Көне түркілердің жазба мәдениеті

I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1. Көне түркілердің жазба мәдениеті
2. Көне түркілердің әдебиеті
3. Уақыт туралы түсінігі
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Өзектілігі.Ұрпақган-ұрпакқа мұра болған руналық жазба ескерткіштер (V-VIII іт.) қазақ және өзге түркі халықтарының көне дәуірде мәдени деңгейінің өте жоғары болғандығын дәлелдейтін баға жетпес асыл қазына. Бүкіл әлемге танылған түркі руналық жазбалары атақты Египет перғауындарының қорғандарынан табылған шумер жазуларымен дәуірлес болып келеді. Ұлттық ғылым тәуелсіздік алған 10 жыл ішінде түркітану бағытында біршама жетістіктерге жетті. Қазақ және өзге де түркі халықтарының этносы мен мемлекеттігін, тілі мен графикалық жүйесін (жазбаларын), тарихи-мәдени және этносаяси жағдайын ғылыми түрде жан-жақты әрі жүйелі зерттеу түркі тілдес халықтар үшін, оның келешек ұрпағы үшін құнды қазына болып табылады. Қазақстан мен Орталық Азия және Онтүстік Сібір жерлерін мекендеген түркі тілдес ру-тайпалар бірігіп, VI ғасырдың, орта шенінде "Түрік кағанаты" деген атпен өз алдына мемлекет қүрғаны тарихтан белгілі. Осы кағанаттың құрамына енген тайпалық, одақтар бір кездерде өз елі мен жерінің бостандығы, тәуелсіздігі үшін алапат қақтығыстар мен жойқын соғыстарды басынан кешті. Тұс-тұстан қаумалаған дұшпандардың шапқыншылығынан қорғанған түркі ру-тайпаларының жорықтары қол бастаған ержүрек, дана іскер басшылардың ерлік істерімен, оған тіреу болар ел бірлігімен жүзеге асты. Ұрпаққа өнеге болар атақты Күлтегін, Тоныкөк, Білге, Бумын кағандар әрі тарихи, әрі әдеби дастан жырлардың кейіпкерлеріне, сомды тұлғаларына айналды. Ардақты есімдерді ел жадында сақтау үшін сол заманның данагөй білімдарлары өркениеттің белгісі болып табылатын түркілік сына жазумен тас бетіне түсірді. Түркі тайпаларынан қалған бұл ескерткіштер көне дәуірдің қоғамдық-мәдени, әрі әдеби тұрмыс-салт өмірлерінен хабар беретін жәдігер қазына ретінде бүгінгі күні барлық түркі тектес халықтарға ортақ мұраға айналды. Түркінің сар даласының ішкі сырын бойына сіңірген таңбалы тастар қас батырдың ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының шындығы мен қайғы-қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп, еш өзгерместен күні бүгінге жетіп отыр.
Мақсаты.Орхон-Енисей ескерткіштерін зерттеу. Орхон-Енисейден табылған уақыт түркі тілдерінің даму тарихы.
Міндеті.Осы тақырыпты зерттей отырып,Орхон-Енисей жазбалары туралы мәліметтерді қайта жаңғырту.
1. Бартольд В.В. 1968ж
2. Бейсенбайұлы Ж. Бітігтастағы Білге танушы «Егемен Қазақстан» 2002ж
3. Ертедегі қазақ әдебиеті, Хрестоматия, Күлтегін. (кіші жазу) Алматы, 1967ж
4. Есенқұлов Е. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы, 1976ж
5. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, Ана тілі 1991ж
6. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Алматы, Жазушы 1990ж
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1. Көне түркілердің жазба мәдениеті
2. Көне ... ... ... ... ... Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Өзектілігі.Ұрпақган-ұрпакқа мұра болған руналық ... ... ... іт.) ... және өзге ... халықтарының көне дәуірде мәдени деңгейінің
өте жоғары болғандығын дәлелдейтін баға жетпес асыл ... ... ... ... ... ... атақты Египет перғауындарының
қорғандарынан табылған шумер жазуларымен дәуірлес болып ... ... ... ... 10 жыл ... ... ... біршама
жетістіктерге жетті. Қазақ және өзге де ... ... ... ... тілі мен ... ... ... тарихи-мәдени және
этносаяси жағдайын ғылыми түрде жан-жақты әрі жүйелі зерттеу түркі ... ... оның ... ... үшін ... ... болып табылады.
Қазақстан мен Орталық Азия және Онтүстік Сібір жерлерін ... ... ... ... VI ... орта ... ... кағанаты"
деген атпен өз алдына мемлекет қүрғаны тарихтан ... Осы ... ... ... ... бір ... өз елі мен ... тәуелсіздігі үшін алапат қақтығыстар мен жойқын соғыстарды
басынан кешті. Тұс-тұстан қаумалаған дұшпандардың шапқыншылығынан ... ... ... қол ... ... дана ... ерлік істерімен, оған тіреу болар ел бірлігімен жүзеге ... ... ... ... ... Тоныкөк, Білге, Бумын кағандар әрі
тарихи, әрі әдеби дастан жырлардың кейіпкерлеріне, ... ... ... ... ел жадында сақтау үшін сол заманның данагөй
білімдарлары өркениеттің белгісі болып табылатын түркілік сына ... ... ... ... ... ... бұл ескерткіштер көне дәуірдің
қоғамдық-мәдени, әрі әдеби тұрмыс-салт өмірлерінен хабар ... ... ... бүгінгі күні барлық түркі тектес халықтарға ортақ мұраға
айналды. Түркінің сар даласының ішкі сырын бойына ... ... ... ... ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының шындығы мен
қайғы-қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп, еш өзгерместен күні ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінің даму тарихы.
Міндеті.Осы тақырыпты зерттей отырып,Орхон-Енисей жазбалары туралы
мәліметтерді қайта жаңғырту.
Көне түркілердің зерттелу деңгейі.Көне ... жазу ... және ... далаларына таралған жұмбақ жазулардың бар ... ... орта ... ... еді. Оларды «Руна жазулары», ... ... ... ... сыры ашылмаған» таңбалар деп
атайтын. Ол кезде әлем ғалымдары ... бұл ... көне ... ... ... ата-бабалары) мұрасы деп ... ... ... ... ... ... ... Минусинск ойпатында іздестіру жұмыстарын жүргізіп, Д.Г.
Мессершмидт және Ф.И. фон ... ... ... ... көптеген
материалдар жинақтады. Жиалған деректер ғылыми тұрғыдан екшеліп, 1729 ж. ... ... ... ... ... ... көріп, Еуропадағы барлық Шығыстанушылардың қатты қызығу
нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де ... және ... ... жариялады. Оқылудың әртүрлі
жолдары ұсынылғанмен, қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... Минусинск аймағынан табылған бұл жазулар үзік-үзік
және ... ... ... мәліметтердегі көшірмелердің көрінісі тым
қысқа-қысқа және жазулардың өзі жартылай өшіп қалған болатын.
1889 жылы Н.М. Ядринцевтің ... ... ... ... ... толық сақталған және көлемді үлгілерін ғылыми ортаға әкелді. Енді
бұл жазуларға қарап, оның дыбыстық құрылысы мен ... ... ... ... ... болатын еді. 1893 жылы дат  филологі В.
Томсен (Дания) бұл жазуларды ... ... ... ... ... В.В.
Радлов Орхон жазуларының оқылуын және ... ... 1895 ... да ... мен аудармалары жарыққа шығарылды.
Көне түріктердің деректі ... ... ... ... ... ... ... Брахми және Кхарошхи жазулары таралған.
Бұлар Көне Үндістаннан келген. Ғұн заманынан қалған ... ... ... ... ... «шаньюй» (Моде шаньюй) деген ... ... ... деп ... ... ... Бұл – ... «асқақ»,
«жоғары» деген мағына береді де қазіргі ... ... ... ... ... таулар», «Заңғар көк» сияқты тіркестерде кездесіп отырады.
Көне Қытайлықтардың б.з.б. дәуірлердегі ... ... деп ... осы
жазу. Кейін б.з.б. 3 ғасырлардан бастап далалыққа Соғды жазулары ... ... ... ... б.з.б. 3 және б.з. 5 ғасырлары аралығында
кеңінен қолданылған. Мысалы ... ... ... табылып
отырған «Күлтөбе жазулары» б.з.б. 2-1 ғасырларға жатады. 
Көне Түркі жазулары негізінен 6-10 ғасырлар аралығында Ұлы Түркі ... Көк ... ... ... ... ... ... Таралу
аймағы Монғолия-Сібір далаларынан ... ... ... және ... Чувашия аймақтарына дейін кездесіп отырады. Көне Түркі жазуларының
орнына далалыққа көне Ұйғыр жазулары келді. Бұл ... ... ... деп ... Оның ... Манихей дінінің таралуына байланысты
болды. Кейін бұл жазуларды Ислам дінінің ... ... Араб ... ... ... осы Араб ... ... қазіргі Түркі
халықтары Латын және Кирилл әліпбилерін қолданады. ... ... ... ... ... жазуларды тілдік, әдеби, тарихи және
саяси-этникалық жақтан жан-жақты зерттеу үшін көне мұралардың географиялық
жағдайын ... ... ... ... ... қазақ халқының көне мәдени
ошақтары мен тарихи орындарын анықгау, оның мәні мен мағынасын, ... ... білу тек ... ... ғалымдардың ғана емес, ол
мемлекеттің алдында болашақ ұрпағы үшін ... ... ... ... болуы керек.Қазақстанның орталық және оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... мұражайлар мен
арнайы тарихи ескерткіштерді сақтау, ... ... ... ... қасы.
Ал соңғы жылдары Талас өзені аңғарлары мен сол ... ... ... ... ... мүлдем назардан тыс қалып
қойған. Қазіргі Тараз қаласы мен оның ... ... мен ... ... Қазақстандағы Ұлытау мен Болаттау аймақтарына арнайы
зерттеу жұмыстарын жүргізетін шағын экспедициялық топ ... ... ... ... ... деген ниетпен ата-бабаларымыз қалдырып
кеткен жазу-сызулардың каншасы табылар еді. Бұған айқын мысал ретінде XIX
ғасырдың ... ... ... XX ... 70-ші жылдарына дейінгі
аралықта іздестіру нәтижесінде табылған ... ... ... ... ... ... ... елеулі, кезеңді оқиғаларын заманының белгілі ақын-
жазушылары ... ... ... ... ... өнерінде бейнелеп қалдырған.Тек түркі халықтары мәдениетінің ғана
емес, сонымен бірге ... ... жүзі ... ... елеулі орын
алатын ондай ескерткіштердің мәні өте зор. Сондай ... ... ... ... де
көптеп жасалғандығы біздің халқымыз үшін үлкен мақтаныш.
Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ең бір ... ... ... әйгілі
болған ақын тас, жыршы тас – Орхон ескерткіштері (VІІІ ғ.). V-IX ... ... ... ... Орта және ... Азия жерінде жазу,
сызу, егін, әдебиет өнері, ... ... діни ... Орхон
жылнамасы мен Талас аңғарынан табылған ескерткіштері айғақ. Орхон-Енисейден
табылған уақыт ... ... даму ... ... ... ... сай
келеді. Шығыс Түркі құрамында өмір сүрген тайпалар осы Орхон – ... ... осы жазу ... ... ... ... ең көп ... жері
Тегінде Орхон жазуының негізгі түрлері құлпытастарға ойылған жазба
түрінде сақталған, әсіресе түркі қағандары Білге қаған, Күлтегін, ... ... ... ... ... өте ... жазу қолданған.
Бұларды тасқа жазған кітап деп айтуға да болады.
Орхон жазуының ең ескі ... ... ... жазулары- V-VII
ғасырдардың мұрасы болып табылады. Бұл жазуларды көп зерттеген ... ... ... ... ... қазақ сөздерінің ертедегі төркіндерін білу
үшін бере алады десе, В. Носиловтың ... « ... ... ... ... ... ... деп айтқан
болатын.
Тілдік құрылысы жағынан ... ... ескі ... тіліне мүлде
жақын. Сөйлемі мен сөз тіркесін ұғуға өте жеңіл.
« Көрұр көзұм ... тег, ... ... ... тег» ( ... ... ... ақылым білместей); «Тәңри йарылқазу» (тәңір жарылқасын)
және т.б. Бұл сөйлемдер түркі тілдес халықтарға түсінікті және ... көп ... жоқ. ... ... ... ... де ... емес.
Профессор С. Аманжоловтың айтуынша: « Қазіргі дулаттар- V-VIII ... ... ... ... ұрпақтары», дейді. Түркі
қағанатының кезінен бері қарай ... ... әр ... ... Орта Азия мен Қазақстан халықтарының тіл тарихы мен ... ... өте зор. ... ... оқу, ... жариялау зерттеу
ісімен шұғылданған В. Томсон, В. В. Радлов, П.М. Мелиоранский, С. Е. Малов
сияқты ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... ерекше екендігін ескертеді.
– Орхон, Енисей, Селенгі және Талас бойы.Орхон-Енисей жазуы өзінің
жазу ерекшеліктері мен ... ... сай ... және Талас жазуы
делініп екі топқа бөлінеді.Енисей жазба мұралары. Олардың ... ... ... сына ... ... табылумен байланысты. Бұған қосымша кейіннен Тува мен ... ... де ... ... ... ... жазбаларының
жалпы саны - 85 шамалы. Олардың ішінде кіші – гірім жазбалармен қатар ірі
тестер ... ... ... ... жағынан негізінен шағын болып
келеді. Ең үлкен 10-15 жолдан, ең кішісі 1-2 жолдан ғана тұрады. Қолданылуы
жағынан ... ... – ескі ... ... алғашқы шығып
қалыптасқан, тараған нұсқасы. Бұл жазу біртіндеп ... ... одан ... ... ... Бұл тұжырымның ... ... ... ... тәсілі мен жетілдірілуінен де байқалады. Енисей жазба
ескерткіштерінің ең көне түрлері ... ... ... Бұл ... ... ... мөлшерде отырықшы болып, металл өңдеушімен
айналысқанын, мәдениетті ел ... ... ... көне ... ішінде қазіргі түркі тектес халықтардың бәріне ортақ көне түркі
әдеби тілінде ... Ол ... ... ... бастап Орта Азия мен
Қазақстан аймағы тұтастай ... ... қол ... қараған болатын.
VI ғасырдың ортасында қазіргі Солтүстік Монғолия жерінде бас құраған түркі
қағандығы сол ғасырдың аяқ шенінде ... ... ... ... ... дейінгі аралықты аралық алып жатқан ұлы империяға айналды. Кейін
келе Батыс ... және ... ... ... деп аталатын екі үлкен
қағандыққа бөлініп кеткені белгілі. Солай бола тұра, V-VIII ... ... мен тас ... ... кейбір ыдыстардың желгі,
түбі және қабырғаларына ойылып жазылған көне түркі ... ... ...... ... мұралары. Орхон өзенінің бойынан табылған бұл
ескерткіштердің ішінде тасқа қашалып ... 3 ... мұра ... Оның ... - 731 жылы өлген хан інісі Күлтегінге, екіншісі –
735 жылы өлген Білге ... ал ...... ... ... туралы Копенгагиндік профессор В. Томсен мен Клеменц
ханымның еңбектерінен мынадай ... ала ... ... ... Тоныкөк деп табылған ескерткіште ол – үш ханның ақылшысы
және Білге ... ... ... ... ... ... Тоныкөк жайлы
716 жылы айтылған. Елтерістің патшалық ... оның ... ... ... және ... ... толық көрсетілген. Көне түркі жазбаларын
кейде «руна» жазулары деп ... Оның ... ... айдауда жүрген швед
офицері Страленберг пен неміс ғалымы Д.Г. Мессершмидт ... өзі ... жат ... өз ... ... ... жазуы
деп атаған еді.
Бұл сөз термин ретінде бертін келе кеңінен таралып кетті.Орхон
ескерткіштері оқиғалар мерзімі, жазу ... ... ескі ... ... – жаңа ... танытады. Оның бер жағында Орхон жазуы, сірә, халық
арасына кеңінен тараған болу ... ... ... ... кездеседі: «Түркі салқын тиып, ел еткендеріңді де мұнда бастым,
жаңылып ... де ... ... ... ... ... мәңгілік тасқа
бастым, бұдан қарап ... ... ... ... бектері» -
дейді.Орхон жазбалары осы жағдайлардың тамаша көрінісін берген. Бұл ... өз ... ... ... ... ... шамамен 50 жыл
бойы қытай билігінде болып, ... ... ... ... ... бектері болудан қалғандығын айтады. Сонда жай халық: «Менің өзімнің
ханым бар, ... бар ... ... енді ... ... ... халқым
қайда?» - дей ойсырып, қытайларға ... ... біз ... ... ... ... ретінде күрес жүргізгендігін көреміз.Орхон жазбаларында
әскери күш және әскери рух ... ... ... ... ... жат ... кездеспейді, мәдениетті деген халықтардан шыққан
басқыншылардан кездесетін қатыгездік және қатыгездіктен ләззат ... ... ... жоқ. ... ... империяның құралуы –
халыққа көрсеткен қызметін, келтірген ... деп ... ... ... ... ... ... соғыста ғана емес, ... де ... әрі ... болуы керек екенін ескертіп отырады.
Жазба ескерткіштегі Білге ... ... ел ... ... - ... даңқты батыры, Тоныкөк - әрі батыр, әрі ... ... ... ақыл ... ... жазбада Тоныкөк мемлекет қамын ойлайтын басшы
түрінде суреттелсе, Күлтегін өз ағасы Білге ... ... ... ... оның ... сол ... ерліктің дара үлгісі ретінде беріледі.
Сол жазбалардың ішінде күні ... ... өз ... жоймаған шешендік сөз
үлгілері мен өлең ұйқастары, мақал-мәтелдер, арнаулар мен ... ... ... «Көрур көзум көрмес тег бопты, білер білігім білмес ... «Түн ... ... ... ... ... дыбыстық
ерекшеліктері болмаса, күні бүгінге дейін тілімізде сол күйінде ... жазу ... ... ... аңғарынан табылған
ескерткіштер «Талас ескерткіштері» деп аталып жүр. Талас өзенінің бойынан,
Қырғызстан жерінен ... 23 ... ... ... табылған
ескерткіштер көлемі тар көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан ... ... 1932 жылы ... ... бар алатаяқ та қызықтыра түсті. Оның төрт қырында да көне
түркі алфавитімен жазылған. Бұл алатаяқ шыршадан жасалған.Оның ... ... ... қазір Санкт-Петербургтегі мемлекеттік Эрмитажда ... ... ... таңба-жазылуы, тастар Әулиеата түбінен,
Талдықорған өңірінен, Сарыарқадан және Алматы маңынан табылған. Сонымен
ежелгі түркі елі ... бір ... өмір ... ... ... ... ... де мәдениетін дамытқан. Ежелгі түркі мәдениетінің ... ... ... Талас өзендерінің бойы, Минуевльск ойпаты, Алтай ... ... ... ... аймақтары болды. Оған Шығысы Хангай,
Сарыөзеннен, батысы – Карпат тауларына, Оңтүстігі – ... ...... ... ... ... аймақты мекендеген түрік
халықтарының жазу-сызу дәстүрінен ... ... ... ... Ғылым
әлемінде түрік жұрттарының жәдігері ретінде танылған жазулар 2500 ... бар деп ... ... ... ... есеп ... көне ... тас бетіне 240-тай қағаз бен теріге 310 ... ... ... ... 554 ... жуық ... ұйғыр әрпімен 1000-ға тарта
мәтіндер, 10-ға жуық ... ... Араб ... ... дүниелер қаншама жалпы түрік халықтары XVI ғасырға дейін оннан
астам жазу үлгісін ... ... ... ... ... ... өнеге болар атақты Күлтегін, ... ... ... әрі ... әрі әдеби дастан жыраулардың кейіпкерлеріне, сомды
тұлғаларына айналды. Ардақты есімдерді ел жадында сақтау үшін сол ... ... ... ... ... табылатын түркілік сына
жазумен тас бетіне түсірді.
Түркі тайпаларынан қалған бұл ... көне ... ... әрі ... ... ... ... беретін жәдігерлер қазына
ретінде бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... айналды.
Түркінің сары даласының ішкі сырын бойына сіңірген таңбалы тастар қас
батырдың ... сан ... ... өз заманының шындығымен қайғы-
қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп еш ... күні ... ... ... ... мұра етіп қалдырған көне түркілік жазба ескерткіштер кең
байтақ Қазақстанның барлық ... ... ... саны жыл санап
өсіп жатыр.
Түріктану ғылымы көне түркі жазба ... ... әрі ... ... ... ... Енисей және Талас деп
үш топқа бөледі. Соның ішінде Талас жазбалары Қазақстанның
оңтүстік аймақтарынан табылған ескерткіштердің тікелей ... ... орта ... ... мен ... ... осмы таулы-
қыратты, өзенді аймақтарда орналасқан. Сан жылдар бойы ... ... Азия ... ағаш ... ... жазылған көне
жазу табылды. Бұл жазу жүйесі ... ... және ... ... тас ... ... Іле-шала Ертіс өзені бойынан қола
айнадағы ... ал 70-ші ... Іле ... ... ... ... ... жазу табылды. Мұндай тарихи мәні зор жазулардың ... ... ... өз сырын ішіне бүгіп жасырып жатқаны бізге
беймәлім.Қазіргі кезде ежелгі түркі ... ... өмір ... ... ... ойылып жазылған үй-тұрмысына қажетті заттар,
қой тастар табылып жатыр.Орталық Азия мен Қазақстан жерлерінен ... ... ... ... Орхон таңбаларынан өзіндік ерекшелігімен
дараланады. Мұнда Орхон немесе Енисей ... ... ... ... таңбалардан бөлек өзгеше жазылған көне ... ... өзі ... ... жүйесінің ертеден қалыптасқан, жүйелі
әліппе, жазу мәдениетіміздің ... ... ... түркілердің әдебиеті
Ежелгі түркілердің арғы ата-тегі ... ... ... ... мазмұн,түр,стиль бірлігі көркемдік дәстүр жалғастығы
тұрғысынан ғылыми ... ... Сол ... б.з.б ... ... Ер ... батыр , “Атилла”,“Көк бөрі” және “Ергенеқон” дастандары бүгінгі Қазақ
әнінің қайнар-бастаулары ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдердегі – Түрік қағандығы
тұсындағы 8 ғасырда әдеби ... ... ... ... ... ... үлгі-өнеге негіз болды. Түрік қағандығы тұсындағы
жазба әдебиет өзінен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз әдебиеті үлгілерімен
генезистік,типологиялық,дәстүрлік үндестікте дамыды.
Жазба ескерткіштегі ... ... ... ел ... ... - ... даңқты батыры, Тоныкөк - әрі батыр, әрі шешен, жырау, әрі
кемеңгер ақыл ... ... ... Тоныкөк мемлекет қамын ойлайтын басшы
түрінде суреттелсе, Күлтегін өз ағасы ... ... ... басы болған, оның батырлығы сол кездегі ерліктің дара үлгісі
ретінде беріледі. Сол жазбалардың ішінде күні ... ... өз ... ... сөз үлгілері мен өлең ұйқастары, мақал-мәтелдер, арнаулар
мен жоқтаулар молынан кездеседі.Мысалы: ... ... ... тег ... ... ... тег бопты, «Түн қатып» деген сияқты ... ... ... ... күні ... дейін тілімізде сол
күйінде қолданылып ... жазу ... ... өзені аңғарынан
табылған ескерткіштер «Талас ескерткіштері» деп аталып жүр. Талас өзенінің
бойынан, Қырғызстан ... ... 23 ... ... Таластан
табылған ескерткіштер көлемі тар көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан
да аз.Талас алқабынан 1932 жылы ... руна ... бар ... ... ... Оның төрт ... да көне түркі алфавитімен жазылған. Бұл
алатаяқ шыршадан жасалған. Оның құндылығы да осында. Алатаяқ ... ... ... ... ... ... ... таңба-жазылуы, тастар Әулиеата түбінен, Талдықорған ... және ... ... табылған. Сонымен ежелгі түркі елі белгілі
бір аумақта өмір сүріп, өзіне лайық жазуын, тілін, өзге де ... ... ... ... Орталықтары Енисей, Орхон, Селенгі,
Талас өзендерінің бойы, ... ... ... тауы, Қазіргі Тува,
Краснояр, Жетісу аймақтары болды. Оған Шығысы Хангай, Сарыөзеннен, батысы ... ... ...... Аққорғанынан, Теріскейі – Ленаға
дейінгі аралықтағы байтақ аймақты мекендеген түрік халықтарының жазу-сызу
дәстүрінен ... ... ... ... ... ... түрік жұрттарының
жәдігері ретінде танылған жазулар 2500 жылдан бері бар деп есептеледі.
Әзірге мәлім ... есеп ... көне ... ... тас ... ... бен теріге 310 беттей мәтін түсіпті. Маникей әріпімен 554 бетіне
жуық мұралар, ұйғыр ... ... ... ... 10-ға жуық ... Араб қарпімен жазылған ортағасырлық дүниелер қаншама жалпы түрік
халықтары XVI ғасырға дейін оннан астам жазу үлгісін ... ... ... ... ... ... ... болар атақты Күлтегін,
Тонына, Білге, Бумын ... әрі ... әрі ... ... ... ... ... айналды. Ардақты есімдерді ел жадында
сақтау үшін сол заманның данагой білімдарияры өркениеттің ... ... ... сына ... тас ... түсірді.
Уақыт туралы түсінігі
Бұл түрғыда ерекше қызығушылық туғызатындары және үлгі ... ... ... ... ... ... педагогикасының
күрделілігі және көп қырлылығы бейнеленген. Оларда ата-анаға құрмет,
адалдық пен ... ... ... жаудың алдында қаймықпау, ерлік
пен елдік,
танып-білуге құмарлық, қарттар мен үлкеңдерге қайырымды және сыпайы ... және т.б. ... ... ... ... моральдық
құндылықтардың ішінде Отанға сүйіспеншілік ерекше алға ... ... ... мен қызметі бұл халықтың патриоттық тарихы және өсіп ... ... ... ... ... ... ... шақырумен
үндес жатады. Ол үшін халық пен отан даңқы бәрінен жоғары: "Бүкіл түркі
халқына ... жау ... Атты ... ... ... ... оған еріп мен жауламасам, Елім, Халқым жойылар еді, ... ... ... де ... ... ... ... ел
болды, халқымыз қайта халық болды".
Ел бірлігін мақсат тұтқан, сол үшін күш-қуатын ... ... ... ... ... мақтану етуге тұрарлык, Орхон
ескерткіштерінде жекелеген педагогикалық жаңалықтар да ... ... ... жас ... ... ... мен ... мінез-
құлықтық өзгешеліктерін бағалауға ұмтылыстар; халық мүдделі сапалардың
түлға бойыңда болуы үшін оның ... ... ету ... ... ... ... ... етуді үйрете отыра, жоғары мақсаттарға бағыттау.
Халыққа адам жөнінде оның шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... айту ... бұрыннан белгілі. Оның ойынша адамның
ең құнды сапасы, ол ізгілік, оған баулу, үйрету керек. Өйткені ... ... ... ... ... ... - ол, ... істер жасай білу, ал жақсы іске бастайтыңдар,
қалай істеу ... ... ... ... ... байланысты, ал
білім мен мінез құлық арасын жалғастыратын буын – тәрбие.
«Жақсы адам жақсы тәрбиешілерден» - бұл ... үшін ... ... ішкі ... оның ... және ... ... үшін
жеке жауапкершілігін мойындау да ... ... ... ... сай ... ... мен шеберліктерін, әдет-ғұрыптары мен
дәстүрлерін мүмкін болған жағдайда балалар тәрбиесі ісінде ... ... ... ... халкы рухани өмірінің шоғырланған
жиынтық бейнесі бола отыра, аса зор педагогикалық ... ... ... ... аса бай, онда ... ... айтарлықтай, ол
халыққа сүйіспеншілік пен адамгершілікті қалыптастырады, оның тексті ақыл,
ес, зейін, байқағыштықгы дамытады.
Қорытынды
Ежелгі түркі туралы ... ... ... да табылған
археологиялық материалдар баршылық. Бұл материалдарды оқып білу әлі күнге
дейін кешуілдеп, нақты ... ... ... ... ... басы ашылмай келеді. Оған мына жағдай да себеп ... Х ... ... ... мен ... ... өздерінің исламға дейінгі
жазбаларына қарсы шығып, бұрын жасалған түркі мәдениетін ислам дініне ... ... ... ұмыт болды. Бұл саясат кеңес үкіметі,
кезінде де толастамады. ... ... ... ... ... ... жәдігерліктер жанры туралы соңғы кезге дейін әртүрлі
пікірлер айтылып жүр. Бұларды біресе прозалық шығарма ... ... ... ... деп ... Ал ... кезде, әсірее, көрнекті совет
ғалымы И. В. ... «VІ – VІІІ ... ... ... ... ... ... кейін руна жазуындағы әдеби мұралар поэзиялық
туынды деп ... екі ... ... ... жазылыпты. Бұл
адамның сұлулығы мен ұлылығы, батырлығы мен асылдығы жайындағы гимн деуге
болады.
Онда тәрбие мақсаты мен оның ... ... ... ... ... мен жас ұрпақ сезіміне, санасына жөне мінез-құлқына игі ... ... ... ... ... дәуірінде, дәлірек айтсақ
VІІІ – ғасырда әрбір әрпі құлпытасқа қашап жазылған, әрбір сөзі адамның жан
жүйесін еріксіз тебірентетін, әрбір шумағы астарлап айтылған ... ... ... ... ... бізге жеткен сөз патшасы
бүгінгі оқырманына да әмірін жүргізеді – оған эстетикалық ләззат беріп, ... ... ... жетелейді. Қиыннан қиыстырып, айтар сөзін айшықтап,
ажарлап, сан түрлі бояумен құбылтып жеткізген ежелгі заман ақынының
шеберлігіне таңырқап, талантына тәнті боласыз.
Адамзаттың көркемдік талғамы ерте ... ... ... ... ... сөз ескерткіштері тек көне түркілерде ғана емес, өзге
халықтарда да жиі ұшырайды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Бартольд В.В. ... ... Ж. ... Білге танушы «Егемен Қазақстан» 2002ж
3. Ертедегі қазақ әдебиеті, Хрестоматия, ... ... ... ... ... Е. Көне ... ... ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы,
1976ж
5. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, Ана тілі ... ... М. Асыл ... Алматы, Жазушы 1990ж

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі мәдениеті (VІ-ІХ ғғ.)87 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қазақ халқының ортағсырлық мәдениеті49 бет
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту84 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь