі ... ... ... ... ... халқының көшпелі тұрмыс кешуі. Халықтың тұрмысындағы,
отбасындағы барлық жағдайлар космологиялық ... ... ... ... ... төрт ... сай ... халқының
көктемде – көктеуге, жазда – жайлауға, күзде – күздеуге, қыста – қыстауға
көшіп отыруының ... ... ... ... ... жөн-жоралғы, салт-дәстүр үлгілерінің бір жағынан, этноэкологиялық
тәрбиеге үйрететіні көрінсе, екінші жағынан, оның ұрпақ үшін шексіз, баға
жетпейтін ... мұра ... ... Яғни ... төрт мезгілі сайын
қоныс ауыстырып отыру мәңгілік ... ... ... ... ... ... тоздырмау, оның сай-саласын, тасын, бұлағын
құрметтеу деген ұғым да халықтық санада қатар ... ... келе ... ... ... ... әлі де
тереңдете зерттеуді қажет ететін дүние.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Степанова Ю.С. Методы и принципы современной ... ... ... А. ... ... ... ... ключевых слов.
–Москва, 2001.
3. Сұлтан Ж.И. Тілтанымдағы антропологиялық ... ... ... ... дисс. қолжазбасы. 10.02.02. Алматы,
2006. -129 б.
4. Гумбольд В. Избранные труды по языкознанию. –Москва, 1984. -397 с.
5. Потебня А.А. ... и мир. – ... ... ... А.Т. Образно-фоновая основа устойчивых выражений, образованных
на основе лексики скотоводства в казахском языке // Известия АН ... ... 1987, ... ... В.Н ... фразеология. – М., : ... ... ... 1996. – 288 ... Тіл мен ... // ... мәдениеттану ой-санасы. – Алматы,
2005.
9. Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің
лингвомәдениеттанымдық мәні. Фил.ғыл.канд. дисс. қолжазбасы. – Алматы,
2001
10. Снасапова Г. ... ... ... ... ... ... дис. ...... 2003
11. Қайдар Ә. Қазақ этнолингвистикасы//Қазақ ... ... ... ... ... языка. Алматы: Ана тілі, 1998
12. Манкеева Ж.А. Мәдени лексикасының ұлттық ... ... ... ... Н. ... тіліндегі табиғат құбылыстарының туатүп
атаулары. Филол. Ғылым.канд. дисс. автореф. Алматы, 1995
14. Өмірбекова М.Ш. ... ... ... ... ... Филол.ғыл.канд.дисс...автореф. Алматы, 1996
15. Ташауов Ә.С. «Кодекс ... ... ... ... ... ... топтары. Филол.Ғыл. Канд.дисс...автореф.
Алматы, 1995
16. Жанпеисова С.Е. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... бойынша) Филол.ғыл.канд.дисс.автореф.
Алматы,1996
17. Кейкин Ж. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасында таралуы/ Әлем діндерін зерттеу
журналы, 1986, №1
19. Мыңжани Н. ... ... ... ... таралуы // Шыңжан қоғамдық
ғылым. 1990, №1
20. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Бірінші кітап. ... ... ... Ғабитханұлы Қ. Қазақ мифологиясының ... ... ... ... ... ... мен Рубруктың шығыс елдеріне ... ... ... Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. –Алматы, 1949
24. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. –Алматы: Ғылым, 1987
25. ... С. ... ... ... ... ... Дайк-
Пресс, 2004
26. Аронов Е.Г. Этнолингвистическая природа народных космонимов в
казахском языке. Автореф. дисс…канд. ... ... ... ... ... ауыз ... Жинақ. –Алматы, 1994.
28. Шоқпарұлы Д. Бесікке бөлеу-бабалар дәстүрі //Қазақтың ... мен ... ... және ... ... ... ... ғылыми баспа орталығы, 2001
29. Қалшабаева Б.К., Байғабатова Н.К. Жетісу ... ... ... ... // ... әдет-ғұрыптары мен салт-
дәстүрлері: өткендегісі мен бүгіні. Мақалалар жинағы. Алматы: ... ... ... 2001
30. Шаханова Н. Мир традиционной культуры казахов (этнографические
очерки). Алматы: Қазақстан, 1998
31. Тоқтабаев А.У. ... мал ... ... ... ... //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері:
өткендегісі жэне бүгіні. Мақалалар жинағы. ... ... ... ... ... ... Т., Дәулетқұлова Ш. Ат жалын ... ... // ... 1986, № 2
33. Қыдыралин Ү. ... ... ... ... ... мен ... ... және бүгінгі.
/Мақалалар жинағы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа ... ... А. ... төменгі ағысында тұратын қазақтардың әдет-
ғүрпы мен салт-дәстүр ерекшеліктері // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен ... ... және ... ... жинағы, Алматы: «Ғылым»
ғылыми баспа орталығы, 2001
35. Диваев А.А. Приметы на ... ... // ... ... 1901 ... ... Л. Из киргизских поверий // Труды Оренбургской ученой архивной
комиссии. Оренбург,1916. вып.35
37. ... Б. ... төрт ... ... ... ырым, жосын-
жоралғы, әдет-ғұрыптары// Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері:
өткендегісі мен бүгіні. ... ... ... ... ... ... ... Қатранұлы Д. ... ... ... ... жүйесі // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері:
өткендегісі және ... ... ... ... ... ғылыми баспа
орталығы, 2001
39. Қайрат Ғабитханұлы. Наным-сенімге байланысты қазақ ... ... ... ... ... ... ... 1995.
40. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. Алматы: ... ... ... Ж. ... ... ... 1987
42. Марғұлан Ә. Ойсылқара // Жұлдыз. 1984, №4.
43. Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл. ... ... ... В. К вопросу о погребальных обрядах турков и монголов //Соч.
Т.Ч.М., І966.
45. ... А.Т. ... ... ... в ... ... Алматы,1991.
46. Арғынбаев X. Мал киесі // Парасат. 1996. №3
47. Тұрысов Е. Бәйдібек. Шымкент, 1992.
48. Кәмалашұлы Б. ... ... ... ... ХІХ ғ.
соңғы жартысы-ХХ ғ.)Тарих ғыл.канд...дис. Алматы, 1997.
49. Марғұлан Ә. X. ... ... ... б. ... ... ... Алматы, 1995
50. Есенберлин І. Қаһар. Тарихи роман. Алматы,1969.
51. Райсов А., Садықова Г. ... ... сыры мен қыры ... ... өлім бар. Алматы: «Арыс» баспасы, 2004
52. Шомбал-Кукашев Р.К символике старинного ... ... ... шешу» //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және
бүгіні. ... ... ... ... баспа орталығы, 2001
53. Уалиұлы Н. Фразеология және тілдік норма. Алматы, 1988
54. Машанов А., ... Ж. Бір ... ... сыры. //Жұлдыз, 1968, №4

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту84 бет
Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер63 бет
Адам өмірінің мәні21 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«Егемен Қазақстан» газетіндегі білім реформасы мәселесінің насихатталуы53 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Адам құқығы мәселесінің халықаралық қатынастарға тигізер әсері6 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь