Хүш – ХХ ғ. басындағы солтүстік және орталық Қазақстан қалаларының тарихнамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 . ТАРАУ. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ҚАЛАЛАРЫ ТАРИХЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

1.1 Петропавл қаласының тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Қостанай қаласының тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

ІІ.ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ТАРИХНАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

1.1 Ақмола қаласының қалыптасуының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... 27
2.2 Ақмоланың қала ретіндегі дамуының зерттелуі ... ... ... ... ... ... 32

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан аумағында қалалардың қайта жаңғыруы мен пайда болуының ерекше кезеңінің бірі ХҮШ – ХХ ғ. басы болып есептеледі. Олардың кейбіреулері ортағасырдағы орындарында қайта жанданса, көпшілігі жаңа жағдайда, жаңаша сипатта пайда болып дамыды. Патша үкіметінің қазақ жері мен халқын бағындыратын әскери тірек-бекіністер ретінде қалыптасып, бірте-бірте әкімшіліктік, экономикалық орталықтарына айналды. Сондықтан да, қалалар тарихы олар орналасқан аумақтың, елдің өндірістік қатынастары мен өндіргіш күштерінің ерекшеліктерін, даму сатыларын да айқынырақ сипаттайды. Мұнымен қатар, біздің еліміздің тарихи дамуын кең әрі тереңірек түсінуде қалалар тарихы мен оған қатысты мәселелерді зерттеу мен шешудің үлкен маңызы бар. Қазақ даласындағы қалалардың қалыптасуы мен дамуы ішкі және сыртқы, экономикалық және саяси факторлардың өзара ықпалына түсуі арқылы да ерекшеленеді. Бұл әсіресе ХҮШ – ХХ ғ. басындағы Қазақстандық қалалар тарихының күрделілігін айқындайды. Өйткені дәл осы кезеңде, патша үкіметінің отаршылдық саясатының барысында, қазақ жерінде күрделі саяси-әлеуметтік, экономикалық және мәдени өзгерістер жүрді. Ол өзгерістер ең алдымен қалалар арқылы таралып, ішкерілей енді. Сол себепті де Қазақстан тарихының маңызды бөлігі ретінде қалалар тарихына қызығушылық артты.
Сондықтан да аталған кезеңдегі қалалар тарихы бойынша көптеген еңбектер жарық көріп, арнайы зерттеу жұмыстары жүргізілді. Ол еңбектердің көпшілігі кеңестік кезеңде жазылды және сол кездегі тоталитарлық тәртіптің саяси-идеологиялық, методологиялық ұстанымдарын басшылыққа алды. Сол себепті де оларда қалалардың негізделуі, экономикалық қатынастары, әсіресе әлеуметтік, демографиялық және мәдени дамуы туралы мәселелер біржақты, таптық-партиялық, кей жағдайларда «ұлыорыстық» ұстанымдар тұрғысында баяндалды. Оның үстіне қалалар тарихына арналған еңбектерді тарихшылар ғана емес, өлкетанушылар, жазушылар да жазды. Олардың мазмұны, зерттелу тереңдігі, зерттелген мәселелердің көпжақтылығы әртүрлі дәрежеде болды. Арнайы ғылыми зерттеу еңбектерімен қатар, қалалардың мерейтойлық датасына орай ғылыми-көпшіліктік очерктер мен кітапшалар да жарық көрді. Бұл соңғыларында ғылыми-анықтамалық аппарат болмады, деректік негізі әлсіз болды. Міне мұның барлығы қалалар тарихына арналған еңбектерді бүгінгі таңдағы тәуелсіз ой тұрғысында саралап, талдау қажеттігін және тақырыптың өзектілігін айқындайды.
Біз зерттеп отырған кезеңдегі Қазақстандағы қалалар бүгінгі күнде де еліміздің экономикалық-әлеуметтік және мәдени дамуында өзіндік рөл атқарып отыр. Ендеше олардың тарихы туралы мәселелерді жаңа тұрпаттағы көзқарас негізінде зерделеу, оның бүгінгі дамуының ерекшеліктерін түсінуге де мүмкіндік береді. Әсіресе капиталистік қатынастардың енуімен байланысты біз зерттеп отырған кезеңдегі қалаларда болып өткен үрдістердің тарихи еңбектерде қаншалықты деңгейде анықталғанын зерделеу, еліміз тәуелсіздік алғаннан бері басталған нарықтық қатынастардың, урбанизацияның ерекшеліктерін түсінуге де көмектеседі. Демек қалалар тарихының зерттелу дәрежесін айқындап, оның әлі де болса толық ашылмай, айқындалмай қалған жақтарын анықтаудың бүгінгі күн үшін практикалық маңызы үлкен. Осы тұрғыдан алғанда да тақырыптың өзектілігі айқындала түседі.
1. Елагин А.С. Состояние и задачи дальнейшего изучения истории городов Казахстана. //Известия АН Каз ССР. Серия обществ. наук. 1974, №3 - 33-40 бб.
2. Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана. Алматы, 1984. – 272 б.
3. Төлебаев Т.Ә. Қазақстанға капитализм енуінің тарихнамасы. Алматы, 2002. – 276 б.
4. Туманшин К. История развития Петропавловска и его уезда (1861 – 1917 гг.). Автореферат дисс. к.и.н. Алматы, 1960.
5. Туманшин К. История развития Петропавловска... – 6 б.
6. История Казахстана с древнейших времен до наших дней (очерк). Алматы, «Дәуір», 1993. – 182 б.
7. Итория Казахстана с древнейших... – 182 б.
8. Чулошников А.П. Восстание 1755 г. в Башкирии. М-Л., 1940.
9. Туманшин К. История развития Петропавловска... - 8 б.
10. Несипбаева К.Р. Налоговая политика царизма в казахской степи. Алматы, 1996. - 189-212 бб.
11. Тулебаев Т.А. Обрабатывающая промышленность дореволюционного Казахстана (по материалам Сырдарьинской и Семиреченской областей). Алматы, 2001. - 15 б.
12. Туманшин К. История развития Петропавловска... - 9-10 бб.
13. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867-1914 гг. Алматы, «Наука», 1965. - 268-269 бб.
14. Туманшин К. История развития Петропавловска... - 10-11 б.
15. Сулейменов Б. Аграрный вопрос в Казахстане последней трети ХІХ – начала ХХ в. (1867-1907). Алматы, 1963. - 95-96 бб.
16. Туманшин К. История развития Петропавловска... - 20 б.
17. Петропавловск. Серия: История городов Казахстана. А., Наука, 1985. -208 б.
18. Петропавловск. Серия:... – 21 б.
19. Касымбаев Ж.К. Развитие Прииртышских крепостей как торговых центров в ХҮШ в. // Известия АН КазССР. Сер. Обществ. наук., 1974, №6 – 42-45 бб.; История городов Казахстана: Семипалатинск. Алматы, Наука, 1984. - 224 б.
20. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867-1914 гг. Алматы, 1965. – 5-32 бб.
21. Туманшин К. Развитие торговли в Петропавловске в 60-90гг. ХІХ в.// Ученые записки КазГУ, сер. Истор., 1958, вып. 4, т.38. – 83 б.
22. Петропавловск. Серия:... - 43 б.
23. Кустанай: вчера, сегодня, завтра. А., «Казахстан», 1979. - 248 б.
24. Куприн Г.А. Кустанай. Историко-информационный путеводитель. А., «Казахстан», 1979. – 78 б.
25. Куприн Г.А. Кустанай... - 7 б.
26. Дубицкий А. Акмола – город славный. Акмолинск, 1959. – 126 б.
27. Дубицкий А. Акмола – город славный... – 16 б.
28. Дубицкий А. Где течет Ишим. Из истории Целинограда и целинного края. А., «Казахстан», 1965. - 326 б.
29. Дубицкий А. Ф. Город на Ишиме. А., «Казахстан», 1986. - 20-33 бб.
30. Дубицкий А. Где течет Ишим... - 35-36 бб.
31. Дубицкий А. Ф. Город на Ишиме... – 41 б.
32. Касымбаев Ж.К., Агубаев Н.Ж. История Акмолы (ХІХ – начало ХХ века): исследования, источники, комментарии. А., «Жеті жарғы». 1998. - 176 б.
33. Дубицкий А. Акмола – город славный... – 24 б.
34. Дубицкий А. Где течет Ишим... - 55 б.
35. Сонда. - 78 б.
36. Алпысбаева Г.А. Проблемы социально-экономического и культурного развития города Акмолы (1832 – 1914 гг.). Автореферат дисс. канд. ист. наук. А., 1997. - 25 б.
37. Алпысбаева Г.А. Деятельность Акмолинского окружного приказа в 30-40-х годах ХІХ века.// Материалы республиканской научно-теоретической конференции «Казахстан-Россия: история и перспективы взаймоотношений». Вестник науки Акмолинского аграрного университета им. С.Сейфуллина. Акмола, 1996. №7 - 49-50 бб.
38. Алпысбаева Г.А. Проблемы социально-экономического... - 17 б.
39. Тулебаев Т.А. Обрабатывающая промышленность дореволюционного Казахстана (по материалам Сырдарьинской и Семиреченской областей). А., 2001. - 33-36 бб.
40. Алпысбаева Г.А. Из истории обшественно-политической жизни г. Акмолы в конце 19 – начале 20 веков.// Вестник науки Акмолинского аграрного университета им. С.Сейфуллина. Акмола, 1997, №8. - 101 -103 бб.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих факультеті
Деректану және ... ... ... – ХХ ғ. ... Солтүстік және Орталық Қазақстан қалаларының
тарихнамасы
Орындаған:
4 - курс студенті ... ... ... ... профессор Т.Ә.Төлебаев
Норма бақылаушы: __________________ Рысбекова С.Т.
Кафедра меңгерушісінің
рұқсатымен қорғауға
жіберілді: ... ... ... ... 3
1 – ... ... ҚАЗАҚСТАН ҚАЛАЛАРЫ ТАРИХЫНЫҢ
ЗЕРТТЕЛУІ
.................................................................
................... 7
1.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
1.1 Ақмола қаласының қалыптасуының зерттелуі...........................
27
2.2 Ақмоланың қала ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан аумағында қалалардың қайта жаңғыруы
мен пайда ... ... ... бірі ХҮШ – ХХ ғ. басы ... ... ... ортағасырдағы орындарында қайта жанданса, көпшілігі
жаңа жағдайда, жаңаша сипатта пайда болып ... ... ... ... мен ... бағындыратын әскери тірек-бекіністер ретінде ... ... ... ... айналды. Сондықтан да,
қалалар тарихы олар орналасқан аумақтың, елдің өндірістік қатынастары мен
өндіргіш күштерінің ерекшеліктерін, даму ... да ... ... ... ... еліміздің тарихи дамуын кең әрі тереңірек түсінуде
қалалар тарихы мен оған ... ... ... мен ... ... бар. ... ... қалалардың қалыптасуы мен дамуы ішкі және
сыртқы, экономикалық және саяси ... ... ... ... ... да
ерекшеленеді. Бұл әсіресе ХҮШ – ХХ ғ. ... ... ... күрделілігін айқындайды. Өйткені дәл осы ... ... ... саясатының барысында, қазақ жерінде күрделі ... ... және ... ... ... Ол өзгерістер ең
алдымен қалалар арқылы таралып, ішкерілей ... Сол ... де ... ... ... ретінде қалалар тарихына қызығушылық артты.
Сондықтан да аталған кезеңдегі қалалар тарихы бойынша көптеген еңбектер
жарық көріп, арнайы зерттеу жұмыстары ... Ол ... ... ... ... және сол кездегі тоталитарлық тәртіптің саяси-
идеологиялық, методологиялық ұстанымдарын басшылыққа ... Сол ... ... ... негізделуі, экономикалық қатынастары, әсіресе әлеуметтік,
демографиялық және мәдени дамуы туралы мәселелер ... ... кей ... «ұлыорыстық» ұстанымдар тұрғысында баяндалды.
Оның үстіне қалалар ... ... ... ... ғана ... ... да жазды. Олардың мазмұны, зерттелу тереңдігі,
зерттелген ... ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеу еңбектерімен қатар, қалалардың мерейтойлық датасына орай ғылыми-
көпшіліктік очерктер мен кітапшалар да жарық көрді. Бұл ... ... ... ... деректік негізі әлсіз болды. Міне мұның
барлығы қалалар тарихына арналған еңбектерді бүгінгі ... ... ... ... ... қажеттігін және ... ... ... ... кезеңдегі Қазақстандағы қалалар бүгінгі күнде ... ... және ... ... ... рөл атқарып
отыр. Ендеше олардың тарихы туралы мәселелерді жаңа тұрпаттағы ... ... оның ... ... ... ... ... береді. Әсіресе капиталистік қатынастардың енуімен байланысты біз
зерттеп отырған ... ... ... өткен үрдістердің тарихи
еңбектерде қаншалықты деңгейде ... ... ... ... бері ... ... ... урбанизацияның
ерекшеліктерін түсінуге де көмектеседі. ... ... ... ... айқындап, оның әлі де болса толық ... ... ... ... ... күн үшін ... маңызы үлкен. Осы
тұрғыдан алғанда да тақырыптың өзектілігі айқындала түседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ... ... ... болсақ оны А.С.Елагиннің 1974 жылғы
Қазақстан қалалары ... ... және оны одан әрі ... ... мақаласынан бастаған дұрыс[i]. Автор қалалардың пайда
болуы мен дамуы тарих ғылымындағы орасан зор ... ... ... бар ... ... бірі ... кеңірек
тоқталады. Жалпы мақаланың тек революцияға дейінгі ғана емес, кеңестік
кезеңдегі қалалар тарихының зерттелу ... да ... ... ... ... ... сол өзі өмір ... кеңестік кезеңдегі маркстік-
лениндік деп аталған таптық-партиялық ... ... ... ... ... және ол ... жетістіктерді баса
көрсетуге тырысады.
Біздің республикамызда да қалалар тарихын ... ... ... ... ... ... ... туралы
мәселемен байланысты зерттеулерде көрініс тапқанын ... ... ... ... диссертациялық зерттеулердің де пайда болғанын айтады.
Солардың ішінде А.А. Горячеваның Верныйдың тарихымен, К.М.Тұманшиннің ... соңы мен ХХ ғ. ... ... экономикалық дамуы мәселесімен
айналысқанын, бұл соңғысында ... ... ХІХ ғ. 60-80 ... дамуының ерекшеліктерінің айқындалғанын атап өтеді
Жалпы алғанда А.С.Елагин ... ... ... ... ... ... республикалармен салыстырғанда жеткіліксіз
екендігі жөнінде тұжырым жасайды. Бұл ... ... ... ... негізін жетілдірудің маңызына тоқталады. Қалалар тарихы бойынша
революцияға дейінгі кезеңнен көп мұра ... ... ... ... ... ... жылдардағы реформаларға дейінгі жағдайын
сипаттау, тұрғындары, жәрмеңкелердің айналымы ... ... ... ... ... сипаттамасын беру дәрежесімен шектелетіні
жөнінде пайымдаулар жасайды.
ХІХ ғ. ... ... мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... Д.И.Дулатова мен Т.Ә.Төлебаевтың
еңбектерінде арнайы қарастырылған.
Д.И.Дулатованың революцияға дейінгі Қазақстанның тарихнамасына арналған
көлемді де ... ... ... ... ... ... жеке ... негізінде баяндалған[ii]. Оны К.М.Туманшин мен
Н.Г.Аполлованың еңбектерін талдаудан ... [7. ... ... Троицк және Орынбор қалаларының қалыптасуынан ... ... ... ... ... ... ... сипатталғанын айта отырып, барлық ... ... Атап ... ... қалалардың құрылуынна байланысты
қазақтардың көшу аумағының тарылғандығы туралы қорытындысының ... ... қала ... ... ... ... ... мәселені айқындау барысында Петропавл тұрғындарының санының өсу
динамикасын талдамағаны, қала аумағының кеңеюуін, оның ... ... жете ... ... ... Қазақстанға капиталистік қатынастардың дамуындағы ... ... ... ... Т.Ә.Төлебаев өзінің еңбектерінде
Ресейге қосу барысында қазақ жерінде әртүрлі дәрежедегі 30-дан астам қала
пайда ... ... ... ... арналған алғашқы еңбектер 1930-
жылдары анықтамалар түрінде жарық көргенін, арнайы зерттеу жұмыстарының ХХ
ғ. 50-жылдарының басында жанданғандығын айтады және ... үш ... ... ... ... ... 2) ... және өлкетанушылық
еңбектер және 3) экономикалық-географиялық бағыттағы еңбектердегі тарихи
шолулар». ... ... ... ... арналған еңбектерді осылай
топтаудың дұрыс екенін атап айтқымыз келеді.
Жалпы алғанда ... ... ... ... ... арнайы, кешенді түрде зерттелмегендігін айқындайды. Сондықтан да
бұл дипломдық жұмыстың тақырыбының ... әрі ... тағы ... ... деп ойлаймыз.
Жұмыстың хронологиялық шеңбері. Диплом жұмысы ХҮШ –ХХ ғ. ... ... ... ... және тәуелсіздік кезеңдерінде - 1917
жылдан 2009 ... ... ... ... ... ... ... арналған.
Диплом жұмысының деректік негізі. ХҮШ –ХХ ғ. басындағы ... ... ... жазылған еңбектерді мазмұны, түрі бойынша бірнеше
топқа бөлуге болады.
Олардың алғашқысы, сөз жоқ, монографиялық арнайы ... ... ... ... зерттеп ғылыми дәреже алу үшін ... ... ... ... ... ... құрайды.
Бұл аталған екі топтағы ғалымдар мен зерттеушілердің ғылыми және
мерзімді басылымдарда ... ... ... ... ... ... ... жалпы қалалар тарихының
дамуын айқындауға мүмкіндік береді.
Ғылыми-көпшіліктік және өлкетанушылық ... ... ... ... ... ... ... кітапшалары мен мақалалары да құнды тарихнамалық деректер ... ... мен ... Жұмыстың негізгі мақсаты ХҮШ – ХХ ғ.
басындағы Солтүстік және ... ... ... ... еңбектерді
тарихнамалық тұрғыда талдау. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... деп ... ... ... оның ... мен барысы туралы
пікірлерді айқындау,
- қалалардың орны ... ... ... ... ... партиялық бағыт пен жалған интернационализмнің,
орыстандыру саясатының ... ... ... кері ... ... ... нашар зерттелген, әлі де зерттеуді қажет ететін
тұстарын анықтау.
Жұмыстың нысаны мен пәні – Қазақстанның ... ғ. ... ... ... ... ... еңбектердегі көзқарастар мен тұжырымдар.
Диплом жұмысының теориялық-методологиялық ... ... ... ... ... ... ... плюрализм бағыты
кең орын алып отырғаны белгілі. Сондықтан да біз ... және ... ... мен ... қатар пайдалануға ... ... ... ... мәдениет пен білімнің дамуына
ықпалы жөніндегі жекелеген еңбектердегі ... ... ... ... ... ... пайдаландық. Бұл
методологиялық бағыттарды пайдалану ... ... ... ... ... қолданылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Солтүстік Қазақстан қалалары ... ... ... ... тарихнамасы.
1960 жылы К.Туманшиннің 1861-1917 жылдардағы Петропавловск мен оның
оязының даму ... ... ... ... ... ... алу үшін ... диссертациясының авторефераты жарияланды[iv].
Онда қалалар тарихының үлкен ғылыми – теориялық және саяси мәні бар тарих
ғылымындағы маңызды мәселенің бірі ... атап ... ... ... сол ... қазақстандық тарихи әдебиетте қалалар мен ояздар
тарихына ... ... аз ... ал ... ... ... жылы ... Петропавл қаласының қысқаша тарихи очеркі баяндалған шағын
кітапшадан басқа ештеңенің жоқтығын жазады.
Бұл автореферат ... ... ... ... ... «ХҮШ ғ. ... жартысы – ХІХ ғ. бірінші жартысындағы ... оның ... ... мен ... деп ... Бұл тарауда ХҮШ ғ.
ортасында негізделген Жаңа-Есіл ... ... ... бірі ... ... ... қалыптасуы жөніндегі
мәселені сол кездегі ... ... ... ... оқиғалармен
байланыстырыла сипатталған. Дегенмен зерттеуші сол кездегі кеңестік
тоталитарлық биліктің идеологиясы ... ... ... ... болғандығы, бұл қосылудың прогрессивті маңызы» туралы концепцияны
жетекшілікке ... ... ... ХҮП ғ. соңы мен ХҮШ ғ. ортасына дейін
жоңғарлар шапқыншылығына ... ... ... оларға қарсы
күрескендігі, бірақ саяси бытыраңқылығы мен феодалдық ... ... ... тойтарыс бере алмағандығы, осындай ауыр жағдайда қуатты
көршісі Ресейден көмек күтіп, өз еркімен ... бұл ... ... да, ... ... ... ... және мәдени артта
қалушылығының да әсер еткендігі, Ресейге қосылудың қазақ халқының ... ... және ... ... ... ... ... туралы шындыққа жанаспайтын тұжырымдарды баса көрсетеді.
Еңбекте сондай-ақ ... ... де ... ... отырады.
Пікіріміз дәлелді болу үшін мына бір ... ... ... ... ... к ... началась в 30-х годах ХҮШ в., ... и ... жузы ... приняли русское подданство. После этого
в Младшем жузе установилось ... ... ... же жуз ... ... политики ханов и султанов продолжал страдать от
набегов ... К ... ... ... и ... ... народа
стремились также манчжурские феодалы.
В такой сложной международной обстановке царское правительство стало
спешно ... ... ... ... В 1745 г. в Сибирь было
переброшено 5 полков пехоты и ... а ... ... ... к
строительству Ново-Ишимской линии»[v].
Бұл жерде байқайтынымыз, Кіші жүз Ресейге ... ... ... ... ... мен сұлтандардың халыққа қарсы
саясатының нәтижесінде Орта жүз жоңғарлар шапқыншылығынан ... ... ... ... ... феодалдар да ұмтылды, - деуді ХҮШ ғ. – 30
жылдарымен байланыстырады. Ал шын мәнінде Кіші және Орта жүз ... ... ... 1740 жылы Орынбордағы сьезде ант бергеннен кейін
тек Орта ... бір ... ғана ... өтті, қалған негізгі солтустік-
шығыс пен орталық Қазақстан аумағы ХІХ ғ. 20-40 жж. ... ... ... орыс ... ... ... ... жылдардағы Ғалдан-Сереннің жорығынан кейін, дәлірек айтқанда оның
өлімінен соң ... ... ... ... Қазақстанға қауіп
жойылды[vii]. Ал мұндай жағдайды күрделі ... ... деп ... сол ... орыс ... басқыншылық әрекетін ақтау сол, кеңестік
кезеңдегі орыстандыру саясатының салдары деп ... ... деп ... соң ... Жаңа-Есіл (Ново-Ишимская линия) жүйесін негіздеу
барысында Н.В.Горбань, Р.М.Кабо, ... ... ... Ресейдің әскери-стратегиялық мүддесімен шектелетіндігін, ал
мұнымен қатар оның сауда жүргізу мақсаттарының да болғандығын ... ... ... мұны тек ... ... келе ... буржуазия табының
ғана мүддесін есере отырып жасады деу ... ... ... ... ... яғни сауда жүргізудің астарында отар аймаққа
айналдыруды тездету мақсаты жатқанын және оның ... ... ... жете ... ... жеткілікті дәрежеде мән бермеген.
Жаңа Есіл жүйесінің құрылысы 1752 жылы 22 ... ... ... жылы аяқталғанын көрсете отырып, А.П.Чулошниковтың [viii] қазақтардың
бұл құрылысқа наразы болғандығы жөніндегі тұжырымын шындыққа сай емес ... ... ... бұл пікірі де таласты. Өйткені Кенесары
Қасымұлы бастаған көтерілісі Есіл мен Нұра бойын ... және ... ұзақ ... ... белгілі. Автордың бұл тұжырымы да кеңестік
саясаттың ықпалынан, яғни қазақтардың өз ... ... ... қолдаудан туған деп есептейміз. Оның бұл көзқарасы Жаңа Есіл
(Ново-Ишимская линия) ... ... ... үшін ... ... да ықпал еткен. Сол тұжырымдарының ішінде тек біреуі ғана
дұрыс, шындықты бейнелейді. Ол Ресейге Орта жүздің ... ... ... ... ... Ал ... ... сол кездегі саясаттың
ықпалымен жазылған. Олай дейтініміз, ... ... ... жол бермеді деген бірінші тұжырымы шындыққа сай емес. Өйткені бұл
кезде Жоңғария ... оған Цин ... ... ... туа ... Сондықтан өзара қырқысып жатқан жоңғарлардың өздерінің жағдайы ауыр
болатын. Автор бұл жағдайды ескермеген. Ал, ... ... ... ... ... экономикалық байланыстың күшеюіне ықпал етті дей
отырып, мұны прогрессивті құбылыс ретінде көрсетпек ... ... ... да ... ... ... деп ... Өйткені екі ел тең дәрежеде
тұрып сауда байланысын жасаса оның тиімді болуы мүмкін. ... бұл ... отар ... ... ... ... байланыс деген
экономикалық отарлау болғандығын естен шығармауымыз қажет. Демек ол ... үшін көп ... ... бола ... Міне ... кезеңдегі
еңбектердегі көптеген тұжырымдардың осындай біржақты болғанын жаңа тарихи
көзқарастар негізінде еңбектер жазғанда ескеруіміз, сыни тұрғыда талдауымыз
қажет.
К.Тұманшин 1752 жылы ... ... ... атты ... ... ... және ол кешікпей Жаңа Есіл жүйесіндегі басты ... ... ... ... деп ... Бұл ... біз Петропавлдың
қазақ жерін басып алу үшін негізгі әскери тірек ретінде негізделгендігін,
алдағы ... ... ... ... атқарғанын байқаймыз.
Бірақ зерттеуші мәселенің бұл жағын сипаттауға ... ... ... ... ... Автордың айтуынша ХҮШ ғасырдың 60-жылдарынан бастап
қала Жаңа Есіл және Ертіс жүйелеріндегі бекіністердің барлығын басып озып,
Қазақ даласы мен Орта ... ... ... ... ... ... оның ... керуен жолдарының бойында орналасуы ықпал етті.
Патша үкіметінің Қазақстан мен Орта ... ... ... барынша
қолдап отырғанын айта келе, Петропавлға Ресейдің ... ... ... ерекшелей көрсетеді. Зерттеуші қазақтармен
сауданың отарлық сипатта болғандығын, орыс көпестеріне орасан зор ... ... ... атап ... ... бірден, бұл саудада ақша
айналымы болған жоқ, сондықтан айырбастың теңсіздігі көзге өте түсе ... ... ... өте ... Бұл оның таптық көзқарасынан гөрі
орысшылдық ... ... ... байқатады. Бұл кеңестік
тоталитарлық өктемдіктің ықпалы екендігінде сөз жоқ. ... ... ... ... жылы патша үкіметі қаланың саудадағы маңызды орнын ескере отырып,
онда шекаралық кеден ... оған ... ... Николаевск сияқты
бірнеше кеденді бағындырды. ХҮШ ғ. соңында қаланың сауда айналымының көлемі
тек Кяхтаға ғана жол беретін ірі ... ... ... Ал Х1Х ... мен ... ... ... арта түсті. Орыс саудагерлері
әртүрлі фабрика-зауыт бұйымдарын алып келіп, қазақтардың ... мен ... ... алды. ХІХ ғ. 20-жылдарының соңында ... ... ... ... ... ... есептеуінше 84 пайызы,
айдап әкелінді. Осы кездері бірнеше мың рубльге дейінгі ... ... бар ... ... де ... болды. Зерттеуші осыларды
баяндай келе, орыс ... одан әрі ... ... өнеркісіптің, соның
ішінде мақта-мата өнеркәсібінің дамуымен байланыстыра түсіндіреді. 1833
және 1834 жылдары Петропавл кедені арқылы ... ... ... мен ... ... әртүрлі тауарлардың құнын мұрағаттық ... ... ... ... ... ... ... жазады. Бұл кезеңде
қаладағы сауда айналымының 7 млн. ... ... ... ... саны бойынша Батыс Сібір қалаларының ішінде Төменнен кейінгі,
екінші орында ... ... ... ... және ... ... сауда жасап отырғанын жазған.
1845 жылы орыс көпестерінің бекініс жүйесінің аржағына шығуына рұқсат
берілді. Бұл орыс саудагерлері мен ... ... ... ... ... ... ... Автор Қазақ жерінде жәрмеңкелердің пайда
болуын дәл осы жағдаймен байланыстырады. «Егерде ХІХ ғ. ортасына дейін ... ... ... көбінесе айырбас сарайларында жүрсе,
ендігі жерде орыс-қазақ саудасында жәрмеңке айшықты рөл атқара ... ... ... оның бірі ... оязында орналасқан белгілі Тайыншакөл
жәрмеңкесі болды деп есептейді[ix]. Біздіңше, зерттеуші қазақ – ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге ұмтылу барысында патша үкіметінің қазақтарға салған алым-
салықтарын ақшалай төлетуінің олардың малдарын сату ... ... ... ... ... мәжбүр болуының жәрмеңкелерді
тудырғандығына мән ... Орыс ... ... ... ... де осы ... ықпал еткен. Өйткені олар қазақтардың салықты ... ... ... отырғанын бірден сезіп, әртүрлі ұсақ-түйектерін
бірнеше есе қымбатқа ... ... ... Бұл мал мен мал ... ... ... ... жіберді. Сөйтіп қазақтардың жалпы
жағдайы нашарлап, кедейлене түсті. Патша үкіметі ақша арқылы олардың ... ... ... ... осы жағдайларды ескермеген. Ол
тіпті жоғарыдағы ойын: Қазақстанның Ресеймен ... ... ... ... одан ары өрлеуіне ықпал етті, - деп одан ары
жалғастыра түседі. ... ... ... ... ... ... ... 90 пайызы Петропавл арқылы өтетінін ... ... ... ... ... ... халқының көптеген топтарының барған
сайын көп қатысуы ықпал етті деп түсіндіреді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... араласуының себептерін көрсетпейді.
Автордың бұдан кейінгі қала тарихына қатысты бұл ... ... ... ... ... ... мен алғашқы дамуы тарихы.
Қаладағы өнеркәсіптің пайда болуын зерттеуші ... ... ... түсіндіреді. Ал өңдеу өнеркәсібі тарихын арнайы зерттеген
Т.Ә.Төлебаевтың көрсеткеніндей, оның, яғни ... ... ... ... әсер ... ... ішінде батыстық капиталистік
қатынастардың одан әрі дамуының, ... ... мал ... мен
егіншіліктің натуралдықтан тауарлы өндіріске айнала бастауынан және ... ... ... ... өнеркәсібінің алғашқы түрлері
тері илеу және май ... ... яғни ... ... ... ... ... кәсіпорындар болды. 1849 жылғы Петропавлдағы
кәсіпорындардың ... ... ... ... ... май қайыру
өндірістерінің жақсы дамығандығын, мұның Еуропалық ... ... ... ... ... ... ... жұмысшыларының
негізінен шаруалардан құралғандығын айта отырып, сол кеңестік ... ... ... ... ... ұлттардан жиналғандығын
ерекшелейді.
Автор Петропавлды ХІХ ғ. бірінші онжылдығында бекіністен қалаға айналды
деп көрсетеді де, сол ... ... ... даму ... ... ... ... зерттеуші патша үкіметінің қазақ жерін өзіне біржолата
бекітуге кіріскенін, сол мақсатта казактар мен орыс ... ... ... ... ... ... ... шараларына қарамастан,
«ұлы орыс халқының материалдық және рухани мәдениеті Қазақ ... ... - деп ... ... миссиясы» концепциясын орынсыз
дабырайта көрсетуге ұмтылады. Мұнымен қатар, ояздағы орыс ... ... ХҮШ ғ. ... ... ... ... жаңа топтарының қоныстанғандығын жаза отырып, «қатаң табиғатпен
күресте, үлкен қиындықтарды жеңе отырып тың ... ... ... ... ... ... дамытуға, қазақтардың егіншілікпен
айналысуына ықпал етті, ... ... ... ... да ... ... өмірге ұмтылысы артты», - дейді[xii]. Мұның барлығы сол кеңестік
кезеңдегі Қазақ жері мен елін ... ... ... ... үлгі ... ... саясатының ықпалы деп
санаймыз. Дәл осындай көзқарасты басқа да тарихшылар өз ... ... ... зерттеушіні айыптау қиындау. Дегенмен, сол
кездердің ... орыс ... ... ... болғандығын, егіншілік
техникасы бойынша қазақтардан оза алмағандығын, жергілікті ерекшеліктерді
білмегендіктен егін өсірудің кейбір түрін ... ... ... ... ... ... еңбек жазған тарихшылардың да
болғандығын айырықша атап өтуіміз қажет. Бүгінге дейін өз ... ... ... ... ... ... біздің ерекше мән беруіміз, ... ... ... ... ... былай деп ашық жазылды,
сондықтан оны түп нұсқаның өзінен тікелей келтіргенді дұрыс деп ... выше ... ... земель в руки
переселенцев из ... ... ... ... ... в ... получения, покупок и аренд земли – вот
что явилось причиной застойности уровня культуры ... в ... ... ... это была не только застойность, это был также откат
переселенцев назад от русского трехполья к переложной ... ... ... из ... научили местных крестьян техполью, а местные
крестьяне научили переселенцев ... ... как ... выгодную
систему полеводства в данных земельных просторах.
Переселенцы не ... ... ... в ... ... ... ... земледелия. Не обогнали они его и в ... ... ... ... форм ... в ... хозяйстве.
При всей неожиданности (с точки зрения современной литературы ... ... оно, ... логически вытекает из всего нашего анализа
аграрных отношений изучаемого района и его подтверждает»[xiii].
Бұл тұжырымдарды П.Г.Галузо ... ... ХІХ ғ. П – ... ... ғ. ... ... қатынастары тарихына арналған көлемді зерттеу
еңбегінде жасаған. Байқалып отырғанындай ол өзінің бұл ... ... ... ... ... ... ... екендігін білген,
соған қарамастан ғылыми шындықтан жалтара ... ... да ... ... ... ... төнетін қауіптен жасқанбаған. Нағыз
ғалым, шындық үшін күресуге ... ... ... ... Оның ... ... ... Дәл осы тұрғыда Қазақстанның
төңкеріске дейінгі аграрлық қатынастары ... ... ... қажет деп
ойлаймыз.
К.Тұманшиннің еңбегінің екінші тарауы Петропавловск мен оның ... ғ. ... ... ... Автор ХІХ ғ. П –жартысында Ресейде
капиталистік қатынастардың тез дамығандығын атап көрсетеді және бұл кездегі
орыс ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі қаладағы сауданың дамуында 1868 жылғы Орынбор және Сібір
шептеріндегі кедендердің алынып тасталуының ... баса ... ... ... кедендердің жойылуы Қазақстанға ресейлік сауда капиталының кең
түрде ағылуына, сөйтіп, ортаазиялық қолөнер өндірістері ... ... ... ... және ... саудасының белсенділігінің
артуына ықпал етті. Бұл жағдайлардың барлығы қаладағы ... ... ... ол ... ... ... даласымен саудасында бұрынғыдай
жетекші орын алды. Дәл осы кезде петропавлдық саудагерлер негізгі ... ... ... ... ... өз ... шыңына
жетті[xiv].
Зерттеуші мұнымен қатар, керуен сарайы, базарлар мен жәрмеңке сияқтылар
арқылы қаланың ішкі саудасының да жандана түскендігі, оның ХІХ ғ. ... ... ... ... және оған ... қазақтардың да белсене
қатысқандығы туралы қорытындылар жасайды. Ал қалада 1867 жылғы алғашқы,
одан кейін 1881 жылы ... банк ... ... болуын, оның
капиталистік негізде дамуынын тездеткен, сауда мен өнеркәсібінің дамуына
үлкен ықпал еткен ... ... ... ... Оның ... ... ... капиталдың өсуін, гильдиялық саудагерлер санының да, байлығының да
артуын, ... ... ірі ... ... де орын алуын баяндайды.
Бірақ автордың дәл осы тұжырымының, келесі ... ... ... Ол ХІХ ғ. ... ... ... ... ал 90-жылдардың басында қала экономикасында құлдырау ... ... ... ... ... ... даласындағы малдардың
бірнеше рет жұтқа ұшырауымен және екіншіден, Екатеринбург – Төмен теміржол
тармағының іске ... әрі ... су ... ... ... ... ... қаланың орталық Ресеймен және Орта Азиямен
байланыстыратын теміржолдың болмауымен байланыстырады. Біздіңше, автор,
қаланы ... ... ... ... ... ... бір ... дәлелдемелерінің мәліметтерін пайдалана отырып,
оларды өз тұжырымдарына негіз етіп ... Сөз жоқ ... ... оның сауда-экономикалық қатынастарында елеулі рөл атқарады, оның
салыстырмалы түрде тезірек дамуына ... ... ... оны тоқыраудан
шығарған құбылыс десек, автордың қаланың оған ... ... ... туралы тұжырымдары күмән тудырарлық дәрежеде жазылған ... ... ... ... торабы қосылғаннан кейін сауда айналымының
өскенін жалпы көлемі және шығарылған әрі алып келініп ... ... ... ... ... ... капиталының енуінің өсуінің
Қазақстандағы сауданың ескі ... ... ... ... сауда-
экономикалық буржуазияның мүддесіне бағындыруды ... ... ... дүниеге келтіргендігін атап өтеді. Саудадағы басты ... ... ... ... ... ... Тайыншакөл
жәрмеңкесінің рөлінің төмендегендігін жазады. ... ... ... ... ұсақ дүңгіршектер, мен дүкендер сияқты тұрақты сауда ... да, ... ... да ... көрсете келе, сауданың дәл ... ... ... тек ... ... ғана емес, бүкіл Қазақстан
бойынша да ең ірі орын ... ... ... ... бұл еңбегіндегі қалалар тарихын басқа ... ... бір ...... ... енуі жөнінде арнайы сөз
етуі болып табылады. Қаланың шетелдік капиталды Қазақстанға ... ... бірі ... ... ... және американдық фирмалардың
өкілдерінің пайда болғандығымен және Батыс-Сібір мен Орал темір жолдарының
басқа да ... ... ... ... ... ... ... тасу жөніндегі орыс-герман-нидерланды, орыс-бельгия-француз, орыс
–австрия-венгр теміржол одақтарына ... ... ... ... ... мал ... ... Америкаға,
Бельгияға, Парижге, Венаға және Берлинге жіберіліп отырғанын нақты деректер
арқылы көрсетеді. Бұл мәселелер, біздіңше ... ... ... ... ... ... Орта ... саудасы туралы мәселені де зерттеген. Ол
ортаазиялық сауданың ХІХ –ғ. 60-жылдарының соңында ... су ... ... ... жылдары Закаспий теміржолының салынуынан бастап
қысқара бастағандығын баяндайды.
Зерттеушінің келесі қарастырған мәселесі қаладағы өңдеу өнеркәсібі
тарихына ... Ол ... мал ... мен ... ... өңдеуден өткізуге арналған жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар ХІХ ғ.
екінші жартысында негізделді деп есептейді. Бірақ біз ол ... ... ... автордың кеңестік кезеңдегі таптық көзқарас
негізінде шаруаларды алдыңғы қатарға ... ... ... Ол
кәсіпорындардың қожаларының арасында ішкі губерниялардан келген шаруалар
арасындағы кәсіпкерлердің орны ... ... деп ... Бұл өзі ... өте жақын тұжырым емес деп есептейміз. Оны еңбектегі бұдан ... ... ... ... ... және кейбір
дворяндар, унтер-офицерлер мен міндетті өтеу мерзімі біткен содаттардың
негіздегендігі ... ... ... бола алады. Шаруалар арасынан
шыққан бірді-екілі өндіріс иелері болды, ... олар ... ... негізгі, басым көпшілікті құраған кәсіпорын қожалары ... Қала ... ... өсіп қана ... ... ... ... май қайыратын кәсіпорындарда еңбек өнімділігін арттыруға
ықпал ететін бу ... ... ... ... бай шикізат көзіне қарамастан өнеркәсіптердің ... ... ... ... ... рынок пен шикізат көзіне айналдыруға
ұмтылған царизмнің отаршыл саясатының нәтижесі ретінде ... ХІХ ғ. ... ... ... ... құлдырауы өнеркәсіптің де ... ... ... алып ... деп ... Мұндағы өндірістің
қайта жандануын қалаға теміржолдың келуімен байланыстырады. Ол ... ... ... ... айта ... ... ... ғ. басында жергілікті пролетариаттың басты шоғырланған орны мен
революциялық қозғалыстың ошағы ... ірі ... ... ... ... ... ... жұмысшылар саны артып, 1898 жылы тек
өңдеу өнеркәсібінде ғана 960 жұмысшы еңбек еткендігі, бірақ ... ... өте ауыр ... ... ... бойынша баяндалған. Автор
жалпы қаланың өсуін сауда мен өнеркәсіптегі жетістіктермен байланыстыра
сипаттайды. 1896 жылы ... 30 ... 8 алаң және 1929 ... болғандығын,
олардың көпшілігінің ағаштан бірқабатты етіп салынғандығын, қаланың Есілдің
оң жағалауына орналасып, тау етегі және таудағы ... ... ... этнодемографиялық жағдай жөнінде онда 1897 жылы 20мыңға жуық
адам ... ... оның ... ... яғни 84 пайызын
мещандар, шаруалар мен ... ... ... ... саны ... және олар 1898 жылы 3 ... асты ... ХІХ ғ. екінші жартысындағы мәдени өмірі мәселелерін ... ... алып ... ... ... ... яғни «орыстардың
өркениеттік миссиясы» концепциясының шеңберінде сипаттаған. Қазақ балаларын
оқыту үшін оқу ... ... ... ... ... ... - деп ... жазғанымен бірақ оның барлығы Қазақ даласына
шаруашылықтың алдыңғы қатарлы ... орыс ... ... жол ... ... ... рөл атқарды, бұл мектептерде қазақ балалары ... ... ... кеңестік, әсіресе хрущевтік кезеңдегі орыстандыру
саясатын қолдау бағытындағы тезистерді жандандырады. ... ... ... ... ... де бұл ... жалпы отарлау саясатының құрамдас
бөлігі, ... ... ... және оның ... үшін ... ... отарлаудан да тиімді, бағындырылған халық үшін зардаптарының
өте ауыр болатындығын ол ... жазу ... ... өзі ... ... ... бұл мәселеде кіналамаған дұрыс шығар, бірақ, бұл ... ... ... ... ... ескеруіміз, қажетті өзгерістер
мен тәуелсіз тарихи ой негізінде ... ... ... ... ... деп ... ... бір шындықты бұрмалаған тезисі Қазақстанның Ресейдің
отары екендігін айта ... оны ... ... ... ... егер ... Австралия және басқа отар елдерде басты
фигура жергілікті ... ... ... ... қабылетті
жалқау-плантатор болса, Қазақ даласында басты фигура өзі де самодержавие
мен ... ... ... отырған еңбеккер-шаруа болды, -дейді.
Бұдан ары диссертацияда орыс шаруаларының қоныс аудару процесі және ... ... ... ... ... баяндайды. Алдымен, отарлардың
айырмашылығы жөніндегі мәселеге ... Иә, ... ... ... негізінен екі түрі болды. Олар сыртқы отар және ішкі отар ... Ең ... ... осы ... жете ... ... ... басты айырмашылығы оның көршілес аймақтарын әртүрлі тәсілдермен
басып ала отырып өктемдігін орнатуында. ... ... ... алу ең ... ... арқылы жүргізілді. Ол әскери бекіністер салу, бірте-бірте
оларды отаршыл үкіметтің ... ... ... әкімшілік
орталықтарға, содан соң экономикалық және ... ... ... айналдырды. Ал шаруаларды қоныстандыруға патша үкіметі сақтықпен
қарады, әрі Қазақ жеріндегі бірінен соң бірі ... ... ... оған жол ... Оның ... ... ... 1861 жылғы
крепостнойлық құқықтың жойылуына дейін қоныс аудармақ тұрмақ қожасының
иелігіндегі жерден кетуге де құқы ... ... Ал ... ... ... орыс ... қоныстандыруды ХІХ ғ. 60-жылдарының ортасында
ғана бастағандығын, оның өзінде ауқатты және сенімді деген ... ... ... ... ... сол негізде жергілікті отарлық
басқару орындарының есеп беріп отырғандығын ... ... ХІХ ғ. ... мен ХХ-ғ. ... ... аграрлық тарихының көрнекті
зерттеушісі Б.Сүлейменов бірнеше мұрағаттық құжаттар арқылы дәлелдей ... ... Ол ... ... ... ... ... қоныс аудару
қозғалысына тек 1889 жылғы «Село тұрғындары мен ... ... ... ... және 1993 жылғы «Уақытша ереже» атты заңдық құжаттардан соң
ғана жол ашылғанын да көсетеді. Ендеше ХҮШ ғ. ... ... ... ... ... әрі ... отарлауда ерекше орын
алған Петропавл қаласындағы басты фигура еңбекқор - шаруалар болды ... еш сай ... ... ... де ... ... басты тірегі
жергілікті басқару органдары, әскери күш – казактар және сөз жоқ ірі ... ... мен ... ... ... Бұл ... келгенде
Қазақстан да Африка мен Австралиядағы отарларға ... ... ... ... ... мен ... ... отарлау процесі ұзаққа - ХҮШ ... ... – ХІХ ғ ... ... - ... ... ... отарлық
езгісі осыдан кейін ғана өз күшіне енді және ол еуропалықтардың ... ... ... және ... ... Оған ең ... ... енуі арқылы басталған экономикалық-әлеуметтік
үрдістер ықпал етті. Дәл осы ... ... ... ... да ... әкеле бастады. Ол өзгерістер автор көрсеткендей
орыс шаруаларының ... ... ... ... ... орыс
шаруаларының қазақ кедейлеріне «алдыңғы қатарлы шаруашылықтық тәжірибені
қабылдаттыруы» арқылы орнаған жоқ. ... де ... ... ... П.Г.Галузоның еңбегіндегі пікірлерді қайталап жатудың қажеті ... ... ... ... ... ... ... болады. Ол
қазақтардың интенсивті мал ... және ... ... ... олардың ағаш, шөп, ет және басқа мал ... ... ... ... ... ... ... күшіне сұраныс тудырып
отырған, әртүрлі қосымша кәсіптермен айналысуға да ... ... ... және ... рөлі ... деп ... Тарау
соңында көптеген деректік мәліметтер ... ... ... келе ... басты тұжырымы да дұрыс. Мұнда ... мен оның ... ... ... ... ең ... ... қатынастардың енуінің маңызды орын
алғандығын, соның барысында ... ... ... ... олардың ұлттық кадрлары қалыптаса бастады дегенді баса көрсетеді.
Петропавлдың тарихына арналған зерттеу жұмысының үшінші тарауы ... ғ. ... ... ... ... баяндайды. Зерттеуші мұнда да
алдымен қала мен оның оязындағы сауда-сатық ... ... ХХ ... ... ... тез ... жүк ... 1900 жылдан 1913
жылға дейін үш еседен астамға өскендігін, жалпы сауда ... 40 ... ... мал ... ... ... ... пен май
жөнелтудің де кең орын алғандығын деректер бойынша дәлелдеп жазады. Әсіресе
майды экспорттауда қаланың тек Қазақстан ғана ... ... ... де ... бірі ... , оны негізінен Петербург, Мәскеу, Рига,
Одесса, ... ... ... ... ... ... кейде Германия мен Данияға да жөнелтіп отырғандығын атап
көрсетеді. Автор Петропавл қаласындағы сауданың дамуын Ресейдің ... ... ... мал мен оның ... ... байланыстыра түсіндіреді. Қаладағы сауда мен өнеркәсіп орындарының
дамуымен байланысты 1904 жылы мұнда Орыстық сауда-өнеркәсіп банкінің, 1905
жылы ... ... ... ... 1909 жылы ... ... етті. Осымен бірге қаланың ішкі саудасы дами түсті. Онда ... рөл ... ... ХХ ғ. ... ... ... ... яғни
жәрмеңкелер, тұрақты саудаға орын берді. Жалпы зерттеуші Далалы өлкедегі ең
ірі тұрақты сауда орталығының бірі Петропавлда болды деп ... ... ... ... ... саны 592 ... ал олардың айналымының
8.663.300 рубльге жеткендігімен дәлелдейді. Сауда айналымының көлемі
бойынша бірінші ... ... одан ... ... дүңгіршектер мен
кеңселер алғанын жаза отырып, жалпы қаланың ... ... ... ... ... мен ... ... соның ішінде
шетелдік те, үлкен рөл атқарғанын атап ... ... ... ... және неміс фирмаларының қалада сауда қызметін ... ... ... Американдық және ... ... ... ... ... ... жеріне енуді
күшейткенін 1914 жылы Э.Нобельдің ... ... ... дамытуға ықпал етуін өтінген хаты арқылы нақтылай түседі.
Біздіңше К.Тұманшиннің бұл зерттеу жұмысындағы ... ... бірі ... ... ... мен саудагерлерге тұқрақты көңіл
аудару, оларды мүмкіндігінше ерекшелеу. Қазақтардың арасынан біршама ... ... ... жәй ... қана қоймайды
нақты фамилиялары бойынша көрсетеді. Мысалы, ... ... ... айналымы 250 мың рубль болғандығын, ал ... ... ... ... және ... ... ... Ақмола облысы аумағынын да тыс жерлерге белгілі ... ... Бұл ... ... ... зерттеу еңбегінде арнайы атап
жазғандардың бірі – К.Тұманшин. Ол ... үшін бұл да ... ... ... ... біріншіден қазақтардың есімін ерекшелеу партия
мен кеңестік органдарда ұлтшылдық ретінде бағаланатын, ал ... мен ... ... ... ... ... таптық көзқарас
тұрғысында тек жағымсыз бейнелер ретінде көрсетілетін. Сауда ... ... ... ... ... ... оның едәуір
азайғандығы туралы қорытындымен аяқтайды.
Зерттеуші бұдан кейін, әдеттегідей қала мен оның оязындағы өнеркәсіптің
дамуы туралы ... ... Ол ХХ ғ. ... ... ... барған сайын көбірек тартыла бастағанын және бұның
зерттеліп отырған аумақта өнеркәсіп дамуының өрлеуіне ықпал еткендігін 1900
жылы ... ... ... құны 1018189 ... болған 101 кәсіпорын туралы
дерекпен дәлелдеген. 1900-1903 жылдардағы экономикалық ... ... ... ... қала ... саны 1907 жылы ... Ақмола
және Көкшетау қалаларының өнеркәсіптерінің ... ... ... ... саны ... бір ... есе көп ... айтады және
өңдеу өнеркәсіптері ішінде тері өнеркістерін еркшелейді. Бұдан кейін ... ... ... ... ... май ... отырып олардың дамуы туралы баяндайды. Солардың ішінен 1915 жылы
негізделген, 1 мыңға жуық ... ... ... ... жалпыресейлік
маңызы болғандығын, ал май өнеркәсіптерінің қала мен ... ... ... ... ... ... мен шет елдерге де
шығарылып отырғандығын баса ... ... ... болған қазақтарды да ерекшелей көрсетеді. ХХ ғ.
бірінші ... ... ... ... ... түрде
көрнекті май зауыттарының қожалары ... ... ... ... ... саудагерлері, малөнеркәсіпшілері, енді міне
өнеркәсіп қожалары туралы мәселелерді ерекшелей көрсетуден біз зерттеушінің
патша отарлауынан басталған ... ... ... ... ... ... ұлыорысшыл, нәсілшіл концепцияларға іштей қарсылығын,
оны дұрыс емес деп санайтындығын қазақтар ... да ... ... ... адамдардың шыққандығын дәлелдеп көрсетуге
ұмтылғандығын байқаймыз. Бұл сол ... ... үшін ... ... ... ... бағыты деп бағалауға болады.
Біздің бұл тұжырымды еңбектегі Петропавл қаласындағы басқа ұлт өкілдерінің
емес, тек ... ғана ... ... көрсетіп отыруы, қоныстанған орыс
шаруаларының жағдайының нашар ... ал ... ... шөп шабумен, интенсивті мал шаруашылығымен айналысып,
отырықшылыққа ... - ... ... ... алға ... туралы мәселелерді кеңірек сипаттауы да дәлелдей түседі.
Жалпы өнеркәсіп пен сауданың дамуына талдау жасай келе оның ... әрі ... ... ... ... ... ... өсу қарқынымен
көрсетеді. Оны 1897 – 1910 жылдардың ... екі есе ... ... ... ал ... – 22 ... ғана өскендігімен салыстыра отырып
дәлелдейді. Қала ... мен ... ... жан-жақты талдай келіп,
әлеуметтік мәселелерге – қаланы ... ... ... ... және ... ... ... көңіл бөлмеген таптық, отаршылдық
сипатта болды деп бағалайды. Оның бұл тұжырымдары да ... ... ... ... тарихын демократияшыл интеллигенцияның әрекеті
арқылы сипаттайды. Олардың ықпалымен ХХ ғ. басында қалада ... ... ... мен ... ... «Корреспондент»,
«Степная жизнь», «Степная речь», «Приишимье» газеттерінің ... ... ... ... атты ... ... ... мәліметтер де жарияланып тұрғандығын жазған[xvi]. Бұдан соң
бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қала мен ояз тұрғындарының, әсіресе
қазақ ... ... ... ... ... шиеленісе түскендігін айта отырып, социал-демократиялық
қозғалыстардың басталуы мен оның ... кең ... ... Айта кететін
бір мәселе бұл жерде де автор қазақтардың бұл ... ... ... ... ... атай ... ... деректер келтіруді
ұмытпайды.
Петропавл қаласының бірнеше ғалым қатыса отырып, ... ... ... ... Қазақ ССР Ғылым Академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих,
археология және этнография Институтының ғылыми ... ... ... ... 1985 жылы ... көрді.[xvii] Еңбектің біз зерттеп
отырған кезең тарихына байланысты ... ... және ... баяндалады. Кітаптың кіріспесінде көрсетілгеніндей ... ... ... ал ... ... Э.И.Герасимова мен
Е.А.Мозгунова жазған екен.
Бірінші тарау ХІХ ғ. ортасына дейінгі қала тарихына арналған. Тарауда
сол ... яғни ХХ ... 60-80 ... кең таралған «Қазақстанның
өз еркімен қосылуы», «ұлы орыс ... ... ... сияқты
концепциялар басымдыққа ие болған, патша үкіметінің отаршылдық мақсат ... ... ... ... немесе көмескілендіріліп
көрсетіледі. Бұдан тарау авторының орысшылдық, отаршылдық саясатқа ... ... ... қиын ... Ол ... сол ... кезеңдегі таптық
көзқарас бойынша Е.Пугачевті азаттық күрестің батыры ретінде көрсетуге де
ұмтылыс танытпайды. Керісінше Е.Пугачев ... ... ... мен оның ... ... абыржыды, тіпті қазақтардың оған қосылуын
болдырмау үшін бір қазақты ... ... ... ... ... сабап,
танауын жұлып, таңба басып жер аударды деп жазады. ... ... ... ... ... ... ... бұл кітапты оқығанда осы
жағына көңіл аударып отыру керек.
Бекініс 1752 жылғы арнайы экспедицияның барысында Есіл өзенінің оң ... ... ... ... ... жерге салынғанын, алты
бұрышты болып келетін оның екі гектардай жерді алып жатқандығын ... жылы ... ... ... алғандығын, оның сыртындағы жерлерге
үй салуға рұқсат берілгендігін, сөйтіп ХҮШ ғ. ... ... ... ... ... айнала бастағандығын жазады.
Автордың Петропавлдың қала дәрежесін алуы ... ... ... ... Ол 1804 жылы ... ... реформасынан кейін
Есіл оязындағы юес болыстықтан ... ... ... сөйтіп
полицейлік басқармаға қатысы бойынша бекіністер мен порттар тұрған
қалалардың ... ... бұл ... ... қатарына жатқызылды
дей отырып, келесі бетте: «оның Петропавл деп аталуы, шартты ... ... алуы ... ... жоқ болса да қала деп есептелді. ... ол ... ... империясында бола берген», - дейді. Ал бұдан
бұрынырақ, Е.Пугачев ... ... ... ... ... «1759 ... бастап Петр бекінісін Петропавловск деп атай бастаған»,
-деп жазады. Сонымен кітапта Петропавлдың ... ... бұл ... ... және қай ... қала ... ... айқын болмай қалған.
Бұл тарауда сондай-ақ, айқын, дәлелді ... ... ... да ... ... ХҮШ ғ. ... ... Петропавловскідегі
айырбас сауда Ертіс бойындағы бекіністер мен ... ... ... ... ... нақты деректік мәлімет келтірілмейді. Ал
Ертіс бойы ... ... ... ... де ... ... тұжырымдары бұған қайшы мәліметтер береді.[xix] Бұдан соң:
«Шептің (Жаңа Есіл шебі болуы керек-Г.М.) ... ... ... ... ... ... жағдайдың өзгеруіне көмектеседі деп
есептеп, өлкенің егіншіліктік ... ... ... сондықтан
рубасыларына астық өсіру, шөп шабу, малдар үшін қора салуға табанды түрде
кеңес берді. Мемлекет ... ... бір ... ... да ... ... Мұндай саясат белгілі пайдалы нәтижесін де берді», - деген тұжырым
жасайды. Бірақ бұл да ешбір ... ... ... ... ... ... Олай ... аграрлық қатынастарды арнайы және терең
зерттеген П.Г.Галузоның, Б.С.Сүлейменовтың еңбектерінде ... ... ал ... мен олар ... ... ... мүлде қарама-қайшы.[xx] Тараудың авторы ... бұл ... ... ғана ... ... осы ... ... да зерттеулермен таныстығы шамалы сияқты, немесе ... ... ... ... ... ... зерттеушісіндей әсер
қалдырады.
1822 жылғы әкімшілік реформа барысында Петропавл 1824 ... ... ... ішкі ... ... айналды. Ол тек әскери бекініс
қана болып қойған жоқ сонымен қатар жер аударылғандар мен ... орны ... және ... ... ... қалаларымен салыстырғанда орташа қала
болып есептелді. Қала станицаға ... ... және ... өзіне
бөлінді. 1849 жылы қалада үлкен өрт болып 450 үй өртеніп кетті. ... ... жаңа ... ... Ол бойынша қаланы еуропалық түрге жақындату
көзделді. Кітапта бұл жоспар біршама кеңірек,оның артықшылықтарымен қатар
кемшіліктері де ... ... ... Бір ... ... ... ... қалалық бақ жасау жоспарланған екен. Тек татар
саудагерлерінің талап етуімен бақтың ... ... ... ... ... жылы ... ... 1390 үй болды, оның 110 ... ... ... саны 7845 адам ... ... ХІХ ғ. ... ... қолөнері, сауда орындары, ... мен ... ... ... ... ... тарауы Петропавл қаласының ХІХ ғ. екінші жартысындағы
тарихына арналған және ол мазмұны ... ... ... ... ... Бұл ... жазған тарихшылардың ... ... ... ... белгілі болғанындай, Орал
қаласының тарихын арнайы зерттеген ... ... да ... бұл, ... ... ... ... көптеген тарихи деректер негізінде,
жүйелі, әрі біршама ғылыми түрде жазылған.
Авторлар крепостниктік құқық жойылғаннан кейін ... ... ... ... ... дамуы ұлттық аймақтарға да өз
ықпалын тигізді. 1868 жылы ... ... ... ... ... ... ... Ақмола облысындағы ояздың орталығы болып шықты.
Авторлардың ойынша мұндағы сауданың дами түсуіне айырбас ... ... ... ... әсер етті. Соның барысында ХІХ ғ. 70-жылдарының соңына
қарай мал ... өз ... ... Авторлар бұл тұжырымын К.Тұманшиннің
мақаласындағы мәліметтер бойынша ... ... ... одан ... ... ... ... Петропавл арқылы өтуімен және ... ... ... Ал ... дами ... ... ... еткенін де нақтылы деректер бойынша айқындайды. Авторлар
қалада 1871 жылы ... ... ... және ... ... өсе түсуін
осы сауда мен өнеркәсіптің дамуына байланыстыра қарастырады. ... 1865 ... (7845 ... 1889 ... (16794) және 1897 ... санақ (19688 адам) мәліметтерін ... ... ... ... ... ... ... болғандығын анықтаған. Қала
тұрғындарының ұлттық құрамы да анықталады: негізінен орыстар, 1500 ... соң ... ... 8-10 % ... ... украиндықтар, белорустар,
поляктар, өзбектер және т.б. болды.
Бұл кітаптың ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесінің тарихына кеңірек көңіл аударуында.
Оны авторлар төмендегіше сипаттайды. Қаладағы ояздық әкімшіліктік органдар
1869 ... 1 ... ... жұмыс істей бастады. Алғаш қала ісімен
городничий айналысты, оған полиция мен жергілікті қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... оның жанында қала
бойынша шешім қабылдап отыратын көпестер мен мещандар жиналысы өткізілді.
Городничий мен ратуша 1873 ... ... ... ... Сол ... ... ... қабылданған қала туралы ережеге байланысты Қалалық дума ... ... ... ... сайланды, саны қанша болды, ... мен ... ... ... еді ... ... ... береді. Думаның және оныі атқарушы органының қызметін губернатор мен
полицмейстер бақылап ... Дума өз ... 20% -ын ... ... ету үшін ... міндетті болды. Оның ... ... көзі ... ... сауда мен кәсіпкерліктен,
қалалық жерден, құрылыстан, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Авторлар бұл қалалық бюджеттің негізінен
полицияны, түрмені, әскери ... ... үшін ... ... әлеуметтік қажеттіктеріне көңіл аударылмағандығын баса көрсетеді
және ... ... ... ... ғ. соңындағы қаладағы өткір мәселелерді: су ... ... ... ... мен мал соятын
жерлердегі ... ... ... ... бөлігінің
кедейшілігінің мыңдаған адамдардың өмірін алып ... ... ... мен ... ... ... әкелетінін ашық жазады.
Медециналық көмектің ... тән ... оның өзі ... үшін ... ... жеке ... 5-7 есе қымбат сатылатынын
кең түрде баяндайды.
ХІХ ғ. екінші жартысындағы қаланың мәдени өмірі туралы ... ... біз ... мына ойларын ерекшелеуді дұрыс деп ... ... ... үшін 1876 жылы ... мектеп-интернаттың отаршылдық
мақсатының жемісі екендігі дұрыс көрсетілген. Мектептердің ұлттық ... ... атап өте келе ... ... ... ... мұны бағдарламалары айқындап отырғанын, ... тек ... ... үшін ғана қол ... екендігін айтады.
Жалпы мәдени өмірдің осы жақтарын айта отырып, бұл кездегі Петропавл сауда-
өнеркәсіптік орталық бола отырып, керең бұрыш ... қала ... ... ... - деп ... ғ. ... Ресейлік капитализмнің одан ары дамуының барысында ұлттық
аймақтарды өз экономикалық иіріміне тарта отырып отар ... ... ... ... ... ... ... Петропавлдың мал мен
ауылшаруашылық шикізатын сататын орталық ретіндегі ... арта ... ... ... жеке ... орталығына айналды, - деп ... ... ... ... және жүк ... жыл өткен сайын ... ... ... ... ... ... басты статьялары,
төңкеріске дейінгі Қазақстан экономикасының отарлық ... ... ... ... ... «еуропалық» тауарлар әкелініп,
сыртқа тек ауылшаруашылық шикізаттары ғана шығарылды, 1911 жылы ... ... пуд жүк ... ... ... 314 мың пуд жүк ... бұдан басқа да бірнеші деректерді келтіре отырып өз ... ... бұл ... яғни ХХ ғ. ... ... ... ... рөлін азаюына әкелгендігі туралы тұжырым бар. Оны авторлар
бірінші ... ... ... ... сауда орындарының
іріленуімен, көтерме сауда үшін айырбас ... ... ... жылы ... биржаның ашылуымен байланыстыра отырып дәлелдейді.
Біздіңше авторлардың бұл мәселеге қатысты тұжырымдары сенімді болып ... ... ... ... ... одан ары
дамуына түрткі болғанына көңіл аудара отырып, ... ... пен ... ... ... отарлық жағдайы өз таңбасын
қалдырды: тек мал мен астық ... ... ... ... болды, - денег тұжырымы шындыққа сай келеді. Сонымен бірге авторлардың
төмендегі ... да ... ... ... ... көзқарастардан
біршама прогрессивті деп есептеу қажет. Олар кәсіпорындардың кейбіреуін
ғана еуропалық Ресей ... ... ... сауда-өсімқорлық
саласында жинақталған жергілікті капиталға салынды. Жаңа кәсіпорындардың
көпшілігінің қожалары сауда операцияларымен де айналысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Бірақ өнеркәсіптің
біржақты дамуының басты себебі царизмнің отаршыл саясаты болды. Авторлардың
бұл тұжырымдары да ... ... Олар ... ... негізінен шағын, техникасы нашар болғандығын айта ... жылы ... 100 адам ... ... ... ... ... 2 млн. рубль болатын жел және су диірмендері ... ... да ... ... ... ... ... қарамастан қолөнер өндірісінің де кең ... ... ... ... ... банк ... де кеңеюіне ықпал етті, ... ХХ ғ. ... ... ... ... тұрған Мемлекеттік банктың
бөлімшесі мен Қалалық қоғамдық банкке Орыс ... ... ... ... және ... коммерциялық банктері қосылды.
Қала тұрғындарының санының 1900 жылғы 21044 адамнан 1915 жылы 65230
адамға ... оның ... ... ... болғанын, әсіресе батыс
губерниялардан қашып келгендердің санының көбейгендігін айтады. ... көп ... ... жоқ ... ... - 95,7%, ал дворяндар,
шенеуніктер, дін басылары мен ... – 4,3 % ... ... ... ... аз ... ... оған теміржолшылардың
енбегендігін жазады. Өлкедегі царизмнің тірек пункты болған, ... ... ... ... ... да ... көп ... 1918 жылы олар
қала тұрғындарының 8% -ын құрды. Қала тұрғындарының тағы бір ... дей ... ... ... ... 1/3 бөлігі татарлар,
1/4 бөлігі қазақтар, қалғаны ... ... ... ... көрсетеді.
Авторлардың есептеуінше ХХ ғ. басында қала біршама ... ... ... ... ... 1913 жылы ... ... ең ірі
электр станциясы жұмыс істей бастады. Электр қуатын ауқатты қалалықтардың
үйлері, ... ... және ... ... ... ... қалалықтарды медециналық қызметпен қамтудың нашар бола
бергенін, онымен салыстырғанда Думаның білім беруге ... ... ... ... дүкендері, кітапхана пайда болып, 1899 ... ... ... ... 1906 жылдан бастап жергілікті мерзімді басылымдар
жарық көре бастағаны баяндалады.
Бұдан ары авторлар, ХХ ғ. ... ... ... ... оның ... ... ... шиеленісіп,
революциялық қозғалыстардың алғышарттарының қалыптаса бастағандығы туралы
қорытындылар жасайды. Екінші ... ...... ... атты ... сол ... ... социал-
демократтардың іс-әрекеттері туралы мәселелер баяндалады.
1.2 Қостанай қаласының тарихнамасы.
Тарихи еңбектерде арнайы сөз болған ... ... бірі – ... Оның революцияға дейінгі тарихы ... ... ... ... атты 1979 жылы ... ... 248 беттік
кітаптың төрт тараудан тұратын бірінші бөлімінде салыстырмалы түрде кеңірек
сипатталады[xxiii]. Қаланың қалыптасуы ... жеке ... ... ... ... ... ... бай табиғи флорасы мен фаунасы
жөнінде жаза келіп, археологтардың бұл ... қола ... ... ... ... атап өтеді. Кітапта өлкені қосып
алғаннан бастап патша үкіметінің мұнда отаршылдық саясат ... ... ... және ... ... ... басқару туралы уақытша ереже» бойынша Орал, Торғай, Ақмола және
Семей деп аталған төрт облыстың құрылғандығы, соның ішінде ... ... ... ... Елек және Николаев оязға бөлінгендігі жазылады.
Сол, 1979 жылы «Қазақстан» баспасынан тарихи ... жол ... ... Оның авторы Г.А.Куприн Тобылдың жоғары ағысы ... бойы ... ... өмір ... ... айта ... ... отаршылдық мақсатта бекіністер сала бастағандығын, ХҮШ ғ.
ортасында Ащы шеп ... ... ... ... ... солтүстік
шекарасы бойында бірнеше казак станицаларын ... ... ... бұл ... Ресей және Украин шаруаларының қоныс ... ал бұл ... 1961 жылы ... құқықтың жойылуымен
және ХІХ ғ. екінші ... ... ... ... ... айта келе ... ... Тобыл бойында Қостанайдың
негізделгендігін сипаттаған. ... 1868 жылы ... ... Оның ... бірі ... ... және оынң ... яғни 1970-жылдардағы Қостанай облысының аумағын алып жатқандығын,
бірақ оның орталығы шеткері болғандықтан жаңа ... әрі ... кең ... ... ... салу ... пайда болғанын. Сол
себепті 1870 жылы ... ... ... ... өткелі маңына қала
салуды және ол елді мекенді ... деп ... ... ... ... шешкенін жазады. 1879 жылы ... ... ... Херсон, Чернигов, Орлов және басқа ... ... ... ... ... 1881 жылы ... көшедердің пайда
болғанын, кейінірек алдымен Шәкір, кейіннен Татар ауылының қалыптасқанын
айтады. Бұл еңбекке ... ... Жаңа елді ... ... бірнеше
ретауысқанын байқаймыз. Ол Ново-Николаевск, обан соң Қостанай, одан кейін
1893 жылы Николаевск, тек 1895 жылы ... ... атын алып ... ... сол ... ... ... Автор бұдан кейін Қостанай атауының мәні ... ... ... ... Бұл қазіргі Қазақстанда
топонимикалық зерттеулердің нашар ... ... ... ... одан соң кеңестік кезеңдердегі өзгертіліп кеткен, жер-су мен ... ... ... ... ... келтіру ісінің нашар жүріп
жатқан ... ... ... ... ... бірі деп есептеймін.
Автор Қостанай атауының шығуы жөнінде бірнеше аңыздың бар екенін атап өте
отырып, соның ... ... ... Қос және ... ... екі қызы
бар бір кедейді бай руынан қуып жібереді. Қыздарымен ол Тобыл бойындағы осы
жерге келіп ... ... оның екі қызы ... болады да сол жерге
жерленеді Содан ... атын ... ... ... ... Ал ... талдауға негізделген. Қос дегенді қазақ үй деп ... Ал ... ... ... аты. Содан Танай руының ... ... ... де,п ... делінеді. Екі аңызға да тоқтала отырып,біз
қала атының көнеден, қазақ халқының қалыптастырған атауы ... ... ... ... ... ... ... мен
елді мекендердің атауларына да осындай тарихи негізде талдау жасау, тарихи
атауларын қайтару тұрғысындағы қажетті мәселелердің бірі екендігін ... бұл да ... ... ... айналысуы қажет тақырып деп
есептейміз.
Тобыл бойында қаланың ... - ... ... - ... ... ... Торғай облысын отарлауды жеңілдетеді. Шынында да, ол еуропалық
қоныстанушылардың, ең алдымен Қостанай ... ... ... ... болды,
сөйтіп олардың легі күрт өсті. Олардың көпшілігі Қостанайдан солтүстікке
қарай, Тобыл бойын қоныстанып, ... жаңа ... ... 1910 ... ... ... ... саны 10-ға жетті. Бұнымен қатар,
қоныстанушылар ... ... ... да бет алып ... сол кезеңдер үшін ояздық қаланың өнеркәсіптік және сауда ... тез ... ... ... ... ... ... Чикаго» деп те атағандығын айта ... ... ... ... степных областей» жинағындағы деректер негізінде 1898 ... ... ... жөнінде мәліметтер келтіреді. Одан соң ... 1904 ... тән ... ... ... ... орындары жөніндегі мәліметтермен толықтырады. «Бірақ,- дейді
автор,- бұл кәсіпорындардың әрқайсысы өте ұсақ және ... ... ... ... бар ... Ол ... қатар, Қостанайда сауданың,
әсіресе жәрмеңкенің уақыт өткен сайын үлкен рөл ... ... ... ... белгілеген мерзімдеөткізіліпотырғандығын
жазады. ХІХ ғ. соңында мұнда екі жәрмеңкенің болғандығын, ... ... 29 ... 5 ... ... және қазанның 1 мен 10 аралығында
өткізіліп отырғандығын, бұл ... ... ... Торғай, Троицк
ояздарының саудагерлері мен сатып алушылардың толып ... ... мал, ... жүн, ... ... шәй, ... ... әйнек,
метал бұйымдары, бұхарлық және ташкенттік кілемдер, жібек ... ... ... және т.б. болғандығын да кең түрде
баяндайды. Жәрмеңкелермен бірге қалада, базар мен шағын (лавкалық) ... ... ... ... да ... сатудың кең тарап, ... ... ... ... ... Оралда, Сібірде басқа да
облыстарда сату арқылы еселеп артық пайда тауып ... ... ... бір ... ... ... қажеттілік болып есептелетін
өнеркәсіптік тауарлармен сауда жасаудың кең көлем алуына ықпал еткен жағдай
болды. Оның есептеуінше Қостанайдың ... жол ... ... ... ... кәсібінің дамуына әсер етті. Ол әсіресе Трицк – Қостанай -
Торғай жолы бойында көбірек әрекет етті. 1913 жылы ...... ... ... бұл кәсіптің маңызын төмендетіп, балық аулау, аң аулау, құс
өсіру, тұз өндіру сияқты кәсіптердің ерекшеленуіне ... ... ... ... салыстырмалы түрде тез өсті. Бұл тұжырымын ол
қаладағы мәдени орындар мен ... ... ... ... ... ... біз бұл мәселелер көлемінде оның орыстық шовинизмге бой
алдырғанын көреміз. ... ол ... ... ... мен ... ең адам көп ... ... алаңында православтық собор
салынды», - дей келе шіркеулердің, трактирлер мен ... ... ... ... оның ... қарасақ, отаршыл әкімшілік пен отар
аймақтардағы жергілікті халыққа жат ... ... ... ... бірі ... ... шіркеулердің басшылары
аса жоғары бағаланады. Ол сондай-ақ қазақтарды ... төте ... ... ... мектептерін «мәдениетсіздік пен діни фанатизммен
күрес» орны ретінде көрсетеді, бұл ... ... ... ... Қазақстан қалаларының ішінде Петропавлдың тарихы біршама
ғылыми негізде ... ... ... дамуының барысы
жүйеленген. Дегенмен кеңестік кезеңде жарияланған, жазылған бұл еңбектерде
біршама ... мен ... ... жаңа ... ой ... ... көтермейтін тұжырымдар мен концепциялар орын алған. Мәселен ... ... ... прогрессивті маңызы», орыс отаршылдығын
«жоңғардың қаупі, күрделі халықаралық жағдайдың» салдары ретінде ... ... ... ... ... ... ... қайталанып отырады. Бұл тұжырымдар бүгінде ескірген. Сондықтан
Петропавл тарихының көптеген мәселелерін жаңаша пайымдау керек. Ал Қостанай
тарихына ... ... ... ... арналған танымдық тұрғыда
жазылған. Сондықтан ол арнайы, ғылыми тұрғыда зерттеуді қажет етеді.
2-тарау. Орталық Қазақстан қалаларының ... ... ... ... ... Ақмола қаласының тарихына
арналған алғашқы көлемді еңбек 1959 жылы ... ... Оның ... емес – ... ... ... ... 126 беттен тұрады. Оның
алғашқы 30 ... біз ... ... кезеңге, яғни революцияға дейінгі
Астана қаласының тарихына арналған және ондағы басты ойлар мен ... ... ... ... екі ... ... болған, кейбір
мәліметтері қайталанып та жатады. Біз алдымен, бұл ... ... ... ... ... мен ... тоқталайық. Автор
бекіністің пайда болуы және оның алғашқы тұрғындары жөнінде айта ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдай басқа
да бекіністерден байқалды. Сондықтан 1825 жылы ... ... ... ... «жатжұрттықтардың» қыздарын айырбастап және
сатып алып, шоқындырып, «әйел жынысын қажет ... ... ... ... осы жолмен әйел алғандарға ақшалай силық
берілді, ал сатып алынған ... ... ... ... толмаған
қыздар 15 жасқа жеткенше нанмен және ақшалай қамтамасыз етілді. ... ... ... ... үшін ... ... ретінде
жергілікті алым-салықтар есебінен алынды», - делінген ... көп ... ... ... келтіреді[xxvii]. Бұл патша
үкіметінің отарлық саясатының тағы бір қырын көрсетеді және оның ... ... ... ... түседі. Автордың басқа пікірлері
жоғарыда айтылғандай кейінгі еңбектерінде жазылғандықтан оларды ... Тек ... ... ... ... соң қарастыруды
дұрыс деп есептейміз.
А.Дубицкийдің келесі еңбегі 1965 жылы ... ... ... ... автордың өзі көрсеткендей деректерге, кейбір құжаттарға
сүйене отырып, қала туралы қысқаша, көпшілікке арнап, тың өлкесіне ... ... ... ... ... ... Дегенмен төңкеріске
дейінгі және жекелеген облыстық мұрағаттардың деректері пайдаланылған,
кейбір ғылыми қызметкерлердің кеңестері ескерілген. ... да бұл ... ... ... ... ... еңбекке жақындау. Кітап бес
тараудан және хронологиялық көрсеткіштен тұрады. Ол ... ... ... ... біз ... ... ... дейінгі
кезеңіне арналған және ол «Ақмола» деп аталған. Онда ... ... ... Есіл ... ... ... де көбірек баяндалады. Біз ... ... ... ... ... ... ... ғана
талдау жасамақпыз.
Автор 1824 жылы Қарқаралы және Көкшетау ішкі аймақтарының (округ)
құрылғанын, сол кезде Ақмола ... де құру ... ... ... оның ... ... тек 1829 жылы ... және
Қуандық болыстықтарының болысы Қоңырқұлжа Құдаймендиннің орыс ... ... ... ... ... туралы шағымынан
кейін бұл округты құру мәселесінің шешілгендігін ... ... соң ... 28 ... ... ... ... топтың шыққандын, оның басты күшінің
алғаш ... ... 30 ... ... ... ... салмақ
болғандығын, бірақ оның Нұра мен Есіл ... ... ... ... ... кететін болғандықтан қолайсыздығын ескеріп, Қараөткелде ... ... тек оның ... ... қалғандығын баяндауы
назар аударарлық мәселе деп ... ... бұл ... ... ... ... ... бермейді. Автор сол, 1830 жылы 7
қыркүйектегі Чириковтың рапортында күніне 120-125 адам жұмыс ... ... ... мен ... ... ... жұмыстарының жүріп
жатқандығын хабарлағандығы, бірақ құрылыс материалдары жетіспегендіктен
оның тоқтап қалғандығы ... де ... ... ... автордың
пікірлеріне қарай отырып, қазіргі Астананың алғашқы негізі ... тек ... ... үкіметі негіздемек болған Ақмола ... ... және оның ... ... келе оның да, яғни ... да ... ... түсінік қалыптасатынын байқаймыз. Бұл болашақ
зерттеушілердің айқындауы қажетті мәселелердің бірі.
Кітапта Ақмола ... ... ... ... ... сипаттамасы берілген. Сондықтан да оған тоқтала кету қажет деп
ойлаймыз. Алғаш ... ... ... жал ... ... бес
бастионы бар шаршы (квадрат) тәрізді болыпты. Оның солтүстік –шығыс жағы
әлсіздеу болғандықтан солтүстік ... ... ... ... жағында
бірнеше тастан және балшықтан жасалған казармалар болыпты. ... ... ... екі ... арналған орын қалдырылып, жоғары
жағы бөренеден мылтықтан атуға қолайлы етіп жасалған ... ... ... тиіп ... солтүстік-батысында қамысты батпақ болды,
батысында – шағын өзен ағатын, ал шығысы мен солтүстік-шығысында ашық дала
жатты. ... бұл ... біз ... ең ... ... ... ... ретінде бой көтергендігін көреміз.
Кейінірек бекіністе үйлер, казармалар, оқ-дәрі қоймалары пайда болып,
әскери басшылар, әскерлер мен ... ... ... сыртында қызмет
мерзімі біткен солдаттар, жер аударылғандар, ұсақ ... ... тұра ... ... ... сипаттауларынан
байқайтынымыздай бұл кезде де бекініс әскери-отаршылдық ... ... ... сол ... ... Қасымовтың ұлт-азаттық соғысына кері
баға беру, тонаушылық ретінде көрсету ... орын ... Ал ... батыр, ержүрек жауынгерлер ретінде сипаттауға ұмтылады. ... ... ... ... байланысты 1845 жылы Ақмолаға 100
казак ... ... ... Ақмола станицасын негіздеді дейді. ... ... жеке бір ауыл ... ретінде сипаттайды. Ол ауыл
асығыс шабылған, әдетте, қараңғылау дәлізі екіге бөліп тұратын екі ... ... ... ... Г ... ... ... деп аталып кеткен
үйлер кең таралды. Сонымен, кітапты оқи отырып, бекініс бір ... ... бір ... болғандығы жөнінде көзқарас қалыптасады. Дәл осы ұғым
А.Дубицкийдің 1986 жылғы кітабында да қайталанады[xxix]. ... ... осы ... айқын жазылмаған, яғни қазіргі Астананың Ақмола деп ... ... ... ... немесе Ақмола станицасының
негізінде дамығандығы жөніндегі ... әлі де ... ... ... қажет етеді деп есептейміз.
Ақмола станицасы 1851 жылдан бастап, - ... одан әрі ... ... ретінде дами бастады. Петропавловск – Ташкент – Кашқар ... ... орын ... ... ... ішкі ... ... келгендігін, тұрғындарының да санының өскендігін
деректер негізінде баяндаған. Автор өзінің жоғарыда айтылған екі ... 1862 жылы Ішкі ... ... ... ... ... Ақмола
станицасын аймақтық (окружной) қалаға айналдыруды негіздегендігін, оның 12
қыркүйекте Сібір ... ... 26 ... ... бұл ... ... ... жариялаудың 1863 жылы 16 шілдеде
өткізілгендігін жазады[xxx]. Бірақ автордың ... 1986 жылы ... «1868 жылы ... ояздың орталығы (алты жылдан кейін, 25 мамыр
1874 жылы қала) болды», - деген сөйлем ... ... ... ... ... де және ... зерттеушілердің еңбектерінде де бұл мәселеге
түсініктемелер берілмеген, сілтеу жасалмаған, ... ... ... ... бұл ... нақтылау, яғни Ақмолаға қала статусының 1862 жылы
берілгендігін, ... 1874 жылы ... ... ... түрде
тұжырым жасап, бір көзқарас қалыптастыру да керек.
Бұрынғы Ақмола қаласының Астана аталып, ... ... ... ... ... оның ... ... арта түсті. Міне дәл осы кезде оның өткен тарихына айырықша
назар аударып, арнайы зерттеу жұмыстарын жаңа ... ... ... ... бірі ... ... ... 1998 жылы
ғалым тарихшылар, тарих ғылымдарының докторы, профессор Ж.Қасымбаев пен
тарих ... ... ... ... ХІХ –ХХ ғ. ... ... арналған зерттеулері, деректер мен түсініктемелері
топтастырылған көлемді ... ... ... Авторлар кітаптың
аннотациясында оның мұндай кешенді сипат алуына ... ... ... ... қоғамдық қызығушылықтың ... ... атап ... ... тас ... өзінде Есіл мен Нұра жағалауларын
игере бастағандығын, ал ортағасырлар дәуірінде Ақмоланың ... ... ... дала ... ... ... ... тұрды, ал ХҮ
ғасырда қазіргі Атбасар маңында басты қарсыласы Шынғыс тұқымы Мұстафаның
әскерін ... ... хан ... ... мемлекет
құрғанын, бұл жерде қазақтың соңғы ханы Кенесары ... ... ... ХІХ ... ... қарсы күрестің ең ірілерінің біріне
байланысты оқиғалардың болуының да ... емес ... ... үш ... ... ... Олардың құрылымы дәстүрлі ғылыми
зерттеу еңбектерінен бөлектеу. Қаланың қысқаша тарихы, деректер және оларға
түсініктемелер хронологиялық жүйе ... ... ... ... соң ... ... жүйеге негізделіп жазылған. Мұқият оқымаған адам, алғаш
тарихи зерттеулерді деректік ... ... алуы да ... оны ... ... керек, деректер «ариал» шрифтімен, ал тарихи
мәтіндер әдеттегі «таймс нео роман» әріптерімен, яғни ... ... ... ... ... деректің аты, соңында алынған орны, яғни
әдебиеттері немесе мұрағаты толық көрсетілген. Кітаптың соңында ескертулер
ретінде пайдаланылған деректерге сілтеме мен ... ... ... ... ... ... ... құрылымына арнай көңіл бөлген
дұрыс деп ... ... ... ... ... болу ... арналған.
Ол «Ақмола сыртқы окургының ашылуы», «Ақмола округтық ... ... және ... ... ... ... ... Қасымов бастаған
көтеріліс кезеңінде» атты ... ... Ал ... ... ... атты ... ... экономикалық және әкімшіліктік
жүйе тарихы мәселелері ерекшеленген. Үшінші «ХІХ ғ. соңғы ширегі мен ХХ ғ.
басындағы ... ... ... тарауда қаланың сол кезеңдегі әлеуметтік-
экономикалық дамуы, қаланы басқару, денсаулық сақтау, білім және қоғамдық
өмір мәселелері ерешелене ... ... ... осындай тақырыптық
жүйесі, оның Ақмола қаласының ХІХ –ХХ ғ. ... ... ... ... бағытталғандығын байқатады. Оның үстіне әзірге еліміз тәуелсіздік
алғаннан кейін қалалар тарихы ... ... ... ... ... ... Көптеген мәселелер бойынша авторлар жаңа тарихи ой негізінде,
соны тұжырымдар жасап, жаңаша ... ... ... да ... құны ... Оны ... талдау да қажетігі ... деп ... ... ... ХІХ ғ. ... ... Ресейдің
Қазақстанға қатысты саясатының басты бағыттарын сипаттаумен бастайды. ... ... ... ... ... қазақ ақсүйектерін ресейлік
өктемдікті өз ... ... ... әрекетінің күткен нәтиже
бермегендігін. Қазақ жерін Ресей империясының ... қосу ... ... күрделі сипат алғандығын, қазақ хандарының ... шын ... ... ... ... Е.Пугачев пен С.Датов көтерілістері
кезіндегі оқиғалардың көрсеткендігін айта келіп, ... ... ... ... ... күштеу тәсіліне көшкендігін айтады. Бұл
негізінен алғанда шындық. Дегенмен авторлар Ресейдің ... ... ... ... және ... күштеу әрекетіне көшуінің
басты себептерінің бірі сол С.Датұлы, К.Қасымұлы, Ж.Нұрмағамбетов бастаған
және басқа да халық соғыстары мен ... ... ... ... еді. ... ... ... әрі кеңірек түсінікті ... ... ... ... ... ... ... Орал және басқалар сияқты
қала-бекіністері сияқты Ақмоланың да ... ... ... ... бекітудегі басты стратегиялық орталықтың бірі болғандығын атап
көрсетеді. 1822 жылғы патша үкіметінің Орта жүздегі хандық билікті жою ... ... ... мәні мен ... кемшіліктерін көрсете
отырып, Сібір қазақтарының Жарғысы негізінде 1824 жылы Көкшетау, ... жылы ... ... ... ... 1929 жылы ... ... соң сұлтан Қ.Құдаймендин әрқайсысы өздеріне қарасты болыстықтардың
аумағында жаңа ... ... құру ... Батыс Сібір әкімшілігіне ... ... ... басқа да сұлтандардан келіп түскендігін,
соның барысында округ ашу мәселесін айқындау үшін қазақ даласына бес ... ... Осы ... ... яғни ... жасауы, ең алдымен олардың өздерінің ... ... мен ... ... ... көпшілігінің еркінен тыс әрекет еткендігін
көрсеткенде ... ... ... еді деп ... Ақыры Ақмола округын
құру туралы шешім қабылданады. Ақмола округының құрылуы сөз жоқ ... ... ... Бұл да ... бір ... ... мәселе
айналғандығы, басты тартыс ... мен ... ... ... ... ... ... онсыз да шиленісті
жағдайды ушықтырғысы келмеген ... ... ... ... ... арасында беделді Қ.Құдаймендені
қолдап, соның ... ... ... ... ұйғарды. 1830 жылы Ақмола
сыртқы округын ашу үшін Алтай және ... ... ... ... ... бұл ... бірден-ақ Қ.Құдаймендин ауылы отырған
Ақмолаға бет алғандығын жазады. Сол отряд басшысының жүргізген ... ... ... рапортын келтіре отырып, Ақмола сыртқа округын ашу
мен жаңа ... ... ... ... әрі ... ... мен оның туыстарына бағынған қарпық және алтай руларының жаңа
басқару ... ... ал ... ... руларының
мойынұсынбағандығын, тарақты және тама руларының казак - орыстардың ... ... ... ... әрі ... бай жайылымдықтарынан айырылмау үшін
жаңа округ құрамына енгендігін, ... дәл осы ... ... ... ... ... сипаттайды. Бұл жерден біз,
авторлардың деректік мәліметтерге сыни тұрғыда талдау ... ... өз ... ... ... Ол тұжырымдары өте дұрыс.
Тіпті ... ... ... ... қарсылықтар туралы да жазылған.
Мәселен, Ақмола сыртқы округын ашуға жіберілген отряд бастығының ... ... ... ... барғанда Ниязбек би оларға берілген
шақыру хатын алудан бас ... ... ... ... алып келген Құлбек
биге пышақ ала жүгіргендігін, ал Шұбыртпалы, Тоқтағұл, алтай болыстарының
келеміз деп ... ... ... ... ... ... ... өзі жекелеген қазақ руларының орыстық тәртіпті мойындауға
наразы болғандығының айқын дәлелі емес пе? Сондықтан да оны ... ... жөн ... еді. Әлде ... нақты үзінді ретінде келтіріп
отырғандықтан көп қажет деп ойлады ма екен?
1831 жылғы қараша айына қарай Ақмола ... ... 131 262 ... 3576 ... ... ал округтың ресми түрде 1832 жылы 9 қаңтарда
ашылғандығын Ақмола атауы мен оның ... орны ... ... ... ... шешім бойынша округтың орталығы қазақтар арасында Ақмола
деп аталған жер болып белгіленгенімен, кейіннен ол ... ... ... жағалауына салынған екен, қала да сол жерде бой көтеріп, алғашқы атауын
сақтап қалыпты. Ақмола сыртқы ... ... ... ... аты ... билерден екі кеңесшісі, екі орыс ... ... бір ... бір ... ... ... ... мен олардың басшылары белгіленді. Авторлар Ақмола сыртқы округы
болыстықтарының саны бойынша ... ең ... ... ... ... қала ретіндегі дамуының зерттелуі. А.Дубицкийдің ... ... ... ... 1868 ... уақытша ережеге тоқтала келе Ақмола
облысының құрылғандығын, Ақмоланың сол кезде ояз орталығы болғандығын,
соның ... ... ірі ... орталығына айналғандығын жазады. Орталық
ресейдің ғана емес шығысындағы Бішкек, ... ... және ... да ... ... керуендері өтіп, ресейлік қана емес ... ... ... да көпестер келіп жатты. 1890 жылы Ақмола оязының
сауда айналымы 9 миллион рубль болса, оның 2 ... 239 мың ... ... ... ... ... ... үш кітабында да Ақмола қаласының
әсіресе 1890-1891 жылдарда ерекше өсе түскендігін атап көрсетеді[xxxiii].
Оны осы ... ... ... үйінің, қонақ сарайының, шіркеудің,
көпестердің үлкен үйлерінің, ... ... ... ... ... ... ... Бұдан соң Константинов және Дмитриев
жәрмеңкелері жөнінде айта келе, ол кезде қала өмірінің біраз жанданатынын,
содан соң ... ... ... аз қалаға айналатынын, Есілдің жағасындағы
сұр үйлер мұңды өмірді елестетсе, шеткері жақтағы қазақ жатақтарын ... ... қар ... ... күн ... ... аңызақ жел ен даладан
гуілдеп тұрды. ... ... ... ... онда бестен
аспайтын «жалықтыратын мещандық архитектуралы» тасты құрылыстың ... ... мен кіре ... бар ... ... ... ... ағаш
үйлер болғанын, қалған тұрғындардың бір қабатты шағын ... ... Кең, әрі ұзын ... ... жел шаң мен ... ... ... Нан базарында жиырмашақты ағаштан ... ... ... мен ... ... ... ... керосин және
спиртті шамдар жарық түсіретін. Ол кездері қалада тек ... ғана ... ... ... жүйесіз, қалай болса солай, қожайындардың
қалауынша салынғандығын, кейінірек көше шамдарының ... ... ... ... қаласының аумағы төрт бөлікке бөлінгендігі және ... ... ... ... деп ... ... ... қала
сыртында жел диірмендерінің көп болғандығы, қалада өрттің жиі ... ... 1909 және 1916 ... ... ... қаланың үштен
біріне жуығының өртеніп кеткендігі да кең ... ... ... пен ... ... мекемелерінің өте аз болғандығы, қазақтарда жалпы білім беретін
мектептердің мүлде болмағандығы, ... ... ... ... татар
медресесінде немесе молданың үйінде сауаттылық пен құранның негіздеріне
үйренетіндігі айтылады. Қалада жалпы саны 200 ден сәл ... ... ... ... ... ... ... үкіметтің жер аударған ... ... ... ... еткенін, ең жақын теміржол станциясынан 500 ... ... ... қажетті жүктерді көлікпен таситынын, әсіресе
қысты күндері тапталған ... ал қар ... ... жер ... ... жүн, ... май басқа да ауыл шаруашылық өнімдері сыртқа шығарылып,
сырттан қалаға ағаш, өнеркісіп заттары, ... ... және тағы ... ... жол ... қосу ... әңгімелердің ұзақ жылдар
аяқсыз қалып, ақыры, Орск – Ақмола – Семей ... салу ... ... ... ... ... ... соғысының басталуына орай
аяқталмай қалғандығы сипатталады. 1913 жылғы ... ... ... келе, қаланың өзінде 16411 тұрғын болғанын, екі шағын кітапхана,
коммерциялық клуб пен ... атты ... ... ... ... ... тек ... шенеуніктер мен оқушы
жастар ғана алып отырғанын, жалпы жұртшылықтың ... ... ... дегеннің не екенін де білмегенін, дәрігерлердің болмауынан әртүрлі
жұқпалы ауырулардың көп тарап, адамдардың жиі өліп ... да ... ... ... шаруалар болды. Олардың басты
тіршілік көзі егіншілік пен мал бағу еді. Егістік ... қала ... ... ... ... ... Қозыкөштің, Есілдің
жағалауларынан, жақын жатқан сайлардан шауып ... ... 1913 жылы ... ... 4 қыш ... ... 2 механикалық диірмен, 21
ұстахана, 2 тері өңдеу, 2 ішек тазарту, ... май ... ...... 208 ... бар 40 ... болды[xxxiv]. Бұлармен
қатар жүзге тарта жел диірмендері жергілікті ... ... үшін ... бір ... ... басқа аудандарына жөнелту үшін ұн тартты.
Кәсіпорындарда, екі ... ... ... ... ... атқарылды. Еңбек өнімділігі төмен болды. Жасалған бұйымдар негізінен
жергілікті базарлар мен жәрмеңкелерде сатылды, тек өте аз бөлігі ғана ... ... ... осылардың барлығын жаза келе, аймақтағы
революциялық қозғалыстар тарихына кең тоқталады.
Енді біз А.Дубицкийдің осы үш ... ... ... ... ... ... мәліметтеріндегі айырмашылықтарға
талдау жасайық. Автордың қала тарихына қызығушылығын ерекше атай отырып,
біз 1959 жылы ...... ... және 1986 жылы ... на ... ... жарияланған еңбектерінің негізінен алғанда ұқсастау екенін
байқаймыз. Соңғы кітабында қала тарихын біршама ... ... ... Бірінші кітапшасында Кенесары туралы және Есіл бойын
зерттеушілер арнайы ... ... ... ... оларға
тақырыпшалар берілмеген, тіпті Есіл бойын зерттеушілер жөніндегі мәселе
мүлде ... ... десе де ... Олардың біразы «Где течет Ишим» атты
1965 жылы ... ... ... ... Дәл осы ... ... жалпы
Есіл бойы, Ақмола өңірі жөнінде кеңірек баяндау ... ... қала ... ... ... туралы біршама кеңірек
сипаттамалар беруімен құнды. Оларды біз жоғарыдағы ... ... пен Н.Ж. ... ... алғашқы құрылыс жұмыстары
туралы мәселеге біршама көңіл аударған. Патша отаршылдарының алғаш ... ... ... атқора, дүкен болыпты. Алғашқылардың бірі болып
келген сотник Г.Чириковтың әрекеті ... ... мен баю ... айқын байқатады. Ол офицерлер үйі деп жасатқан үйдің құрылыс
жұмыстары біткеннен кейін, ... жеке ... ... ... ... соң, ... екеуі арасында араздасу басталады.
Бұдан соң арнайы ... үшін ... ... ... жіберіледі. Олар
1834 жылы округтық приказға және шенеуніктерге арнап үйлер ... ... ... екі ... ... ағаш үй ... ... арналды. 1835 жылы қарағайдан жасалған үш бөлмелі үй ... ... ... бұл ... ... жеркепелерде тұрған
екен. 1822 жылғы Жарғының негізінде әскери казарманың бір ... ... ... ... ... оған ... ... соң жабылып қалған.
1836 төрт бөлмелі үйде ... бар ... ... ... ... ... жазған авторлардың төмендегі ... деп ... Олар ... шенеуніктердің қазақтар өмірі туралы
өте ... ... ... ... ... қазақтардың шұғыл
дәрігерлік жәрдем алу үшін лазаретке ондаған, кейде тіпті жүздеген шақырым
жерден келе ... ... ол ... ... ... салыстырмалы түрде жақсы болғандығын, әртүрлі
жұқпалы ауыруларды кейіннен қоныстанушы – шаруалардың алып келгендігін және
солардың ... кең ... атап ... ... ... ... ... салу қажеттігін
жоғары орындарға жазған бірнеше құжатты келтіре отырып, ... ... ... органдардың жазалаушылық қызмет атқаруға
үлкен маңыз беріп отырғандығын, соның нәтижесінде 1835 жылы ... ... ... ... ... қамайтын гарнизондық гауптвахтасы бар үй
тұрғызылған көрсетеді. Аталған құрылыс ... ... ... ... қойма, приказ қызметкерлері үшін монша салынғандығы
туралы мәліметтердің кездесетінін, 1838 жылы ... ... ... тас ... ... ... ... жобасы жасалғанын,
бірақ Ақмола түбінде Кенесары Қасымұлы жауынгерлерінің тұтқиылдан пайда
болуы ол жоспарды өзгерткендігін ... жылы ... ... арық жүргізілген топырақ дуалмен, қоршалды.
Ағаштан, кейіннен саз ... ... ... да ... қосылып,
әскери бекініс жүйесін айнала қоршайтындай етіп, қорғаныстық ... ... 1840 жылы ... және ... ... 1841 жылы солтүстік жақта
қорғаныс казармалары салынып, тастан оқ-дәрі ... және аға ... үй ... 1842 жылы ... етіп ... әскери лазарет, одан
кейінгі екі жылда саз балшық кірпіштен тағы да үш ... ... ... ... ... тәптіштеп баяндайды. Бұдан соң бекініс
сыртынна округтық ... ... ... үйлері салынып, бұл
соңғыларының санының да көбейгендігін, сөйтіп, 1840 жылы Ақмола сыртқы
округының ... 65 жеке ... ... ... ол 1844 ... жеркепелерді қосқанда 162 –ге дейін ... ... ... аға ... ... қаражатына ағаштан, екі қабатты мешіт,
оның қасына 1843 жылы жергілікті мұсылмандардың балалары сауат ашатын ... ... сол жылы ... ... саз ... шіркеу де
тұрғызылғандын қысқаша жазады.
Бұдан соң ... ... ... ... ... ХІХ
ғасырдағы дүниежүзі тарихында болған ең ірі ... ... ... деп ... отырып, сол кезеңдегі оқиғалардың ортасында қалған Ақмола
тарихының кейбір мәселелеріне тоқталады. 1837 жылы Кенесары Қасымұлы Ақмола
мен жаңа ... ... ... ... ... ... жолына қатаң бақылау
орнатады. Батыс Сібір әкімшілігі арнайы әскери ... ... ... ... ... сыртқы округының аумағынан кеткен Кенесары ... ... ... одан ары ... ... жол бермеу мақсатында Ақтау
бекінісін басып алып, талқандауды ұйғарады. Бірақ жергілікті ... ... ... бұл ... іске ... ... 1838 жылы Кенесары
Қасымұлы өз әскери күштерін Ақмола түбіне топтайды. ... оған тіке ... ... ... ... ... Чириковтың қазақтардан
қатты қорыққандығын, 80 қарулы казактары бола отыып, тек өз ... ... ... ... ... сақтап қал деп сыйынуларын
өтінгендігін орыс полковнигі Талызин ашық ... ... ... келесі тарауы сауда туралы мәселемен басталады. Алғашқы кезде
сауданың айырбастау түрі кең таралғандығын, оның құн ... ... ... ... ... ... ... кесте мәліметтері бойынша
дәлелдей отырып жазады. Авторлар сауданың бұл түрін шртты ... ... ... ... ал ... орталықтарынан қашық жерлерде, негізгі орын
алғандығын, соның ... ... ... ... ... Ресеймен ғана емес, Орта Азия елдерімен де
жүргізіліп ... ... ... ... Сауда керуендерінің
ежелден-ақ Ақмолаға таяу жердегі Қараөткел арқылы өтетіндігі бұл аумақтағы
сауданың дамуына ықпал ете ... ... ... керуендер санымен
байланыстырыла көрсетіледі.
Алғашқы кезеңде тұрғындардың негізінен әскерилерден құралуы және
уақытша ... алуы ... ... ... ... ... тежеді. Дегенмен, 1840 жылы мұнда бір диірмен болды, өздерінің
тұтынуы үшін 250 пұт тұз ... ... ... айналасындағы
болыстардағы қазақтардың әртүрлі кәсіптермен, қолөнермен, зергерлікпен
айналысатындықтары туралы мәселені нақты деректер бойынша ... ... ... даму ... жоқ ... саятын кеңестік және батыстық
әдебиеттердегі көзқарастарға жауап ретінде жазылғандай.
Ал тікелей ... ... ... қолөнермен айналысқандардың
жоқтың қасы екенін, өйткені жергілікті қолөнершілердің заттары сапасыз,
соған қарамастан, ... ... ... құны ... ... қолынан келетінер өздеріне қажетті бұйымдарды өздері ... ... ... ... ... ... ... етікшілікпен,
тігіншілікпен айналысты, олар да негізінен базарға шығару үшін емес, өздері
тұтыну үшін айналысты. Олардың ауқатты қазақтарға ... ... ... ... ... өйткені олардың өздерінің шеберлері жасаған
заттарының сапасы казактар мен солдаттардыкінен сапасы бойынша кем ... ХІХ ғ. ... ... ... ... сырттан келген
тауарлар базары ретінде қызықтырды. Көшпенділер мұнда негізінен ... ... және ... ... ... лар ... ... Сөйтіп кең түрдегі негізінен айырбас сауда ... және ... ... түсті. Авторлар мұның бәрін айта келе, ... және ... ... ... ... және ... мен ... құралдарын жалдау үшін тиімді жағдай жасалғандығын,
Петропавл мен Орта Азия арасында ... ... ... ... олардың саны жылына 10-12-ге дейін жетіп ... ... ... ... ... ... ... өздерінің шағын сауда орнын (лавкаларын) ашып, қоймалар тұрғызды.
Керуендер келген кезде қонақ сарайында (гостиный двор) ғана ... ... да ... ... ... қолға өтіп, жан-жаққа жіберіліп жатты.
Авторлар мал мен ... ... ... ... тауарлардың бір
бөлігі жергілікті жерде сату үшін, ал бір бөлігі көшпенділер болыстарына
жіберілгенін ... ХІХ ғ. ... ... ... ... ... ... ашолу жасай келіп, Ақмоланың өзінде әскери
құрылыстардың салынып біткендігін, онда 1851 жылы 26 саз ... ... 17 ... ... ... сондай-ақ, тұрғындардың салдырған
292 жекеменшік ағаш үйінің, 25 ... жер ... 8 ... ... ... ... сауда байланыстарында маңызды рөл атқаруымен
байланысты шетелдік ... онда ... ... ... ... ... үшін ... олардың ішінде әсіресе, Орта Азиядан
шыққан сарттардың ХІХ ғ. 50-60 жылдарда татар слабодкасы деп аталған ... ... ... ... екі ... - ... және Дмитрий жәрмеңкелерін ашу
туралы деректі жеке келтірген соң оларға келіп түскен тауарлар мен ... ... ... құны жөніндегі мәліметтер келтірілген кестелерді
қысқаша ... ... ... мен татар слабодкасы арасында
орналасқан Константинов ... ... 1852 ... ... – ақ
көктемдегі сауда үздіксіз жүріп отырса, күзде өткізілуі ... ... ... ... дұрыс жұмыс істей алмаған. 1857 жылғы сыртқы
округтардағы сауданың барысы туралы ... ... ... ... ... және 150 ... саудагер тіркелген. Ал Константинов
жәрмеңкесіне 750, Дмитрий жәрмеңкесіне 546 ... ... мен ... Сол ... екі жәрмеңкедегі тауарлардың түрлері, келген жақтары,
алып келгендегі және ... құны ... ... көрсетілген кестеге
талдау барысында, константинов жәрмеңкесінде азиялық тауарлар (64 пайыз),
ал Дмитрий жәрмеңкесінде ... ... ... ... (46,7 ... ... ал екеуінде де тауарлардың сатылуы бойынша ... ... ... ... ... ... бұл, яғни
1857 жылы Ақмоладағы жәрмеңкелік ... ... ... сауда
айналымынан артық болғандығын есептеп шығарған. Тұрақты сауданың да біршама
өскендігін Ақмолада 1854 жылы бар жоғы 4 ... ... ... 10 тұрақты
сатушы болса, 1863 жылы 82 лавка болғаны, оның 72-сі көтерме саудамен, ... ұсақ ... ... ... 311 ... мен ... ... жөніндегі деректер арқылы дәлелдейді. Бұлармен қатар, ... ... ... ... ... ... ... отырып, - дейді
зерттеушілер, - аралап сатудың да көлемінің ... ... ... ... ХІХ ғ. 50 – 60 ... ... базарлардағы
тауарларды үш топқа бөледі. Олардың біріншісі, қазақ ... ...... мал мен мал ... екіншісі, Орта Азия мен Қытайдан
келетін мақта-мата бұйымдары, түрлі-түсті жібектер, күріш, шәй, ... т.б.; ... ... мен ... ... да ... келетін
металл бұйымдар мен аң терілері және т.б. Ол ... ... ... бес ... ... ... ... 38 пайыз тиеселі
болғандығын, сөйтіп ... ... ... тек ... 1863 жылы ... 1220 ... ірі қара, 1800 қой, 40 түйе жалпы құны 63 640 рубльге
сатылған екен. ... ... ... ... ... өте көп сандық деректер
келтіреді. Бұның өзі олардың мәселеге өте байыпты түрде көңіл ... ... ... ... ... айта ... ХІХ ғ. ... соңы мен 60-жылдарының басында ең алдымен азық түлік пен ... ... ... ... қымбатшылық орнап, сауданың жалпы
көлемі біраз төмендегендігін де атап өтеді.
Зерттеушілер: ХІХ ғ. ортасында Ақмола әскери-стратегиялық маңызын ... енді оны ... ... ... ... бірі ... ... орынға көтереді, тұрғындарының да әлеуметтік құамы өзгерді,
- дей келіп, Ақмоланың қалаға айналуының ... ... ... ... 1861 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Ішкі ... ... ... қала дәрежесін беріп, онда полицейлік
басқару орнатуды ұсынады. 1862 жылы 7 ... Ішкі ... ... ... қол ... ал сол жылы 23 ... Ақмолаға қала дәрежесін беру
туралы сенат жарлығы шығады. Ақмоланы округтық қала ретінде құру үшін 1859
жылы ... ... ... қалалары – Қапал, Аягөз, Көкпекті – ... ... мен ... ... ... ... ... Соғыс
министрлігі мен қаржы министрліктері келіскен екен. ... ... ... өмір сүріп, көпес, мещан, қолөнерші ретінде тіркеле алды.
Оларға қала аумағынан, қазналық құрылысқа қажеті болмаса, белгілі бір ... ... ... ... да ... үшін керекті жер берілетін болды.
Қалаға тіркелген тұрғындарға кез келген жылжымайтын ... ... ... ... ... ... мещандарға, цехтық шеберлерге он жыл көлемінде
гильдиялық салық пен мемлекеттік ... ... ... берілді.
Қаланың жобасын жасау, құрылыс салу, мал жаю мен ... үшін ... ... ... созылды дей отырып, оның басты себебі қалалықтар мен
казактар арасындағы талас болғандығын көрсетеді. ... ... ... ... мал ... үшін зор пайда тауып отыратын еді.
Бұны үкімет орындары заңсыз деп тапты. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... олар ақмолалық базарларды
сатуүшін, алып келінген малдардан алым алу ... ... ... шартты түрде қала статусын алғаннан кейінгі алғашқы кезеңдегі
жағдайын осылайша ... ... оны ... ... көлемді деректік
құжатты келтіреді.
Авторлар Ақмолаға қатысты мынандай қызықты фактыны сөз ... Ол ... ... кейбір тобының Орынбор және Батыс Сібір генерал-
губернаторлықтарын жойып, орнына Далалық өлке құру және оның ... ... ... ... Далалық өлке әкімшілігін орналатырудағы
барынша тиімді жер ретінде Атбасар мен қатар Ақмола да ... яғни ... ... ... ... ... бірақ батыс-
сібірлік генерал-губернатор қолдамай, пікірталас ... ... ... ... ... ... ... қазақ өлкесін
басқаратын ірі орталыққа айналдыру мәселесі патша заманында – ақ сөз болған
екен.
Кітаптың үшінші тарауы Қазақстанның оңтүстігін ... ... ... және ... ... нығайтуға бағытталға әрекеттері, 1868
жылғы далалық облыстарды басқару ... ... ... ... ... Бұл әкімшілік реформалар бойынша батыс-сібірлік
генерал-губернаторлықта екі облыс – Ақмола және ...... ... ... Мұны ... кезінде П.Г.Галузо айтқандай «царизмнің
жергілікті феодалдарға берген қуатты соққысы» деп бағалайды. ... ... еді. Енді ... мен ... ... беделі әлсіреді. Көшпелілер
шаруашылығының нарықтық қатынастарға тартылуы ХІХ ғ. ... ... ... ... ... алып ... енді шыққан тегіне
қарай емес, байлығымен және орыс ... ... ... ... ... ... шаруашылықтық-мәдени түрінің
өзгергендігін, жаңа әлеуметтік жіктердің пайда болғандығын жатақтар ... ... ... ... ... және Семей облыстарын басқару туралы
1868 жылғы Уақытша ереже бойынша Ақмола облыстық қала дәрежесін алғандығын,
бірақ облыстық басқарманың ... ... айта ... оның саудадағы
рөлі мәселесіне баса назар аударылған. Қаланың транзиттік және жергілікті
сауданың ... ... орын алу ... былайша түсіндіреді. Ақмолада
кеден болмағандықтан және гильдейлік салық төленбегендіктен Петропавл мен
Омбыға қарағанда тауарды сату мен сатып алу ... ... ... ... ... ... айналымын тездетіп, пайданы көбейтті. Ал
көшпенділермен тікелей, делдалдарсыз сауда жүргізу, оның яғни ... ... ... ... берді. Авторлар сондай-ақ, 1871 жылы ... ... ... ... ортаазиялық мемлекеттермен
транзиттік саудасындағы басты ... бірі ... ... ... мұнда керуендердің жабдықталып, солтүстіктегі Петропавлға
арбамен, ... ... ... ... ... және ... ... түйемен жөнелтіліп отырғандығын, Ақмола мен оның ... үшін ... ... ... ... ... ... ол үшін
тұрғындарының арнайы түйелер өсіріп, тасымал ... ... ... ... отырғандығын нақты деректер арқылы дәлелдей жазған.
Бұдан соң 1871 жылдың екінші жартысында ... ... ... олрдвы алып келген түйелердің саны, пұт көлеміндегі салмағы және
құны туралы мәліметтер ... ... ... соның негізінде сауда
көлемінің кеңейгендігін көруге болатынын айтады. ... ... ... ... ... ... бар орыс көпестерінің барған
сайын көбірек айналыса ... ... ... жерде керуен жолдарын
пошталық жолға айналдыруға ұмтылғандығын, бірақ ... ұзақ ... ... ... ... ... ... да саны
өскендігін айта отырып, 1875 жылы онда 175 ... 911 ... ... ... келтіреді, қала тұрғындарының 19,2 пайызының көпестер
сословиесіне жатқанын есептеп шығарады және оның ... ... ... ... тыс және ... ... көрсеткіш екенін көрсетеді. Оның
себебі, қаланың жас боуы және ... үшін ... ... ... ... Бұл ... Ақмола мен Петропавл қалаларындағы сауданың көптеген
ұқсас жақтары болғандығын жаза отырып, айырмашылығы да ... ... ... ... ... ... жасайды. Авторлар 1882 жылы
ІІМ-нің шаруашылық департаменті шығарған сирек кездесетін ... ... 1870 ... тән ... ... турады мәліметтерді кесте бойынша
топтап, оған талдау жасаған. Ол бойынша ... жыл бойы орта ... және ... ... істеген сауда орындары, олардағы сатушылардың
саны, алып келінген ... және ... ... ... ... ... ... жөнінде есептеулер жүргізген, әрі оларды нақты сандық
көрсеткіштері бойынша көрсеткен.
Тауарларды алып келу мен өткізудің ең көп ... кезі жаз және ... ... ... және ... өткізілетін уақыт екендігін
көсете отырып, бұл кезеңде Ақмола кең байтақ дала өлкесінің ... ... ... етеді деп тұжырымдайды.
ХІХ ғ. 70 жылдарында көшпелі шаруашылықтың ... ... ... ірі ... ... ... оның жыл сайын
Ақмолаға 80 мыңдайы айдап келінетіндігін, мал сатып алу ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік
келетін, Конистантинов жәрмеңкесінде жүргізілгендігін де ерекшелеген.
Мұндағы сауданың түрі мен жағдайын ... ... ... ... ресейлік және азиялық тауарлар лавкалкры мен ... ... пен Есіл ... ... ... Сол жерде малдар ... ... да ... ... күн ... бірнеше табын мал
айдап, жүн, киіз алып келіп, ... ... ... ... ... ... малдар мен шикізаттар қала сыртындағы он – ... ... ... ол ... ... мен ... көру және ... сатып алу
үшін баратын еді, - дей отырып, - ... ... ... ... ... ... орыс саудагерлерінің аты жөні, сатып алған
малдарының түрлері мен саны ... ... ... Сондай-ақ Төмен
шұға комбинатының өкілдері көп мөлшерде жүн сатып алып отырған ... ... ... өнеркәсіп орындарының арнай көңіл бөле бастағандығын байқатады.
Авторлар осылайша мал мен мал ... ... ... ... болғандығын
көрсетеді. Бұнымен қатар, Константинов жәрмеңкесіндегі тауар айналымына ауа-
райының, ... ... мал ... да ... ... ... мен, әртүрлі ауыруларға шалдығуын сипаттау арқылы
көрсетеді. Малдың қырылуының көшпенділендің нан ... ... ... ... ... ... ... бәрі бойынша нақты деректер
келтіреді. Бұл жерде біздің мынаған көңіл аударғымыз ... ... көп ... жөнінде жиі жазады. Бірақ оның тек ауа ... ғана бола ... ... ... ... ... 1844, 1851, 1856, 1873 ... аса ірі жұттардың себебінің бастысы,
қазақтардың бұрынғы дәстүрлі көшіп, жая жүріп бағатын мүмкіндігінен патша
үкіметінің ... ... ... бойы жыл ... ... қоныстарын Орта Азия мен Сібірдің арасында көшіп
жүріп, көп шығынға ұшыратпай-ақ ... ... ... ... ... ... мен ... салып, шеп құрып өрісті тарылтқанында
екенін, тек ... соң ... жиі ... ... ... нақты жазу қажет
еді. Авторлар тек ауа-райының қаталдығына ғана сілтеу жасайды. Сол ауа-райы
ғасырлар бойы солай ... ... ... ол кездерде патша отарлауынан
кейінгідей жаппай жұттар мен жұқпалы ... бола ... ... ... ... айтқанда, көшпенділердегі эпидемиологиялық жағдайдың орыс
шаруалары көбейгенге дейін жақсы ... ... де ... ... ... да ... жыл маусымдары бойынша ауа-рай қолайлы
жерлерге көшіп бара алмаудан болғанында сөз жоқ. ... да ... ... ... ... ... ... білмегендігінде емес,
саясаттанып қалған, идеологиялық жағдайға алаңдаудан деп түсінеміз.
Константинов жәрмеңкесіндегі екінші орынды Орта ... ... ... атап ... ... ол жақтан келген саудагерлердің
керуендерінің қалаға жақын келіп, жергілікті халықтан киіз ... ... ... ... тігіп, ортасында сауда жүргізгендігін, кейбір
жылдары мұндай ... ... ... ... киіз ... құралғандығын
сипаттаған. Оларда сауда тамыз айына, кейде қыркүйек айының ... ... ... ... ... бір ... 50 және одан да ... тұратын азиялық сауда қатарларына беріліп, ... ... ... Бұл ... ... ... сауда
Константинов жәрмеңкесінде өте көп болмағандығын, 1874 жылы алып ... мың ... ... тек 14 мың рубльдік бөлігі ғана ... ... ... тауарлардың 45,7 пайызы сатылса, ресейліктердің тек
16,7 пайызы ғана өткендігімен сипаттай ... алып ... ... ... абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштері бойынша
азиялық тауарлар жетекші орында тұрды деп тұжырымдайды.
Ақмоладағы нан өнімдерінің ... және ... ... ... өз сұраныстарын қанағаттандыру үшін ғана емес, тауарлы
астық өндіру үшін де егіншілікпен айналыса ... ... ... мысалдар келтіре отырып баяндайды. Тіпті ... ... ... дақылдармен қатар, көкөністер мен ... ... ... ... ... көрген кейбір қалалықтар мен қала
маңындағы ауылдардағы кедейлердің де жер ... ... ... ... 1871 жылы ... 5 жел диірменінің және
бір су диірменінің жұмыс істегендігін баяндайды. Ұсақ өндірістердің ... май ... ... ... ... жыл ... 15 мың қой және ... сойылатынын, қалалық гарнизон солдаттарын азық-түлікпен қамтамасыз
етіп отыратынын, бірақ қажетті шикізат жеткілікті ... ... ... ... басқа да түрлерінің жетіспеушілігі дамуын ... ... бағу мен ... кейінгі басты кәсіп тасымал мен ... ... ... ... ... казактардың жартысының
айналысатынын, олардың балық аулауды да кәсіп ететіндігін, тасымалдау,
балық аулау, аң ... ... ... де ... ... ... мәліметтер негізінде дәлелдейді.
1872 жылы Ақмола қаласы пайдаланып келген ... мен ... ... берілген он жылдық мерзім бітеді. Қала көпестері
мен мещандары ол жеңілдіктерді тағы да бес ... ... ... ... ... ... Бас басқармасының Кеңесі оған келіспеді.
ХІХ ғасырдың соңғы ... ... ... ... ... саяси және рухани өміріне ауқымды ... ... ... дей ... оны ... аумағына орыс шаруаларының жаппай
қоныстандырылуы, 1886 – 1891 ... ... ... ... ... ... игерудің басталуы сияқты шаралармен байланыстыра
түсіндіреді. Қазақстанды Ресейлік мүдде ауқымына ... ... ... да ... ... ... ... оның психологиясына күшті әсер еткендігін, бұл кезеңнің ... ... ... ... бір ... ... ... уақыты
болғандығы атап өтеді. Авторлар орыс шаруаларының ... ... ... ... ... үкіметі алғаш Батыс Сібірді ... ... ... ... шек ... ... соған қарамастан «Сібірдің
қатаң жағдайына ... ... өз ... ... ар ...
таныс далаға барды» дейді[xxxv]. Бұл жерде біздің назарымызды аударған
«таныс далаға» сөзі. Сонда қалай, орыс ... ... – ақ ... ... сипаттайтындай Сібірден гөрі кейін бағындырылған қазақ даласы, Ресей
мен Украин шаруаларына қашаннан бері ... ... ... өлке ... ... бұл сөз қандай мағынада болса да орынсыздау қолданылып отыр.
1889 жылғы қоныстанушылар ... ... одан соң ... ... ... орыс және ... ... қаптап келуіне мүмкіндіктерді
кеңейте түскендігін, тек Ақмола ... ... ХХ ғ. ... ... 200
қоныстанушылар поселкесінің болғандығын, оларда 160 мыңнан астам адамның
тұрғандығын жазады.
Кеңестік дәуірге дейінгі ... ... ... арнайы зерттеу
обьекті ретінде ала отырып, тәуелсіздік кезінде арнайы ғылыми ... ... ... ... Ол 1997 жылы ... қаласының
әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы (1832-1914 жж.) мәселелеріне
арналған ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін
диссертация қорғады[xxxvi]. Зерттеушінің бұған дейін бес ... ... ... жарық көрген екен. Ал ... ... ... төрт тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады. Ол негізінен хронологиялық және проблемалық ... ... ... ... ... ... ... деп атайды және ол Ақмола
қаласы мен ... ... ... экономикалық алғышарттары мен
себептеріне арналған. Автор қаланың негізделуінің тарихи алғышарттарын ең
алдымен ... ... ... саясатынан іздеу қажет дейді. Бұл
тұжырым А.Дубицкийдің қала мен ... ... ... ... ... Орта жүз ... орыс ... «қоқандықтардың тонаушылық
шабуылдарынан» қорғау туралы өтінішінен іздестіруінің дұрыс емес ... 1822 ... ... ... ... жарғы» негізінде орыс
патшалығының қазақ жерін бағындырудың ... ... ... орта жүз
көлемінде басқарудың жаңа жүйесін енгізу, яғни сыртқы ... ... ... барысында басты мәселенің бірі оның болашақ орталығын
орналастыратын жерді айқындау болғандығын жазады. Зерттеуші Есілдің оң ... ... ... ... ... төрт ... Ақмола
қонысы патша үкіметі өкілдерін қазақ даласының орталығы, әрі орта ... ... ... ... ... ... ... мәні
бар табиғи, географиялық – экономикалық ... да ... жер ... ... Мұнымен бірге, диссертациялық жұмыста, сыртқы
округтың құрылуы, бекініс жүйелерінің ... мен оның ... ... ... ... тиым ... ... дәстүрлі көшу
бағыттарын бұзып, көптеген қиындықтарға әкелгендігі, оның рулар ... ... ... ... ... сол ... ... халықтың көп бөлігінің жаңадан енгізіліп ... ... ... қарауына әсер еткендігі жөнінде жаңа тарихи көзқарастар
баяндалады.
Ал «ХІХ ... 40 – 50-ші ... қала мен ... ... дамуы» деп аталған екінші тарауда Ақмоланың ... ... ... ... ... ... ... құрудағы
қызметі және Кенесары Касымов көтерілісінің округ аумағындағы ... ... ... ... одан әрі ... мақсатында әскери бекініс
ретінде пайда болу ... оның ... ... ... болуына және қала құрылысының осы әлеуметтік топтың сұранысына
бейімделуіне әкелгенін, соның нәтижесінде бұл ... ХІХ ғ. ... ... империясының қарулы күштерінің ең ірі тобының
шоғырландырылғанын нақты деректер бойынша ... ... ХІХ ... – 30 ... ... ... жітік,әрі қатаң бақылау
орнатуды мақсат еткен реформалардың ... ... ... ... ... алып ... ... Ресей отарына айналдыру процесін
жеделдете түскенін, көшпелі қазақ ... ... ... феодалдық ақсүйектер арасындағы қайшылықты күшейткенін мұның
барлығының дүниежүзі тарихындағы ең ірі ... ... ... ... ... қазақтардың көтерілісінің барысында толықтай ... ... ... бұл тарауында қаланың қалыптасу ... ... ... ... дамуына талдау жасалған. Патша
үкіметінің қазақ даласы арқылы Орта ... ... ... ... ... саясаты, соның ішінде Ақмола қонсысын Петропавл – Орта
Азия керуен ... ... ... ... ... ... ... жәрмеңкелерін ашуы, соның нәтижесінде Ақмола рыногында тауардың
қазақ өнімдері, Орта Азия мен ... ... ... мен Сібір тауарлары
сияқты үш түрінің ... ... ... ... ... мен ... ... кедергі келтірген фактор ретінде бұл кездегі Ақмола
қонысының басым бөлігінің әскери сословиеден ... атап ... ... негізінен жергілікті тұрғындарға, яғни қазақтарға тән аң аулау,
балық аулау, тасымал жасау, ұсталық, ... ... ... ... ... ... ғана дамығанын ерекшелейді.
Ақмола округтық приказының болыстықтарды ұйымдастыруының зиянды
салдарында ... ... ... ... ... ... ... бөлініп кетуіне, кейбіреулерінің араласуына әкеліп, шабындықтар
мен ... үшін ... ... ... ... ... тарауында округтық қала статусын алуынан
бастап 1914 ... ... ... ... мен ... дамуы жөніндегі
мәселеге кең көлемді деректерге негізделген талдау жасалған. Автор ... ... ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік – экономикалық
дамуындағы рөлі бұрынғыдан да ... бола ... ал ХІХ ғ. ... ... ... мемлекеттермен транзиттік саудасында аралық
пунктке айналды, - деп есептейді[xxxviii]. Бұл кезеңде Ақмоладағы сауда
өлке тұрғындарының көп ... ... ... ... ... ... және ... сауда динамикалы түрде дамып, олардың
көлемін 9 – 10 млн. ... ... ... Екі ... ... ... ең алдымен табиғат жағдайлары, мал шаруашылығының жағдайы, соның
ішінде далалы аймақтағы жұттар да әсер етіп ... ... ... ... ... келе, еуропалық тауарларға
сұраныстың өсе ... және оған ... мен ... губернияларынан
қоныстанушылардың ғана емес, жергілікті қазақтардың да отырықшылыққа көшіп,
өз тұрмысы мен шаруашылығында фабрик-зауыттық ... ... ... ... да ... ... баяндайды. Мұнымен қатар,
зерттеуші Ақмоладағы сауданың сипаты мен ... ... ... ... ... көп ... ... тек мұнда
Петропавлдағыдай мал өнімдерімен емес, көбінесе малдың өзімен ... ... орын ... және ... ... ... астықтың бағасының
қымбат болуымен байланысты, өте үлкен болмағандығын ... ... ... оның ... ... ... ... алып келгендігін 1863 жылғы статистикалық мәліметтерде
көпестік сословиенің кездеспеуімен, ал 1875 жылғы ІІМ-нің ... ... ... ... ... 19,2 ... тобын құрағаны, ал оның Сібірдің ескі сауда қалалары үшін ... ... ... салыстыра отырып дәлелдеген. Зерттеуші сондай-
ақ, ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... ... ояз бен ... ... ... ... ... деген баға береді. Қалада өңдеу
өнеркәсібінің дамығандығын май ... тері ... жүн жуу, ішек ... мал ... ... сыра ... бал жасау, жемісті сусын жасау
сияқты тағам өндірістері, шырағдан жасау, сабын қайнату, ... ... ... ... ... жел, су және бу ... ... болғандығымен дәлелдеген. Автор жергілікті шикізаттың
арзандығына қарамастан бұл өндіріс орындарының ... ... , ... ... ... ... жоғары дәрежелі мамандардың
болмағандығын, қожаларының капиталдары мен ... ... мен ... ... ... ... зауыт атына толық сай келмейтін көрсете отырып, қолөнер
өндірісі тәрізді ... ... ... жасайды. Зерттеушінің бұл
тұжырымы сонау патша заманындағы көптеген еңбектердегі пікірлерді қайталау
болып қана шыққан. Біздіңше ол ... ... ... ... ... еңбектеріндегі категориялдарға бөлу ... ... ... Біз бұл жерде тағы да Т.Ә.Төлебаевтың Қазақстандағы
өңдеу өнеркәсіптерін ұсақ тауарлы, мануфактуралық және фабрик-зауыттық ... ... ... мен ... ... отырмыз[xxxix].
Зерттеуші сол негізде талдау ... бұл ... ... ... арта түсер еді деп есептейміз.
Диссертацияның төртінші тарауы Ақмола қаласы ... ... ... Онда ... ... органдарының қызметі, білі беру
мен ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар мен ... ... ... ... зерттелген. Автор Ресейдегі
1870 жылғы қала ... ... ... әсерін, дәлірек айтқанда,
басқарудың әлеуметтік органдарын жойып, ... ... дума мен ... ... құру жүйесінің енгендігін буржуазиялық ... ... ... ... ... келе ... ... жағдайы
нығайып, олардың негізгі өкілі көпестердің рөлі ... ... ... саны мен ... ... ... ... қатар, зерттеуші қала тұрғындарының көпшілігінің артықшылықтар мен
құқықтарының бұзылып отырғанын да көрсетеді. Бұдан соң ... ... ... ... ... Оның ... емхананың, үш ерлер
және екі әйелдер училищесінің ... ... ... ... ... т.б. шараларды іске асыруға өзіндік үлес қосқандығын жазады.
Жалпы ХІХ ғ. ... ... ... денсаулық сақтау ісінің нашар
дәрежеде болғанын, бір ояздық ... 100 мың ... ... ... ... тек 1892 жылы ғана Ақмолада қалалық қабылдау емханасы
(приемный ... ... онда бір ... ... еткенін баяндайды.
Ақмола облыстық дәрігерлік есептерге талдау жасай ... ... ... қазақтар арасында өлімнің сирек екенін, ал орыстар ... ... ... ала ... ... ... көп болғанын бірақ
бала туудың да көп болғанын айқындаған.
Диссертациялық жұмыста бастауыш білімді қолдау қоғамы, қалалық қоғамдық
жиналыс, ауылшаруашылық қоғамы, ... ... ... ... қоғамдық
ұйымдардың мақсаты, қызметі туралы мәселелер де баяндалады. Автор жоғары
бастауыш училищенің, мұғалімдер ... ... ... ... лабораторияның, әртүрлі ... ... және ... ... құрылуын ақмолалықтардың
белсенді позицияларын және қала дамуының үлкен мүмкіндігі болғандығының
айғағы деп есептейді[xl].
Диссертацияның ... 1832 жылы ... ... ... және
приказының құрылуы қала тарихының бастамасы деп тұжырымдайды. Қазақ жерінің
ортасында, Орта жүздің ең ірі рулық бірлестіктерінің жайлауларының тоғысқан
жерінде ... ... ... ... қосу процесін аяқтау үшін
әскери плацдарм рөлін атқарғандығы туралы қорытынды ... ... ... ... ... ... ... әскери маңызын жойып,
саудалық рөлі артып, жәрмеңкелер әртүрлі кәсіптер мен өнеркәсіптің дамуына,
қазақтардың тауарлы қатынастарға ... және ... ... ... ... әсер етті, - деген пайымдаулар жасайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кең байтақ қазақ даласында ХҮШ –ХХ ғ. басында қалалардың ... ... ... ... ... ... ... қатар жүрген күрделі
процесс. Қалалар кез келген қоғамда маңызды, көбінесе жетекші рөл ... ... оның ... ... ... қана ... мәдени, тіпті саяси қатынастардың ерекшеліктерін түсінуге,
белгілі бір кезеңдегі тарихи құбылыстарды тереңірек пайымдауға жол ... ... қала ... ... мамандық иелерінің де қызығуына әсер етті.
Сол себепті де болар еліміздегі қалалар тарихына ... ... ... ... жазушылар да өз еңбектерін арнады.
Қазақстанның ХҮШ - ХХғ. басындағы ... ... ... ... ... ... қол ... маңызды нәтижелерін
айқындауымызға мүмкіндік берді.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. 50-жылдарына дейінгі еңбектерде ... ... ... ... қалалар туралы жазғандарына
қарамастан бұлар ғылыми зерттеу дәрежесіне көтеріле алмады. Солтүстік ... ... ... тарихын ғылыми негізде арнайы түрде зерттеу
ХХ ғ. 50-жылдарында басталды. Міне ... бері ... ... ... ... ... ... біртіндеп дамуды бастан кешіріп келеді. Әсіресе
кеңестікке дейінгі қалалар тарихын ғылыми тұрғыда зерттеудің ... ... ... ... ... тура ... Бұл кездері қалалар
тарихының географиялық аумағы да кеңи түсті, қойылатың мәселелерінің ... ... ... ... ... қалалары тарихына арналған
кітаптар топтамасы жарық көре ... ... ... ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік қатынастарының дамуы,
тұрғындарының саны, қала статусын ... ... және ... ... ... пен ... ... таптық күрестер белгілі бір
құрылымдық және хронологиялық жүйе бойынша баяндалады. Деректер ... ... ... орын ... және ... ... мәліметтер мен деректер пайдаланылып, ғылыми түрде өңделеді.
ХҮШ –ХХ ғ. басындағы Солтүстік және Орталық ... ... ... біршама жақсы зерттелгендерінің қатарына Петропавл, Қостанай,
Ақмола қалаларын жатқызуға болады. Петропавл қаласы туралы ... ... ... құрылымы, өсу динамикасы, сондай-ақ ... ... ... оязбен экономикалық байланысы туралы мәселелер
тереңдете зерттеуді қажет етеді деп ... ... ... тұрғыда арнайы зерттеу жұмысымен ... саны ... және ... тұрғысында
кітаптар мен кітапшалар жазғандарда әлдеқайда аз болды. Көбінесе ... бір ... орай ... бұл ... ... қалыптасуы мен
дамуындағы жергілікті жағдайдың маңызы асыра көрсетіліп ... ... ... ... еңбектердегі басты кемшілік
методологиялық және ... ... ... ... ... ... керек деп ойлаймыз. Қалалар тарихы туралы жазылған еңбектерді
талдау барысында байқалғанындай, ол ең ... ... ... таптық-партиялық көзқарастар жиынтығынан, сондай-ақ жалған
интернационализмді жамылған ... ... ... мен
дәріптеуден, патша үкіметінің отаршылдық саясатын ... ... ... ақтауға тырысудан, қазақ халқын сауатсыз, мәдениетсіз етіп
көрсетуге ұмтылудан ... ... ... ... ... ... ... бір қаланың тарихын баяндаудың, құрылымының, кейде мазмұндық
бағытының екіншілерімен ... алып ... ... жұтаңданған
қалалар тарихы туралы еңбектерде жоғарыда талған кемшіліктер орын ... ... ... әрі ... ... ... ашылмай қалды. Тек
еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін жазылған Ақмола қаласының ... ... ... ғана ... тарихи шындық айқындала, ашыла түскен.
Басқа да қалалар тарихын осы тұрғыда қайта пайымдау, ... ... ... бағытында зерттеу қажет екендігі айқындалды деп санаймыз.
Біздіңше ХҮШ-ХХ ғ. басындағы Солтүстік және ... ... ... ... ... ... қажет ететін қырлары
мен мәселелері баршылық. Аймақтағы кейбір қалалар әлі күнге дейін арнайы
зерттелмеген, өз ... ... ... Қалалар тарихының әлі де
шешілмей ... ... ... ... мәселелер жатады деп
ойлаймыз:
- қалалардың жалпы Қазақстанның ... ... ... қала ... құрамы, ондағы қазақтардың үлес салмағы;
- қалалардағы әлеуметтік топтар, кәсіпкерлер мен ... ... ... тұрмысы мен жағдайы;
- қалалардағы қолөнер, ұсақ өндірістер және олармен айналысатындар,
олардың қала өміріндегі орны;
- қалалардың ауылмен байланысы.
Ең үлкен мәселе, ... ... ... ... және жаңа ... негізінде жазылатын Қазақстан аумағындағы барлық қалаларды
қамтитын біртұтас, ... ... ... ... еңбегі қажет сияқты.
Ондай еңбектің жарық көруі жалпы Қазақстан тарихын ... және ... ... ... ... ... Елагин А.С. Состояние и задачи дальнейшего изучения истории городов
Казахстана. //Известия АН Каз ССР. Серия обществ. ... 1974, №3 ... ... ... Д.И. ... ... ... Алматы, 1984.
– 272 б.
3. Төлебаев Т.Ә. Қазақстанға капитализм енуінің ... ... – 276 ... Туманшин К. История развития Петропавловска и его уезда (1861 – ... ... ... ... ... 1960.
5. Туманшин К. История развития Петропавловска... – 6 б.
6. История Казахстана с ... ... до ... дней ... ... 1993. – 182 б.
7. Итория Казахстана с древнейших... – 182 б.
8. ... А.П. ... 1755 г. в ... М-Л., ... Туманшин К. История развития Петропавловска... - 8 б.
10. Несипбаева К.Р. Налоговая ... ... в ... ... 1996. - 189-212 ... Тулебаев Т.А. Обрабатывающая ... ... (по ... ... и Семиреченской областей).
Алматы, 2001. - 15 б.
12. Туманшин К. История развития Петропавловска... - 9-10 бб.
13. Галузо П.Г. ... ... на юге ... в ... ... ... 1965. - 268-269 бб.
14. Туманшин К. История развития Петропавловска... - 10-11 ... ... Б. ... ... в ... последней трети ХІХ –
начала ХХ в. (1867-1907). ... 1963. - 95-96 ... ... К. ... ... ... - 20 б.
17. Петропавловск. Серия: История городов Казахстана. А., ... ... ... ... ... – 21 ... Касымбаев Ж.К. Развитие Прииртышских крепостей как торговых центров в
ХҮШ в. // Известия АН КазССР. Сер. ... ... 1974, №6 – ... ... ... ... Семипалатинск. Алматы, Наука, 1984. -
224 б.
20. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге ... в ... ... 1965. – 5-32 ... Туманшин К. Развитие торговли в Петропавловске в ... ХІХ ... ... КазГУ, сер. Истор., 1958, вып. 4, т.38. – 83 б.
22. Петропавловск. Серия:... - 43 б.
23. Кустанай: ... ... ... А., ... 1979. - 248 ... Куприн Г.А. Кустанай. Историко-информационный путеводитель. А.,
«Казахстан», 1979. – 78 б.
25. ... Г.А. ... - 7 ... ... А. ... – город славный. Акмолинск, 1959. – 126 б.
27. Дубицкий А. Акмола – ... ... – 16 ... ... А. Где течет Ишим. Из истории Целинограда и ... ... ... 1965. - 326 б.
29. Дубицкий А. Ф. Город на Ишиме. А., «Казахстан», 1986. - 20-33 ... ... А. Где ... ... - 35-36 ... ... А. Ф. Город на Ишиме... – 41 б.
32. Касымбаев Ж.К., Агубаев Н.Ж. История Акмолы (ХІХ – ... ХХ ... ... ... А., ... жарғы». 1998. - 176 б.
33. Дубицкий А. Акмола – город ... – 24 ... ... А. Где ... ... - 55 ... ... - 78 б.
36. Алпысбаева Г.А. Проблемы социально-экономического и ... ... ... (1832 – 1914 гг.). ... ... ... ... А., 1997. - 25 б.
37. Алпысбаева Г.А. Деятельность Акмолинского окружного приказа в 30-40-х
годах ХІХ ... ... ... научно-теоретической
конференции «Казахстан-Россия: история и перспективы взаймоотношений».
Вестник науки Акмолинского аграрного университета им. ... 1996. №7 - 49-50 ... ... Г.А. ... социально-экономического... - 17 б.
39. Тулебаев Т.А. Обрабатывающая промышленность ... (по ... ... и ... ... ... - 33-36 бб.
40. Алпысбаева Г.А. Из истории обшественно-политической ... г. ... ... 19 – ... 20 веков.// Вестник науки Акмолинского ... им. ... ... 1997, №8. - 101 -103 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Қазақстанның қалалрындағы атмосфераның ластану деңгейіне динамикалық бақылау3 бет
Қала құрлысы мен сәулет өнері24 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
1926 – 1927 ж.ж. Қытайдың ұлттық- революциялық армиясының Солтүстік жорығы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь