Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы және этноэкономикалық ерекшеліктері

Кіріспе


І . Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы
1.1.Сырдария облысының тарихи . территориялық және әкімшілік бөлінуі
1.2.Сырдария облысы халықтарының этнодемографиялық және әлеуметтік құрылымы


ІІ . Сырдария облысы қазақтарының этноэкономикалық ерекшеліктері
2.1.Дәстүрлі мал шаруашылығы
2.2.Егіншілік
2.3.Қосалқы кәсібі



Қорытынды



Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Тарих ғылымының даму барысында жеке аудандардың мәселелерін дербес қараудың аса маңыздылығы бар. Жеке алынған өлкені қарастыра отырып, біз жалпы Қазақстанға сипаты немесе ортақ мәселелердің де мазмұнын ашуға мүмкіндік аламыз. Сол кездегі, әкімшілік жағынан өзгешелігіне қарағанда Сырдария облысының Қазан төңкерісіне дейінгі этнологиясының дамуы мен қазақстандық өлкелермен байланысты болып қоймай, сонымен қатар қазіргі Өзбекстан дербес мемлекетінің бірқатар өңірлерімен байланысты еді. Мысалы, 1867 жылы құрылған Түркістан генерал-губернаторлығының құрамындағы Амудария бөлімі мен Ташкент уезінің шаруашылық және мәдениет мәселелері осы облыстың құрамындағы қазақстандық уездермен біте қайнасып кетті. Сырдария облысының жалпы тарихи даму өзгешелігіне мән беру арқылы қазақтар арасындағы шаруашылық, өзара қоғамдық, әрине демографиялық байланыстардың мазмұнын талдауға, баға беруге мүмкіндік туады. Міне осы айтылған тұжырымдар жұмыс тақырыбың өзектілігін, зерттеудің қажеттілігін дәлелдейді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстанның басқа да облыстарының тарихи даму мәселелері сияқты Сырдария облысының аржақты бағыттарын зерттеу XIX ғасырдың екінші жартысында басталады.
Сырдария өзенінің бойында қоныстанған қазақ ауылдарының өмірін, шаруашылық дамуын, халқының саны мен құрамын сипаттаула алғашқылардың бірі болып еңбегін арнаған А.Ф.Миддендорф /1/. Миддендорфтың жоғарыда айталған еңбегі негізінен алғанда царизмнің экономикалық түбегейлі мақсатын ойластырған. Алайда қазақ ауылының, басқа да қоныстардың әсіресе шаруашылық өмірін сипаттаудағы мәліметтер құндылығын жоғалтпаған.
Келесі баса айтылатын еңбек Н.П.Пузыревскийдің жазбалары /2/. Бұл жұмыс мазмұны жағынан жоғарыдағы зерттеуге біршама жақын. Осы зерттеуінде өзеннің жағаларына жақын орналасқан халықтың өмірі және тұрмыс жағдайлары туралы XIX ғасырдың екінші жартысын қамтитын статистикалық мәліметтер жинастырылған .
А.И.Левшиннің 1832жылы жарық көрген « Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсакских орд и степей » атты ғылыми еңбегі қазақ халқының тарихиы мен этнографиясына арналған, бүгінгі таңда да маңызын жоғалтпаған құнды дүние. Ол бұл еңбегінде Сыр бойы қазақтарының егіншілікпен айналысқанын анықтайды /3/.
1. Миддендорф А.Ф. Экспедиция для иссследовния сельскохозяйственных
условий русского Туркестана //Известия РГО. Т.14. Вып. Спб. 1878.
2. Пузыревский Н.П. Сырь-дарья, ее физические свойства и судоходность
//Известия РГО. Т 38. Вып. 5. 1902.
3. Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и
степей. – Алматы: Санат, 1996.
4. Аничков И. Очерк народной жизни Туркестанского края. Спб, 1899.
5. Мадуанов С. История казахско-узбекских тоношений в XIX–начале XX
в. Туркестан, 1992
6. Кронградт Г. К. Население Киргизы в поседний трети XIX - начале XX
века. Фрунзе, 1989.
7. Масанов А. Очерки истории этнографического изучение казахского
народа в СССР. Алматы, 1996.
8. Қартаева Т. Е. «Туркестанские ведомости» газетінің қазақтарға қатысты
тарихи – этнографиялық деректілігі. Т. ғ. к... – Алматы,2001
9. Асфендияров. С.Ж. История Казахстана с древнейших времен. Алматы,1993
10. Зайончковский.П.А. Военные ревормы 1860−1870 годов в России. Москва,1952
11. Сулейменов.Б.С. Басин.В.Я. Казахстан в составе Росии в XVIII− начале XX века. Алма−Ата.1981
12. Муканов.М.С. Этническая территория казахов в XVIII−XX веках. Алма−Ата: Казахстан,1992
13. Жиренчин.К.А. Политические развитие Казахстана в XIX− начале XX веков. Алматы: Жеті−Жаргы.−1996
14. Қожақов.Ө.Қ. Сырдария облысының әлеуметтік−экономикалық дамуы (1867−1914ж) . Дис.канд.ист.наук. Алматы,1993
15. Толыбеков.С.Е. Общественный политический строй казахов XYII−XIXвв. Алматы, 1959
16. Толстов.С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. Москва,1962
17. Сейфулмаликова.С. XIX ғасырдағы Сырдария облысының тарихы: деректеріне талдау//Тариха дерек: археология және деректану мәселелері. Ғылыми−теориялық конференция материалдары, 2007.
18. Романов А. Статистическое очерки Кураминского уезда //Туркестанские ведомости. 1882. № 25.
19. Тоқбергенова. З. Сырдария облысының 1917 жыл қарсаңындағы әлеуметтік−экономикалық жағдайы//Ақиқат.2000.№5.
20. .Сейфулмаликова.С. Сырдария облысында Амудария бөлімі қалай құрылды?// Қазақ тарихы.2005.№5.
21. Кляшторный.Г.С, Султанов.Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетий. Алматы: Рауан, 1992
22. Толыбеков.С.Е. Кочевое общество казахов XVI начало XXв. Алматы,1971
23. Масанов.Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в ССР. Алма−ата: Наука, 1966
24. Арғынбаев.Х.А. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы,1969
25. Сулейменов.Б. Аграрный вопрос в Казахстане. Алма−Ата, 1963.
26. Галуза. П.Г. Аграрные отношение на юге Казахстана в 1865−1914 гг. Алматы, 1965.
27. Картаева .П. Перовск уезіндегі көшпелі мал шаруашылығының сипаты: XIX ғасырдың II ж // ҚазҰУ хабаршысы.Тарих сериясы. 2006 №4.
28. О. Ш. От Орска до Казалинска //Туркестанские ведомости. 1910. № 43.
29. Ибрагимов Ш. «Киргизы:этнографический очерк» //Туркестанские ведомости. 1891. № 59.
30. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет−ғұрыптары. І том. Алматы:Арыс 2005
31. Қазақстан тарихы. ІІІ том. Алматы: Атамұра 2002.
32. Сырдарьинский бассейн и его будущее значение //Туркестанские
ведомости. 1888. № 51.
33. Население Туркестанского края //Туркестанские ведомости.1870. № 4.
34. Беляев И. Поперек Кзыл-кумский пустыни (От Чимбая до
Перовска) //Туркестанские ведомости. 1904. № 10.
35. Арандаренко Г. Ирригация Туркестанского края //Туркестанские
ведомости.1874. № 26.
36. Дятков А. Киргизская нужда //Туркестанские ведомости. 1885. № 114.
37. Материалы по переселенческому вопросу //Туркестанские ведомости.
1910. № 24.
38. Н. О конокрадстве //Туркестанские ведомости. 1883. № 41.
39. Айтбаев.М. История ирригаций и земледелия у киргизов // Материалы второго совещания археологов этнографов Средней Азии. М−Л.,1956
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
Курстық жұмыс
Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы және этноэкономикалық
ерекшеліктері
Орындаған 1 курс ... ... ... ... ... ... ... 2009
Мазмұны
Кіріспе
І . Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы
1.1.Сырдария облысының тарихи - территориялық және әкімшілік бөлінуі
1.2.Сырдария облысы халықтарының этнодемографиялық және ... ... . ... ... ... ... ерекшеліктері
2.1.Дәстүрлі мал шаруашылығы
2.2.Егіншілік
2.3.Қосалқы кәсібі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Тарих ғылымының даму барысында жеке ... ... ... аса маңыздылығы бар. Жеке алынған ... ... біз ... Қазақстанға сипаты немесе ортақ мәселелердің де
мазмұнын ... ... ... Сол кездегі, әкімшілік ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейінгі
этнологиясының дамуы мен ... ... ... ... ... қатар қазіргі Өзбекстан дербес мемлекетінің бірқатар өңірлерімен
байланысты еді. ... 1867 жылы ... ... ... ... ... ... мен Ташкент уезінің
шаруашылық және мәдениет мәселелері осы облыстың ... ... біте ... ... ... облысының жалпы тарихи даму
өзгешелігіне мән беру арқылы қазақтар ... ... ... ... ... байланыстардың мазмұнын талдауға, баға беруге
мүмкіндік туады. Міне осы айтылған тұжырымдар жұмыс тақырыбың өзектілігін,
зерттеудің ... ... ... ... Қазақстанның басқа да облыстарының тарихи
даму мәселелері сияқты Сырдария ... ... ... ... ... ... ... басталады.
Сырдария өзенінің бойында қоныстанған қазақ ... ... ... халқының саны мен құрамын сипаттаула алғашқылардың бірі
болып еңбегін арнаған А.Ф.Миддендорф /1/. Миддендорфтың жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... Алайда қазақ ауылының, басқа да қоныстардың әсіресе шаруашылық
өмірін сипаттаудағы мәліметтер құндылығын жоғалтпаған.
Келесі баса айтылатын еңбек Н.П.Пузыревскийдің жазбалары /2/. Бұл ... ... ... ... ... жақын. Осы зерттеуінде өзеннің
жағаларына жақын орналасқан халықтың өмірі және ... ... ... ғасырдың екінші жартысын қамтитын статистикалық мәліметтер
жинастырылған ... ... ... ... « Описание киргиз-казачьих или
киргиз-кайсакских орд и ... » атты ... ... қазақ халқының тарихиы
мен этнографиясына арналған, бүгінгі таңда да ... ... ... Ол бұл ... Сыр бойы ... ... ... /3/.
Сырдария облысы туралы көңіл аудартатын белгілі орыс ... ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеуге жатқызған дұрыс. Осы аймақтағы халықтың шаруашылық
өмірін, қоғамдық даму жағдайын ... ... ... ... Ресей үкіметінің экономикалық саясатын мақұлдауға арналған /4/.
Тақырыпқа біртабан жақын ... ... ... ... « ... » қатынастарының XIX-
XXғасырлар басындағы дамуына арналған монографиялық зерттеуі /5/. Бұл кітап
Түркістан ... ... ... тұрақтанып
қоныстанған өңірлер қамтылған.Сырдария облысының құрамында болған көпшілік
қоныстардағы қазақ-өзбек халықтарының сауда-экономикалық, мал ... ... ... мәліметтер көрсетіледі. Ал Г.К.Кронградтың /6/
зертттеуіне көңіл бөлсек – ... ... ... ауданындағы
әлеуметтік – демографиялық мәселелерге арналғанмен жұмыстың екі тарауында
да Сырдария облысының қырғыз ... ... ... ... ... ... ... демографиялық мәліметтер келтірілген.
Аталмыш тақырыптың кейбір ... ... ... еңбектерде
қамтылғанмен, сан алуан этнографиялық мәселелер арнайы ... ... жоқ. Осы ... ... ең қонымдысы А.Масановтың «Очерки
истории этнографического изучение казахского народа в СССР» атты еңбегінде
қазақ ... ... ... ... тарихы
қарастырылады /7/.
Т.Қартаеваның «Туркестанские ведомости» газетінің ... ... ... атты ... ... ... этнографиясы туралы мәліметтер алуға болады / 8 /.
Сонымен Сырдария облысының ... даму ... ... бар
еңбектерге жалпы талдау жасай келе, төмендегідей қорытынды ... ... ... облысының салалары біршама жақсы зерттелгенмен, арнайы тарихи-
этнографиялық толыққанды зерттеулерді қажет етеді.
Курстық ... ... ... ... ... негізгі дерек көзі
ретінде газет беттеріндегі тарихи – этнографиялық ... мен ... ... ... ... ... көптеген деректер мен архив
құжаттары пайдаланылды. Осы деректерге талдау ... ... ... анықталып, негізгі бағыттары ашып көрсетілді.
Жұмыстың ... ... ... ... мақсаты – Сырдария облысы
қазақтарының даму тарихын, әкімшілік территориялық бөлінісін, ... ... ... мақсатқа жетуде мынандай нақты
міндеттерді шешу көзделді:
- Сырдария облысы қазақтарының орналасқан территориясын көрсету;
- ... ... ... және ... ... ... ... құрылымын ашып көрсету;
- Әлеуметтік құрылымына талдау ... ... ... ... ... ... деректерді
саралау;
Ғылыми жаңалығы: Сырдария облысы қазақтарының ... ... даму ... ... кешенді түрде талдау жүргізу. Талдау
нәтижесінде Сырдария облысы қазақтары ... ... және ... ... сол ... ... облыстың өзіне тән
ерекшеліктерін ашып көрсету. ... ... ... ... ХІХ ... - ХХ ғасырдың бас кезеңін
қарастырады. Аумақтық шегі ... ... ... ... ... ... және ... орталығы ретінде үлкен маңызға ие болған
Сырдария облысын және ... ... ... ... ... ... құрылымы: Курстық
жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды, пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... тарихы.
1.1.Сырдария облысының тарихи – территориялық және әкімшілік бөлінуі
Қазақстанды ... ... ... ... ... өлкесі жөніндегі
саясатына елеулі өзгерістер енгізді. Патша үкіметінің мақсатына отаршыл
империя ... көп күш ... қол ... Жетісу мен Оңтүстік
Қазақстанды қосып алып, патша үкіметі әскери – ... ... алғы ... ... ... ... ... ығыстырып
шығарды. Қолайлы халықаралық жағдайды майдаланған ... ... ... көздейтін негізіне «бөліп ал да, билей бер» принципі алынған саяси
мүдделерін басшылыққа ала ... және ... өз ... келтіруге ұмтылысын аяусыз жаныштап, Қазақстанда отаршылдық режим
орнатты. ХІХ ғасырдың 60-шы ... ... ... Ресей мемлекеті
Қазақстан территориясын өз құрамына қосып ... ... Бұл ... ... ... Орта азияны өзіне ... алу ... ... ... жылы ... ... әскерлері Ташкент қаласын басып алып,
нәтижесінде Оңтүстік өлкені басқару үшін патшаның «уақытша нұсқауы» ... ... ... Бұл ... үш әскери бөлімге бөлініп Орынбор
генерал-губернаторлығына бағынды. 1867 жылы 17 шілдеде ... ... ... ... облысының оңтүстік бөлігі қосылып, Түркістан
генерал-губернаторлығы құрылды. Оның құрамына ... және ... ... 1867 - 1868 ... ... ... ... басқаруға
ерекше көңіл бөлінді. Әрбір уезд болыстарға, ал болыстар бірнеше шаруашылық
ауылдарын ... Және жүз екі жүз ... ... ... ... Болыстар мың шаңырақтан екі мың шаңыраққа дейін. Кейде
үш мың шаңыраққа дейін қамтыды.
Шаңырақтарлың ... бір ... бір ... екінші ауылына
ауысуы, сол ... ... ... ... ... ауыл ... ... рұқсат етілді. Бірақ тиісті ауыл ... ... ... ... керек болды.
Болыс және ауыл әкімшлігін құру тәртібі бүкіл реформада көзделген
Қазақстан ... ... ... да ... ... ... саясатын адал
жүргізетін адам ғана болыс басқарушысы және ауыл старшыны ... ... еді. ... ... ауыл ... мен ... сайлау болыс съездері мен ауыл жиындарында әрбір үш жыл сайын
өткізіліп отырды. Сайлау кезінде ру топтарының күресі үнемі ... ... жол ... ... ... ... адам қызметке сайланған, ал дауыс саны
бойынша одан кейінгі адам оған ... ... ... ... мен болыстардың кандидаттарын облыстық әскери ... ... ғана ... ... болып есептеледі
1867 жылғы 11 шілдеде ІІ Александр ... ... және ... ... ... ... туралы» жобаны, 1868 ... ... ... жоба - ... Торғай, Ақмола және Семей облыстарын басқару
туралы «Уақытша ережені» бекіту туралы ... қол ... ... екі ... да 1869 ... 1 ... ... енгізілетін
болды/10/.
Сырдария және Жетісу облыстары аралығындағы Шекара Қорағаты және Шу
өзендері ... ... Бұл ... ... ... ... 8595 шаршы
шақырымға жетті. Облыстың құрамына 6 уезд Қазалы, ... ... ... ... ... ... патшаның Түркістан өлкесін басқару туралы 1886 жылғы 2
маусымда қол қойылған жарлығы кең – ... ... ... ... ... ... ... берді. Жаңа ережеге сәйкес Түркістан
генерал – губернаторлығына үш ... ... ... ... ... Кейініректе, 1897 жылы, Жетісу облысы да жаңа ... ... ... ... ... ...... билігі сақталып, ... ол іс ... дара ... ... ... ... ... берілді. Жоғарғы шенеунік биліктің осылай құрылуы 20 жыл ... ... ... ... ... өлкені отарлауды жеңілдеткен едәуір
сындарлы басқару жүйесін ... ... ... ...
губернаторлығының барлық облыстары арасынан екі облыстың – Сырдария және
Жетісу облыстарының Қазақстанға тікелей ... ... ... ... ... бөлу принципі сақталып қалды, саны жағынан және ... ...... ... ... ... өзгерістер
болды.
1886 жылғы Түркістан өлкесін басқару туралы Ереже бойынша, Сырдария
Облысы әкімшілік жағынан бес ... ... ... Шымкент, Әулиеата,
Ташкент және бір бөлімге Әмударияға бөлінді /12/. 1886 жылы ... ... ... ... ... ... ... облысына болысқа жүз екі
жүз түтіннен құралған әкімшілік ауылдарға бөлінді. Болыста бір ... ... ... кейде үш мыңға дейін түтін ... ... ... ... және ... ету ... ... атқарды. Оларды
әскери губернатор бекітті.
Қоныс аударушы орыс шаруалары 1870 ... ... ... Шымкент,
Ташкент, Әулие ата уездеріне орналаса бастады. 1874-1872 жылдары ... ... ... құрылса, 1884-1890 жылдары он төрт, 1891-1892 жылдары
барлығы отыз жеті ... ... 1903 жылы ... маусымда «Сырдария,
Ферғана, Самарқанд облыстарындағы қазыналық ... өз ... ... ... ... /13/. 1904-1905 жылдары патша ... ... ... бес ... ... ... бірі Сырдария облысы еді.
Столыпиннің ... ... ... кезінде Сырдария облысында
қазақтар туратын аудандарда бес мың десятинадай жер, ... ... ... жүз ... бір мың жеті жүз ... үш десятина, әулие ата жүз төрт
мың үш жүз тоқсан сегіз десятина жер таратылды.
Оның ... ең ... уезд ... ... да, ол 100808 ... шақырым
жерді алып жатты. Ең кішкентай уезд Ташкент 4380 ... ... ... ... ... ... 403253 шаршы шақырымға жетіп, яғни бүкіл Түркістан
өлкесінің 70 пайызын алып ... ал ... 1219400 адам ... ... Солтүстік батыста Торғай облысымен, оңтүстік-шығыста
Ферғана, батыста Орал, ... ... ... Оңтүстікте Самарқанд,
Бұқара, Закаспий облыстармен шектесіп жатты /14/.
Өлке генерал-губернаторы шексіз билікке ие ... Оған ... ... ... ... ... ... басқарма
бағынышты болды.
1.2. Сырдария облысы халықтарының ... және ... ... ... ... оңтүстік, батыс шекараларын қаусыра
салынған бекіністер мен қамалдар ... ... ... ... айғақтағандай еді. Мемлекеттік меншік ... ... ... ... ... ... партия комитеттер, 1906
жылы құрылған ... ... ... ... ... ... қоныстануына ыңғайлы, шұрайлы жерлерді іздестіру ... ... ... ... саясатының барысы көптеген материалдарда
жарияланып тұрды. Сырдария облысында алғаш орыс ... ... ... ... орыс ... 1874 жылы ... ... Қазақтардың
шұрайлы жерін тартып алу үрдісі қаншалықты ... ... ... ... ісі де соншалықты ұйымдастырылды /15/.
Отырықшы халықтан көшпелілер саны ... ... ... саны ... ... саны 375 000-ға жеткен екен. ... ең ... ... Ходжент, Жизақ болды. Сырдария облыстары,
Шымкент, Перовск, ... ... ... ... ... ... ... солтүстік уездеріндегі отырықшылар саны небары
35 000, яғни халықтың 6% құрады. Қазалы, ... ... ... саны ... ... ... ... жетті. Ал Сырдария облысының
оңтүстік уездеріндегі көшпелілер саны халықтың 1/8 бөлігін құраса, отырықшы
халық 7/8 бөлігін құрады /16/.
Жалпы 1897 жылы 28 ... ... ... Сырдария облысында 835 432
адам, оның ішінде қазақтар 741 811 (88,7%), ... – 11234 ...... ...... ... – 2452(0,29%)
тұрды.
Жер көлемі мен халқы жөнінен Шымкент уезінде 285 059 адам, оның ішінде
қазақтар:-24 704(78,8%), өзбектер- 20709 (7,61%), ... ... ... ... ... уезінде халық тығыз орналасты. Жалпы
уезде ... саны ... ... ... қазақтар – 250 988 адам
(90,80%), өзбектер-8799 (3,06%), ... ... ... ... ... ... да Қазалы уезі орналасты, ... адам ... оның ... ... (96,6%), ер адам 2821 (2%)
болды.
1897 жылғы ... ... ... уезінде 133 663 адам мекендеді.
Қазақтар-130 269 (97,4%) болса, басқа халықтардың келу ... ... адам (0,75%), ... -117 адам (0,008%) ... ... ... ... облысы көп ұлтты және ондағы халықтардың басым
көпшілігінің, яғни 95% жергілікті халықтар екенін көреміз.
1907-1908 жылдары Сырдария ... ... ... ... ... ... ... 2125 ауылына халықтың ... ... ... 19558 адам ... ... ,оның 105542 ерлер, 89740
әйелдер болды. Орташа ауыл 18 ... ... 92 ... ... ... 15 шаруашылықты, үлкен ауылдар 50 ... ... ... бойынша Шымкент уезінде халықтың тығыздығы 1 кв м-ге 6,6 ... ... және Шу ... ... ... Алатауы сияқты суы мол , шөбі
құнарлы жерде халық ... ... 16-15 жас ... ... ... саны 443082, 18-60 жас ... ... саны 96436
болды /8/.
Ал, А. Романов берген мәліметтер бойынша Құрама уезінде 39393 түтін
немесе 275751 ... ... ... 20372 түтін немесе халықтың 52 %
қазақтар, 11 093 түтіні немесе 40 % ... ... ... , ноғай
халықтары құрады /18/.
Сырдария облысының ұлттық құрлымынан, олардың орналасуынан 1905 жылы
жүргізілген санақ нәтижелері ... аса ... ... ... ... ... ... өзбек, 51511 қазақ , 16 962 сарт ,
4843 тәжік , 2091 түрік , 1163 орыс ; ... ... – 94 309 ... ... 14 405 ... 11 465 қазақ, 2422 орыс; Әулиеата уезінде –
250 988 қазақ, 10509 орыс, 8477 өзбек, 2313 ... ... ...... 2916 ... Перовск уезінде – 130 269 қазақ, 1450 сарт, 1165 орыс;
Шымкент уезінде – 224 704 қазақ, 35043 сарт, 20709 ... 6443 ... ... саны аз ... жөнінде мәлімет берілмейді /19/.
Жоғарыда келтірілген мәліметтер зтнодемография, статистика салалары
үшін құнды мәліметтер жинауға түрарлық дүние ... және ... ... ... ... ... бұл ... мәселені зерделеу аталмыш
кезеңдегі Қазақстанның әлеуметттік және демогрфиялық ... ... ... ... құрылымы билер, байлар, батырлар жататын
ауқаттылар ... және ... ... ... ... мен егіншілер
жататын категорияларға бөлінді. Қазақ қоғамында әлеуметтік аристократиялық
жоғарғы тобы хандар мен сұлтандар болды. ... ... ... ... ... ... биліктің мирасқорлық дәстүрі сақталып келді. Мұрагерлік
тәртібі жүрмеген жағдайда хандарды ... ... мен ... ... сайлады. Ханның өкілеттігі діни мәселелерден тыс ... және ... ... ... ... ақсүйектер өкілдерін қылмыс
жасағаны үшін соттауға және жазалауға құқы болды, алым-салық мөлшерін
белгіледі, әскери ... ... ... ... ... ... ... ханның өз үкімет билігін сұлтандармен бөлісуіне ... Өз ... ... әкімшілік және сот билігі сұлтандардың
қолында болды. Олар ... ... ... Хан ... мен ... ... ... жасақ жинап отырды. Мақала түйіні
қазақ қоғамындағы ХІХ ғасырдың орта кезеңіндегі ... ... ... ... ... Хандық билік ыдырағанмен сұлтандар билігі күшейе
түсті. Мақалада ... ... ... ... жатқызып,
«ақсүйек» деп атайды. Ал кедейлер төменгі топқа «қарасүйек» деген ... ... ... ... ... зор роль ... ... ықпалы олар басқарған
рулардың көптігіне және күшеюіне, сондай-ақ олардың байырғы шыққан тегі мен
үлкендігіне қарап айқындалды /20/ ... ... бай, ... ... байланысты қолданылды. Байлар
қоғамда айтарлықтай орын алған. Барлық шаруашылық байдың ... ... ... ... мол ... ... ... басқа ауыл
ақсақалдарымен кеңесе отырып жүргізді. Маңына ... ... көп ... ... ... ... ... Ауылдағы шаруашылық байдың
билігінде болды.
Ауқатты байлар малдарын бақтыру үшін қол астына малшылар ұстады. ... ... ... ... 10-13 сом, ал ... мен ... жылдық
табысы 10-15 сом аралығында болды. Мал иесі малшы кедейге ... мен ... ... ... әйелі байдың үйінің шаруашылығына көмектесті. Бала-
шағасы қозы бағу сияқты жұмыстарға араласты.
Қазақ ... ... ... де ... ... жер
жыртып, егін салатын шаруалар жатты. Малшы, егінші аймақтық байлары өз
шаруашылықтарын ... ... ... отырды, кейде қызметшілер
жалдап, мал өсірді ... ... ең ... ... үшін өз ... жер жыртып өнім
өндіруді мүлдем қойып, бай шаруашылықтарға жалданып жұмыс ... ... жай ... Мұндай жағдайларға олар өздерінің жер учаскелерін орыс
шаруаларына жалға беретін. Күйзеліске ... ... ... ... орыс кулактарына жалданып жұмыс істеді. Ал кедейлердің едәуір бөлігі
сарттардың егін ... ... ... ... бұл ... ... яғни маусымдық сипатта болды. Орыс байлары жалдамашыларға
ақыны ақшалай, сарт байлары заттай төледі. Мүлік теңсіздігінің айқын ... және ... ... ... жерсіз қалуы, өндіріс құрал-
жабдықтарының ең аз мөлшерімен қамтамасыз ... ... ... ... бұрынғы түрімен шұғылдана беру мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... және ... ауыл шаруашылық жұмыстарға келуі, ХІХ ғасырдың аяғында күрделене
түсті.
Ең құқықсыз әлеуметтік топ құлдар ... саны ... көп ... ... ... ... ... қайта сатып алатын,
иелері бір-біріне уақытша пайдалануға беретін.
Мүлік теңсіздігі, әлеуметік тәуелсіздік ... ... ... ... ... Бұл ... барымта, мүгедек қылу, кісі өліміне
дейін баратын қақтығыстарға ұласып отырды.
Қоғамдық басқару құрылымдарына тек ер ... ... ... ... ...... қонатын жерді нұсқау, көш бастау, мал
жайылымын анықтау, егін ... оны ... ... ... ... ... ... ісі болып саналды.
Ал әйелдердің қоғамдағы орны ерлерге қарағанда ... кем ... ... ... ... ... араласпайтындығынан, сайлауға не
сайлануға құқысының жоқтығынан көруге ... Ел ... ... және ... дауы ... ... араласуынсыз тек ерлер онда
да ақсақалдар мен билер арасында шешілетін. Ел арасындағы қоғамдық маңызы
бар ... ... әр ... ... ... ақсақалдары өзара
ақылдасып, ұйғарып жасайтын болды /22/.
Қазақ ... ... ... өз еркінен тыс ... ... ... Әйелі өлген, не тоқал алғысы келген 50-
70 ... ... ... жығып, кедейдің жас ... ... ... ... ... ... ... адамшылық арына нұқ
келтірген мұндай әрекеттерге ... өз ... ... ... ... ... әйелдерінің шағымдануы жайлы мәліметтер де бар
Дегенмен, бұл айтылғандардан қазақ отбасында әйел ... ... ... ... ... тумауы керек. Әйел құқығының заң жүзінде қорғала
бастауының алғышарттары көрінд.
Егер әйел ... ... ... ол тек ... ғана ... ... бірге
бүкіл ауылға да өзінің ықпалын тигізгендігін, ... ... ... ... серігі ретінде қарайтын. Сонымен бірге, қазақ әйелінің
әлеуметтік еркіндігі де болды. Қазақ әйелдері ұзын жең, кең ... ... ... жасырғанмен, бет-жүзін ашық ұстаған, көрші өзбек, түрікмен
халықтары ... ... ... тұмшаламаған /23/.
Жоғарыда қарастырылған мақалалар деректері қазақ ... ... ... ... ... ретінде іргелі зерттеулерге
арқау болатындығына еш күмән тумаса ... ... ... облысы қазақтарының этноэкономикалық ерекшеліктері.
2.1. Дәстүрлі мал шаруашылығы
Кең байтақ Қазақ жерін ежелден бері ... ... ... ... ... сай ... мал ... айналысқан.
Қазақстанның барлық аудандарында үй жануарларының төрт түлігі ( жылқы, ірі
қара, қой-ешкі, ... ... ... Бұл түліктің ара салмағы жергілікті
жердің табиғи жағдайына байланысты. Өйткені көшпелі елдің ... ... ... ... ... ... жағдайда геграфиялық
ортаның шешуші ықпалында қалып отырды. Дегенмен, ... ... ... сан ғасырлық бай тәжірибесіне қарағанда, географиялық ... ... ... ... сай дұрыс пайдалана білген.
Сондықтан да көшпелілікке ... ... мал ... ... ... ... ... заңды еді. Осыған байланысты
Қазақстан жерін оның табиғи ерекшеліктеріне сай төрт зонаға ... ... ... ... яғни ... Арал ... мен Маңғыстау
түбегінің табиғаты негізінен құмды, шөлейт болуының нәтижесінде, мұнда төрт
түліктің өзге түріне қарағанда қой мен түйені көбірек ... ... Суы мол шөбі ...... Орталық, Шығыс Қазақстанды
(Сарыарқа), ... ... қала ... қой мен ірі қара мал ... ... ... ... табиғи жағдайы қой мен түйе түліктерін өсіруге
ыңғайлы.
4. Жетісу төңірегі ежелден қолайлы өлке, солай бола тұрса да ... ... ... ... өсіруге керекті жағдайдың бәрі де ... ... ... және Оңтүстік Қазақстан зоналарында байлық түйе, қой,
санына қарай, Сарыарқада ... ... ... ... қой ... байланысты
айырылатын.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Қазақстан жерінің татабиғи
жағдайлардағы ерекшеліктеріне және Қазақ ... ... ... ... кезеңдерге байланысты Қазақстанның әр жерінде мекендейтін қазақ
жұртшылығының ... да ... ... ... ... ... келіп, негізінен, шаруашылықтың үш түрін белгілеуге
болады. Бұлар:
1. Көшпелілік жағдайда мал өсіру.
2. Жартылай ... мал ... ... ... мал ... ... ... мал мен егін шаруашылығын қатар жүргізу.
Қазақстанда шаруашылықтың жоғарыда ... ... бір мың ... жүз ... ... ... санақ
деректерінен де анық көруге ... ... мен ... ... ... қалған жерлеріндегі халықтың 53% егіншілік дамыған
аудандарда отырықшылық жағдайда тұрса, 22% жартылай отырықшылық жағдайда,
егіншілікпен айналысты, ал 25% ... ... ... мал ... ... егін ... ... Бұлар Қызылқұмды
қоныстайтын Кіші жүз қазақтары мен Шу, Сарысу өзендерінің аяғы мен ... ... ... ... ... еді. ... бұл ... тығыз араласып жатты, яғни революцияға дейінгі әрбір уезд
жерінде ...... де, ... мал ... де ... ... ... әр уездегі арасалмағы әртүрлі болды. Мәселен, Қазақстанның
сотүстік шегіндегі Ертіс,Тобыл бойларындағы орыс ... мен ... ... ... ... ... саны ... болса,
қазақтың аты−шулы Сарыарқасында, Жетісу, Шу, Арыс, Талас бойында жартылай
отырықшылыққа көшкен шаруалар көп болды /24/.
Егіншілікпен айналысқан жатақ ... ... ... жаз ... ... ... ... қыста қолда шөппен асырайтын.
Белгілі қыстауы бар жартылай көшпелі ел ... күні ... бар ... ... ... ... қой, ірі қара және түйе ... ... ... табынын қосататып, жазғы жайлымға айдайтын. Қызылқұм ... ... ... ... ... ... саны көшпелі бағаналалыларға
қарағанда анағұрлым көбірек. Әдетте, қазақ ауылдарындағы түтін саны жазда
көбейетін де, қыста азаятын. Өйткені ... күні бір ... көп ... ... ... ... ... сондықтан малы көп байлардың қыстауында
екі−үш түндіктен артық болмайтын. Бірақ малы ... ... ... үйге
дейін бірігіп, үлкен қыстақ жасап отырғандары да аз ... ... ... ... ... ... бірнеше жанұя бірігіп қанаттас қонатын.
Сырттан қарағанда қазақ ауылдары ... ... ... ... сияқтанғанмен ондағы топтық қайшылықты көрмеуге ... ... ... ... ... ... ... болады. Бірі бай
ауылы, екіншісі орта шаруалар мен ... ... ... ... ... қоңсысы болатын. Олар көбінесе өз руынан ... ... ... ... ... рулардың адамдары да жиі кездесетін. Бұлар малдарын
бірігіп бағып, ... ... ... ... ... жерлері бөлек
еді.
Байларға қоңсы қонған кедейлер күнделікті ішкен−жегені, ... ... ... ... бола ... ... ... Құдық аршып, жылқы суару,
құлын байлап, бие сауу, қой тоғытып, жүн ... шөп ... қора салу ... ... ауыр жұмыстарды еркектер атқарса, әйелдер бай үйінің қойын
сауып, ... ... отын ... суын әкелетінғ киіз басып, өрмегін
тоқитын.
ХІХ ғасырдың ішінде одан бұрын да ... ... мал ... тағы басқа
үй шаруасын атқаруға малшылар ... Бұл үшін ... мен бай ... ... ... ... Мұндай келісім шарттары жыл мезгіліне
қарай алты ай ... ... алты ай ... деп ... еді. ... жаз ... жасалатын жұмыстың өзі әртүрлі болғандықтан оған төленетін ақы да
соған қарй белгіленетін. Ақы ... ... ... ... мал ... ... үй шаруашылықтарының ауыр−жеңілдігіне, жалданатын адамның
жасына, іскрлігі мен ... ... ... сауда қатынасы дамыған солтүстік ... ... ... ... ... ... төлейтін. Ал солтүстіктен оңтүстікке ойысқан
сайын жалшылар ақыны заттай−мал, киім ретінде алатын. Қозы ... ... ... ... ... алты ... төрттен алтыға дейін
бойдақ қой мен төрттен ... ... киім ... ... алты айға осы
айтылғандардың әрқайсысының саны кемиді де, қысқы мерзімге арта түсетін. Ал
жалшылардың әйелдері бай ... ... ... істесе де, ол келісім шартқа
енбейтін, ішкен тамақ пен бай ... ... ... өзге ... ниет те қылмайтын /25/.
Сөйтіп байлар мен ауқатты шаруалардың малын бағудағы ... ... ... ... мен ... ... де, оларға сіңірген ауыр
еңбегінің оннан бірі ғана төленетін.
Енді мал бағудың жылдық цикліне тоқталатын ... баса ... ... ... болып табылады. ... ... ... да ... ... ... ... деп
аталатын төрт түрі болады. Қазақстанның оңтүстік жартысындағы ұшы−қиыры жоқ
шөл далалар мен құмды ... қой мен ... ... малы үшін ең ... ... ... ... өзен бойы мен көл ... ... ... ірі қараға қолайлы келеді. Көктеу мен күзеу әруақытта қыстау маңына
жақын орналасады және көлемі қыстау мен ... ... ... ... ... және ... жайылымдарың көлемі көп болса, солтүстік
жартысында жазғы жайылым көлемі кеңірек болды. Себебі ... ... ... ... жайылымдар пайдаланылмай, қысты күні қар түскеннен ... ... ... пайдаланылады.
Қазақстанның әр жерін мекендейтін қазақ руларының қыстауы мен жайлауының
арасы әр түрлі ... ... ... әр ... ... ... ... елдің шаруашылықтарының дамуының ерекшеліктеріне, яғни шөп шабудың,
егіншіліктің ... ... ... бір маңызды мәселе қысқа мал азығын дайындау. Қазақ жұртшылығының
жартылай ... ... ... ... мен ... ... көшіп – қонып жүргені көп заман ішіндегі тарихи процесс. Онымен
бірге қысты күні ... аман ... шығу ... түбегейлі жұмысы еді. Осы
ретте олар қыстау маңынан мал ... ... ісін ... алды. Әрине мұның
ең алдымен қысқы ... ... ... ... ... ... Оңтүстік жартысындағы Сырдария, Шу, Талас, Жетісу өзендерінің
су жайылатын аңғарларында қыстайтын ел мен Қазақстанның Сотүлтік жартысында
қыстайтын да ... ... жер – ... ... ... шөп ... ісімен ертеден бері – ақ айналысты.
Қазақ тәжірибесінде шабындықты сызат, көгалды және құрақты қзен аңғары
мен көл ... ... ... ... қар суы көп ... ... шөбі көк майса шүйгін болатын. Мұндай жерлерді қазақтар
жайылма деп ... ... ... ... егін ... ... ... жерлердің шөбі қалың және жұмсақ келеді және мүндай жерлер қол
шалғымен шабуға да ... ... ... ... шабылған шөп өзінен – өзі жол – жол ... ... ... – үш күн жатып кепкеннен кейін жинап, шөмелелер салынады. Ол ... ... жиып ... ... Бір шошақ қазақтың екі аяқты ... ... шөп ... Деме бір шөмеле бір арба шөп ... ... ... ... ... ... ... маялайды.
Қазақстанның оңтүстік өлесінде шөп тасуға арба аз пайдаланады. Мұнда
көбінесе сүйреткілер көбірек қолданылады. Оңтүстік қазақтары ... ... ... Ол үшін жуас ... шөгеретін де, қомның үстінен екі ... ... ... ... түйенің екі жағынан шөптің үстіне кісі шығып
тұрып әбден тығыздап текшелеп үйеді. Әбден тиеп ... соң ұзын ... ... да, ... ... алып жетектеп жүре береді. Түйеге артылған
шөпті түсіру де оңай, яғни арқанның байлау түйіндерін шешіп ... ... өз ... ... екі жағына бөлініп түсе қалады/26/.
Ертеден суарма егіншілік дамыған Қазақстанның оңтүстік аудандарында
аздап жоңышқа егу орын алды. ... салт ... ... ... ... ... биелерге ғана жететіндей, аз мөлшерде дайындайтын. Жоңышқаның
аз болатындығы сондай, оны шашып – төгіп, жапырағын ... ... ... ... ел ... аттарына шөппен бірге сұлы, арпа, тары
және бидай сияқты дәнді – ... ... ... ... жемде
дайындайтын.
Мал шаруашылығындағы тағы да бір тоқталатын бір мәселе мал қора ... ... ... ... қора салу ... ... келе жатқан дәстүрі.
Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ даласында төрт түлік малға арналып салынған
қоралар өте көп болатын. Мал ... екі түрі бар. Ол ... және ... ... оңтүстігіндегі шөлейт далалар мен құмды аудандарда
ірі қара мен қой ... ғана ... қора ... Ірі қара көбінесе
құрақты өзен, көл ... ... ... жабық қоралар салынып,
ал қой түлігі құмды шөл ... ... ... ашық ... ... қоралар салмайтын оңтүстіктің өзінде арық – тұрық пен жас
төлді сақтау үшін ... мен ... үшін ( ... жауып қоятын)
кішкентай жер үйшіктер қазылатын.
Кейбір ірі ... ашық ... ... ... ( ши, шитен) оны көшу – қону
кезінде түйеге артып алып та жүре береді.Бұл ... ... ... ұзын қазықтар, жіңішке сырықтар ғана болатын. Мүндай көшпелі қоралар
қысы жазы бірдей пайдаланыла берілетін.
Жергілікті жердің ... ... ... мал қораларды
шымнан, кірпіштен, қамыстан, сексеуілден, ... қала ... ... кең ... ... қоғамында мал шаруашылығының көшпенді,
жартылай көшпенді және ... түрі ... Бұл ... түрлері
табиғат ауа-райы, әлеуметтік-экономикалық және тарихи факторлардың әсерімен
қалыптасты. Бұл кезеңді, ... ... ... ... жатылай көшпенділік мал шаруашылығы дамыды. Облыс тұрғындары
негізінен ... ... ірі қара мал және қой, ешкі ... айналысты.
Сырдария облысындағы мал шаруашылығымен айналысуда және ... жеке ... ... ... табиғаты, ауа-райы және
халықтың көшпенді жартылай көшпенділікпен айналысуы үлкен әсерін тигізді.
Табында негізінен ... үлес ... ... ... /27/.
Перовск уезінің орта жүз қазақтары Сырдария өзені жағалауындағы тоғайлы
қамысты жерлерде қоныстанды. ... мен ... ... кей ... қарай айдады, өздері ауыз суға қар суын пайдаланды.
Ж.Головачев Сарышығанақ, Сарысу болыстығындағы қазақтар жайлауға, Ұлы
тау, Кіші тау ... және ... ... Қаражар елді мекенде
қоныстанды. Сарышаған болыстығының түйелері өзендегі судың жылылығынан және
сонаның көптігіне байланысты, Сырдария жағалауына он ... ... ... ... ... Г. ... Одан әрі ... «Көшпелілер қыстауға
да малға ыңғайлы таза, суға жақын жерді қарастырды. Кейбір жағдайда ... Сыр ... ... Ұлытау жаққа көшуге тура келеді. Қыстаудан кері
жайлауға көшу наурыздың басынан басталады, бұл ... ... ... қыр арқылы өткізуге болады. ... ... ... қарай
көшпелілер Сарысуды жағалап жүріп отырды. Жөлек болыстығының көшпелілері Шу
өзені арқылы Половенческая жане ... ... ... арқылы
көшеді. Ұлытау мен Кішітау жайлауларындағы ... ... ... ... ... жазды /28/.
Көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы қазақтар жылқы, қой, ешкі,
мүйізді ірі қара, түйе өсірді. ... және ... ... ірі ... түйе ,
қой өсірсе, ауқатты байлар көбіне жылқы ұстаған. ... ... ... малы күн ... ... ... ал бай ... малы сауда-саттыққа
шығарылды.
Барлық мал, оның терісі, жүні, еті, сүті т.б. ... ... ... шыт - ... тауарларына, ыдыс-аяқтарға т.б. айырбасталып
отырды. Қазақтардың мал шаруашылығының дамуына орасан зор апат ... ... ... суығында малдардың жейтін шөбі болмай, қырылды. Яғни жұт үлкен
әсерін ... Жұт ... ... ... әсерінен, яғни
құрғақшылық, қарлы қыс, боран, көктемде, жер көктегенде, қар ,бұршақ ... ... шыға ... ... Кей ... ... ... созылған
бұрқасынды борандарда 500-1000 жылқышы ... ... беті ... ... көдерге түсіп кетіп, қырылғандары болған.
Қазақ халқына 1876-80 жылдары болған жұт адам ... ... ... Сырдария облысының 4 уезінде 56 пайыз қырылған. Ал 1891-92 ... ... ... уезінде көп малдың қырылуына алып келді /40/. Ғасырлар бойы мал
шаруашылығымен шұғылданған қазақтар төрт түлік ... ... мен ... ... еді. Олар ... мал ... отырғандықтан малдың барлық
денесінің автономиялық құрылымы жөнінде де мол ... ие ... ... ... ... ... ... малшылар мал дәрігерлікті арнайы
кәсіп еттті. Оларға мал дәрігерлік атадан балаға мирас болып қалып ... мал ... ... мал ... ... сылып тастайды. Малды
емдеу арқылы мал ішінде кездесетін түрлі кеселдердің ... ... аман ... ... Еркек малдыа піштіруі кез-келген малшы өзі игереді.Ал қатерлі
індет алдын алу үшін, ... ... аман алып қалу үшін ... ... суықтан аман алып қалу үшін әлсіз қойлар мен ... ... киіз үйде ... ... алып ... Бұл ... аман ... қалдың
тағы бір жолы болды.
Түркістан елді мекендерінде құдықта су 2-4 ... ... ... ... елді мекенінде жер қатты су 10-12 ... ... ... ... ... ... осы ... тиімді санады. Құдықтар бір-
бірінен 10 ... ... ... Құдықтың жоғарғы ені 3 аршын, төменгі
ені 2 ... ... 8-12 ... орта ... 3-6 ... болды. Нұрата
елді мекенінде кәріз құрылысына артельдер құрап кіріскен. Артель 30 адамнан
тұрды, іс ... ... ... ... ... Егер ... жыл ... тазаланып тұрса кәріздерді жүз жылға ... ... ... бас кезінде Сырдария облысындағы мал ... ... ... жоқ. ... ... ... жыл ... ұстауын өзгертпеді. Алайда отырықшы орыс поселкелерінің маңында
орналасқан қазақтар қысқа мал азығы қорын жинауды қолға ала ... ... ... ... ... ... ... қорын қазақтарға сата
бастады. Ол Әулиеата, Қазалы, Перовск әрі Қостанай уезіне қарай жылжыды.
ХХ ғасырдың аяғында қазақтардың ... ... көше ... 1895, 1898 ... ... қатты болуы, жұт әсерінен малдың қырылуына
әсер етті. Туркестанцев атты автордың ... в ... ... ... ... ... ... 1909 жылы Ташкент уезінде
10181,2 пұт астық жинаған, 1 қала тұрғынына 18,39 пұт, ... тыс ... ... 32,7 пұт ... келеді. Шымкент уезінде 9886,8 ... ... жан ... -20,5 ... Қазалы уезінде 3161,9 пұт астық
жинаған, жан басына 17,3 пұттан келеді. Сондай –ақ, ... ... ... ... и ... ... ... » атты
мақалалар жариялап, отырықшылық мәдениетімен ... ... ... төрт ... өсіп – ... ... ... дүниетанымы негiзiнде түрлi наным - сенімдер мен ғұрыптық ... ... ... ... ... қзге де ... ... құрады. Олардъың әрқайсысының құры л ы мдық жағынан өзіндік айқын
белгілері және семантикасы да қалыптасты. Бұл ... ... ... ... ... бойы ... ұлттық
ерекшеліктерін байытып, айшықтандыра түсті. Төрт ... ... өсіп ... ... үшін ... ... бірі – көшпелі ел дәстүріндегі
малға ен салу. Ен, таңба салу кесілген қанды құлақтарды ... ... ... ... ... ... ырымы болған. «Малымыз құмырсқадай көп
болсын!» деп, илеу үстінде қанды құлақты қан ... ... ... ... ... магиялық тәсіл арқылы «
құмырсқадай быжынаған, көп мал бітсін» деп жасаған бұл ... ... ... да ... көп ... ... сенімнен туындаған. Әрі мал енін құмырсқа
илеуіне тастаудың мәнісі келер жылы мал басының көбейіп, өсіп – ... ... ... ... де саяды.
Мал ... ең бір ... ... ... төлдеу масымы. Қазақ малдың төлдеу циклінде де түрлі магиялық
күштерге, наным сенімдерге, ырымдар мен ... ... ... ... Өзге түліктерге қарағанда түйенің төлдеуі көп күтімді қажет етеді.
«Түйе баласы төре баласы» дегендей жаңа туған бота өте ... ... ол ... ... да, ... да ... ... бір кемістік інгеннен
басқа түліктердің ... өз ... өзі ... ... ... бесіктегі балаша күтетін болған. Жылқы мен сиыр
түліктерінің төлдеуі қой мен түйе ... ... ... ... ... кезде бұл түліктердің төлдерін бақылауға алып, уақытша жабулайтыны
болмаса, тез аяқтанып кеткен /30/. Төрт ... әдет - ... мен ...... ... ... ... дұрыс ұйымдастыруға және көнеден келе ... ... толы ... ... болды. Сонымен қазақтардың
мал шаруашылығының дамуына табиғат ... ... - ... жіктелу
процестері мен өлкеде көп ұлтты халықтардың санының өсуі, жайылымдық жердің
азаю, жаңа әкімшілік саяси өзгертулер үлкен әсер ... ... ... ... ... ... ... орынды
алды. Егіншілік мәдениетінің ошақтары әдетте ... ... ... ... егін салу үшін ... қолайлы аудандарда орын тепті.
Солтүстік – батыста – Сағыз, Жем, ... ... Утва және Ойыл ... жерлер, Мұғаджар тауының аңғарлары; Орталық Қазақстанда – Сарысу
өзенінің орта ... ... ... ... ... ... Солтүстікте – Есіл, Нұра және Торғай өзендерінің бойы
мен солардың ... ... ... - Қалба және Тарбағатай
қырттарының маңы, Қарқаралы тау маңайы; Жетісуда – Лепсі, ... ... бас жағы мен ... орта ... ... ... ... Және
де бұл аймақтардың географиялық орналасуы, жер құылысы және ... ... су ... бар ... ... отырықшылықты –
егіншілікті халықтармен мәдени – экономикалық ... ... ... ... мен ... ... дақылдарын таңдауына,
көршілерден агрономиялық тәсілдерді үйренуіне, егіншілік өнімдерін
шаруашылық және ... ... ... ... ... әсер етті
/31/.
ХІХ ғасырдың соңы -ХХ ғасы рдың басында да ... ... ... ... ... орталығы болып қала берді. Жері ... мол бұл ... ерте ... ... ... ... жылы Қазақ даласында болған Е.Мейсидорф Жаңадария, Қуандария
өзендерінің, Қамыстыбас және Арал ... егін ... кең ... ... ... өзенінің бойындағы «шабындық жерлерді
суаратын каналдар өзінің ұзындығымен, ... және ... ... - деп ... ... /3/ ... ... Абульфед Ибн-Хаукол және Макдиси деректеріне негізделген
тұжырымдар «Сырдарьинский бассейн и его будущее ... атты ... «... ... ... отырықшылануы Сырдария және Амудария
бойы алқаптарында неғұрлым шапшаң жүрді. Тянь-Шаньнан ... екі ... ... ... ... зор алқапты суару жүйесін қамтамасыз етуде.
Ангрен, Шыршың, Арыс, Кафирниген, Сурхан, Ширабаддария өзендерінен ... ... ... ... мен ... ... қызмет
етті. Орта ғасырда Амудария жағасында Балхы, Термез ... ... ... ... ... Жент, Яссы, Шам, Саурат, Отырар
сияқты қалалар өркендеді. Осы ... ... ... ... ... ... пен қала ... жақсы білді. Түркістан
өңірінің қалалары мен алқаптарының отырықшылықты егіншілікпен ... ... ... ... ... даланың мал өсіруші халқымен
тұрақты шаруашылық-мәдени өзара әркеттестік қарым-қатынас жағдайында өмір
сүрді», - ... ... ... ... мен бекіністердің әртүрлі
шапқыншылықтар мен соғыстардан қирауы нәтижесінде тіршілік ... ... ... пайдаланусыз қалғандығы айтылады. Арықтар орны
сақталғанымен су ... олар ... 105 ... ... жатыр. Өзен
суы егістіктің көбеюіне байланысты 50 сажындай ... ... екен ... ... ... ... ... «Туркестанский край в ХІІ
веке» атты мақаласында В.В.Бартольд «Х ғасырдағы араб географтарынан Орта
Азия ... ... ... ... ал Түркістан өлкесі нақты дерек тек қана
Чан-Чунның жазбаларында», ... ХІІ ... Шу және ... ... ... жібек шаруашылығымен, жүзім өсірумен
шұғылданды. ... тек ... ... ғана ... сонымен бірге
шараптың сорттары да өсірілді. Сайрамда Қытай саяхатшыларын жұқа шелпек
нанмен ... ... ... ... жүзім шарабын ұсынғанын жазып қалдырған.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысында Қазақстандағы ... ... ... оның ... ... болған ілгері басушылықтар арқылы
әзірленген еді. Бұл кезеңде ... ... кең өріс ... ... ауданы болды. Егіншілік бірте-бірте өндіріс ... ... ХІХ ... орта ... ... ... ... Қараторғай, Шу,
Талас, Іле, Жаңадария, Қуандария өзендері ... ірі ... ... ... орта ... қазақтардың көрші отырықшы егінші
халықтармен және орыс ... ... ... қазақ егіншілігінің дәрежесі мен аумағына,
көршілерден агрономиялық тәсілдерді ... ... ... ... ... шаруашылық және басқа мақсаттарға орынды
пайдалануға айтарлықтай әсер етті. Өмір ... ... ... ... толтыру үшін олар егіншілікпен айналысуға мәжбүр
болды. Мал ... ... ... ... да ... кедейлерді
егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. ХІХ ғасырдың орта шенінде қазақтарда
егіншілік негізінен суармалы егіншілік болды.
Жер ... ... ... ... ... ... ағаш ... қол тырмалармен жүргізілді. Сондай –ақ орыс
соқалары немесе ралдер, орыстардың егіншілікті поселкелеріне неғұрлым жақын
жататын шаруашылықтарда – екі ... ... ... ... ... ... сонымен бірге ағаш тырмалары немесе жай қол тырмалары пайдаланылды.
Халықтың егіншілік қажеттерін қанағаттандыруға Қазақстандағы ... ... ... ... ... Талас, Шу сияқты ірі өзендердің
суыжеткіліксіз болды. Сол ... ... ... ... далаға арықтар
тартты. Арық қазуға кейде бір рулыға толық ... ... ... ... ... ... ... уезінде егістік алқаптарға Іле, Күрті, Көксу
өзендерінен тартылған арық сулары пайдаланылады.
Сырдария қазақтарының егін шаруашылығы жайлы ХІХ ... ... ... Дмитрии Беляевтің деректері өте қызықты мәлімет болып
табылады./34/ Ол 10 жыл бойы ... ... ... ... ... егін егу ... оның әдіс-тәсілдері жайлы жазып кеткен.
«Қазақтар (кедей жатақтар немесе ... ... Дж. ... - ... ... алдымен арпа егуге, содан соң бидай мен тары егуге кіріседі.
Егістік жерді олар ... ... ... ... су ... ... болған
соң, жер айдауға кіріседі. Тары егуден бұрын алдын ала арам ... ... соң, жер ... тарыны шашып болған соң, тырмамен ... ... ... екі адам ... ... Жерді соқамен жыртып болған
соң, тырманың орнына бөрене ... ... ... ... ... қолмен жасалады. Егіншілер егін жинау науқанында орақпен орып
жинайды, ... орақ ... ... ... жұлып жинаған. Жиналған
астықты, ағашпен ұрып дәндерін түсіріп, астықты жинап отырған. Оңтүстегі
егіншілік ... ... ... ал қазақтар қолдап суару,
ирригациялық ... ... және ... ... неғұрлым жетілдірілген
тәсілдерін жетік білді. Бұл жөнінен әсіресе Қазалы, Шымкент және ... ... ... ... бассейінінен арықтар тартылған сайын егінші орыс поселкілері де
көбейе бастады. ... ... ... ... ... 3 ... ... Сырдариядан тартылатын Паршақұрғап, Мырзабай
үлкен арықтары ... ... ... ... ... жерді
суландырды. Генерал адъютант К.П.Кауфман Жаңадария мен Қуаңдария аралығында
30 мың десятина жерді ... ... ... Сауран мен Желөк
аралығындағы жерлер ХІХ ғасырдың екінші жартысында өңделмеген ... Су ... 2 ... ... шығарылды.
Арықтардағы судың егістікке жіберіуінің тәртібіне арық ... ... ... деп ... Арық ақсақалдары қызметі үшін шапан, жылқы,
егін жұмысы аяқталған ... ... 200 ... дейін астық алды, хандық
салықтан босатылды. Суландырудың қол ... ... ... ... қазу ісі ... ... ... елді мекендерінде дамыды.
Кәріз - 300-350 құдықтардың жер асты орны арқылы жалғасатын ... ... ... ... ... жүйесі, кәріздер жүйесі және оның жасалу
жолдары ... ... ... Туркестанского края »
мақаласында ... ... елді ... ... су 2-4 ... шықсада жергілікті халық суландырудың осы жүйесін тиімді
санады. Құдықтар бір-бірінен 10 ... ... ... ... ... 3 аршын, төменгі ені 2 аршын, тереңдігі 8-12 сажын, арта ... ... ... ... елді ... ... ... артельдер құрып
кіріскен. Артель 30 адамнан тұрды, іс ... ... ... ... Егер ... жыл ... тазаланып тұрса, кәрізді жүз ... ... ... ... ... ... атты мақаласында Сыр
өңірі қазақтарының қалай ... ... ... ... 40 ... Перовск уезіндегі қазақтардың 10 ... ... ... ... ... да ... ... Жалпы қазақтардың
табиғи отырықшылануының 5 жолын көрсетуге болады:
- хандар мен билер, сұлтандар қазақтардың жер учаскелерін иелігіне алып,
оны ... ... ... жер иеленген қазақтар тап қазынасына салықты уақытша төлеу арқылы
жерді бірте-бірте өз меншіктеріне айналдырды;
- бай ... ... ... ... ... ... ... алды;
- көшпелі кедей қазақтар тары, бидай, арпа, күріш егу үшін жер ... ... өз ... айналдыра бастады;
- отырықшыланған ауылдар, егін иеліктерімен ортақ қоғамдық ... ... ... ... бір себебі ретінде жұтты атауға,
екінші себебі ретінде жайылымның тұрақты жерлерін орыстар қоныстанғандығын,
жердің мемлекет қазынасына ... ... ... ... ... ... ... отырықшылыққа көше бастауына
1892, 1895, 1898 жылдары қыстың қатты болуы, жұт әсерінен малдың қырылуына
әсер етті.
Туркестанцев атты ... ... в ... ... ... /37/ ... ... беріледі:
1909 жылы Ташкент уезінде 10181,2 пұт астық жинаған, 1 қала ... пұт, ... тыс ... ... ... 32,7 пұт ... келеді.
Шымкент уезінде 9886,8 пұт астық жинаған, жан басына -20,5 ... ... 3161,9 пұт ... ... жан ... 17,3 ... ... Сондай
–ақ, автор Туркестанцев деген атпен «Переселение и земледелие», «Киргизское
землеустройство » атты ... ... ... ... ... жергілікті халық Сырдария өзені арнасының ... егін ... ... ... ... Г. Загряжский берген мәліметтер
бойынша су тасқыны уақытына қарай егін уақытын 7 кезеңге бөлді:
- сәуір тасу -25 наурыздан, ... ... ... ... ... ... бұл ... бидай мен арпа себіледі;
- гүл малдық – лилияның гүлдейтін уақытында, яғни ... ... ... ... Бұл ... ... ... жоңышқаға су жіберіледі;
- гүл уақыты – яғни ... ... ... ... ... орта кеінен
13 күнгесозылады. Бидай, арпа, бақша және жоңышқалықты суарады;
- ... тасу – 5 және 10 ... ... Судың қатты жылдамдықпен
таситын уақыты, 10күнге созылады. Бұл уақытта тары егіледі;
- шұлғау тасу – ... аяқ ... ... ... ... Бұл астық
жинауға қолайлы уақыт;
- Бұл астық жинауға қолайы уақыт;
- қарақұйрық тасу – тамыздың 5-нен 5 күнге ... бұл ... ... сәйкес;
- сүмбіле тасу – тамыздың соңы. Жеміс пен жоңышқа суғаруға пайдаланылады
/33.67/.
Бау-бақша өсіру де отырықшы ... ... ... кездескен.
Дегенмен де жүзім, алма, қауын, қарбыз өсіру, бау-бақша ісі орыстардың
келуімен ... ... ... ... ... ... үрме бұршақ,
картоп, капуста, помидор, қияр, бұрыш, пияз т.б. егілді .
Егіншілік пен бау-бақшаның ... ... ... байырғы
әлеуметтік жүйенің үлкен өзгеріске ұшырағандығын меңзегені еді.
Қазақтарда сурмалы егіншіліктің ертеден келе жатқандығына елдің әртүрлі
бөліктерінде, яғни дала ... мен ... ... ... мен тау жоталарының етегіндегі бұлақ бойларында ұшырасатын көне
егістік ... ... бола ... Егіншілікпен айналысудың дәстүрлілігі
бөлек екі аймақ малшыларының ... ... ... мен ғұрыпық
заңдарында да көрініс тапқан. ... ... ... ... ... ... салты бойынша, келіннің дүниесінің ішінде келі мен
келсаптың болуы міндетті болған. Күйеуінің ... ... ... ... ... жайт, оның үй шаруашылығына ептілігін тары түю сынынан
өткізуден бастаған. Ер ... ... ... ... ... ...... арасында кетпеннің кездесуі де Жетісу ... ... ... ... дәлелдей түсуде. Қазақ жұртшылығының
арасында егіншілік кәсібінің ертеден келе жатқандығы және оның ... ... ... яғни олардың ... ... ... ... ... ирригациялық құрылыстардың
ұқсастығынан және егінді жинау мен оны ... ... мен ... ... ... болады.
Егіншілікке байланысты наным – сенімдер мен ғұрыптардың ... ... ... Олар ... ... ұжымының шаруашылық қызметінің
мағызды саласы ретінде пайдо ... ... ... ... ... Адам
баласының шаруашылық қызметінің басқа да түрлері сияқты егіншілікке санадан
тыс бастау беріп, тылсым бүниемен байланысты ... ... ... ең
құдіреттісі деп танылды.
Барлық жерлерде жер жыртуға алқаптан қар кеткеннен кейін кірісетін
болған. Бұл ... ... ... әр ... жер бедерлері мен
географиялық орналасу ерекшеліктеріне ... бір ай ... одан ... ... ... ... ... оңтүстік аудандарда жер
жыртуға торғайлардың жергілікті мекендеріне ... ... ... ... ... да жергілікті белгілері болған. Мысалы, киіз үйдің
үзігінің тесігінен күннің ... ... ... қарап, он тоғызыншы ақпан
мен жиырмасыншы наурыз айларына тап ... - Үт айы ( ... ... ... ... деп есептелген. Осыған байланысты Сыр бойы
қазақтарында мынандай мақал бар: «Үйге үт кірді – ... ... ... Жер жыртудың басталатын күнін ақсақалдар алдын - ала өзара ... ... ... Ол ... сәтті күндерінің бірі болуға тиіс болған.
Мысалы, сәрсенбі, бейсенбі, сенбі ( аз кем мәліметтер ... ... ... ... жатқан). Кейбір жерлерде жер жырту науқанын өздерінің
«метеоролог – ... - ... ... ... бастаған. Жер
жыртуға шығар алдында, ауылдың ... ... ... ... қос көже ... қазанымен ауылдың сыртына дөңестеу жерег алып
шығып, ақсақалдарды шақыратын болған. Ас желініп болғаннан ... ... жер ... ... ... ... оған: « Құдай бере
берсін! Диқан баба келе берсін (дари берсін), береке ... - деп ... ... ... адамдары (егіншілері) жер жыртуға бір
күнде кіріскен. Диқан бабаға арнап қос көже пісіріп. Ауыл болып ... ... ... ішіп ... ... бабаның аруағына бағыштап Құраннан сүре
оқып «Диқан баба қолдай ... деп ... ... ... (Оңтүстік Қазақстан) Қызылқұм мен Қазығұрт
аудандарындағы алқаптарға жер жартуға шығар алдынад көз ... үшін ... мен ... май ... итүмсығына мұздай май құйған.
Дән егу, дән себу, тұқым себу жұмыстарын кез – келген егінші атқара
алмаған. Аса ... ... ... бұл ... ең ... адамға
жүктелген. Дән себерді бастар алдында , себуші егістікке жер ағашпен ... ... ... ... алған, Себерге кірісерде былай деп
өлеңдеткен:
Біссімілләһир рахманир раһим.
Я, Диқан баба! Құрт – ...... ... бәрі ... ... ... жаудыр, жерден ендір!
Бала – шағаның ризығын өзін жеткір!
Жаратушы мен ... ... ... одан да ... түрде болған:
Биссимилләһир...
Көптің несібесіне,
Диқан баба жолына.
Немесе «құрт – ... бала – ... ... ... ... бара жатқан кез келген адам оған ... ...... ... ... мол ... тілеген.
Жер жыртып, дән сеуіп және болғаннан кейін қауым мүшелері бірден егін
суаруға ... ... ... ... ... ... қазуға
кіріскен.
Оңтүстік қазақтарында бұрынырақта Наурызға арнайы ақбоз ат ... ... ... ... ... ... ... айтылғандай, оңтүстік аудандарда бұл күндері құрбандық тағам (
науоыз көже, құдай көже) дайындап, шелпек пісіріп, егістік басына жеткізіп,
жұмыскерлерге ауыз ... ... ... ... оларға қарата ғұрыптық
әндер орындаған. Кейбір адамдар ғұрыптық сипатта құрбандыққа қой ... ... ... ... етінен жұмыс үстінде жүрген барлық адам ... ... ... ... ... мен тарату егдн әйелдердің ісі болған
/8.206/.
Каналдар мен арықтарды қазу және тазалау канлдың басында ( т оған, ... ... ... ... ... соң, ... ... жіберер алдында , бәрі ортақтасып жинаған ... ... ... ... көне ... ... каналға бауыздаған. Қолда ақша болмаған
жағдайда әр ... ұн ... ... пұл қылып, түскен ақшаға ... ... Егер ... ... саны көп ... екі ... ... шалған. Құрбандықт малдың қанын ... ... ... ... суға ағызатын болған. Құрбандық малдың етін жеп болып,
Құдайдан жақсы түсім беруін тілегеннен кейін, суару кезегіне ... ... ... ағытып, бас арыққа су жіберген.
Каналдың бас жағынан тоғанды сув бұзып өткен жағдайда құрылыс қайта
жасалып, ... ... ... ... құрбандыққа өгізше немесе өой
емес, керісінше боз бие сауған. Қазақтарда боз ... ... ... ... ... ғана ... Ол тек ... бір оқиғаларда, рудың
немесе оның ... ... ... болып саналатын, мысалы,
жауласушы екі ру ... ... ... жеңген, рудың өсіп – ... ... екі ата ... ... және т.б. осы ... ... ғана орын
алған. Құрбандық мал ретінде боз биеден басқа тек боз айғыр немесе ақ түйе
ғана шалған. ... ... боз ... ... ... ... ... ғұрпына көшпенді малшылардың ғұрыптық шараларынан көшкен дәстүр болуы
керек. Егіншілікке байланысты әдет – ... ... аша ... қой мен ірі қара орын алды ... ... облысының қазақтарында егін шаруашылығы маңызды орын
алып, шаруашылықтың негізгі болып қала берді. Сырдария облысы қазақтарының
егіншілікке ... ...... ... болғандығын көруге
болады. Қазақтардың егіншілікке байланысты жора – ... ... ... бастауы – сонау көне замандардан басталып, басқа да
мәдениеттермен үздіксіз байланыста болғандығын көруге болады.
2.3 Қосалқы кәсібі
Ертедегі қазақтардың күн ... ... төрт ... ... ... мал шаруашылығы қазақтардың басты кәсібі еді. Малшылар
атқаратын міндеттеріне ... ... ... ... сиыр бақташысы болып
бөлінді. ... ... аңға ... балық аулаумен де айналысты.
Аңшылық ... ... ... ... ... Аң-құс аулаудың тәсілдері мен құрал
саймандары, ғасырлар бойы ел ... ... түз ... ... мен өмір сүру ... ... ... тәжірибесінен тарады.
Аңшылықтың ең байырғы кең тараған түрі құс салу. Бұл ... ... ... ... ... «саятшылық». «Құсбегі -
саятшылар» көк тағысы мен жер тағысын сынаққа салудың ... ... ... Құс ... ... ... ең көп
тараған түрі қаршыға және балапан сұңқар салу ... Осы ... ... қаз,
аққу, дуадақ, қоян т.б. аң ... ... ... балапан сұңқарға
қарағанда ірі, қанатты сұр,сарғыштау реңді, көзі ... ... ... ... ... ... ... күшіген сияқты түрлері бар.
Балапан-сұңқар қарлығаға қарағанда кішірек, қанаты ұзын,қара түсті, көзі
қара ... ... ... ұзын, қозғалысы өте ширақ, өте жылдам ұшады.
Сұңқардың ... ... ... бөктергі ,тұрымтай,
жағалай, лашын, соқтырмақ бөктергі, күйгентегі атты түрлері бар.Сұңқарлар
жемдерін ұшып ... ... ... олар ұя ... ... 3-4 теңбіл
жұмыртқасын сәуір, мамыр айларында қия жартасқа не басқа ... ... бір ай ... ... жемі құстар (кептер,қарға,үйрек т.б.) ұсақ
сүт қоректілер, бауырымен жорғалаушылар, ... ... шығу ... кездеседі. Байлар саяхатшылар құрғанда
бүркіт алып шығуға тырысады. Торға түскен ... ... ... үшін ... басына томаға кигізеді. Көзі ... ... ... соң ... , қарсыласуды қояды. Содан кейін құстың аяғына бау ... ... ... ... ... қолына қондырып алып, үйге әкеліп, бос керген
арқанға қондырып, оны ... ... ... ... әбден шаршатады.
Шаршағасын аңшы оны өз қолынан тамақтандырып үйретеді. ... ... ... меңгергенше 1-2ай өтіп қыста түседі /29/.
Бүркітті аңға ... алып ... Ізді ... аң ... ... мезетте
бүріттің томағасын алады да өзі аңның соңына қуа ... Аш, ... ... аңы ... да, тағы із ... Бүркітті жемдеп аңға салу, ... ... ... ... ... құстарды қазақтар қатты қастерлеп, атақты
құстарға көп мал беріп, беделін сатып алатын.
Қақпан құруда аңшылықтың ең ... ... ... – бала
қақпан,қазақ қақпан, тісті қақпан болып бөлінеді. Бала ... ... ... т.б. ... ... ... мен тісті қақпан екеуін қасқыр,
аю, сілеусін, қабылан аулауға пайдаланады. ... ... ... ... жалғастырылған тістері болады. Аңшы қақпанды аңның
інінің алдына ... ... ... ... ... ... ... керек,
себебі иісшіл аң темір иісін сезсе жоламайды аңшы қақпанға түскен ңды атып,
құс ... ... ... ұрып ... ... қазақтарда өз алдына жеке кәсіп болмағанымен бұл кәсіп қазақтың
қалыптасқан ұлттық салтының, ... ... ... ... ... аңшы аңды ... ... бір адам келіп қалса, аңшы ... ... ... ... Бұл ... ... ... белгісі емес,
қазақтың қолы ащықтығының, жомарттығының бір көрінісі.
Балықты тағам ретінде өте аз пайдаланғандықтан, ... ... кең ... тек ... мол сулардың жағасында жұт я ... ... ... ... қалған қазақтардың ғана айналысатын
тірілік түрі еді. ... орыс ... ... өсуіне және
Ресеймен сауда-экономикалық байланыстардың кеңінен ... ... ... ... сұраныс өсе бастады. Сол себепті балықшылық 19
ғасырдың аяғы 20 ғасырдың бас кезінде көптеген ... ... ... ... ... ... ... Щучы, Чебан, Зайсан,
алакөл, Балқаш ... Арал ... ... ... Қара ... Іле, ... ... балықшылықты кәсіп еткен қазақ қауымдары пайда
болды.
Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... іліп қойып күннің жылыуына кептіреді, ... ... ... ... дәмі ... ... алдында балықты тұздап алады.
Майлы балықты жылы бөлмеде, майсыз балықтыыстық бөлмеде түтіндеп ыстайды.
Каспий теңізі жағалауындағы ... Ақсу ... ... өзені
жағалауындағы балықшылардың еңбек құралдары ... ... және ... керіп бекітілген сүзекілер болды. Ақсу өзені жағалауындағы
балықшылар орта есеппен 15000 пұттан 30000 ... ... ... ... ... Ал, осы ... орыс аулаушылары 4000 пұттан 10000 пұтқа дейін
балық алды. Бұл ... бір пұт ... ... 50 ... ... дейін,
ысталған балық тың бір пұты 20-25 ... ... Ақсу ... ... ... ауланса, ал Торғай уезінен қаяз, табан, шортан, алабұға, жайын т.б.
көптеген балық түрлері ауланды. Рота есеппен ... ... ... ... ... ... Троицк, Орынбор сияқты жақын маңдағы
қалаларға апарып, 1 пұт балықты 1 ... 2 сом 25 ... ... ... ... ең ... ... табан, арзаны шотан болды. 1873 жылы ... ... ... шұғылданатын 15 қайық болған. Бұл жерде құртпа
балық 1 сомнан 1 сом 50 ... ... ... және шоқыр 30 тиыннан
сатылды.
Жетісу өңіріндігі Қамау елді мекеніндегі көшпелілер мал шаруашылығымен
қатар ... ерте ... ... еткен. Іле өзенінің мұзы жарыла
бастаған кезде қамаулықтар, ау, сеткімен балық аулауға ... ... ... ... үйіп ... ... ... даярлайды. Балық майын
тағам ретінде пайдаланады. Іле өзенінен ақ ... ... ... ... ... ... мөңке ауланды. Сазанды тамыз айында қатты жел тұрғанда
су бетіне ... ... ... ... ... ең көп тараған жері Сырдария өзені мен ... ... ... ... еді. Балық аулау мұз еріген кезде
басталады. Сырдария көшпелілері балық аулауға ... азық ... ... кейін аулауға кірісті. Аулау құралдары шанышқы, ау, ілме
болды. Ілме ұзын таяққа аттың ... ... ... ... ... ... жіберген қазақ жерге ішімен жатып, ілмеге балық түсуін асықпай ... ілме ... оны ... ... Қысқа қарай балық су жиегіне
шыққанда суды кешіп жүріп қолмен ұстап жағаға ... ... ... адам
жинап жүреді.
Орыс қоныстанушыларының келуінен кейін балықшылық бұл өңірде кәсіпке
айнала бастады. Сырдария өзенінің ... ... ... ... аймғы үшке
бөлінді. Бірінші участок Аралға құяр ... 12 ... ... , ... 3 ... ... ... Екінші участок Сыр өзенінің Арал
теңізіне құятын жанама тармағынан 3 ... ... алып ... Бұл ... ұзындығы 60 см ден 80 см ге дейін жететін торлармен аулайды. ... ... ... шығады. Балық ... ... ... ... ... 40 тан 50 қайыққа дейін, екінші участокте
80 нен  100 қайыққа дейін, үшінші участокте 200 ден  300 ... ... Арал ... ... « ... деп аталатын сеткімен және
ширатылған жіппен тоқылған аумен аулады. ... ... 9 ... ені 1
сажын, ал аудың ұзындығы 3 сажын болды. Бұл ... ... ... ... ... 20 ... ... 80 нен аханша бар,
яғни Арал теңізінің шығыс бөлігінде күніне  800 ге жуық ... ... мен ... бір ... ... керіліп, сырғауылға бекітіледі.
Балықты күніне үш мезгіл таңертең, түс қайта, кешке ... ... ... ... ... ... ... құрылған су ішіндегі тор шабаққа
жіберілді. Көксерке, сазан, қаяз, ... тор ... ... ... ... әкетілді. Ұсталған балықты тұздап, мата үстіне жайып қойып
әбден суы ағып болғаннан кейін сатады. Жалпы учаскеде  320 ... ... ... орта ... 80 балықтан түскенде ... 80000 ... 1886 жылы осы ... 274 қайық, 1900 жылы 1284 қайық ал,
Сырдария сағасында 400 ... ... ... 1901 жылы ... саны ... ... Осы жылы ... шығыс жағында 1500 қайық жұмыс істеді.
Уылдырық балықтан қымбат тұрды. 1 пұт ... 4 ... ... ... ... ... ... бақылап, сатып алушылармен
келісім жүргізіп, отыратын басшы мен оған көмекші сайланды. 100 ... 95 ... одан 5 пұт ... 8 пұт ... арқа ... ... өңіріндегі балық аулау кәсібі бірте-бірте ірі шаруашылыққа
айналды. Балықшылар ауданы Арал ... мен ... ... ... жерді алып жатты. Арал өңірінің балық шаруашылығын алғаш зерттеген
1836ж. Орыс ғалымы А.М. ... ... ... ... ... Арал ... ... 305000 сом көлемінде 125000 пұт
балық, Сырдарияның шығыс жағалауындағы балықшылардың 516000 сом ... пұт, яғни ... Арал ... ... 100000 сом ... 300000 ... ауланғандықтарын анықтады. Арал бассейініндегі балықтардың толық
коллекциясы 1900-1901ж. Л.Е.Берг басқарған экспедиция нәтижесінде ... ... ... басында аңшылық, балық аулашылық пен қатар, аталған
кәсіптерден басқа да бізге көп біле бермейтін ... ... ... ... ... тұрмысында темірден жасалған құрал саймандардың
қажеттілігі жоғары болды. Мосы, ошақ, қырықтық, бәкі, шымшуыр т.б. ... ... және ... ... ... ... етуші темірші
атанды. Олардың ұстаханасын кәдімгі киіз үй ауыстырды.
Ағаштан ... ... ... әрі ... ... қазақтың
көшпелі тұрмысында қолдануға ыңғайлы болды. Ағашшы кәсібімен айналысатындар
қайың, арша, ... ... ... ағаштарды таңдап алып, көлеңке ... ... ... ... сүргілейді. Олар жасаған тұрмыс заттары
мен бұйымдарын сатып ... ... ... ... бала ... Киіз үйдің сүйегін жасаумен арнайы үйшілер айналысқан. Үйшілер
тоғай аралап, қажетті ... ... ... ... ... ... ... бойынша жасаған. Орда үйлерді (көп қанатты) жылдап дайындаған.
Қазақ қоғамында қолөнер шеберлерінің алатын орны ерекше болды. Ертедегі
қазақтар әшекейлі бұйымдарды көп ... ... ... ... қатар, ер-тұрмандарды, тұрмыстық бұйымдарды да алтын, күміс
құймалармен, сүйектермен өрнектеумен ... Аты ... ... ... келіп, ұнатқан бұйымдарын жасатқан. Газет беттерінде
Ташкент жыл сайынғы ... ... ... ... де бұйымдары
қойылып тұрғандығы жөнінде де ... ... ... 1886 жылы
Ташкентте ұйымдастырылған қолөнер шеберлерінің көрмесіне 735 ... ... ... ұлт ... ... ... ... 1910 жылғы 13 майында шыққан саында И.И.Гейер
қолөнершілер ... ... ... 10-12 жылдық мерзімге дейін несие
қаржы беру ... ... ... ... ... сол ... ... сауда салықтары ұсталар мен шеберлердің өз ... ... ... ауылында ісмер әйелдерді тігінші атады. Қыз ... ... ... ... бай – ... ... тігіншілерді үйлеріне алғызып,
айлап күтіп дайындатқан. Бағалы теріден ... ... ... тымақ,
қалыңдық киімі сияқты қымбат киімдерді алдын – ала бие, ... ... ... ... ... немесе келінін қасына ерітіп жүріп, өзіне
мұрагер етіп тәрбиелеген. Тігіншілер ісмерліктеріне қарай тақияшы, шапаншы,
шаһи-баб ... ... ... ... ... /38.113/.
Диірменші кәсібі қазақтар арасында кейіннен қалыптасты. Ертеде қазақтар
талқан, ұнды келіге түйіп, қол диірменмен тартып дайындаған. ХІХ ... ... ... ... ... ... байланысты су
диірмендері де көбейе бастады. Диірменшілер су ... ... жер ... арық қазу, егін егу, егістікті суару, оларды
пайдалану, ... ... ... ісі ... мұрабтардың басшылығымен
жүзеге асты. Мұрабтар бір жылдан үш жылға сайланып қойылды. Егістік иелері
мұрабтарға бірлесіп ақы төлеп отырды.
Қазақ ... ... ... ... ... тәуіп, оташы, тамыршы,
абыз, зікірші, балгер, жауырыншы, үшкіруші, сынықшы, бақсы, (әйел бақсыны
елті деп атаған) деп бөлінген. ... ... ... тән ... ... ... ... экономикалық дамуында көшпелілердің ... ... және ... ... ... ... рөл атқарды. Қазақ халқы арасында орыс маталары, әсіресе ... ... жүн ... ... ... ... пышақтар, асхана аспаптары),
аң терілері, шегірен былғарысы, галантариялық тауарлар үлкен ... ... ... тұз кең ... ХІХ ... екінші жартысында ортаазиялық
саудагерлерден қазақтар мақта маталарын, мыс пен ... ... ... жемістерді, бұқар былғарысын, кілемдерді, қаруларды, (қылыш,
мылтық, пышақ, садақ), ... ... ... ... ... Орта
азиядан Қазақстанға әкелінетін товрлар арасында астық пен күріш айтарлықтай
көп болды. Ортаазиялық саудагерлерді ... ... ... малмен
жабдықтаушы ретінде қызықтырды. Сырдаия маңайының ... ... әр ... ... 50 ... ... ... Ташкентте 200 мыңдай және Қоқанда
100 мың шамасында қой ... ... ... халқы мал шаруашылғы өнімдерінің белгілі бір бөлігі даланың ... ақ ... ... өзі ... ... арасында товрларды саты
алып, оны қайтадан басқаға сататын алыпсатарлар деп аталған әлеуметтік
топтың ... ... жол ... Олар ... ... ... ... яғни солар әкелген товрларды тұтынушылармен байланыстыратын
делдалдық рөл ... ... ... айналысатындар қала
базарларынан көтерме бағамен заттарды ... алып ... ... ... кем ... ... ... сатқан. Мал сатумен айналысатын
садагерлер де қаладан шалғай жерлерде ... ... ... ... алып, базарға сатуға айдап әкеткен. Алыпсатар, саудагер, керуен
басы сияқты сауда кәсіпкерлігімен тек ер ... ... ... ... күн көрісі төрт түлікке байланысты болғанымен, мал
шарушалығымен қатар айналысқан ... пен ... ... ... қосалқы кәсіптердің де қазақтардың тіршілік қамы ... ... ... ... ... негізгі нәтижелері жинақталып, курстық
жумыстың ішкі мазмұнынан туындайтын тұжырымдар жасалынды.
«Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы» деп аталатын ... ... ... ... бөлінісін, яғни қандай
уездерді қамтитынын, территориясын көрсетіп, сонымен ... ... ... және ... ... ... ашып
көрсетілді. Бұдан шығатын түйін Сырдария ... көп ... және ... ... ... яғни 95% ... халықтар екенін
көреміз.
«Сырдария облысы қазақтарының этноэкономикалық ерекшеліктері» ... ... ... Сыр бойы ... мал ... ... ... балық аулаумен айналысқан. Яғни Сыр өңірі өз кезегінде мал
шарашылығымен ... ... ... ... ... ... жазу барысында Қазақ тарихына қатысты, оның ішінде Сырдария
обылысының қазақтарына ... ... ... ... ... ... ... басым бөлігінің мал шаруашылығымен
айналысып, ... орай ... өмір ... егін ... Олар ... ... түрлі құралдар мен заттарды
пайдаланды. ... ... ... ... ... біраз өзгешеліктер болды. Міне, біз осы ... ... ... ... ... ... өмір ... мен тұрмысынан
материалдар жинақтап, оларды этнографиялық тұрғыдан талдап шықтық. Қазақ
халқының этногенезі мен ... ... және ... ... ... жөнінде материалдарды ғылыми зерделеуден өткіздік. ... ... ... деректерге жүйелі зерттеу жүргізу арқылы
оның мәні ерекшеленіп көрсетілді.
Қай халық ... ... өмір ... ортасында материалдық мәдениеті
мен рухани мәдениетін ... Сол ... өз ... сырдария
жерін мекен еткен қазақтар егіншілікпен айналысты және дәл ... ... ... ... күнделікті тұрмыс заттары мен құралдары
көбінесе егіншілікке байланысты жасалды. Олардың тіпті қолданыстағы ... ... ... жердің климатына қарай бейімделді.
Сонымен, қорыта айтар ... ... жазу ... ... ... мен ... салыстырмалы түрде талданды. Қазіргі таңда қазақ
тарихы мен мәдениетіне көп көңіл бөліп отырған тұста, ХIХ ... аяғы ... ... ... Сыр ... қамтитын мерзімді басылымдар мен ... ... ... ... мәні мен ... этнографиясына қосқан үлесін
айқындау қажет сияқты. Сол себепті де зерттеу жұмысы болашақта да зерттеуді
қажет етері сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... А.Ф. ... для ... ... ... ... ... РГО. Т.14. Вып. Спб.
1878.
2. Пузыревский Н.П. Сырь-дарья, ее физические свойства и судоходность
//Известия РГО. Т 38. Вып. 5. ... ... А. И. ... киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и
степей. – Алматы: Санат, 1996.
4. Аничков И. Очерк народной жизни Туркестанского ... Спб, ... ... С. ... ... ... в XIX–начале XX
в. Туркестан, 1992
6. Кронградт Г. К. Население Киргизы в поседний трети XIX - ... ... ... ... Масанов А. Очерки истории этнографического изучение казахского
народа в СССР. Алматы, 1996.
8. Қартаева Т. Е. ... ... ... ... ... – этнографиялық деректілігі. Т. ғ. к... – Алматы,2001
9. Асфендияров. С.Ж. ... ... с ... ... ... ... ... ревормы 1860−1870 годов в России.
Москва,1952
11. Сулейменов.Б.С. Басин.В.Я. Казахстан в ... ... в XVIII− ... ... Алма−Ата.1981
12. Муканов.М.С. Этническая территория казахов в XVIII−XX веках. Алма−Ата:
Казахстан,1992
13. Жиренчин.К.А. Политические развитие Казахстана в XIX− ... XX ... ... ... ... ... әлеуметтік−экономикалық дамуы
(1867−1914ж) . Дис.канд.ист.наук. Алматы,1993
15. Толыбеков.С.Е. ... ... ... казахов XYII−XIXвв.
Алматы, 1959
16. Толстов.С.П. По древним дельтам Окса и ... ... ... XIX ... Сырдария облысының ... ... ... ... және деректану
мәселелері. Ғылыми−теориялық конференция материалдары, 2007.
18. ... А. ... ... ... ... ... 1882. № 25.
19. Тоқбергенова. З. Сырдария облысының 1917 жыл ... ... ... ... ... Амудария бөлімі қалай құрылды?//
Қазақ тарихы.2005.№5.
21. Кляшторный.Г.С, Султанов.Т.И. Казахстан: летопись трех ... ... ... ... ... ... казахов XVI начало XXв. Алматы,1971
23. Масанов.Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа
в ССР. ... ... ... ... ... мал ... жайында этнографиялық очерк.
Алматы,1969
25. Сулейменов.Б. Аграрный вопрос в Казахстане. Алма−Ата, 1963.
26. Галуза. П.Г. Аграрные отношение на юге ... в ... ... ... ... .П. ... ... көшпелі мал шаруашылығының сипаты: XIX
ғасырдың II ж // ҚазҰУ хабаршысы.Тарих сериясы. 2006 №4.
28. О. Ш. От ... до ... ... ... 1910. № ... ... Ш. ... очерк» //Туркестанские
ведомости. 1891. № 59.
30. Қазақ халқының дәстүрлері мен ... І том. ... ... ... ... ІІІ том. ... Атамұра 2002.
32. Сырдарьинский бассейн и его будущее значение //Туркестанские
ведомости. 1888. № 51.
33. Население Туркестанского края ... ...... ... И. ... Кзыл-кумский пустыни (От Чимбая до
Перовска) //Туркестанские ведомости. 1904. № 10.
35. Арандаренко Г. ... ... края ...... ... А. ... нужда //Туркестанские ведомости. 1885. № 114.
37. Материалы по переселенческому вопросу //Туркестанские ведомости.
1910. № ... Н. О ... ... ... 1883. № ... ... ... ирригаций и земледелия у киргизов // Материалы
второго совещания археологов этнографов Средней Азии.
М−Л.,1956

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс20 бет
Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес10 бет
Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов басқарған көтерілісі28 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь