Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі және Қазақстанның саясаты

Кіріспе
1. Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі және Қазақстанның саясаты
1.1 КСРО ыдырағаннан кейінгі аймақтық қауіпсіздік мәселесінің туындауы және Қазақстанның ұстанымы
1.2 Қазақстанның аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі рөлі
2 Орталық Азиядағы қауіпсіздіті қамтамасыз ету саясаты
2.1 Орталық Азия және Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ҰҚШҰ аясындағы шаралар.
2.2 Қазақстанның сыртқы саясатындағы Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі (АӨСШК)
2.3 Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі ШЫҰ.ның қызметі
3 Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі және болашағы
3.1 Қазіргі кезеңдегі аймақтағы жаңа қауіптер және оған қарсы күрес мәселесі
3.2 Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің болашағы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі кезеңде қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету тек Орталық Азия өңірі үшін ғана емес, бүкіл әлемдік қауымдастығы үшін де өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасы елдегі және өңірдегі қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге, жаңа қауіп-қатерлермен халықаралық құқық арқылы күресуге, төнер қауіпті болдырмау және алдын ала сақтандыру мәселелерін шешуге, олардың негізінде жатқан іргелі себептерді жоюға қолайлы жағдайларды туғызу үшін дәйекті түрде қолдау жасайды.
«ХХІ ғасырға адамзатпен бірге кіретін шешілмеген проблемалар ауыр жүк болып табылады. Оның ішінде қауіпсіздік проблемесы әмбебап мәнге ие болады. Әскери аспектілерімен қатар оның саяси, экономикалық, экологиялық, ақпараттық және басқада аспектілері айқындалады. Халықаралық қауіпсіздікке зиян келтіруге қабілетті және Халықаралық қатынастардың тұрақты дамуына келешекте ауыр нұқсан келтіретін ескі қатерлер шиеленісіп және жаңа қатерлер пайда болды» [1, 419 б.].
1990 жылдардың басында жағдай өзгерді. Бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайту жолында Азиялық елдердің күш жігерін біріктіру үшін нақты алғышарттар пайда болды. Екі астам державаның ғаламдық тікетіресу дәуірі аяқталды. Азиядағы тікетірес, бәлкім, елеулі дәрежеде әлсіремеген болар, бірақ аймақтық шиеленісті ұшықтыруға жәрдемдескен көптеген факторлар бірте-бірте өзінің күшін жоғалта бастады. Сондықтан Азияда мемлекеттердің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін тетіктерді жасауға ұмтылыс жанданды. Текетірес экономикалық кооперация, коммуникацияны дамыту, қоршаған ортаны қорғау, су ресурстарын пайдалану, қауіпсіздікті қамтамасыз ету сияқты салалардағы өзара іс-қимылға орын берді. Аймақ ұғымы Шығыс Азия мен Оңтүстік Шығыс Азияны жаңа экономикалық архитектурасын қалыптастыратын іргетасқа айналды.
Азиялық елдер дамуының ортақ векторы белгіленді, оның Азиялық қоғамдардың либералдық демократия мен нарықтық экономика жағынан бейімделуі ретінде сипаттауға болады. Осындай бейімделу аймақтағы көптеген мемлекеттердің үшкі және сыртқы саясатының мазмұнын айқындаушы факторына айналды. Олардың жаңа геосаяси жағдайларға бейімделуі аймақтық қауіпсіздік саласында азиялық елдердің ынтымақтастығын бірте-бірте өрістеуге алып келді.
Мемлекеттің қауіпсіздігін, оның тәуелсіздігі мен тұтастығын, сонымен қатар ішкі тұрақтылығын қамтамасыздандыру ұлттық мемлекеттер дәуірінде туылған, кейбір көреген зерттеушілердің болжамына қарағанда өзінің ақырына жақындаған, кез келген мемлекеттіктің басты мәселелерінің бірі болып табылады. Соған қарамастан, Қазақстан 1991 жылдан соң, еуропалық елдер XVII-XX ғасырларда және үшінші әлем елдерінің көбісі ХХ ғасырдың ортасында бастарынан өткізген ұлттық мемлекеттердің қалыптасу кезіндегі қиындықтарымен кездесуде. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін өзінің қауіпсіздігінің абсолютті кепілдігіне ие болатын, оны Кеңестік әскери күш қамтамасыз ететін, ал ССРО тарағаннан соң бұл кепілдіктің нәтижесі нөлге теңесті, сондықтанда бұл мәселенің шешімі осымен одан әрі күрделене түсті.
1. Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и возрождения евразийской цивилизации. - М.: «Экономика», 2000.
2. Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология.- Алматы: КИСИ при Президенте РК. Информационно-аналитический центр «Континент», 1999.
3. Назарбаев НА. На пороге XXI века. - Алматы: Онер, 1996.
4. Назарбаев Н.А. В потоке истории. - Алматы: Атамура, 1999.
5. Исингарин Н. Казахстан и интеграционные процессы //Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2009 г. / Дипломатическая Академия Евразийского государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. -Астана: ФинЭк, 2009.
6. Назарбаев Н.А. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев: Послание Президента страны народу Казахстана // вечерний Ал маты. - 1997. – 13 окт.
7. Абенов Е., Спанов М., Перметов С. К Проблеме национальной безопасности Казахстана // Евразийское сообщество. - 2010. - № 4.
8. Бакаев А., Безопасность Казахстана в современных условиях // Мысль. 2009.- № 3.
9. Договор о коллективной безопасности между странами СНГ. Ташкент, 15 мая 1992 года. В газ. Казахстанская правда. - 1992. - 19 мая.
10. Закон Республики Казахстан. О национальной безопасности Республики Казахстан. - Алматы, 26 июня 1998.
11. Абусеитов К.Х. СВМДА: Видение Казахстана // Континент. - 2009. № 9.
12. Махин В. Сегодня – саммит СВМДА. Дискуссия в пресс-центра// Казахстанская правда. – 2010.-4 июня.
13. Мансуров Г.А. Казахстанско-российские отношения в эпоху перемен. 1991-2001. — М.: Реал-Пресс, 2001.
14. Кожаков А. безопасность и стабильность в Центральной Азии//Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 ннваря 2009г. / Дипломатическая Академия Евразийского государственного Университета имени Л.И. Гумилева. Под ред. Λ. Жолдасбскова. -Астана: ФинЭк, 2009.
15. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой, Российской Федерацией, Республикой Таджикистан и КНР об укреплении доверия в военной области в районе границы. Шанхай, 26 апреля 1996 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1.. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.
16. Декларация о создании Шанхайской организации сотрудничества. Шанхай. 15 июня 2001 г. В кн.; Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 442- 446.
17. Бурнашев Р. «Шанхайским пятерка», «шестерка»... - далее без остановки? Континент. - 2010. - 4-17 июль.
18. Сыроежкин К.Л. Новые рубежи ШОС // Континент. 2010. - 26 сентября-9 октября.
19. Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана: Елорда, 2005.
20. Выступление Президента Н. А. Назарбаева на 47-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН (10.92) // Дипломатический курьер 1992. - №4. - С.112.
21 Договор между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о военном сотрудничестве. Москва, 28 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 312-320.
22. Договор между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружений. Москва, 31 июля 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 255-256.
23. Договор между Республикой Казахстан, Кыргызской республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о совместных действиях по борьбе с терроризмом, политическим и религиозным экстремизмом, транснациональной организованной преступностью и иными угрозами стабильности и безопасности сторон. Ташкент, 21 апреля 2000 года. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 384- 396.
24. Договор о нераспространении ядерного оружия от 1 июля 1968 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 249-255.
25. Казахстанско-американское совместное заявление о мире, безопасности и нераспространении. Вашингтон, 20 марта 1995 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 295-297.
26. Казахстанско-российские отношения. 1991-1995 годы. /Сборник документов и материалов. Пред. ред. совета Мансуров Т.А. - Алматы - Москва: МИД РК.-1995.-384с.
27. Меморандум о гарантиях безопасности в связи с присоединением Республики Казахстан к Договору о нераспространении ядерного оружия. Будапешт, декабрь 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 265-266.
28. Меморандум о повышении эффективности Договора о коллективной безопасности от 15 мая 1992 года и его адаптации к современной геополитической ситуации. Минск, 24 мая 2000 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 397-400.
29. Партнерство во имя мира: Рамочный документ. Брюссель, 27 мая 1994 года. В кн.: Сб. документе по международному праву 1.1. Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 300- 303.
30. Протокол к договору между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружений. Лиссабон, 23 мая 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. Под ред. Токаева К.К. Алматы: САК, 1998. - С. 257- 258.
31. Решение Совета коллективной безопасности о Коллективных силах быстрого развертывания Цетральноазиатского региона коллективной безопасности. Ереван, 25 мая 2001 г. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. -С.419-421. 10. Решение об участии государств-участников СНГ в Договоре между СССР и США о ликвидации ракет средней дальности и меньшей дальности. Бишкек. 9 октября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 263.
32 Соглашение между Республикой Казахстан и МАГАТЭ о применении гарантий в связи с Договором о нераспространении ядерного оружия. Алматы. 20 июля 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / Под ред.Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 266-269.
33. Соглашение между Республикой Казахстан и США относительно уничтожения шахтных пусковых установок межконтинентальных баллистических ракет, ликвидации последствий аварийных ситуаций и предотвращении распространения ядерного оружия. Алматы, 13 декабря 1993 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 283-285.
34. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации по заложенного ядерного устройства, заложенного на Семипалатинском ядерном полигоне до его закрытия. Москва, 28 марта 1994 гола. В кн.: Сб. документов по международном праву. Т.1. Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 998. - С. 266-269.
35. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой и Республикой Узбекистан об организации и формировании коллективного миротворческого батальона под эгидой ООН. Жамбыл, 15 декабря 1995 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С.3 10-3 12.
36. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой. Российской Федерацией. Республикой Таджикистан и КНР о взаимном сокращении вооруженных сил в районе границы. Москва, 24 апреля 1997 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК. 1998. - С.277-283.
37. Соглашение между Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о Концепции военной безопасности государств-участников СНГ. Бишкек. 9 сентября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 314-316.
38. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации о сотрудничестве в процессе сокращения стратегических наступательных вооружений, расположенных на территории Республики Казахстан. Москва, 14 декабря 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.-С. 292-295.
39. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Японии о сотрудничестве в области ликвидации подлежащего сокращению в Республике Казахстан ядерного оружия и создании комитета по сотрудничеству в этих целях. Алматы, I 1 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. T.1. / 11од ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.-С. 286-290.
40. Соглашение между Правительством Республики Казахстан, Правительством Кыргызской Республики и Правительством Республики I Узбекистан о военно-техническом сотрудничестве. Алматы, 8 июля 1994 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. T.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 307-310.
41. Соглашение о совместных мерах в отношении ядерного оружия. Алматы, 21 декабря 1991 года (СНГ). В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 259-260.
42. Соглашение о создании Совместной консультативной комиссии по вопросам разоружения. Бишкек, 9 октября 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С.264-265.
43. Соглашение Совета глав государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооруженных силах и пограничных войсках. Минск, 30 декабря 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.І. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 303-306.
44. Шанхайская Конвенция о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом. Шанхай, 15 июня 2001 года. В кн.. Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 446- 458.
45 Proposal for a Council Decision approving the Conclusion by the Commission of a Cooperation Agreement between the European Atomic Energy Community and the Republic of Kazakhstan in the Field of Nuclear Safety.- Brussels. 1996.
46. Султанов Б.К. Республика Казахстан и Шанхайская организация сотрудничества в контексте региональной безопасности. // Казахстан в глобальных процессах. 2009, N 2. сс. 75-84.
47. Султанов Б. Республика Казахстан и ШОС: формирование механизмов безопасности и сотрудничества. / ШОС: становление и перспективы развития. Под ред., М.Ашимбаева и Г.Чуфрина. Алматы, ИМЭП, 2015.
48. Султанов Б. Казахстан и США – партнерские шаги военного сотрудничества по обеспечению безопасности в регионе. / Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции. Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. А.,2005.
49. Лаумулин М. Центральная Азия и Запад: новые геополитические реалии. // Казахстан в глобальных процессах. 2004, N 2. сс. 96-117.
50. Ерекешева Л. Глобальные и региональные аспекты миграционных прцессов: центральноазиатский контекст. // Казахстан в глобальных процессах. 2004, N 2. сс. 144-148.
51. Галямова В. Безопасность Центральной Азии и перспективная роль ШОС. / ШОС: становление и перспективы развития. Под ред., М.Ашимбаева и Г.Чуфрина. Алматы, ИМЭП, 2005.
52. Каукенов А. Экономическая ситуация в КНР. // Казахстан в глобальных процессах. 2004, N 2. сс. 48-62.
53. Каукенов А. Перспективы развития ШОС в новых геополитических реалиях Центральной Азии. / ШОС: становление и перспективы развития. Под ред., М.Ашимбаева и Г.Чуфрина. Алматы, ИМЭП, 2005.
54. Сыроежкин К. Мятежная провинция. // Континент. 2009, N 19.
56. Сыроежкин К. Новые рубежи ШОС. // Континент. 2010, N 18.
57. Сергиенко В. Выбор приоритетов. // Континент. 2010, N 12.
58. Бурнашев Р. Черных И. Вооруженные силы Республики Узбекистан. // Континент. 2010, N 2.
59. Ашимбаев М. Современная геополитическая ситуация в Центральной Азии в контексте интересов мировых и региональных держав. / Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции. Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. Алматы, 2005.
60. Алиев С.М. Современные исламское возраждение и его особенности (на примере Афганистана, Ирана и Турции). / Ислам и политика (взаимодействие ислама и политики в странах Ближнего и Среднего Востока, на Кавказе и в Центральной Азии). Отв., ред., В.Я. Белокреницки и А.З. Егорин. М.,2001.
61. Босин Ю.В. Роль и соотношение исламского и этнического факторов во внутриафганском конфликте. / Ислам и политика (взаимодействие ислама и политики в странах Ближнего и Среднего Востока, на Кавказе и в Центральной Азии). Отв., ред., В.Я. Белокреницки и А.З. Егорин. М.,2001.
62. Бжезинский Зб. Великая шахматная доска. Господство Америки и его геостратегические императивы. М., 1999.
63. Зиглер Ч. Стратегия США в Центральной Азии и Шанхайская организация сотрудничества. // МЭ и МО, N 4, 2009.
64. Легволд Р. Современные отношения США, Китая и России и выводы по Центральной Азии. / Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции. Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. А.,2005.
65. Хилл Ф. Переосмысление комплексного подхода к безопасности в Центральной Азии. / Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции. Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. А.,2005.
66. Чжен Кун Фу. Геополитика Казахстана между прошлым и будущим. А.,1999.
67. Чжао Хуашэн. Проблемы политики Китая в Центральной Азий. // Казахстан в глобальных процессах. 2009, N 2. сс. 63-74.
68. Чжао Хуашен. Взгляд Китая на роль США по обеспечению безопасности в Центральной Азии. / Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции. Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. А.,2005.
69. Ван Цзябо. Кто будет обеспечивать безопасность в Центральной Азии? // Континент. 2010, N 10.
70. Тоқаев Қ.К. Беласу. Сыртқы саяси очерктер. Алматы, 2003.
71. Тоқаев Қ.К. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі кезеңде қауіпсіздік пен тұрақтылықты
қамтамасыз ету тек Орталық Азия өңірі үшін ғана ... ... ... үшін де ... ... бірі ... ... Республикасы елдегі және өңірдегі қауіпсіздік пен
тұрақтылықты ... ... жаңа ... ... құқық
арқылы күресуге, төнер қауіпті болдырмау және алдын ала ... ... ... ... ... ... себептерді жоюға
қолайлы жағдайларды туғызу үшін дәйекті түрде ... ... ... ... ... кіретін шешілмеген проблемалар ауыр жүк
болып табылады. Оның ішінде қауіпсіздік ... ... ... ие болады.
Әскери аспектілерімен қатар оның ... ... ... және ... аспектілері айқындалады. Халықаралық қауіпсіздікке
зиян келтіруге қабілетті және Халықаралық қатынастардың тұрақты дамуына
келешекте ауыр ... ... ескі ... шиеленісіп және жаңа
қатерлер пайда болды» [1, 419 б.].
1990 жылдардың басында жағдай өзгерді. ... пен ... ... ... ... күш ... ... үшін нақты
алғышарттар пайда болды. Екі астам державаның ... ... ... ... ... ... елеулі дәрежеде әлсіремеген болар,
бірақ аймақтық шиеленісті ұшықтыруға жәрдемдескен көптеген факторлар бірте-
бірте өзінің ... ... ... ... ... мемлекеттердің
қауіпсіздігін қамтамасыз ететін тетіктерді жасауға ұмтылыс жанданды.
Текетірес экономикалық кооперация, ... ... ... ... су ресурстарын пайдалану, қауіпсіздікті қамтамасыз ету сияқты
салалардағы ... ... орын ... Аймақ ұғымы Шығыс Азия мен
Оңтүстік Шығыс Азияны жаңа экономикалық архитектурасын ... ... ... ... ортақ векторы белгіленді, оның Азиялық
қоғамдардың либералдық ... мен ... ... ... бейімделуі
ретінде сипаттауға болады. Осындай бейімделу аймақтағы ... үшкі және ... ... ... ... ... Олардың жаңа геосаяси жағдайларға бейімделуі аймақтық қауіпсіздік
саласында ... ... ... бірте-бірте өрістеуге алып
келді.
Мемлекеттің қауіпсіздігін, оның тәуелсіздігі мен тұтастығын, сонымен
қатар ішкі ... ... ... ... дәуірінде
туылған, кейбір көреген зерттеушілердің болжамына қарағанда өзінің ақырына
жақындаған, кез келген мемлекеттіктің ... ... бірі ... ... қарамастан, Қазақстан 1991 жылдан соң, еуропалық елдер XVII-
XX ғасырларда және үшінші әлем елдерінің ... ХХ ... ... өткізген ұлттық ... ... ... ... ... ... алғанға дейін өзінің
қауіпсіздігінің абсолютті кепілдігіне ие болатын, оны ... ... ... ... ал ССРО тарағаннан соң бұл ... ... ... ... бұл мәселенің шешімі осымен одан әрі күрделене түсті.
«Соңғы уақыттарда өткен геосаясаттық ... ... ... ... БҰҰ және ... бірқатар халықаралық ұйымдарға
кірумен байланысты Қазақстан өзінің сыртқы саясатында, қорғанысында және
ұлттық қауіпсіздігінде оған таныс емес ... ... [2, 18 ... ... ... өте қолайлы сыртқы саясаттық жағдайларда орын
алады деп ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік кепілдігін алды, 1992 ... ... ... ... – саясаттық блоктың қатысушысы болып табылады, еуропалық
және азиялық елдермен ... ... ... түрде дамытуда. Дегенмен
осы процестің тұсында Қазақстан қауіпсіздігінде өте ... ... ... бар. Бұл ... ұлы ... ... ... байланысты. Жоғарыда айтылғандай, Ресей ресми түрде өзінің
өмірдегі мүдделерінің аймағына енгізді. Бұл ... ...... ... ... ... ... Бірақ мәселе
келесіде: Ресей саясаты Қазақстанның тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне қандай
дәрежеде қауіп төндіре алады, Мәскеу региондағы өз ... ... ... ... ... державалардың енуіне кедергі жасай отырып қаншалықты терең
кете алады».
Қытаймен арадағы қатынасты, ҚХР әскери қуатының өсуіне ... ... ... ... ... ... ... деп бағалауға болады. ҚР мен ҚХР Үкіметтері ... ... ішкі ... ... ... ... дамыту және
төменгі сапалы өндірістермен күресу.
Көп жоспарлы ынтымақтастықты кеңейтуге, саяси климатты тұрақтандыруға,
регионалдық жанжалдарды ... және ... ... ... ... мен ... ... Кеңесті шақыруы (АӨСШК) Қазақстан
Республикасының ең шынайылық ынталығы болды.
Жиырма жыл бұрын басталған процесс, бүгінгі күні ... ... ... ... ... әрекеттегі форумның сипатына ие болды,
оның нәтижесі болып АӨСШК принциптерінің Декларациясы табылды.
«Біздің күш салуымызбен және көрші ... күш ... ... пен ... қол ... Орталық Азия – әлуетті
дау-жанжалды ... ... ... Таяу жердегі шекаралық
территорияларға көз салғанның өзі жеткілікті: ... ... ... ... ... ... келешекте регионның
ішіндеде, жәнеде оның айналасында, оның ішінде территория үшін, сулы және
бай табиғи ... үшін ... ... ... [3, 79 ... ... ... Республикасының ұлттық қауіпсіздігі
мәселесі, ал ... ... ... ... қатысты түрлі
проблемалардың мәнін ашып көрсету зерттеу ... пәні ... ... мақсаты біздің мемлекетіміздің қауіпсіздік құрылымының
қалыптасуының негізгі принциптері мен ... ... ... ... ... негіздерін анықтау болып табылады,
сонымен қатар Қазақстан Республикасымен қазіргі кездегі Орталық – ... ... ... ... жағдайын реттеудегі проблемалар мен
қарама – қайшылықтарында, қауіпсіздік контекстінде, оның ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Осы мақсатқа қол жеткізу үшін мынадай міндеттерді алға қойылады:
- қазіргі кезеңдегі республиканың ... ... ... белгіленетін дүниежүзілік процестер аспектілерінде ... ... ... ... ... ... аймақтық қауіпсіздік
мәселесіның туындауы және Қазақстанның ұстанымдарын ... ... ... ... шешу ... Қазақстанда пайда
болатын проблемалар мен қарама – қайшылықтарды талдау;
- аймақтағы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін фактор ретінде Орталық Азия
мемлекеттерінің интеграциялық мүмкіншілігін ... ... ... ... мен шаралар бойынша Кеңестің (АӨСШК) ... ... ... негізгі қорытындыларын талдау;
- Орталық – азияның қауіпсіздігі жүйесін қалыптастырудағы ШЫҰ ... ... ... ... ... Орталық Азия мен Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ҰҚШҰ
аясындағы шараларды зерттеу;
- аймақтық қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңдегі
сыртқы қауіпсіздігі» тақырыбындағы жұмыстың жаңалығы жаңа ... ... ... талдау негізінде автор қазіргі ... ... ... ... ... ... ... туралы қорытындылар жасайды.
Жұмыстың әдістемелік негізі: Салыстырмалы, институтталған талдаудың
жалпы теориялық әдістері, ... ... ... ... ... деңгейі мен деректік негізі: Жұмысты жазу барысында
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың еңбектері ... онда ... ... ... де ... қолдаудың маңыздылығы
туралы айтады. Концептуалдық аспектілер, стратегиялық бағдарлар ... ... ... ... қалаушы жұмыстарында
белгіленген - «Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу және даму
стратегиясы» және ... ... ... ... және ... ... ... еліміздің сыртқы саяси курсының қалыптасуы мен дамуының торабтық
кезеңдері, еуразиялық өркениеттіліктің келешегі туралы ... оның ... және ... ... ... басшысының «На пороге XXI
века» және «В ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатының бағытына келетін
болсақ, ол туралы ... ... ... и ... ... ... оған көп ... бөлінген, онда 1991 жыл
мен 2000 жылдар аралығындағы ... ... ... бойынша
біздің мемлекетіміздің басшысының ... ... ... ... Бұл кітаптан, қазақстандық жетекшінің сыртқы
әлеммен қауіпсіздік саласындағы біздің ... ... ... ... ... болады. Барлық материал бойында қызыл
сызықпен өтетін негізгі идея, Қазақстанның президентінің сөзімен ... ... ... ... ... және азия континентіндегі
бейбітшілік пен қауіпсіздікті беріктендіру бойынша орталық болуға дайын» ... ... [4, 230 ... ... – Б.К. ... М. ... Л. Ерекешева, В.
Галямова, А. Каукенов, К. ... В. ... Р. ... пен ... М. ... ... форумы оған мүше мемлекеттердің ұлттық
мүдделеріне толық жауа береді ... ... ... ... ... ... тек мемлекеттердің бірлестігі ғана ... ... ... ... атап ... жұмысының ресейлік тарихнамасында келесі авторлардың еңбектері
- С.М. Алиев, Ю.В. Босин Орталық Азиялық аймақта ислам ... ... ... ... баса ... ... күшейту қажет
екендігін ұсынуымен құнды.
Американдық зерттеуші - Зб. Бжезинскийдің «Великая ... ... ... и его ... ... ... ... ұйымы құрылғанға дейінгі еуразиялық кеңістіктегі негізгі
саяси процестерге сараптама жасалады. Оның еңбегін ... ... ... Азия болашақта этникалық, діни қақтығыстарға ұшырайды деп
болжам жасауымен құнды еңбектердің қатарына жатқызуға ... ... өз ... ... 2001 ... ... ... кейінгі
АҚШ-тың халықаралық терроризммен күресудегі Орталық Азияның қауіпсіздігін
қамтамасыз етудің заңды екендігіне тоқталады.
Ал Р. ... ... ... Орталық Азия үшін бәсекелестікке түскен
ұлы державалардың, оның ішінде АҚШ, Қытай және Ресей арасында ұзақ ... ... деп ... ... ... Хиллдің ғылыми баяндамасында Орталық Азияның
қауіпсіздігін қамтамасыз етуде АҚШ Шанхай ынтымақтастық ... іс ... бола алды деп атап ... зерттеушілердің еңбектерін жалпы талдаудан кейін мынадай түйін
жасауға болады. ... ... ... мен ... айқын байқалады. Олар Шанхай форумының қызметіне жоғары ... ... ... ... көздері мен энергоресурстар үшін ұлы
державалармен бәсекеге түсетінін жасырмайды.
Диплом жұмысының алдына қойған мақсаты мен ... ... ... ... ... ... топқа бөлуге болады.
Диплом жұмысының деректік негізін Шанхай ынтымақтастық ... ... және ... кейінгі уақыттағы осы ұйымға мүше болуға
ынталы мемлекеттердің бірлесіп өткізген ... ... ... ... ... ... кездесулерде
қабылданған басты нормативтік құжаттар құрайды.
Нормативтік құжаттарды түрлеріне қарай топтап, сипаттама беруді жөн
көрдік.
Сонымен, ... 1999 жылы ... 2000 жылы ... ... осы ... ... ... декларациялары
қарастырылып, талданады. Осы деректермен қатар ғылыми ... 2001 ... ... ... ... құру туралы ұйымға мүше-
мемлекеттердің декларациялары, осы саммитте мемлекет басшыларының ... мен ... ... ... ... Шанхай ынтымақтастық ұйымына
мүше-мемлекеттер қабылдаған терроризм, экстремизм және сепаратизммен
бірігіп ... ... ... ... ... енгізіліп, жан-жақты
талданып, қарастырылды.
Дерек көзі ретінде осы 2001 жылы ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейдегі кездесуінде бірлескен мәлімдеме, сонымен
қатар осында ... ... ... ... ... мен
мақсаттары мен инвестиция мен сауда-саттық үшін қолайлы ... ... ... қол ... ... ... диплом жұмысында негізгі дерек көзі ретінде осы ұйымның мүше-
мемлекеттерінің басшылары мен мемлекеттік қайраткерлерінің шығармалары ... де ... Оның ... ... ... ... Н.Ә. ... қаламымен жазылған еңбектері, сонымен ... ... ... ... мен ... ... Қ.К. Тоқаевтың шығармалары мен естеліктері ... ... ... ... Осы ... жұмысының материалдарын
аталмыш тақырып бойынша арнайы курстарды ... ... ... ... ... болады.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспені, үш тарауды, ... ... ... ... ... және 74 ... ... Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі және Қазақстанның
саясаты
1.1 КСРО ыдырағаннан ... ... ... мәселесінің туындауы
және Қазақстанның ұстанымы
«XX ғасыр, адамзат тарихының басқа кезеңдерімен салыстырғанда, барлық
біздің ... ... ... уақиғаларға бай кезең болды. Екі
дүниежүзілік соғыстар, отаршылдық жүйенің күйреуі және Азия мен ... ... ... болуы, «бірінші социалистік мемлекеттің және
дүниежүзілік социалистік жүйенің пайда болуы жәнеде жүзжылдық соңында ... ... ... дамуы, планетарлық ғаламдану мемлекеттердің
жеке топтарының интеграциялық бірлесулері өткен жүз жылдықты анықтады» ... ... ... ыдырағаннан соң жаңа тәуелсіз Мемлекеттер алдында, оның
ішінде, бұрынғы республикалар ішінде ең ... ... – 1991 ... 16
желтоқсанында – өзінің тәуелсіздігі туралы жариялаған, ... ... ... жылдармен қалыптасқан экономикалық,
ізгіліктік байланыстарды сақтаумен ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру ... ... ... түбірлі қайта құрудың іргетастық проблемалары
тұрды.
Халықаралық құқықтың дербес ... ... ... болмысының
бірінші күндерінен бастап, Қазақстан Республикасы тұтас халықаралық
қауіпсіздікті нығайту ... ... ... ... ... және
жалпы дүниежүзілік қатынастар жүйесінде өзіне лайықты ... ... ... ... бұл ... ... өздік стратегиясын
әзірлеу қажеттігіне әкелді.
«Адамзаттың өркениетті дамуының барлық тарихи тәжірибесі, мемлекеттің
қарқынды және тұрақты өсуі ... ... ... ... қажетті
жағдайлардың ең бастапқысы оның ұлттарының қауіпсіздігі мен мемлекеттігінің
сақталуы болып табылатынын куәлендіреді. ... пен ... ... аз, оны ... ... нығайту және өзіміздің ұрпақтарымызға беруіміз
керек. Келешек ұрпақ біздің ұрпақтарымыз жеңе алмаған ... ... және ... ... ... бізге кешіреді. Бірақ, егер
біз ... ... ... ... ... ... ... бен ресурстарымыздан еркімізбен безетін
болсақ, онда бізге ешқандайда ... жоқ» [6, 3 ... ... ... ... қауіптер мен ішкі тұрақсыздықтардан
қорғады. Бірақ тәуелсіздікті алғаннан соң бұл ... ... ... бере ... ... ... мен басқа орталық-
азиялық республикасының жетекшілеріне ... ... ... дұшпандық
қоршаумен кездесуге тура келді. Сыртқы саясат тұрғысынан қарағанда, негізгі
қауіптер Қытайдың империялық әрекеттеріне, Ауғанстаннан келетін ... және ... ... ... экспортталуына байланысты.
«Қазақстанның тәуелсіз даму кезеңі бірінші кезекте саяси дербестігінің
қалыптасуымен, ... ... ... және ... ... ... – серіктестерменде, бұрынғы шетелдік мемлекеттерменде, халықаралық
саясаттық және ... ... ... ... ... анықталады» [7, 165 б.].
Қазақстан жалпы дүниежүзілік қатынастың келешектегі жүйесінде лайықты
орынды ... ... етуі ... ... ... ... сыртқыда
сипаттағы проблемалармен келетін нұқсанды барынша болдырмауға ... ... ... керек. Мұндай стратегия келешекті анықтауға
және мүмкіндікті апаттарға қарсы сақтандыратын шараларды ... ... ... қауіпсіздік концепциясы мен ... ... ... ... ішкі ... нұқсан келтіруі мүмкін, өйткені бұл фактор кейбір саяси күштер
үшін өздерінің жалпы ұлттық емес мүдделерге қол ... ... Одан ... ... текті құжатты әзірлеу міндеті елдегі
жүргізіліп жатқан реформалардың тиімділігін жоғарылату тым қажеттілігімен
және ... ... ... ... қызметтеріндегі
жетімсіздіктермен байланысты» [8, 21 б.].
Соңғы жылдар ішінде Қазақстанда дербес ... ... ... көріністер құралды. Олар біздің жас ... ... ... ... байланысты. Қауіпсіздік туралы көріністің
мәліметтері сыртқы және ішкі ... ... ... ... әзірленген
принциптерге сүйенеді. Бұлар келесі принциптер: ішкі ...... ... ... ... экономикалық реформаларды жүргізу,
президенттіктің мемлекеттік билігі мен ... ... ... ... ... державалар арасындағы баланстану, Достастық шеңберіндегі ... ... ... ... ... ... интеграциясы
мен еуразиялық идея.
1991 жылдың аяғында және 1992 жылдың басында Қазақстан өзінің ... ... ... ... ... екіжақты
келісімдерді ТМД механизмдерінен сырт ... ... ... ... ... ... жақтаушысы болып қалу. Қазақстанның
жетекшілері үш мақсатты анықтады:
1) Ресей Федерациясымен ... ... ... ... – азиялық одақ құруға ұмтылу;
3) ТМД шеңберіндегі қауіпсіздік саласында кеңейген келісімге қол ... ... ... мен Өзбекстан Орталық – азия ... ... ... ... ие ... ... Ресей
Федерациясы бас болатын ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне байланған, Орталық ... ... ... ... нақты іске асырыла алатын еді. ... ... 1992 ж. ТМД ... мемлекеттерінің басшылары Ташкентте
кездесті. Ельцин мен ... ... ... ... ... қол
қойылуы үшін көп күш жұмсады. 15 мамыр 1992 ж. ... ... ... Тәжікстан, Өзбекстан және Армения ұжымдық
қауіпсіздік туралы Шартқа қол ... ... ... ... бұл ... ... – мемлекеттерге басқа
альянстарға кіруге немесе өзара ... ... ... ... ... Бұл бөлім Ресейдің Орталық Азиядағы жайғасымы үшін ерекше маңызды
болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болған кезде, әскери келісім негізінде регионға кіре алмайтынын
көрсетті. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... барлық қатысушылар біріне жасалынған шабуылды бәріне жасаған
шабуылдай ... Бұл ... ... Ресей Федерациясы
Қазақстанның басқа ... одақ ... ... оны ... алды.
«1994 жылы сәуірде күшіне енген, Ұжымдық қауіпсіздік туралы Келісім
әскери құрылыс аясындағы ынтымақтастықты жөнге ... әсер ... ... ғана ... ... ... ... ететін маңызды фактор
ретінде, егемендікті қорғау мен қатысушы-мемлекеттердің ... ... ... ... ол ... ... ... әскери
және ұйымдастыруға қатысты нығаюына, АҚҚ біріккен жүйесін сақтауға, ... ... ... ... ... аймағындағы өзара
әрекеттер мен ынтымақтастықтың реттелуіне ықпал етті».
«Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі елдің ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік – Қазақстан Республикасының нақты және потенциалды
қауіптерден және шетелдік ... ... мен ... ... озбырлықтан қорғану күйі» [10].
Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі деп, конституциялық құрылысты
сақтауды, мемлекеттің егемендігін, ... мен ... ішкі және ... қатерден қауіпсіздендіруді, әлеуметтік-
экономикалық және қоғамдық-саясаттық ... ... ... ... ... билік пен басқарудың институттарының мемлекеттік құрылуын:
бейбітшілік пен ... ... ... мен ... қорғауды,
құндылық, қоғам және мемлекет мүдделерін есепке алумен ... ... ... қамтамасыз ететін, халықаралық және қоғамдық қатынастардың
жүйесі ... ... ... осы ... ... ... мен басымдылығын қамтитын және қауіпсіздік мақсатына жету арқылы
жүзеге асатын стратегияға ... Бұл ... ... ... ... және ... ... жою механизмдерін анықтайды және
қауіпсіздік жүйесіне ... ... ... ... – бұл республика қауіпсіздігінің ішкі және сыртқы қатерлерден
тәжірибе жүзінде іске асырылуын қамтамасыз ... ... ... саясаттық құралдардың жиынтығы.
Қазақстан Республикасының ... ... ... объектілері мен субъектілерін қорғауға бағытталған.
Қауіпсіздіктің негізгі объектілеріне жататындар:
Мемлекет – оның ... ... ... және ... – оның материалдық және рухани құндылығы;
тұлға – оның құқығы мен ... ... ... ... ... өте ... ... шығады.
Тұрақты тіршіліктік маңызды мүдделерге жататындар:
- республиканың тәуелсіздігі мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... елдермен қатынасты дамыту;
- Қазақстан Республикасының мүдделерін сақтай отырып халықаралық
қатынастарда тайталастықты ... ... ... ... ... болған қарама-қарсылықтарды шешу
үшін әскери күштерді қолдануды болдырмау, ... ... пен ... негізінде шабуылдарды тойтару қабілеттілігін қолдау;
- азаматтық бейбітшілік пен келісімді ... ... ... дамуын тұрақтандыруды қамтамасыз ету
және ғылыми – ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыру үшін және олардың
құқығын сақтау үшін демократиялық институттарды дамыту;
- ... ... ... ... ... кезіндегі
қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- Қоғамның тіршілік әрекетінде дұрыс экологиялық жағдайларды ұстану.
Біріншіден. Қатерлерге қарсы тұру осы қатерлердің ... мен ... ... ... өз уақытында және ескерпелі.
Екіншіден. Қатерлерді болдырмау және бейтараптандыру бойынша ... ... ... ... ... және ... ұлттық қауіпсіздік ішіндегі
мүдделердің үйлесімді ұштасуы. Қазақстан қауіпсіздігінің мүддесі ... оның жеке ... ... ... ... ... ... Осындай бірлікті қамтамасыз ететін механизм қажет.
Төртіншіден. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... мұхиттық және
басқалары) және ғаламдану жүйелерімен, сонымен ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің ұлттық жүйелерімен тоқайласуы [11].
Ерекше орынды ТМД және ... ... ... ... алуы керек – экономикада, саясатта, мәдениет аясында, қорғаныс
саласында. «Өзіміздің тәуелсіздігімізді және ... ... ету үшін біз ... ... ... керек және көрші
мемлекеттермен сенімді және достықты қатынасты ұстануымыз ... ... ... ... және ... достықтағы көршіміз Ресеймен сенімді және тең
құқықты қатынастарымызды дамытамыз және нығайтамыз. Тура осындай ... тату ... ... ... ... ... ҚХР–менде дамытамыз.
Қазақстан гегемонизмге қарсы, көрші елдермен достасуға бағытталған Қытай
саясатын қолдайды... Біздің ...... ... байланысымыз
және интеграциялық процестеріміз күшейе түседі» [12, 129 б.].
Бесіншіден. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... шешу ... ... ... мен ... ... және ... пайдалану.
Алтыншыдан. Қазақстанның әскери – саясаттық ... ... ... ... ... ... сыртқы қауіпсіздігін
анықтайтын қатерлердің негізгі шарттары мен факторлары:
- Қазақстан Республикасының тұтастығын шайқау, оның ... ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасына территориялық талап қойылуы;
- шектес елдердегі мемлекеттік құрылымның тұрақсыз болуы;
- шектес мемлекеттердегі қарулы жанжалдар, азаматтық және этнос ... және ... ... ... ... процестер;
Әскери салада:
- жергілікті соғыстар мен қарулы жанжалдардың болып жатырған және
потенциалды ошақтары, бәрінен ... ... ... ... ... ... республикадағы жағдайға ықпал ете алу қабілеті бар
жанжалдар;
- ... жою ... ... және ... ... ... оларды
жеткізу құралдары және әскери өндірістің ең жаңа технологиялары мен оларды
жеке елдердің өзінің ... және ... ... ... асыру үшін
қолдануға тырысуымен ұштастырылуы;
- Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының қорғануының
тұтастық ... ... және ... анықсыздығы;
- Қазақстан Республикасымен шекаралас бірқатар мемлекеттердің жаппай
жою құралдарының ядролық және басқа түрлерінің болуы;
- қаруды ... ... және ... ... елдермен қарулы күштерді
сапалық және сандық түрде арттыру саласындағы халықаралық шарттардың
бұзылуы ... ... ... ... ... КСРО – дан қалған әскерді соғысқа қабілетті ... тұру оңай ... жоқ. 1994 жылы ол 65 мың ... ... 1992 жылы
Қазақстанға қалған әскери құрылым баланстанбаған ... ... ... да ... ... ... және ... орыс тілді
халық пен жергілікті емес ... ... ... ... ... ... ... болды. 1993 жылы жазда жағдай ... ... ... ... ... ... әкімшіліктер мен Ішкі
істер министрлігі бөлімшелерінің басшыларына ... ... ... ... ... ... офицерлік корпусты дайындау болды, ... ... ... ... ... көбісі не көшті, не ресей
азаматтылығын алмақшы болды.
Қарулы ... ... АӘК, АҚҚ және ӘТК, ... қоса ІСМ
бөлімдері, президентке ... ... ... және ... комитетіне бағынатын шекара әскерлері кірді. Әскери – ... тек ... ... ... ... ... Арал теңізі ішкі ... ... емес ӘТК ... ... және Әзірбайжанмен
ынтымақтастықта жағалауды ... үшін ... ... ӘТК ... ... ... бай көзімен байланысты өсті. Шекара
әскерлерінің мақсаты құрлық шекараларын, ең басты ... ... ... ... ... екі ... ашық ... Шекараны қорғау
қадағаланбайтын миграция, контрабанда және есірткі саудасының өсу ... ... ... ... ие ... 40 аса ... ... құрылғыларды өндірді. Кеңес
Одағының ыдырауына дейін олар Москваға ... ... мәні ... ... ... ... ... Қазақстанның әскери өңеркәсібі
парадокста болды. Өзінің кішігірім ... ... ... ... ... флот үшін қару мен ... өндірді: торпедалар, теңіз
ракеталарының түр – түрлерін, антиторпедалық құрылғылар, радиоэлектрондық
құрылғы, бағыттау және запуск жүйелерін. ... өте ... ... – бұл 1948 жылы ... ... ... ... оның аумағы 18000
шаршы км. ауданды алады. Ресми көздер тағы 12 полигонның бар ... ... тек ... ... ... ... ... Эмба,
Сарышаған және Азғыр кіреді, онда ракета қондырғылары ... ... тағы ... ... өзінің КСРО биологиялық және химиялық
бағдарламалары үшін ... ... ... ... және ... ... халықаралық мәні бар
басқа объект болып табылады. Мұнда, барлық кеңестік космостық ... ... ... 350 ... ... ... ... ауданы
6717 шаршы км. құрады, ал жалпы – 46010 шаршы км. ... ... ... оның 82 ... ... болып табылады, ол
Байқоңырдан оңтүстікке қарай 230 – де орналаскан. ... ... ... нышандарына ( Қазақстанның кеңес дәуірінен иемденген ) МБР үшін екі
база: біреуі – Жанғыз – Төбеде, ал басқасы – ... 108 ... СС – 1080 ... ... және 40 ... Т – 95
бомбардировщиктермен әскери - әуе базасы және ракеталық шабуыл ... ... жүйе ...... мәні бар ... сала ... ... ірі запасы
болып табылады. Уранды байыту жөнінен бірнеше комплекс бар, ірілерінің бірі
(тек Қазақстанда ғана ... ... ... ... Қазақстанда)
орналасқан. Мұнда берилий өндіріледі – ядролық ... ... ... Одағының ыдырауынан кейін Қазақстан мен Ресей ... ... ТМД ... ... ... ... асатындығына
келісті. Дегенмен, өміршенді космостық ... ... ... ... ... бұрынғы персоналмен жалғасты, және
ресейлік қорғаныс ... ... ... ... ... ... ... екі жақты үкімет аралық келісімдермен
реттелуі керектігі шешілді. Космодромды қамтамасыз етудегі шығындарды екі
мемлекет ... ... ... ... 94 % ... ... ал Қазақстан –
6 % үшін . 1993 жылы 25 желтоқсанда екі елдің премьер – ... ... ... ... ... алдын алалық Мемарандумға қол қойды.
Батыс авторлары Қазақстанның және аймақтың басқа республикаларының
қауіпсіздігіне байланысты туындауы мүмкін потенциалды қауіптеріне өте үлкен
көңіл ... ... ... қауіп – қатерлер оның ішкі
саясатымен, ... қоса оның ... тыс ... ... Назарбаевтің өте байсалды саясаты Қазақстанның қатты орыстанған
солтүстік бөлігі мен қазақи оңтүстік арасындағы ... ... ... республикада өмір сүріп жатқан не орыстар, не
қазақтар тарапынан ұлтшылдықты мүлдем қостамады. Қазақ – орыс ... ... ішкі ... ... жағдайдың қатты нашарлауы мен одан
туындайтын ... ... ... қоса ... ... қазақтар мен
орыстар арасындағы даулар болып табылады. Есірткі мен қару ... ... ... ... ... ... ... потенциалды
қауіп болып табылады, бұған жауап ретінде аймақтың басқа ... ... ... бола ... ... әсер ететін сыртқы қауіптердің ішінен
мыналар аталды: өсіп келе жатқан ... ... ол ... ... ... ... және ... облыстарды Ресей
Федерациясының құрамына қосылу әрекеттеріне әкелуі мүмкін, ... ... ... және ... ... және ... ... оңтүстік аймақтардағы тұрақсыздық; Қазақстан шекарасының бойында
әскери ... мен ... ... ... тағы Ресей Федерациясының
ыдырау мүмкіндігі, бұл Қазақстанның Солтүстігінде жай ғана ... ... ғана ... Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету
жөніндегі Ресеймен берілген кепілдіктер, ядролық ... ... ... мүмкін еді [14].
Орталық Азия мен Қазақстанды тұрақсыздықтан қорғауға әсер ... ... бар, ... ол ... ... жоймайды. Бұл жағдай –
аймақтағы Ресейдің рөлі, ол ... ... ... ... ретінде
қарастырылады. Ресей мен барлық орта азиялық мемлекеттер – ... ... ... ... бұл ... сырттан кіретін
қауіптерді белгілі дәрежеде алдын – алды. Тәжікстанның проблемасы бойынша
Қазақстанның, Өзбекстанның және Ресейдің ынтымақтастығы ... ... ... үкіметтері Ресейден көмек ала – алатындығын көрсетті. Бірақ
Ресей немесе нақтырақ – бұл ... жеке ... ... ... ... – бір түрмен әсер еткісі келеді. Қазақстанда Ресеймен спецификалық
қарым – қатынастар бар. Бірақ басқа жағынан, ... жоқ, ... ... ... ... ... санауынша, Қытай өзінің көлемі бойынша басқа
мемлекет ... ... ол ... ... ... мүмкін және бұл
қауіп бұрын да болған. Қазіргі уақытта шамамен 1,5 млн. этникалық қазақтар
ҚХР өмір ... ... ... Қытай саясатының отарлық
мінезін ескерсек, қазақтар өзінің спецификалық мәдениетін жоюға және оларды
үлкен хань халқымен араластырып жіберуге ... ... ... тұруға мәжбүр. Қытайдағы қазақтар өзінің тағдырын жақын ... ... ал ... үлкен автономия үшін күресуде. Қытай
үкіметі өзінің ... ... хань емес ... ... ... ... қазақтарын репатриация шарттары туралы келісімді Алматымен
орнатуға мүдделі.
Ерте ме, кеш пе ... ... ... ... аумақтық
претензияларының қойылуы туралы қауіптер болады. Бұл аймақ ... ... ... ... кезінде басып алынған болатын; жоңғарлар
Синьцяндағы қытайлардың негізін салушылары болды және кез – ... ... ... ... ... қытайлықтармен басып алынған
аумақтарды әр қашан Қытайдың иелігі ... ... ... ... не ұжымды түрде ҚХР пайдасына ... ... ... ... потенциалды ультиматумына қарсы тұруға ... ... ... ... Қазақстанға өзі олардың арасында ... ... яғни ... мен ... ... ... мінезін
анықтап алуы қажет.
Кейбір эксперттердің санауынша, Қазақстанның қауіпсіздігіне қауіп –
қатерлер Орталық Азия ... ... ... үшін күрестен туындауы
мүмкін. Олар Қазақстан мен Өзбекстанды , шамамен 20 ... ... бар ... ... рөлі үшін ... ... ... екендігін
көрсетеді. Қазақстанның стратегиялық маңызы оның үлкен көлеміне және Ресей
мен Қытай ... ... ... ... ... қару ... Назарбаевта халықаралық презтиждің болуы, оның Москвамен тығыз
қарым – ... ... пен ... Қазақстанға ерекеше мәртебе берілді.
Бай пайдалы қазбалар Қазақстанды батыс дипломаттары мен бизнесмендері үшін
ең тартымды партиялары етті. ... осы ... ... ... Азия ... ... үміткер ретінде қарастыруға болады [15].
Бірақ негізінде, аймақтағы оның ықпалының өсу жолында ... бар. ... ... ... ... ... ішкі осалдығы
өсті. Ішкі саясат бірінші ... ... ... ... бұл
Қазақстанның сыртқы саясаты ... ... әлде – ... ... ...... мен Қытай арасында баланстандыруға шоғырландырды.
Республика ... орыс ... мен ... ... ... Қазақстан
өзіне жақын мұсылмандық пен ... ... беру ... ... ... күдіктер Орталық Азия аймағында маңызды рөл
ойнауға мүмкіндіктерді шектеді.
Орта азия мемлекеттерінің лидерлері түркістандық ... ... ... КСРО ыдырауына дейін олар біртұтас орта ... ... ... ... бастады. 1990 жылы маусымда орта азиялық
бестіктің басшылары Алматыда кездесті және саяси, мәдени және ... өз ... әлде – ... интенсивті координациялау жөнінде
құжаттарға қол қойды. Мұндай саммиттер 1991 жылдан ... жиі ... ... ... ... ... интеграцияға қозғалыс жаңа импульс
алды. Бірақ негізінде 1993 жылы Ташкенттік саммит ... ... ... ... Бұл ... мен ... мақсаттары мен
саяси мотивтерінің әр түрлілігімен және олардың ... ... ... ... мемлекет шамамен 20 млн. адам халқы бар орта ... ... ... сол ... ... үш басқа мемлекетте халық саны одан аз –
шамамен 5 млн. адамы бар. Кез келген ұжымдық ... ... ... ... ... ... алмайтын еді. Өкінішке орай, екі
мемлекет – Қазақстан да, Өзбекстан да - өздерін ... ... ... ... Қазақстанның претензиялары ТМД ... және ... ... ... ... республиканың маңызды рөліне
негізделеді. Өзбектік амбициялар мында ең ірі ... ... ... ... ... үшін модельдер ретінде кеңес ... ... ... ... ... империялық орталығы ретінде
Өзбекстанның рөлі туралы естеліктеріне негізделеді. Екі жақты қатынастарға
өзбек – қазақ амбицияларының тыюы ... ... ... ... үлкен тосқауыл болуы мүмкін.
1.2 Қазақстанның аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі рөлі
Ұлттық ... – бұл ... ... ... ... ... пен аумақтық тұтастықты қорғау әрқашан кез –
келген мемлекеттің қамы ... ... ... ... ... ... проблемаларымен
және оны іс – жүзінде қамтамасыз ету ... ... ... ... жеке сұрақтарды қарастыру кезінде өте жиі қолданылады. Сонымен қоса,
негізінде, ұлттық қауіпсіздіктің көп ... бұл ... ... ... Одан әрі, ... қауіпсіздікті зерттеулік және іс – жүзіндегі
қамтамасыз етуінде әртүрлі аспектілерді ... ... ... ... жиі ... ... қауіпсіздік концепциясын құрау схемасы методологиялық
түрде бірнеше операциялардың ... ... ... етеді: бірінші ұлттық
мүдделер, содан кейін – бұл мүдделерге төнетін шынайы және ... ... және ... ... ғана қауіптерді алдын – алу немесе
нейтрализация саясаты қалыптасады, яғни ұлттық қауіпсіздік саясаты [17, ... ... , ... мүдделерді анықтау теоретикалық – методологиялық мән
ғана емес, сонымен қоса маңызды ... ... ... бәрі, «ұлттық мүдделер» ұғымы ұлттық қауіпсіздіктің жеке және
жалпы мәселелерін зертемесінде және оны іс – ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Осы жағдай ұлттық мүдделердің
мәні мен мазмұның, сонымен қоса олардың өзара қатынасын әлде – ... ... ... ... ... ... ғылыми әдебиетте, сонымен қоса
Қазақстан Республикасының ресми құжаттарында осы ... шешу ... ... ... ... ... қорғау қажеттілгі, ұлттық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету негізінде ... ... ... бұл екі ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелеріне өзіндік «алдын –
алу» тәсілін тудырды. Қауіпсіздіктің мәнін анықтауында ... ... ... ... де ... рөл ... айту қажет.
Осы жағдайда жиі айтылатын және сондықтан «Қазақстан Республикасының ұлттық
қауіпсіздік туралы» Қазақстан Республикасының заңында ... ... ... болып табылады. Бұл Заң бойынша, ... ... ...... ... ... ... және
потенциалды қауіптерден қорғалу жағдайы» [18].
Ұлттық қауіпсіздікті анықтауда «алдын – алу» ... ... ... оның ... – бір ... ... ... Мәселен, бұл тәсіл
тек қана бар және ... ... ... (қауіпсіздікті қамтамасыз
ету) қарастырады, нақтырақ – ... ... ... ... күштермен
саналы, мақсатқа бағытталған шек қою нәтижесінде пайда болған қауіптерден.
Бірақ, елге төнетін абайсыз аз емес қауіптер ... ... және ... және ... елді ... ... ... ескермеуге
болмайды.
Бұдан басқа, қарастырылып жатқан анықтамада қауіпсіздік, ... ... ... ... ... ... толық «қосылады».
Ал қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсаттары және елдің ұлттық мүдделерін
қорғау нақтыланбайды. ... ... ... ... қорғау
тәуелсіз егеменді мемлекет ретіндегі Қазақстан Республикасы дамуының басты
шарты болып табылатындығы» ғана көрсетіледі [19, 3-4 бб.].
Ұлттық қауіпсіздік пен ... ... ... ... ... жағдайларының мұндай мазмұндық кемшіліктері кездейсоқ емес. ... ... ... және онымен байланысты ... ... ... түсіндіріледі. Бұл бірқатар келесі себептермен
байланысты.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы КСРО құлағаннан кейін, тек он жыл бұрын
ғана біздің ел үшін ... ... . ... КСРО өмір ... ... ... Қазақстанның ұлттық мүдделері туралы терең талқылау ... ... ... ... контексінде ғана мүмкін болды. Бұдан әрі,
бұл жағдайларда Қазақстан ұлттық мүдделерінің проблемалары бойынша зерттеу
қажеттілігі туралы айту тек қана ... ... және де ... ... ... ... ... мүдделер мәселесі Қазақстан
егемендігін алғаннан кейін де ... ... ... қала ... Өйткені, 90 жылдардың түбегейлі жүйелі
реформалары ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылыстың, қазақстандық қоғамның нарықтық түбегейлі өзгерістері мен саяси
либерализация (демократизация) саласында. Бұл, сол ... ... мен ... ... әсер ... ... жоқ. Мұндай
жағдайларда ұлттық мүдделер проблемасын жан – жақты және фундаменталды
зерттеулерді ... ... ... қауымдастықтың назарынан жиі түсіп
қалып отырды.
Үшіншіден, біздің елде, шетелде де кең қолданылған және ... ... ... ... тым ... ... ... саясаттың әртүрлі ... ... ... мен бағдарламаларды негіздеу үшін осы ұғым өте жиі ... ... ... Бұл көп ... ... ... де, публицистерге де «ұлттық мүдделер» ұғымына өте еркін
қарауға мүмкіндік береді [20].
Осы мағынада «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... заңының 4 бабындағы ұлттық мүдделер туралы жағдайлар
өте тән болып табылады. Бұл бапта біздің елдің ... ... ... бұл ... мәні мен мазмұның жан – жақты ашуда белгілі – бір
талпыныссыз. Солай, «Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделері ... адам мен ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылықты сақтау;
3) Қазақстан барлық халықтарының игілігі үшін экономикалық ... ... ... ... және ... ... ... қазақстандық қоғамның материалдық және рухани құндылықтарын
сақтау және көбейту;
6) Қазақстан Республикасы конституциялық ... ... ... ... ... ... құрылымның және
президенттік ... ... ... мемлекеттік шекараға қол
сұғылмауының және ел аумағының ажыратылмауының ... ... ... ... ... ... эффективтілігін нығайту мен жоғарғы деңгейге көтеру;
8) Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа әскерлер ... ... ... дайындықпен және жабдықтармен қамтамасыз
етілуі;
9) заңдарды сөзсіз орындау және тәртіпті ... ... ... ... ... ... ... [21].
Өркениеттер дамуының әлемдік тәжірибесі, кез – ... ... мен ... ... даму ... асу ... барлық
қажетті жағдайлардың ... ең ... оның ... мен
мемлекттіліктің сақталуы болып табылатындығын дәлелдейді.
Жаңа мыңжылдықтың басында бұрын соңды болмаған Орталықазиялық аймақтың
геосаяси және стратегиялық маңыздылығы ... ... ... бола ... ... ... – саяси жүйелері бар, бай табиғи
байлықтарын иемденген аймақ, мемлекеттердің, соның ішінде ... ... да, ... және ... ... ... ... бола
бастауда.
Жаңа геосаяси бірліктің қалыптасуы – мелекеттердің аймақтық бірлестігі
ретіндегі Орталық Азия қарама – қайшы процесс ... ... және тек ... шеңберінен шығады.
Бүгін аймақтың әр елі егеменді және тәуелсіз мемлекет ... ... ... әрі ... ... ... – ХХІ ғасырлар кезеңіндегі оқиғалардың анализі ... ... ... ... және оның ... ... конфликтогенді
потенциал бар. Конфликтілірдің көздері ішкі және сыртқы факторлар болуы
мүмкін.
Жаңа қауіптер ... өмір ... ... төңдіруде. Жалпы
қауіптің алдында барлық елдер ... ... ... даму ... ... ... ... Азиядағы негізгі қауіптер мен ... ... ... конфликтілер, халықаралық терроризм, діни экстремизм,
есірткі бизнесі, ұйымдасқан ... және ... ... ... болып
табылады.
Ұлтаралық қатынастар контексінде аймақтық қауіпсіздік ... ... ... халықтың көп ұлтты құрамымен
ерекшеленетінің айту қажет.
Ұлтаралық қатынастар ... және көп ... ... ... ... әлемдік тәжірибеде ерекше саяси бағытта болады . Сонымен қоса әртүрлі
ұлттардың өкілдері билік үшін күресте, басымды ... жету үшін ... ... мен ресурстар үшін қарсылас болып табылады.
Өзінің геосаяси және геостратегиялық ... ... ... аймақ бүкіл евразиялық кеңістікте ұлтаралық тұрақтылықты қамтамасыз
ету жағынан ерекше маңызды болып табылады.
РҒА География институтының мәліметтері ... ... ... ... ... бар, онда ... қақтығыстар орын алған, ал
басқаларында мұндай қақтығыстар ... өте ... ... ... ... ... бірқатар факторлар
үлкен ықпал етеді:
- ұлттық ұйымдар мен қозғалыстар , өзінің қызметі шыдамсыздық,
ұлттық және ... ... ... ... демографиялық процесстер, халық өсуінің жоғарғы темпімен, және
салдар ретінде, көршілес мелекеттерге ... ... ... жеке алынған елдегі болып жатқан саяси, экономикалық,
әлуметтік ... мен ... ... мен ... ... ... құралдар, ұлтаралық және этникааралық
қатынастарда тұрақсыздық және ауыр атмосферасын ... [23, 239 ... ... – 2030» ... басымды ұзақ мерзімді
міндеттерді шешуге мемлекеттің дамуының жаңа стратегиясын енгізудің негізгі
нәтижелердің бірі болды. ... ұзақ ... ... ... ... ... ... дамуының қамтамасыз етуінің негізі болып
табылатын ұлттық қауіпсіздік аталынды. Аймақтағы тұрақсыздық пен ... ... ... ... ... оның ... қалып
қойған Қазақстан, халықаралық терроризм Қазақстанның болашақ экономикалық,
әлеуметтік және саяси ... ... ... ... ... ... ... Орталық азиялық аймақтағы қауіпсіздікпен
байланысты, бай мұнай, газ қорларының және басқа табиғи ... ... ұлы ... ... ... айналған кезде, сол
арқылы аймақтық қана емес, сонымен қоса әлемдік қауіпсіздікке қауіптер ... ... ... ... – ның ... ... адамның қауіпсіздігіне негізгі
қауіптер қатарында мелекетте ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... сауда, жеке бас
және қоғамдық қауіпсіздік [24, 176 б.].
Әртүрлі ... ... ... ... ... ... – а) аумаққа қол сұғылмауды сақтау; б) Қарулы Күштердің ... ... – а) ... ... ... ету; б) ... және
экономикалық тәуелсіздікті сақтау; в) елдегі бар саяси жүйені ... ... ... ассоциациясы қауіпсіздік ұғымының екі
түсінігін ... тар – ... ... ... ... ... кең – ... және оның азаматтарының өркендеуін қорғау.
Мұнымен қоса қауіпсіздік өсуінің деңгейі белгіленеді: жергілікті, ... ... ... ... ... [25, 78 ... ... – бұл сыртқы және ішкі қауіптерден қорғалу. Елдің
қауіпсіздік саясаты концепция мен бағытты, шешудің жолдары және ... ... қоса жеке ... сыртқы және ішкі қауіптерден
қорғалу бағасымен байланысты. Ұлттық ... ішкі ... ... денсаулығын, жағымды сыртқы ортаны, позитивті халықаралық
имиджді қамтамасыз ететін мемлекеттің ұлттық мүддесінің элементтерінің ... ... ... ... ету үшін ... мәні бар ... ... жылы қабылданған «ҚР – ның ұлттық ... ... ҚР – ... ... Бұл заң ұлттық қауіпсіздіктің барлық проблемаларын
қарастыруда ... ... ... ... Бұл ... ... мемлекет» үштігінде ғана емес, елдің ішкі және ... ... ... ... ... ... ... жамылатын халықаралық және ... ... ... ... мен қатерлердің тұрақты ... ... ... мен ... ... ғана ... «ыстық
нүктелермен» тікелей жақындықта орналасқан Қазақстан мен Орталық Азияның
басқа елдері бірінші рет ... ... ... әлемдік қатерлермен –
халықаралық терроризм, діни экстремизм, есірткі ... ... ... ... ... ... және ... ұйымдар қызметінің халықаралық мінезі
бар, бірде – бір ел ... бұл ... ... ... ... ... ... Қарулы Күштер, арнайы қызметтер, құқық қорғау органдары
саласында ... ... және ... ... ... Азияда
аймақтық қауіпсіздіктің ең оптималды құрылымы ШЫҰ бола ... 2001 жылы ... қол ... ... сепаратизммен және экстремизммен күрес
туралы Шанхай конвенциясында қылмыстық әрекеттерді хабарлау, анықтау ... алу үшін ... ... ... ... 2004 жылы
ШЫҰ-ның шеңберінде ҚР мен ХҚР аумағында қазақстандық және ... ... ... ... ... ... ... террориммен, діни экстремизммен және олармен бірге
жүретін есірткі бизнесі, қарудың заңсыз айналымы, ... ... ... шешу үшін ... ... ... және ... жүйелерін құру саясаты шығу керек [27, 150-151 бб.].
Тәуелсіздік жылдардың ішінде бізде ... ... ... ету ... құру ... ... жұмыс жасалынды.
Қазақстандық дипломатяның тырысуымен көп векторлы сыртқы саяси бағыт
бекітілді, ол Қазақстан сытрқы қауіпсіздігінің негізі ... Бұл ... ... жетістіктеріміз – ядросыз мәртебені жариялау және ... ... ... ... ... ... ... делимитациясы, Каспий теңізі бойынша Ресеймен
келісім, көрші және ... ... ... ... және конструктивті
қатынастардың дамуы.
Әскери және ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында Қазақстанда
ұлттық қауіпсіздікті ... ету ... ... – қарулы күштер, құқық
қорғау органдары, арнайы ... ... ... ішкі саяси тұрақтылық,
этникалық түсіністік сақталды.
Осы жылдардың ішінде «Ұлттық қауіпсіздік туралы» заңына, басқа ... ... және ... актілерге негізделген қауіпсіздікті қамтамасыз
ету үшін құқықтық база құрылды.
Елдің ұлттық қауіпсіздігі үшін 1997 жылы ...... ... өте ... ... ... ... бұл құжатта ұлттық
қауіпсіздік елдің ұзақ ... ... ... ... ... жылы Қазақстанда бірінші рет 1999 – 2005 ... ... ... ... 2000 ... ... жаңа Әскери доктрина
жасалынды және қабылданды, сонымен қоса Қазақстан Ресспубликасында Әскери
реформаның концепциясы мен Әскери құрылыстың ... ... , ... ... ішінде мемлекеттің салыстыра тексерілген
және мақсатқа бағытталған әрекеттері арқылы елде күштер мен ... ... ... ықпалды механизм құрылды, осы сферада
мемлекет қызметінің негізгі ... ... ... ... [28, 7 б.].
Соңғы жылдардың ішінде Қазақстанда өзінің қауіпсіздігі туралы белгілі
– бір түсініктер қалыптасты. Олар ... жас ... ... ... тығыз байланысты. Қауіпсіздік туралы осы түсініктер ішкі және
сыртқы саясатты ... ... ... ... принциптерге
негізделеді. Ол келесі принциптер: ішкі саясатта – ... ... ... ... ... реформаларды жүргізу,
мемлекеттік билік пен ... ... ... ... ... ... державалар арасында үйлесімдік табу, Достастық шеңберінде ұжымдық
қорғаныс, азияттық қауіпсіздікті нығайту, Орталық Азияның ... ... ... саяси факторларды ескеру мен талдаудың үлкен мәні бар, өйткені
сыртқы саяси ... ішкі ...... ... ... ... ... қауіпсіздік доктринасының жүзеге асуынан
аз деңгейде тәуелді. ... қоса олар ... ... ... ... ... – стратегиялық факторлармен тығыз
байланыста.
Қазақстан Респуликасының қауіпсіздігі ... ... ... ... пен ... ... ... және сыртқы қауіптерден қауіпсіздігін, әлеуметтік – экономикалық ...... ... ... қызметі мен дамуын, бейбітшілік пен
келісімді сақтау, ... ... мен ... қорғау, тұлға, қоғам
мен мемлекеттің мүдделерін ескере отырып өмірлік ... бар ... ... ... және ... ... ... Республикасының қауіпсіздігі стратегияға негізделеді, ол сол
саладағы саясаттың ... мен ... ... ... ... ... жету ... жүзеге асырылады. Бұл мақсаттар
қауіптің нақты көздерін анықтайды және идентификацияландырады, оларды жою
механизмін ... және ... ... ... ... ... ... – бұл сыртқы және ішкі ... ... ... жүзеге асуын қамтамасыз ететін
мемлекеттік институттар мен саяси құралдардың жиынтығы.
Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... ... бағытталған.
Қауіпсіздіктің негізгі объектілеріне мыналар жатады:
- мемлекет – оның конституциялық құрылысы, егемендігі мен аумақтық
тұтастығы;
- қоғам – оның материалдық және ... ... ... – оның ... мен ... қауіпсіздік стратегиясы Қазақстан Республикасының өмірлік
маңызы бар мүдделерді сақтауынан туындайды.
Тұрақты ... ... бар ... ... ... пен ... тәуелсіздігін сақтау;
- халықаралық құқық принциптері негізінде басқа мемлекеттермен
қатынастарды дамыту, ... ... ... ... ... ... конфронтацияға жол бермеу;
- басқа мемлекеттермен байланыста туындайтын қарама – ... үшін ... ... қолдануға жол бермеу, ұжымдық қауіпсіздік пен ұлттық
күштер негізінде ... ... ... ... ... ... бейбітшілік пен келісімді сақтау;
- республиканың экономикалық даму ... және ... ... потенциалын жоғарылатуды қамтамасыз ету;
- азаматтардың саяси бостандықтарын қамтамасыз ету мен ... ... үшін ... ... дамуы;
- шетелдегі Қазақстан Республикасы азаматтарының қауіпсіздігін
қамтамасыз ету;
- қоғам өмірінің қалыпты экологиялық жағдайларын сақтау [29].
Бірінші. ... ... бұл ... ... және масштабына
адекватты, өз уақытылы болуы керек.
Екінші. Қауіптерді алдын – алу мен нейтрализация бойынша ... ... ... ... ... ... ... Ішкі аймақтық және жалпы ұлттық қауіпсіздік мүдделерінің
оптималды үйлесімділігі. Толығымен Қазақстанның және оның жеке ... ... ... тұтастықта шешіледі, бір – біріне зиян
келтірмеу керек. Мұндай тұтастықты ... ... ... ... ... қауіпсіздік жүйесінің халықаралық, аймақтық (жалпы
европалық, азиаттық – тынық мұхиттық және т.б.) және ... ... ... қоса басқа елдердің, алдымен көршілердің ұлттық
қауіпсіздік жүйелерімен байланысы.
Бесінші. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... шешу үшін ... мен ... ... және ... ... ... әскери – саяси қауіпсіздігін кепілді қамтамасыз
ету.
Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігіне ... ... ... ... мен ... салада:
- Қазақстан Республикасының тұтастығын шайқату, соның ішінде
этникааралық және конфессияаралық қарама – ... ... ... ... аумақтық претензиялар;
- көрші елдердегі мемлекеттік құрылымдардың тұрақсыздығы;
- көрші ... ... ... азаматтық және
этникааралық қақтығыстар мен олардан туындаған миграциялық процесстер;
- маңызды халықаралық ... ... және ... қауіпсіздігіне , халықаралық жағдайы мен престижіне
қатынасы бар халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... .
Экономикалық салада:
- Қазақстан Республикасы экономикасының әлсіреуі, ... және ... ... деградациясы, әлемдік
экономикада шикі заттық мамандануының бекітілуі;
- бірқатар шетелдік нарықтарда Қазақстан Республикасының қатынасуын
шектеу, сонымен қоса олардан оны ... ... ... ... алдыңғы қатарлы технологияларға қол
жеткізуге тосқауыл жасау;
- Қазақстан Республикасынан ... мен жеке ... ... шикі зат тауарларын шығару;
- халықаралық қаржы – экономикалық және ... ... ... ... ... ... қарсылық көрсету;
- бұрынғы кеңестік республикалармен Қазақстан Республикасының сауда
... ... ... ... ... ... мен ... конфликтердің болып жатқан ... ... ... ... ... Республикасының
шекараларына жақын, немесе республиканың жағдайына әсер ете алатын;
- ... КСРО ... ... ... мен ... ... ... және жаппай қыру қаруының басқа түрлерінің, оны жеткізу
құралдары мен әскери өндірістің жаңа технологияларының ... ... ... ... өзінің әскери және саяси мақсаттарын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мен Қазақстан Республикасы
мемлекеттік шекара режимінің белгісіздігі;
- Қазақстан Республикасымен көршілес бірқатар мемлекеттерде ядролық
және жаппай қыру ... ... ... ірі ... ... ... ... мен қысқарту саласында халықаралық
келісімдердің бұзылуы ... ... ... ... саласында:
Бірінші кезекте – Қазақстан Республикасының аумағында техногенді
түрдегі қауіптер және ... – бір ... ... ... ... болатын қауіптер [31, 172-187 бб.].
Батыс зерттеушілері, Кеңес Одағы Қазақстанды сыртқы ... ... және ішкі ... ... деп көрсетеді. Бірақ
тәуелсіздік алынғаннан кейін сол қауіпсіздікке кепілдік ... ... мен ... орта ... ... бұрын – соңды болмаған
әлде – ... ... ... қақтығысу күтті. С.Кларктің пікірінше,
негізгі қауып – қатерлер ... ... ... Ауғаныстаннан
анархияның потенциялды таралуымен және оңтүстіктен ... ... ... ... Ішкі ... ... қарағада, тәуелсіздікке
өту кезеңін өткерген экскоммунистік аппарат билікті ұстап қалу үшін өзінің
күресінде сыртқы қолдауға ... көп ... ... ... өсіп келе ... ... – қатерлерге билеуші элитаның тікелей
реакциясы кеңестік қорғаныс ... ... ұзақ ... ... ... ... ... кеңестік қарулы күштерде этникалық ... орта ... ... өте аз ... ал ... ... ... арасында орыстар мен басқа славян ұлттарының офицерлері басым ... ... ... мен ... ... ... болуы орыс
басымдығы фактісін көрсетті. Қазақстанда тек 3–4 % офицерлер ... ... ... ... ... ... және 1992 жылы ... Ресей
әскерінің құрылуы бұл қорғаныссыздық сезімін тек қана ... ... ... ... ... ... міндеттеді.
Олар Кеңес әскерінен өзінің ... ... ... мен
бірлестіктерді иемденгеніне қарамастан, бұл құрамалар жергілікті емес туып
- өскендердің тікелей басқаруында болды, олардың жаңа ... ... ... ... Ресей, Қазақстанда орналасқан стратегиялық күштер осы
мемлекеттің меншігі болып табылмайтындығы нақты ... ... ... ... ... өзінің аумағындағы квази – ұлттық ... ... ... ... ... ... бұл олардың экономикалық
мүмкіндіктеріне сай келмесе де. Қазақстанда өзінің қауіпсіздігін ... үшін ... ... ... ... ... туралы ойға келе
бастады. Қазақстан басшылығы ең алдымен бұрынғы біртұтас ... ... ... ... ... ... уайымда болды.
Орталық Азия мен Қазақстанның лидерлері 1991 жылы 13 желтоқсанда
Түркменстанның астанасы ... ... Орта ... лидерлер КСРО
таратылуына позативті болды, бірақ критицизмнің кейбір бөлшегімен. Олар ... ... ... ... ... құруда теңқұқылы негізін
салушылар ... ... ... ... ... ... бұл Алматыда болды.
Өзінің қорытынды құжатында Қазақстан, Қырғызстан, Тәджікстан, Түркменстан
және Өзбекстан ... ... ... ... қадағалауды сақтау
үшін болды, бірақ кәдімгі ... ... ... ... жоқ. ... басқа құжатта айтылды, онда Кеңес Одағының кәдімгі қарулы күштері
республикалардың арасында ... ... Орта ... ... белгі бойынша Достастық қалыптастыруға жарамайтындығын мәлімдеді
және славян мемлекеттеріне, өздерінің кездесуін құпияда ұстағандығын ... ... КСРО ... жібергендігі үшін, сын айтты.
Алматыда ТМД әрбір қатысушысы жеке ұлттық әскерін құруға абсолютті
құқығын иемденетіндігі ... 1991 жылы 30 ... ... ... ... ... бұл ... дәлелдеді. Қазақстан
Президенті Н.Назарбаев, ТМД ұжымдық шешім қабылданғанға дейін әскерлердің
проблемаларын ... ... ... ... ... ... аяғында және 1992 жылдарың басында ... ... ... ... доктринасын қалыптастырды: ТМД механизімінен тыс екі
жақты келісімдерді өткізу, бірақ сол уақытта ... ... ... ... қала ... ... ... үш мақсатты анықтады:
1) Ресей Федерациясымен ерекше қарым – ... ... орта ... ... құруға ұмтылу;
3) ТМД шеңберіндегі қауіпсіздік ... кең ... ... қолдау.
2 Орталық Азиядағы қауіпсіздіті қамтамасыз ету саясаты
2.1 Орталық Азия және Қазақстанның қауіпсіздігін ... ... ... шаралар.
Қазіргі кезеңде қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету тек
Орталық Азия өңірі үшін ғана ... ... ... қауымдастығы үшін де
өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасы елдегі және ... ... ... қамтамасыз етуге, жаңа қауіп-қатерлермен халықаралық құқық
арқылы күресуге, төнер қауіпті ... және ... ала ... ... ... ... жатқан іргелі себептерді жоюға
қолайлы жағдайларды туғызу үшін дәйекті түрде қолдау жасайды.
Бүгінгі күні Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ... ... ... пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі өзара
іс-қимыл мен үйлестіру жұмыстарының құралдарының бірі болып табылады.
ҰҚШҰ – халықаралық аймақтық ... оның ... ... ... ... ... ... мен Өзбекстан кіреді.
ҰҚШҰ-ның негізгі мақсаттары ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, мүше
мемлекеттердің егемендігі мен ... ... ... ... ... ... және ... жағынан күшейту, әуе шабуылға ... ... ... ... ... ... ... бірлесіп қорғау саласындағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастықты
үйлестіру болып ... ... ...... ... ... ... Бұл кеңес
Ұйым қызметінің қағидатты мәселелерін қарастырып, оның мақсаттары мен
міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... іске асыру үшін мүше мемлекеттердің қызметін үйлестіруін және
бірлескен әрекеттерін қамтамасыз етеді. Кеңес құрамына мүше ... ... ... арасында мүше мемлекеттер тағайындайтын өкілетті
өкілдерден тұратын Тұрақты Кеңес, Ұйым органдары қабылдаған ... ... үшін ... ... қатынастарын үйлестіру мәселелерімен
айналысады [32].
Сыртқы істер ... ...... ... ... мүше
мемлекеттердің өзара іс-қимылын үйлестіру мәселелерімен айналысатын ... және ... ... ... кеңесі – әскери саясат, әскери құрылыс ... ... ... мүше ... ... ... ... мәселелерімен шұғылданатын кеңесші және атқарушы органы.
Қауіпсіздік кеңестер хатшыларының комитеті – мүше ... ... ... ету саласындағы олардың өзара іс-қимылын
үйлестіру мәселелерімен шұғылданатын Ұйымның кеңесші және атқарушы органы.
Ұйымның бас хатшысы – Ұйым ... ... іске ... ... лауазымды тұлға. Мүше мемлекеттердің азаматтары санынан ҰҚК
шешімімен тағайындалады және ... есеп ... ... ... – Ұйым ... қызметінің ұйымдастыру, ақпараттық,
кеңес және талдаудың қамтамасыз етілуін жүзеге ... ... ... тағы да бір тұрақты әрекет ететін жұмыс органы болып ... ... ... Ол 2004 жылдан бастап жұмыс істейді және Ұжымдық
қауіпсіздік туралы шарттың әскери бөлігі ... ... ... мен
шешімдерді жүзеге асыруға жауап береді.
ҰҚШҰ қызметінің маңызды бағыттарының бірі халықаралық лаңкестікке,
экстремизмге және оларға тән ... ... пен ... ... қылмысқа, заңсыз көші-қон әрекеттеріне ... ... ... ... ... Бұл ... алдын ала
келіскен арнайы оперцияларды өткізу және іс-қимылды үйлестіру үшін ... ... Осы ... ... ... ... ... ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттер құзыреттілік органдары басшыларының
Үйлестіру кеңесі құрылып, ішкі ... ... ... ... және ... ... мен ... қатысуымен алдын ала сақтандыру
шаралары өткізілуде (мысалы, "Арна" ... ... ... бағыттарының бірі Ядролық таратпау халықаралық
режимін күшейту жұмысы болып ... 2005 ... ... ... ... өткен Ядролық қаруды таратпау туралы Шартты қарастыру жөніндегі
жетінші Конференцияда ... мүше ... ... ... және ... үшін ... ... лаңкестік қауіптің өркендей түсу жағдайында,
технологиялар мен құрал-жабдықтардың таралу қауіпі мәселесінің өзектілігі
айқындалған ортақ ... ... ... мүше ... ... Қазақстанның таратпау тәртібінің күшеюіне ядролық қаруды ... өзі ... ... ... ... ... атап өтті және ... таратпау шартқа басқа қатысушыларын осы келісім шартқа ұстанушылығын
дәлелдеуге шақырды.
ҰҚШҰ-ның бітімгершілік әлеуетін қалыптастыру ... ... ... әсер ... әмбебап жүйесінің маңызды элементі болып табылады.
Бар және ... ... ... ... ... ... ... трафигі және ұйымдасқан қылмыстың басқа да ... мүше ... ... одан әрі ... ... ... жедел ден қою күштерін құру туралы шешім қабылданды [33].
Одан басқа, өңірдегі өзекті қауіп-қатерлер мен қыр көрсетулер бойынша
ақпаратпен ... ... ... ... ... ... және ... қарсы іс-әрекеттер бойынша бірлескен
шаралар қабылдау сияқты бағыттарда Ұйым ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды қабылдаудың және ... ... ... ... қызметтердің, қауіпсіздік кеңестерінің өткізген
жұмыстарының нәтижесі ҰҚШҰ тиімділігінің ұлғаюы, оның ... ... және ... ... ... бекітілген келісімдерді
іске асыру жөніндегі нақты ... ... ... ... ... ... ... постсоветтік аймақтағы елдердің
экономикасына айтарлықтай әсер етті. 2009 жылы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) ... 7 ... ... Бірақ, осыған қарамастан, барлық постсоветтік
елдер қорғаныс қажетіне жұмсалар бюджеттік қаражат мөлшерін көбейтіп ... ... ... қана жоқ, ол елде 2009 жылы ... бөлінген
ақша көлемі бұрынғысынан өзгерген жоқ – ... 1,5 ... ... ... ... басылымы таратқан мәліметтер бойынша,
Грузияда 4,56 ... ... 4,06 және ... ... ... ... Медведев, Эмомали Рахмон, Құрманбек Бакиев
және Серж Саргсян «Мәтібұлақ» полигонында өткен ҰҚШҰ-ның ... ... 3,95 ... ... ... жұмсалар шығын айтарлықтай
көбейген. Атап өтерлік жайт, 2009 жылы ... ЖІӨ ... 15 ... болатын.
Армения мен Беларусь Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының (ҰҚШҰ) мүшесі
болып табылады. Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және ... ... да және дәл ... Шанхай ынтымақтастық ұйымына да (ШЫҰ) мүше. Қытай да
ШЫҰ-ның мүшесі [34].
Осы елдердің қай-қайсысында да ... ... ... ... байқалады. Ресейде де қорғаныс бюджетінің 3,4 пайызға
ұлғайтылғанын ... тағы сол ... ... ... ... ... 0,95 пайызын құрайын деп отырған Қазақстанға қарағанда, ЖІӨ
деңгейі жарты мөлшерге аз болса да өзбектер 2010 жылы ЖІӨ-нің 3,5 ... ... ... ... мен ... қорғаныс шығындарына келгенде шеттен келетін
көмекке арқа сүйейді, өйткені олардың бюджеттері ... ... ... пайызын қорғанысқа жұмсауды жоспарлап отыр. Былтыр бұл көрсеткіш ... ... ... ... 1,7 пайызға бір-ақ барды. 2009 жылы оның бюджеті 0,6
пайызды құрап еді. Өзін бейтарап елмін деп ... ... ... қорғаныс бюджетін 1,5 пайызға ұлғайтуды жөн көрді.
Әйтсе де «Независимая газета» ... осы ... ... ... ... ... басқа ақпарат көздері Әзірбайжанның
қорғаныс қажетіне ЖІӨ-нің 10 ... ... ... ... Ресейлік ақпарат көздерінде, әсіресе Грузияға ... ... ... ... болу ... тұрғанмен, «Джеймстаун фаундейшн» сараптамалық тобының пікірінше,
жаппай үдеріс ... ... ... ... ... ... қиындықтарға қарамастан постсоветтік елдерде
қорғанысқа арналған бюджеттік шығынның ... ...... ... ... ... ... тәуелсіз ел,
оның әскери қажеттіліктерге бөлген бюджеті айтарлықтай көп.
Қорғаныс бюджеттерінің ұлғаюының арғы жағында жатқан тағы бір беймаза
құбылыс бар. Ол ... ... ... және ... қауіпсіздік
шарты Ұйымының ішінен көрініс беруде. 2008 жылы ... мен ... ... ... Ресей президенті Дмитрий Медведев пен Қазақстан президенті
Нұрсұлтан Назарбаев «Мәтібұлақ» полигонында ... ... ... ... ... кейін Ресей президенті Дмитрий Медведев пен
Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Мәтібұлақ» полигонында өткен ҰҚШҰ-
ның әскери жаттығулары кезінде бастамаларының ... және ... ... ... бүкіл Орталық Азияның сенімсіздігін тудырды.
Мәселен, Мәскеу Ұжымдық шұғыл әрекет күштерін ... ... ... қызу ... ... ... жерінен ресейлік әскери
база ашу жоспары бас көтерген кезде де ... ... де, ... ... ... ... салдарынан екіжақты өзбек-қырғыз қарым-қатынасы
шиеленісіп кетті.
Мәскеу Ұжымдық қауіпсіздік шарты ... ... ... ... бірлескен әскери оқу-жаттығулардың жоспары жалпы ... ... өзі ... ... келетінін дұрыстап
қарастыру керектігін көрсетеді. Бұл ... ... ҰҚШҰ ... ... деп ... ... ... оқу-жаттығу кезінде
анық көрініс беретін болады. Ресей әскерінің өкілі полковник Олег ... ... ... ... екенін растады.
Оқу-жаттығуға Ресейдің 600 әскери қызметкері, тәжік және қырғыз
батальондары әрі бір ... ... ... ... ... бұл
әншейін өтті деген ат үшін ғана керек оқу-жаттығу болайын деп тұр.
Кеңес Азиядағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті ... ... ... ... ... Енді оның ... ... қол жеткізілген
уағдаластықтарды іс жүзінде жүзеге асыруды талап ететін жауапты кезең күтіп
тұр. ... бар ... да ... ... ... алу дипломатиясы,
шиеленістерді болдырмау сияқты ынтымақтастықтың жаңа да ... ... ... ... береді. Қазақстан өзінің АӨСШК бойынша
серіктестерімен бірге аталмыш бағытта қарқынды жұмыс атқаруға ниетті [35].
Нұрсұлтан Әбішұлы ... БҰҰ ... он жыл ... қауіпсіздік
жүйесін құру туралы айтқан бастамасында былай деген еді, – «ХХ ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудіњ және қолдаудыњ әмбебап тењдеуін, ... ... ... ... ... ... іздеулер осы
жүзжылдықтыњ ... ... ... Екінші дүниежүзілік соғыс
аяқталғаннан соњ, әлем екі жүз жетпіс бес соғыстар мен жанжалдардыњ ... ... ... ... әсіресе Азия үшін
көкейтесті».
Қазақстан Республикасыныњ ... Н. А. ... ... бірыңғай жүйесін, Азиядағы мемлекеттердіњ ұжымдық органы
ретінде құру туралы бастамасы, әскери-саясаттық ... бар ... мен ... ... ... жанжалдарды болдырмауды және
олардыњ пайда болуының тәуекелдік дәрежесін ... ... ... ... ... жаңа ... ... онда ұжымдық негізде олардың дербестігінің кепілдігі, тұтастығы
және қауіпсіздігі туралы ... ... ... ... мәдени өзара байланыстың дамуына импульс берілді. Бірақ
мәселе ... ... ... ... ... проблемасы мен
сенімділік шараларын қояды».
Әрине, қауіпсіздіктің тиімді жүйесін құру ... ... ... ... ... ... ... қанды соғыстардың,
азаматтық тартыстардың, атомдық және ... ... ... ... ... ... болды. Қауіпсіздіктің азиялық
жүйесін құру идеясы, жер шарының осы бөлігіне, азап ... ... ... ... ... де көњілді алаңдатады: Еуропадан кейін осы регион, ядролық
қаруды қоса есептегенде, қарулы күштердің шоғырлануы бойынша ењ ... ... Бұл ... ... регионалдық жанжалдар мен шиеленістер ... ... ... ... ... ... саясаттық
және экономикалық тұрақсыздықтың жоғары дәрежесі сақталуда.
«Азия, суық соғыс ... ... ... ... пен
мифтардың аманаты болып қалуын жалғастыруда. Қазір, дүниежүзін ... ... ... ... барлығына қарсы» принципін уағыздайтын, ғалами
қарсы тұру ... ... ... бас ... өте ... ... ... реалияларда қауіпсіздіктің қамтамасыз болуы
тањдаулылардың құдыреті болып ... Бұл ... ... мөлшеріне,
халқының санына, жәнеде экономикалық потенциалына тәуелсіз, ... ... күш ... ... [36].
Азия мемлекеттері дүниежүзілік саясатта мањызды роль атқарады. Және,
ақырында, географиялық жоспарда ... ... ... ойда ондай
емес. Барлық жерде, Азиядан өзге, ең ... ... ... ... форумдар бар және әрекет жасайды. Еуропада - бұл
Қауіпсіздік пен ынтымақтастық ... ... және ... ...... ... ұйымы, Африкада - африкалық бірлестік
ұйымы.
Осыдан шығара отырып ... ... ... азиялық мемлекеттерге,
олардың айрықшылықтарына қарамастан, халықаралық қатынастың ... ... Бұл жүйе ... ... ... пен ... ... осы мемлекеттердің экономикасын табысты дамытып, өздерінің
халқының тұрмыс жағдайының деңгейін жоғарылатар еді. ... ... ... Қазақстан Республикасы белсенді шығатын, Азиядағы сенімділіктің өзара
әрекеті мен шаралары бойынша Кеңес бола алар ... ... ... ... ... кең. Бұл, ... тарихы мен дәстүрі, дамудың әртүрлі жолдары мен ерекше ... ... кең ... аймақтық және дүниежүзілік проблемаларды
шешуде өзініњ көзқарасы бар азия елдері.
Сондықтан АӨСШК даму ... оныњ ... ... көп біріккен
күш салуды және ұзақ уақытты талап етеді. Сонымен қатар өкілеттіктіњ мұндай
спектрі, бұл бастаманы жүзеге асыру процесінің ... ... ... құруды өте маңызды деп есептейді және ... ... осы ... ... ... оныњ ... ... арасында, регионалдық қана емес, тұтас халықаралық
қауіпсіздіктің, кењ ... ... ... ... және ... ... саласында азиялық
елдердің көкейтесті міндеттерін келесі себептермен түсіндіруге болады:
біріншіден, супердержавалардың мүдделерінің соқтығысуының, ... тұру мен ... ... әкелетін, көп полярлы бейбітшілік
заманның пайда болуы; ... ... ... ... ... ой ... және ақпараттың еркін қозғалысы үшін шекараларды
ашты; үшіншіден, барлық азиаттық елдерде демократия мен ... ... ... даму ... қатар Азиядағы сенімділік атмосферасын бекітудің маңызды
проблемаларының ... ... ... реттелмеуі болып табылады,
бұл барлық азиялық елдерге қатысты және осы ... ... ... шиеленісуі мүмкін.
Айту маңызды, континенттің әрбір бұрышындағы жанжалдық әлуеттілік
жоғары деңгейде сақталуда. «Көп проблемалардың реттелмеуі Азиядағы ... ... ... ... шиеленісуді діни экстремизм,
мемлекет аралық ... ... ... ... ... және ... негативті құбылыстар жасайды. Корея түбегіндегі
тынышсыз жағдай сақталуда, Ауғанстандағы 22 ... ... қан ... сол елді ... көзі және барлық ислам әлеміне қатер ... Таяу ... ... ... мен ... ... жағдай, Дели мен Исламабадтың үзілді-кесілді жайғасымы» [37].
Азиялық мемлекеттерде қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың берік құрылымын
қалыптастыру ... ... осы ... шеші мүддесінде
бағытты мақсатта ынтымақтасуға ... ... өте ... ... қатысушы-мемлекеттерінің барлық күшін бірге біріктірумен
қортындыланатын, ғалами және ... ... ... ... ... ... кезде пісіп жетілгені ... ... ... ... ... стратегиялық мүддесінде, АӨСШК бастамасын,
өзгермелі әлемнің сәйкес реалияларының нақты мазмұнымен толықтыру. ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және саясаттық көп жүзділігі
салдарын, белгілі бір уақытты талап ... және ... ... ... Тер төгетін дипломатиялық жұмыс, шыдамдылық, ұстамдылық қажет
болады».
АӨСШК қатысушы-мемлекеттерінің саясаттық және экономикалық ... және ... ... ... ете ... ... барын
түсінуде өте маңызды, бұл кеңесті дүниежүзіндегі регионалдық түзілімдердің
маңыздыларының бірі ретінде көрсетеді. Мойындау керек, ең ... таяу ... ... ... ... ретінде, сенімділік
шараларының қолданылуы мен ... жаңа ... ... ... көрсететінін.
Бұл жоспарда АӨСШК Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың Кеңесін
(ОБСЕ) еске ... ол ... ... мен ... ... ... үш ... болды. АӨСШК шақыру процесі ОБСЕ типі
мен мысалы бойынша, көптеген жылдарға созылатынын, ... ... бұл ... ... мазмұны, Азияда құрылатын
қауіпсіздік жүйесі өзінің кез-келген қатысушысын қорғай ... және ... ... әскери дайындық деңгейінің нақты төмендеуіне
бағытталған және халықаралық-құқықтық сипаттағы шаралардың ... ... ... ... жүйені жасау процесі, қарулануды ... ... ... нығайту, жанжалдарды болдырмау механизмін жасау, пайда болу
тәуекелдігінің дәрежесін төмендету, тиімді бейбітшіл ... ... ... ... ... ... ... пайда болу
келешегінен қандай тәжірибелік пайда шығатыны ... тұр. ... ... қана ... қауіпсіздік саласын қозғап қоймауы керек. АӨСШК экономика,
экологиялық қауіпсіздік, гуманитарлық ынтымақтастық сияқты халықаралық
қатынастар ... ... деп ... 10 жыл ... ... бұл ... бүгінгі күні Азиядағы
қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдау саласындағы әрекеттегі форум ... ... оныњ ... ... ... сол жылы 14 ... ... мемлекеттердің сыртқы істер министрлерімен қол ... ... ... ... табылады.
«Декларация, бір жағынан қарусыздану, сенімділік пен ... ... және ... ... ... ... ал екінші жағынан Азия континентіне тән және шешімі
регионның ерекшелігін ескеруді және ... ... ... ететін,
проблемаларға кеңес мүшелерінің көзқарасының ... ... айта кету ... [38, 14 ... ... ... реттейтін негізгі нормалар қабылданған, атап
айтқанда, егемендікті сыйлау принциптері және ... ... ... ішкі ... ... ... ... реттеу, күш қолданудан бас тарту, қарусыздану және ... БҰҰ ... және оның ... ... ... ... ... заңды негізі болып табылды. Қазақстан
Президенті Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай, «жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде, олардың мөлшерлеріне, халқының санына, жәнеде
экономикалық әлуетіне тәуелсіз ... ... ... күш ... ... – көптеген елдер дипломаттарының тер төккен ... Бұл, ... ... бен халықтарымыз үшін ең ... ... ... ... ... ... ... пікірі».
Маңызы бойынша, АӨСШК регионалдық конференция болып табылатынына
қарамастан, өәткені онда Азия ... ғана ... бұл ... ... табылмайды. Бұл келесі себептермен түсіндіріледі: АӨСШК мүдделерінің
аймағына ... ... ... ... жататын шектес және басқа
мемлекеттер кіре алады. Бұл, азиялық қауіпсіздік ұғымының кеңею мүмкіндігі
туралы айтады. Бұған ... ... ОБСЕ бола ... оның ... ... тек қана ... мемлекеттер болып табылмайды, сонымен қатар
Солтүстік Америка мемлекеті (АҚШ) және ... Азия ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз
ету мәселесі (АӨСШК)
АӨСШК-ні құру туралы идеяны Қазақстан Республикасының Президенті
Нұрсұлтан Назарбаев ... рет 1992 ... 5-ші ... БҰҰ ... 47-ші ... ... ... қауіпсіздікке қатысты мәселелер бойынша пікірлесу,
келіссөздер жүргізу және ... келу ... ... ... мен
шаралар қолдану жөніндегі мемлекетаралық форум, БҰҰ Бас Ассамблеясы жанында
бақылаушы (2007 жылғы желтоқсан)
Қызметінің негізгі мақсаты мен ... ... ... пен ... ... ... ... көп жақты көзқарасты
пысықтау жолымен ынтымақтастықты нығайту.
Мүше мемлекеттері: Ауғанстан, Әзербайжан, Израил, Иордания, ... Араб ... ... ... ... Қырғызстан,
Қытай, Монғолия, Мысыр, Өзбекстан, ... ... ... ... ... Үндістан.
Бақылаушылары: АҚШ, Вьетнам, Жапония, Индонезия, ... ... ... БҰҰ, ЕҚЫҰ және АМЛ (ұйымдар).
Төраға мемлекеті: Қазақстан Республикасы ... жж., ... ... жж. ... ... қайта сайланды).
АӨСШК құрылымы мен инститтары:
Саяси органдары: 1) ... және ... ... ... – ең жоғары орган 4 жылда бір рет ... 2) ... ... ... ... - екі ... бір рет жиналады), 3) ... ... ... ... – жылда екі рет жиналатын құрылым).
Көмекші органдары: 1) АӨСШК Атқарушы директоры ... ... ... ... ... топтары (АЖТ) 2) ... ... ... ... ... ... (Қазақстан Республикасы) орналасқан
тұрақты түрде жұмыс ... ... ... ... Хатшылығының
Атқарушы директоры Д.Бақышев (Қазақстан), Атқарушы директордың орынбасары
Қорхан Қаракоч (Түркия), кәсіби ... ... ... ... ... Пәкістан).
Басты кездесулері: I-ші СІМК (1999), Бірінші Басқосу (2002), IІ-ші
СІМК (2004), Екінші Басқосу (2006), ... СІМК ... ... ... ... арасындағы қатынастарды
реттейтін принциптер декларациясы (1999-жылы АӨСШҚ-нің ... ... қол ... және ... ... (2002-жылы АӨСШҚ-нің мемлекет
және үкімет басшылары қол қойған).
Негізгі ... ... ... ... ... ережесі (2004
жылы қабылданған). АӨСШҚ Хатшылығы туралы келісім және оның қосымшасы ... ... (ҚР ... 2006 жылы қол ... 2007 жылы ... бекіткен; Мемлекетішілік процедуралары Әзербайжан, ... ... ... ... ... ... және ... өткізді).
АӨСШҚ Рәміздер туралы ережесі, Сенім шараларын іске асыруға арналған
Бірлескен ... ... ... ... ... (2007 ... ... Қазақстан Республикасының аумағында болуы
шарттары туралы ... ... 2007 жылы қол ... 2008 жылдың наурыз
айында бекіткен).
Саяси декларациялары: Ланкестікті жою және ... ... ... ... (2002-жылы), Сыртқы істер министрлері 2-ші
Кездесуінің декларациясы (2004-жылы), Мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... министрлер 3-ші
Кездесуінің декларациясы (2008-жылы).
АӨСШК-ні құру туралы ... ... ... ... ... ... рет 1992 жылғы 5-ші ... БҰҰ ... 47-ші ... ... ... ... одан әрі жүзеге асыру 2009 ж. 20 ... ... ҚР ... істер министрінің орынбасары Нұрлан Ермекбаевтың
төрағалығымен ... Аға ... ... комитетінің (АЛТК) кезекті
отырысы өтті.
Қатысушылар АӨСШК АЛТК ... ... ... жұмыс тобының
отырыстарының тиісті ұсыныстарын қарастырып, мақұлдады.
Кеңесте 2002 ... бері ... етіп келе ... ... 2010 жылы ... ... байланысты 2008 ж. тамызда Алматыдағы 3-ші
АӨСШК Сыртқы істер министрлерінің отырысында ҚР ... ... ... ... ... ... бірі ... Республикасын
сайлауды ұсынған болатын. Бұл екі ... ... ... ... деңгейі және түрік тарапының әртүрлі халықаралық,
аймақтық бірлестіктерде жинаған мол ... ... ... ... еді.
2009 жылы қаңтар айында мемлекетішілік процедуралардың нәтижесі
бойынша Анкара ... ... ... ... Бұл
жөнінде Түркия Президенті А.Гүлдің АӨСШК ... ... ... ... ... ... ... осы отырысында өз
кандидатурасын ресми түрде ұсынды. Ол 2009 ... 8 ... ... ... ережесіне сәйкес Кеңеске мүше елдердің мемлекет және ... ... 3-ші ... 2010 жылы осы елде ... маусым айында
Стамбул қаласында) өтеді.
Сенім шаралары тізбесін орындау мәселесі де ... ... ... ... ... ... жыл ... тек 2-3 арнайы шара өткен болса,
осы жылы Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Әзірбайжан, ... ... Иран және ... ... кездесулер, семинарлар және форумдар
өткізу жоспарланып отыр. Осылайша, үстіміздегі жыл Кеңесті дамыту кезіндегі
ірі табыстарға толы жыл ... ... ... ... ... ... ... іске асыру
туралы Төрағаның тұжырымдамасы» атты құжатты дайындау міндеті ... ... ... ... ... мүше ... ... позициясын
көрсететін «Ортақ ұстаным» құжаты дайындалады.
Экономикалық өлшемдегі туризм бағытының үйлестірушісі (Тәжікстан)
дайындаған Ынтымақтастық тұжырымдамасы бекітілді ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру жөніндегі
жобаны үйлестірушісі ретінде АӨСШК-ің гуманитарлық саладағы сенім шаралары
жоспарын орындау ... 2009 ... ... ... ... таратты.
Моңғолия экологиялық өлшемнің үйлестірушісі ретінде бекітілді, ал жаңа
қауіптер мен қатерлерге қарсы күресуге жауапты Түркия 2009 жылы ... мүше ... ... ... басшыларының 1-ші кездесуін өз
аумағында өткізетіндігін мәлімдеді.
Қатысушылар Кеңес жұмысына ... ... ... де қарастырды.
Мысалы, кездесуде 2009-2010 ... ... ... ... қабылданып, «АӨСШК-ің дамуын зерттеу» сараптамалық материалы
бекітілді.
2009 жылғы 27 наурызда Бишкек ... ... ... «Конфессиялар
арасындағы сұхбат – тұрақты қоғамдастыққа жол» атты ... ... ... 1 ... Астанада жыл сайынғы Қазақстан халықтары достық
фестивалі шеңберінде ... Азия ... ... ... ... ... ... жылғы 9 маусымда Мәскеу қаласында АӨСШК Сенім ... ... ... ... ... және ... және ... саласында ақпаратпен ... ... іске ... ... ... кездесуі өтті. Кездесу барысында аталған саладағы
АӨСШК сенім шаралары бойынша Тұжырымдама мен 2010-2010 ... ... ... ... жобалары талқыланды.
2009 жылғы 23-24 маусымда Алматы қаласында Азия кеңесінің кезекті
Арнайы жұмыс тобының (АЖТ) отырысы ... ... ... ... ... ... ... экологиялық, экономиқалық және әскери-
саяси өлшемдегі іске асыру ... Азия ... ... ... ... Хатшылығына қатысты мәселелері талқылады.
Сонымен қатар АЖТ Сауд Арабиясы Корольдігінің Азия Кеңесінің бақылаушы-
мемлекеті болуға өтінішін қабылдап, оны АӨСШК АЛТК-ның қарауына ... ... ... ... ... Төраға ретінде АӨСШК
Төрағасымен әскери-саяси және ... ... өз ... ... алмасуға ниет білдірді.
Келесі АЖТ жіне АЛТК отырыстары 2009 жылғы ... ... ... ... ... ... 2006 жылғы 2-ші Саммит пен 2008 жылғы 3-ші
СІМК шешімдерін орындау мақсатында және 2010 жылы ... ... ... ... ... үшін осындай нақты қадамдар жасап жатыр.
Азия кеңесінің Бірінші Басқосуы. 2002 жылы 4 маусымда Алматыда Азия
кеңесінің Бірінші ... ... ... Осы ... ... Ресей,
Қытай, Пәкістан, Түркия, Монғолия, ... ... және ... ... және Үндістан Премьер-Министрлері, Иран, Мысыр,
Палестина және Израильдің өкілетті ресми тұлғалары, бақылаушы ... ... ... ... ... ... Украина және Корей
Республикасының өкілдері, бақылаушы ұйымдар: БҰҰ, ЕҚЫҰ және АМЛ басшылары
қатысты.
Басқосу ... ... ... ... жою және ... ... қолдау көрсету туралы декларацияға қол қойылды.
Азия кеңесінің Екінші СІМК-і. 2004 жылы 22 ... ... ... мүше ... II-ші ... ... министрлерінің кездесуі
өтті. Сенім шаралары тізімдемесінің, Рәсімдер ережесінің және Азия ... ... ... қабылдануы Министрлер кездесуінің
басты нәтижесі ... ... ... қарсаңында Таиланд Корольдігінің Азия кеңесіне он жетінші
мүше-мемлекеті болып қабылдануы айтарлықтай оқиға болды.
Қатысушылардың пікірінше, қабылданған Азия ... ... ... ... баға беру оңай ... Қауіпсіздік пен
бірқалыптылық мәселелері бойынша көпжақты ... ... ... Азия ... ... ... рет ... отыр.
Декларацияда аймақ пен әлемдегі қауіпсіздіктің негізгі мәселелері бойынша
Азия кеңесіне мүше мемлекеттердің ... мен бір ... ... тапты. Делегация басшылары шешілмеген мәселелерді және ... іске ... ... ... ... туралы тізімдемеде
бекітілген ортақ әдістерді пайдаланудың маңыздылығын арнайы атап ... ... ... ... 2006 ... 17 ... Алматы қаласында
өтті. 4 жыл бұрын Бірінші Басқосуды өткізу мен Азия кеңесін ... ... ... қол ... бастап, Кеңестің істері мен мақсаттары
әлем қауымдастығында кең ... ... мен ... ... ... (2004 жылы) және Корей Республикасы (2006 жылы) сынды аймақтағы
беделді елдердің Кеңеске ... ... мүше ... қосылуы бұған дәлел
болды. Сөйтіп, Азия ... ... ... ... ... Азия
құрлығында үлкен сұранысқа ие болып отыр.
Басқосу барысында көп ... ... ... – Азия ... ... декларациясы қабылданып, форумның институттану жолындағы
негізгі құжаты – Азия кеңесі ... ... ... қол ... ... мүше мемлекеттердің азиялық өңір және әлемдегі
қауіпсіздік пен ... ... ... ортақ көзқарасы, күн
тәртібіндегі мәселелерді шешу барысында әмбебап ұстанымды қолдану және ... 2004 ... Азия ... ... ... тізімдемесіне кірген
шараларды іске асыру және ... одан әрі ... ... ... ... ... ... ететін органы - Хатшылықты құру туралы
шешім 2002 жылы II-Басқосу кезінде қабылданды. Азия ... ... ... ... ... ... ... қаласында
орналасты [43].
2007 жылы 12-14 наурыз аралығында Бангкок қаласында өткен АЛТК-ның
отырысында «Сенім шараларын іске ... ... ... ... атты
құжат қабылданды. Аталған құжат АӨСШК-нің Сенім шаралары тізімдемесін ... ... ... ... және ... жеке
бағыттарындағы жұмыстарды айқындауға арналған әр түрлі жобаларды іс-жүзінде
іске асыруға жол ашты.
2007 жылы 22-23 ... ... ... ... ... ... сенім шаралар жөніндегі Бірінші МСК өтсе, 2008 жылы 31 ... 1 ... ... ... ... жаңа ... қатерлерге қарсы күресу
аясында сенім шараларды іске асыру мәселелері жөніндегі МСК өтті. Бұл ... ... ... ... ... жобалары әзірленді.
2008 жылы 6-7 мамырда Алматы қаласында АӨСШКның АЖТ кезекті отырысы
өтті. Кездесуге қатысушылар келесі ... ... ... ... іске ... Азия кеңесі Хатшылығының дамуы, АӨСШК IІІ-ші
сыртқы істер ... ... ... жылы 11 маусымда Сеул қаласында ҚР Корей ... ... ... ... ... ... ... Осы кездесуде
алдағы IІІ-ші СІМК-нің күн ... мен ... ... ... бірге IІІ-ші СІМК-нің декларациясы бойынша пікірталас болды.
2008 жылы 27-28 қыркүйекте ... ... ... мүше ... ... ... ... ынтымақтастық жөніндегі Концепция жобасын
талқылауға арналған МСК өтті.
2008 жылы 26-29 ... ... ... Азия кеңесінің озат ауыл
шаруашылығы бойынша семинар өтті. Аталған семинарда ... ... ... ұлттық тәжірибелер, жаңа технологиялар және тиімді
даму әдістерімен алмасты.
2008 жылы 4-6 қарашада Алматы ... ... ... сарапшыларының
кездесуі өтті.
Гуманитарлық өлшемдегі АӨСШК сенім шараларын іске асыруда үйлестіруші
орган - ҚР ... және ... ... осы ... ... жж.
араналған іс-шаралар жоспарын және тұжырымдаманы іске асыруда. Аталған
жоспарға сәйкес 2008 ... ... ... екі ... ... жылы 27 ... Алматы қаласында Қазақстан халықтары
ассамблеясымен бірлесіп, ... ... ... ... «Толеранттық және дінге еріктілік Орта Азияның жетістігі ретінде»
атты халықаралық конференция өткізілді;
2008 ... 12 ... ... ... ... ... «Орталық Азия елдеріндегі мәдениетаралық өзара ... ... ... ... конференция өтті.
Азия кеңесінің экономикалық, экологиялық және жаңа ... тұру ... ... ... ... ... ... басқа мүше мемлекеттер тиісті бағыттарда ... ... ...... ... ... ... Иран – наркотиктер мен прекурсорларды заңсыз өндіру және айналымға
шығаруға қарсы күрес, Ресей – ... және орта ... ... ... – жаңа ... қарсы тұру аясындағы сенім
шараларын іске асыруға арналған ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылы болатын Үшінші АӨСШК-нің
Басқосуына дайындық ... ... ... бірі - 2008 жылы 25
тамызда Алматы қаласында ... ІІІ ... ... ... ... табылады. Осы іс-шараға 19 мүше-мемлекетер, 7 бақылаушы-мемлекеттер,
6 халықаралық және өңірлік ... ... ... ... ... тәсілді іс-жүзінде іске асыру мәселесіне ерекше көніл
бөлінді.
Қазақстан Президенті АӨСШК Төрағасы ... ... ... ... ... және жаңа қауіп-қатерлерге ... ... ... ... ... ... әскери-саяси
өлшемдердегі ынтымақтастықты дамыту және нығайту жөнінде нақты жұмысты
бастаған орынды және бұл ... ... ... ... каталогының
маңызды бір бағыттарына айналуы тиіс, деп атап айтты.
Азияның қазіргі әлемдегі ерекше орны оның орасан зор адами және ... ... ... ... айқындалады. Ежелгі
өркениеттер, мәдениеттер мен діндер бесігі ретінде белгілі Азия ... ... ... қозғаушы күштерінің бірі ретіндегі маңызын қайта
қалпына келтіруде.
Алайда Азия ... рет ... ... мен шиеленістерге әкеліп
соққан түрлі-түрлі ... ... ... мұның өзі, сөз жоқ,
жаһандық қауіпсіздікке теріс ықпал етеді.
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, осы ... ... ... ... ... ... ... ғана мүмкін болады.
Еуразиялық кеңістіктегі соңғы оқиғалар жанжалдардың алдын алудың пәрменді
тетіктерінің болмауы ... ... ... ... мүмкін екенін
көрсетті. Сондықтан өңірлік қарым-қатынасты реттеу жүйесін дамыту қажеттігі
айрықша ... ... ... ... ... ... ... және сенім шаралары жөніндегі кеңесті (АӨСШК) шақыру туралы
1992 жылғы 5 қазандағы бастамасы ... ... ... ... бірі ... ... ... басшысы БҰҰ Бас Ассамблеясының мінберінен тұңғыш
рет шығып сөйлегенде Азиядағы болашақ қауіпсіздік жүйесіне қатысты өзінің
ұсынысын білдірді. Ол ... ... ... әлем ... анық ... қатерлері тұрғысында ортақ күш-жігерімізді жаңа сапада үйлестіруге
және ұйымдастыруға мәжбүрлейтін белгілі бір межеге келіп ... — деп ... ... ... бар ... ... мәселен,
ЕҚЫҰ сияқты өңірлік ұйымдардың қызметтік принциптерін еліктеп көшіру туралы
әңгіме болуы да мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... жаңа ... ... қызметтің принциптері мен
тетіктерін құру қажет болды. Дамудың осы заманғы үрдістері қауіпсіздік пен
ынты­мақтастық мәселелеріне қатысты бәрін де ... ... ...... іс ... және кезең-кезеңімен қолдануды талап ететіндігін
көрсетті.
Мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасты диалогтық режімге ... ... ... ...... ... ... өзара
қабылдауға боларлықтай шешімдерін іздестіру ... ... ... ... ... басқа қан­дай да болсын бастамадан артық ықпал
етеді. Азияда және тұтас ... ... ... ... және ... болатын саясат – осындай мақсатты көзқарас – уақыт озған сайын АӨСШК
үдерісінің мазмұнын ... ... 14 ... ... қатысушы мемлекеттердің сыртқы істер
министрлерінің І кездесуі АӨСШК ... іс ... ... ... сол ... ... пен ... азиялық жүйесін құру
үшін құқықтық негіздің өзіндік ... ... ... мүше ... ... ... ... қол қойылды.
АӨСШК-ге мүше мемлекеттер өздерінің қарым-қатынасында басшылыққа алуға
міндеттенген негізге алынатын принциптер мыналар ... 1) ... ... тән ... ... ... 2) ... немесе күш қолдану
қаупінен бас тарту; 3) мүше мемлекеттердің аумақтық тұтастығы; 4) дауларды
бейбіт жолмен ... 5) ішкі ... ... 6) ... және ... ... 7) адам құқықтары мен негізгі
бостандықтарын сақтау ... ... БҰҰ ... жазылған принциптермен ... ... ... ... тетіктері бар, азиялық қауіпсіздік
жүйесінің құқықтық негіздері тұңғыш рет қаланды.
Бүкіл әлемде табиғи қызығушылық тудырған ... ... ... ... 4 ... ... Халықаралық БАҚ Қазақ­стан, Ресей, Қытай,
Пәкстан, Түркия, Моңғолия, ... ... және ... Әзірбайжан мен Үндістанның премьер-министрлерінің, ... ... және ... уәкілетті ресми тұлғаларының, мемлекеттер
мен бақылаушы ұйымдар өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... мен үкіметтер басшылары Кеңес жұмысының
тиімділігін арттыру үшін Кеңеске қажетті ... мен ... ... ... ... және ... ... мен саяси консультацияларды
әкімшілік тұрғыдан қолдауды қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... ... пысықтауды аяқтауды сыртқы істер министрлеріне
тапсырды.
Саммиттің ... ... ... жою және ... ... ... ... ... ... ... туралы бастама көтерілгеннен кейін 10 жыл өткен соң
тұңғыш саммиттің жемісті түрде өткізілуі және оның ... ... ... ... қол қойылуы Азиядағы проблемалар мен жанжалдарды
реттеудің ымыралық жолдарын іздестіру мақсатында ... үшін ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің бастамасын іске асыру жолында
келесі ...... 2004 ... 22 ... ІІ ... ... шаралары каталогын, Рәсімдер ережесі мен Декларацияны қабылдау болды.
Дәстүрлі түрде сенім ... ... ... ... ... мен ... ... оның ішінде соғыс қаупін төмендету
тұрғысында ... ... ... ... ... Сенім шаралары
тұжырымдамасының өзі апаттар пен қателіктердің салдарынан ... ... ... соғысты болдырмау үшін “қырғи-қабақ соғыс” кезінде
қолға алынған ... ... ... Шын ... сенім шаралары
мемлекеттер арасындағы шиеленісті азайту үшін әскери-саясат саласындағы
ынтымақтастық ретінде қабылданды.
АӨСШК-нің сенім шаралары ... ... ... тысқары
жатыр, өйткені қауіпсіздік күн сайын дерлік ана­ғұрлым нәзік және сезімтал
материяға айналуда, көлемі де ... ... және ... ... демографиялық, сондай-ақ өзге де сипаттағы
проблемалардың шешіміне тәуелді.
АӨСШК-ге мүше мемлекеттердің ... ХХІ ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық өлшемдегі сенім шаралары
әскери-саяси саладағы сияқты аса маңызды екенін таныды. Сондықтан АӨСШК-нің
Сенім шаралары ... ... ... ... асыруға арналған бес өлшемді
айқындайды, олар: әскери-саяси; жаңа сынақтар мен қауіп-қатер­лерге қарсы
тұру; экономикалық; экологиялық және гуманитарлық [47].
2006 ... 17 ... ... ... ... ... ... саяси құжат – ІІ саммит Декларациясы қабылданды, сонымен қатар
Кеңестің құрылымын іс жүзінде реттейтін негізгі ...... ... ... қол ... ... Азия мен ... әлемдегі қауіпсіздік және
ынтымақтастықтың басты ... ... ... ... мүше-
елдердің шешілмеген мәселелерді шешуге қатысты әмбебап ... ... ... ... көріп, 2004 жылғы Сенім шаралары каталогына
енген АӨСШК Сенім шараларын іс жүзінде ... ... ... мен
үдерісті одан әрі дамыту туралы баяндама жасалған болатын.
Сол күні, жарғылық құжатқа қол қойылысымен, ... ... ... өз ... ... негізгі мақсаты көп жақты келісімдер негізіндегі
ынтымықтастық арқылы Азиядағы ... ... және ... ету ... ... ... біз осы стратегиялық мақсатқа қол
жеткізетін тетіктерді ... ... біз көп дау ... бағдарды талқылаудан әзірше бас тартып, жұмысты барлық
тараптарға ... ... ... ... ... ... бастауды жөн көрдік.
Сенім шараларын іске асыру үдерісі төрт әлеуметтік-экономикалық ... ... ... Бангкокта өткен Жоғары лауазымды тұлғалар комитетінің
отырысында қабылданған “Сенім шараларын жүзеге асырудағы ... ... ... ... ... ... ... мен нығайтудың
нақты шараларын іс жүзінде жүзеге асырыла бастауының алғашқы белгісі
ретінде ... ... ... мүше ... ... ... ... 400 млн.
шаршы шақырымды – Азияның 90 ... және ... ... ... ... құрап отыр. Аталмыш елдерде 2,8 млрд. адам өмір ... және ... ... 45%-ын ... халықаралық қоғамдастық тарапынан толық сенімге ие болуының
дәлелі ретінде 2007 жылғы желтоқсан айынан бастап Азиякеңесінің БҰҰ ... ... ... ... ... атап ... ... Азия құрлығында тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтудың шынайы
факторына айналды.
АӨСШК-нің жетістіктері бірнеше құраушыларға ... бұл ... жаңа ... ... ... халықаралық
қоғамдастықтың жауапты да маңызды мүшесі тарапынан ұсынылды. Өткен ... ... ... Қазақстанның төртінші ядролық арсеналға ие
болғандығы белгілі. Алайда, Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанды ... ... ... жариялап, өзінің қарусыздану мен бейбітшілік саясатын
ұстанатындығын танытып қана қоймай, жас ... Азия ... ... ... қамтамасыз ету мәселесіне аса жауапкершілікпен
қарайтынын атап көрсетті.
Екіншіден, Қазақстанның ... ... ... сонымен бірге,
қазіргі заманғы мейлінше өзекті сындарды шешуге бағыт­талған теңдестірілген
сыртқы ... ... ... түрде жүзеге асырып ... ... ... жеке ... зор ... Кеңес өзара ... ... ... ... ұжымдық жауапкершілігі қағидаттарын дамыта отырып, толығымен
қазіргі заманғы ... ... ... ... ... [48].
2008 жылғы 25 тамызда Алматыда өтетін АӨСШК-ге мүше елдер Сыртқы істер
министрлерінің ІІІ кездесуі Қазақстан үшін ғана ... ... ... ... ... үшін ... ... болып отыр. Іс-шара барысында мүше-елдердің
сыртқы саясат мекемелерінің басшылары АӨСШК үдерісін одан әрі ... ... ... ... ... рухы мен идеяларын дамыту мақсатында ... іс ... ... асуы ... табылатын, АӨСШК үдерісін жаңа
сапалы деңгейге жетелейтін “Сенім ... ... ... ... атты ІІІ ... ... ... мен декларациясы қабылданады
деп жоспарлануда.
Сонымен қатар, АӨСШК Хатшылығы туралы келісімге ... ... ... қол ... ... ... ... кезеңінің
аяқталуын білдіретін АӨСШК ... ... ... мен ... және оның ... туралы конвенцияға
қол қоюға жол ашылады.
2.3 Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі ШЫҰ-ның қызметі
«Үшінші мыңжылдықтың басталуы ... ... ... ... ... бұрынғыша регионалдық және ... ... ... ... мүдделерінде бізге көп полярлы
бейбітшілікті құруға келісімді күштерді арттыруды ... ... ... Бізге күштер орталығынсыз және бөлуші ... және ... ... ... ... Сыйластық және өзара
мүдделерді есептеу, ынтымақтастық пен серіктестік, ... ... ... ... берік қауіпсіздік жағдайларында өмір сүргісі
келетін ... ... ... ... ... ... ... жылғы 22 қазандағы БҰҰ Бас Ассамблеясының 50-ші ... ... ... ... Н. А. ... осы ... ... өзінің көзқарасымен айтып берді, ол ... ... оны, ... пен ... ... ... дамудың беріктігін қамтамасыз етудің, адам құқығы
мен ... ... ... ... мен ... маңызды құралы ретінде бекітілуін қолдайды» [49].
Азиядағы ... пен ... ... Қазақстанның,
Қырғызстанның, Ресейдің және Тәжікстанның Қытаймен ... ... ... ... ... ... үміткерлер болмаған
бағыныштылық етілді.
«Шанхай бестігініне» қатысушылардың мақсаты: ортақ күштермен ғалами
және регионалдық қауіпсіздікті ... ... ... ... болдырмау және жеңу. Үш жыл бұрын Шанхайда басталған, бес елдіњ
қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... бір ... Қытаймен, екінші жағынан КСРО ыдырағаннан
кейін пайда ... және ... ... шекаралары бар мемлекеттермен
(Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан), жақтар ... ... шешу үшін ... ... ... ... екі келісім
жатты - «Шекара ауданындағы ... ... ... шараларын бекіту
туралы» (Шанхай, 26 сәуір 1996 жыл) және ... ... ... ... ... туралы» (Мәскеу, 24 сәуір 1997 жыл). Бұл құжаттар
қатаң анықталған нақты ... ... ... ... шектерін орнықтыру; келісіммен қамтылатын қарулы және әскери
техниканы, келісіммен анықталған жүз километрлік аймақ ... ... ... жою, жеке ... ... қысқартуды жүргізу тәртібі; ақпараттармен
алмасу, келісімнің орындалуын бақылау және тексеру шаралары [50].
«Шанхай ... ... ... ... және ... ... кеңеюімен, шењберден тысқа тек ... ... ... 1998 жылы 3 ... Алматы қаласында
Қазақстанның, Қытайдың, Қырғызстанның, Ресейдің және Тәжікстанның мемлекет
басшыларының, РФ сыртқы істер министрі Е.Примаковтың қатысуымен, ... ... ... ... қатысушылардың Біріккен мәлімдемесіне, Сыртқы
істер министрлері қол қойды. ... ... ... ... ... және ... Азиялық континентте қауіпсіздікті қамтамасыздандыру ... ... ... ... үшін, эксперттер деңгейінде
сыртқы істер министрлерінің, үкімет басшыларының және мемлекет ... ... ... ... ... туралы».
1999 жылдың 24-25 тамызында Бішкекте бес мемлекет басшыларының саммиті
өтті, мемлекет басшыларының Бішкектік ... қол ... ... үш ... мемлекеттік шекараларының түйісу нүктелері туралы
Қазақстан Республикасы, Қытай Халық Республикасы және ... ... ... ... ... 5 ... Душанбе қаласында «Шанхай бестігінің» қатысушы
– мемлекеттер басшыларының кезекті бесінші кездесуі өтті. Бірінші рет форум
жұмысында ... ... Э. ... ... ... Президенті И.Каримов қатысты. Кездесудің қорытынды құжаты
ретінде Душанбелік Декларацияға қол қойылды, онда ...... ... даму деңгейі қанағаттанарлық деп қабылданды және
«Шанхай бестігін» әртүрлі саладағы көп жақты ... ... ... ... ... ... байқалатыны айтылды».
2001 ж. 15 маусымда Шанхайда ... ... ... ... және ... ... қатысуымен
«Шанхай бестігі» мемлекеттері басшыларының саммиті өтті, оның ... ... ... құру ... ШЫҰ ... және
терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен күрес ... ... қол ... Бұл ... маңызды шешім болып табылатындар:
терроризммен және экстремизммен күрес бойынша ұжымдық органды ... ... ... келісім (Антитеррористік орталық), ... ... ... және ... ... ... ақпараттармен алмасу, бірлестірілген деректер қорын
қалыптастыру, оперативтік әрекеттер бойынша біріккен шараларды ... ... ... ... Өзбекстанның «Шанхай бестігіне» қосылуы туралы, мемлекеттер
басшыларымен, біріккен мәлімдеме қабылданды, онда ... ... ... ... ... сенімділікті бекіту туралы (Шанхай, 1996
ж.) және шекара ... ... ... ... ... туралы
(Мәскеу, 1997 ж.) ... ... ... ... ... ... қол жеткен ... ... ... ... ... ... алты жақты «ынтымақтастық ұйымына»
айналды. Көптеген бақылаушылар мен эксперттер ұйым жаңа шеңберлермен және
жаңа мазмұнмен толықтырылды деп ... ... ... шеңберінің мұндай кеңеюі форумның қатысушылары
санының кењеюінің ... ... етті – ... ... ... қатыспауымен құру туралы айту үстірттік.
Өзбекстан Республикасы Конституциясының баптарына ... ... ... ... ... ... еместігін уәждей отырып,
әртүрлі қорғанысты ... ... ... ... ... ... форумына қосылуға шешім қабылдауын немен түсіндіруге болады?
Қағидаға сай, өздеріне қойған мақсаттары «И. Каримовтың режимін құлату
және Өзбекстан ... ... ... ... ... ... ... мен «діни экстремистерден» оның жеке өзіне ... ... ... ... түсіндірме ретінде көрсетіледі.
Логика әрине айқын: қатер «халықаралық» болса, онда онымен бірлесе ... ... бұл ... ... ... күрделі жағдайларда ескерілмей
қалмайды (экономикалық, демографиялық және басқада проблемалар).
Өзбекстан үшін «шанхай бестігіні» ДКБ-дан ... ... ... ... ... және онда ... жүзеге асырыдың нақты нысандары
мен әдістерінің болуы, жәнеде осы шешімді жүзеге ... ... Бұл ... ... ... ... шешуге бағыты (шекаралық),
және «қауіпсіздіктің жаңа қатерлеріне» белсенді көңіл аудару. ... ...... Орталық Азияда үстем болуға ұмтылатын екі державаның –
Ресей мен Қытайдың – ... ... ... арасындағы бәсекелестік
тәуекелдікті түсіруге мүмкіндік береді, ... ... ... және
регионнан тыс күш орталығының басым жағдайын қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... тәуелділігіде)
Ресеймен байланысына қарағанда көп әлсіз. Қытайдан келетін шақырыстар мен
тәуекелдер Өзбекстан ... ... ... ... ... ұйымының
басқа қатысушыларына қарағанда, соншалықты мәнді емес. «ТМД төрт ... ... ... ... ... ... ... және осы шекара
бойындағы қарулы күштерді қысқарту туралы Кеңестің принциптерінің ... ... ... Ташкент нақты өзіне ешқандай тікелей
міндеттемелер алмайды: Өзбекстан Қытаймен шкаралас ... Одан ... ... халықаралық келісімнен үлкен жеңілдікпен шығып кетуге болады, ... ... ... ... ұйымы сияқты ... ... ... ... береді: 1) өзінің регионалдық саясатын
белсендірілдіруге; 2) Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыздандырудың
ұжымдық процесінен бас ... ... алып ... 3) ... мен Қытай
мүдделері арасындағы оњтайландыруды жүзеге асыру ғана емес, сонымен қатар
региондағы ... мен ... ... ењ болмаса жанама ықпал ету және
бақылау.
Осылай, Өзбекстан «шанхай ... ... ... тек ... ... ... ... болды. Бұл үшін басты
кедергі болған форум форматы болды, ол осы кезге дейін ... ... ... ... қатысуын қарастырмаған еді жәнеде ... ... ... ... ... ... ... кеңейтуде, тәжірибе жүзінде, барлық оның
орталық-азиялық қатысушылары ... ... мен ... олардың өздерінің қауіпсіздігін Ресейменде Қытайменде сенімді
түйісусіз қамтамасыз ете алмауында. ... ... ... әсіресе
Қырғыстан мен Тәжікстан ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстанмен). Сондықтан олар Орталық
Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ол ... ... онда ... болжайды және онда қатысуы арқылы бір жағынан олардың
арасындағы ... ... ал ... ... ... ... мен ... басымдылығын теңестіреді».
Өзінің саммиттегі сөзінде Президент Н. А. Назарбаев атап айтты: «Шанхай
бестігі регионалдық тұрақтылық пен ... ... ... ... ол ... ... ... принциптермен шартталынды:
сенімділікпен, әскери ... ... ... ... күштердің қысқартылуымен, тењдікпен, бірізділікпен, ... ... ... қыркүйекте 2001ж. Алматыда Ынтымақтастықтың Шанхай ұйымының
қатысушы-мемлекеттер басшыларының бірінші кездесуі өтті, оның ... ... ... регионалдық экономикалық ынтымақтастықтың
негізгі мақсаттары мен ... ... және ... ... ... жасау процесін жіберу туралы Меморандум қабылданды.
Сонымен қатар, ШЫҰ қатысушы-мемлекеттерінің ... ... ... онда ... ... және ... ... регионалдық антитеррористік құрылымдар құруды тездету туралы
Шанхай конвенциясының қабылдануы туралы көрсетілді ... ... ... ... ... ... жаңаша қарауға мүмкіндік береді. Дегенмен, АҚШ-тағы
қайғы мен ... ... ... күн ... ... ... үшін премьер-министрлер жиналған басты сұрақ екінші ... ... ШЫҰ ... ... ... өзінің заңды бекітуін алды. Бұл
қадамды тарихи деп ... ... ... ол, қол ... үшін ... ... тар ... қорытындылап қоймай, сонымен қатар
Орталық Азияда міндеттері ... ... ... ... тыс ... жаңа ... ... пайда болғанын
айтады».
Қол қойылған меморандумдағы көңіл аударытын бірінші мәселе, қол қоюшы
мемлекеттердің ... ... мен ... ... ... бәрінің ішінен бұл ұйымның мүшесі болатын тек қана ... ... ... ақталады, өйткені, бір жағынан, дүниежүзілік
ынтымақтастықта қабылданған ережелер бойынша ойнай ... ... ... ... айтылады. Ал екінші жағынан – ШЫҰ ... ДСҰ ... ... ... білдірді.
Екіншіден, меморандумдағы экономикалық тақырыптың басымдылығына
қарамастан, онда геосаясаттық ... бар. ... ... «ШЫҰ ... ... ... және көп ... дамытуға кең және зор әлуетті толық ... ... ... ... ... және ... халықаралық экономикалық
тәртіпті орнатуға ықпал етеді». Дипломатиялық тілден қарапайым ... бұл ... ... ... бағыты бойынша қарсы
тұру жалғасады, және ... ... ... қалғысы» келмейді және «алтын
миллард» мемлекеттерінің гүлденуіне залалды әсер тигізбейді [54].
Үшіншіден, ШЫҰ ...... ... ... дамуының анықталған мақсаттары соншалықты кең және әр
алуан, шынындада осы ... ... мен ... ... жазықтыққа шығаруға мүмкіндік береді.
Ақырында, меморандумда сауда мен инвестиция үшін ... ... ... ... механизмдері қарастырылады; сыртқы экономикалық
қызмет үшін ... ... ШЫҰ ... министрлерінің
кездесулерінің механизмдерін қалыптастыру болжанады; ... ... ... осы ... ... ... декларация боып қалса (өкінішке
орай, мұндай тәжірибе Орталық Азия регионындағы мемлекеттерде бар), онда
Орталық ... ... кең ... ... ... ... қалыптасу процесінің басталуы туралы айтуға болады,
экономикадан бастап қауіпсіздіктің ... ... ... бұл ... ... екі ... бар. ... бұл, АҚШ-тың
қатысуынсыз және региондағы АҚШ үстемдігіне балама бола ... ... ... ... ... ... жаңа мүшелерді қабылдау үшін
ашық ынтымақтастықтың Шанхай ұйымы, қазірдің өзінде кеңеюге ... Оған кіру ... ... ... ... ... Түркменстан
және Индия сияқты елдер білдірді. Бұл бетбұрысты тек қана сәйкес құжаттың
болмауы кідіртуде - ынтымақтастықтың Шанхай ... ... Осы ... ... региондағы қазіргі бетбұрысты ескергенде, ШЫҰ жаңа мүшелердің
кіруін және оның ... ... ... күтуге болады.
Әрине сөзсіз, өткен саммит регионалдық қауіпсіздіктің проблемаларына
көңіл аудармай кете алмады. «Солтүстік альянс басшысы Ахмад Шах ... мен АҚШ ... ... ... ... ... одан әрі
шиеленістірді. Бұл жағдайдың шиеленісуі “алтылықты” ... және ... ... ... ... ... ... ең алдымен халықаралық терроризммен, діни экстремизммен, ұлттық
сепаратизммен, ұйымдастырылған қылмыспен, есірткі және ... ... ... ... көшіп-қону және т.б. мәселелерге
қатысты. Біріккен коммюникеде атап айтылды, «жақтар екіжақты ... ... ... шеңберіндеде, терроризммен, сепаратизммен
және экстремизммен біздің ... және ... ... бейбітшілікті
қамтамасыз ету үшін біріккен ... ... ... күшейту».
Дүниежүзілік саясат үшін екінші маңызды мәселе – 1972 ... ПРО ... ... ... ... АҚШ-тың халықаралық терроризмнен
ұлттық ПРО ұйымымен оқшаулануы, нәтиже бермегеніне ... ... ... ... мен ... сияқты, Біріккен коммюникеге қол қоюшылар тағыда
көрсетті, «1972 жылғы ПРО ... Шарт ... ... ... тұрақтылықтың маңызды тасы болып табылады» және ... ... ... үшін айтты.
Бүгінгі күні бүкіл күшті дүниежүзіндегі стратегиялық тұрақтылықтың
балансын қолдауға ықпал ететін, келісімді қайта ... ... ... бірінші қатарында тұратын жаңа қатерлерге қарсы әрекетті іздеу
жолдары ... ... ... ... ... ... ... болса, соншалықты мемлекетке қарсы күштер нығая түсетінін.
Және егер біз бүгін өзімізден, келіссөздер столына ... ... ... онда ... күні ... бүкіл әлемді басып алады [55].
Сонымен, «ШЫҰ айналған ... ... кең ... ... пен ... әртүрлі саладағы көп жақты ... ... ... ... ... ... Жаңа ... беделінің
артуы, оған деген басқа мемлекеттердің мүдделілігінің ... ... және ... ... ... ... келісімге
қол қойды, Қытаймен стратегиялық серіктестік туралы декларацияға қол ... ... пен ... ... ... ... қол қойды. Бұлардың
барлығын экономикалық ынтымақтастық байланыстырады. Қазақстан Қытай мен
Ресейдің сепаратистік және ... ... ... ... ... ... мен салатын күштерін толығымен қолдайды.
«Регионалдық қауіпсіздік туралы айтқанда, біз ұйымдастырылған қылмыс
пен есірткі ... ... діни ... ... сияқты
проблемалардың бар екеніне көңіл аудармай кете алмаймыз. Бұл қатермен
күрестегі ... ... және ... ... қажет».
Ауғанстандағы реттеу процесіне, онымен тікелей шекаралас мемлекеттер
ғана белсенді қатыспайды, ... ... ... ... ... ... қатыса алады. Барлық көңілді екі мәселенің блогіне шоғырландыру
керек. Біріншісі - ... ... ... Бұл ... ... ... ... заңсыз айналысымен күресу
бойынша жалпы шараларды әзірлеу жатады. Екіншісі – ... ... ... ... ... ... ... бекітуде бағасыз үлес
қосады. Әлем соғыс пен жанжалдардан шаршады. ... ... даму ... ... ... ... тұрақтылықты, қауіпсіздікті және
өзара сенімділікті ары ... ... ... ... өзара
әрекетімізгдің келешегіне оптимизммен қарауға барлық негіз бар».
Айтуға болады АӨСШК процесі және «Шанхай бестігінің» ... ... ... ... ететін өзара толықтырушы процестері
болып ... оның ... ... ... “Бестік” шеңберіндегі
заңдылықтар салдарында әскери-саясаттық жүйелер, оған басқада ... ... ... ... ... ... ХХІ ... Еуразиялық сыртқы саясаты әртараптандырылған
сипаттамалы және ... ... ... ... ... ... бағытталған.
3 Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі және болашағы
3.1 Қазіргі ... ... жаңа ... және оған ... ... ... ... бүкіләлемдік қоғамдастық үшін аса күрделі
кезең еді. Дүние жүзіндегі супердержавалардың бірі ... әлем ... ... жаңа ... ... болды; Еуропаны қоса ал­ғанда іс жүзінде
төрткүл дүниенің барлық өңірінде әскери-саяси жанжалдар саны арта ... ... тек ... пен Шығыстың арасында ғана емес, сондай-ақ
Солтүстік пен Оңтүстіктің арасында да ... ... Бұл ... барынша күшейіп, барлық елдерді бір-біріне экономикалық және
саяси тұрғыдан тәуелді ете түскен ... еді. ... ... ... ... ... ... және интеллектуалдық
ресурстардың, ақпараттардың еркін ... ... ... ... ... ... ... сияқты факторлармен ғана шектеліп
қалмайтынын көрсетті. Лаңкестік, діни экстремизм, есірткі мен қару-жарақтың
заңсыз айналымын қоса алғанда, жаңа қауіп-қатерлер ... ... ХХI ... ... «қой ... ... мамыражай тыныштықпен аттаған жоқ. ... ... теке ... ... ... түбі-тегі бір болса да мәмілеге
келе алмаған қос Корея.
Бейбіт ... тақ ... ... ... алғанын
байқамай қалған қырғыз ағайындар да тыншып үлгерген жоқ. ... ... ... ... ... ... арқылы түйткілдер
тарқатылуы тиіс еді. Бірақ ЕҚЫҰ-ның азиялық баламасына айналады деп ... ... ... ... оған ... ... ... көшіндегі тәжірибесі бізге қарағанда анағұрлым салмақты Түркия
елінің ... жас ұйым ... ... ... ... септігін
тигізеді деп үміттенеміз [56].
Сондай-ақ, соңғы жылдары Еуропалық Одақ пен Орталық Азия ... ... ... Бұл ... кәрі ... қажетті отын-
энергетикалық қорымен ғана емес, жерінің географиялық орналасуымен ... АҚШ, ... ... ... ... елдер аймаққа ықпал ... үшін ... ... Ал ... ... қауіпсіздік пен
тұрақтылықты қамтамасыз етуде айтарлықтай рөл ... ел ... ... Олай ... ... көршілердің проблемаларын халықаралық беделді
Ұйым төрінен көтеруге мүмкіндік алып отыр. Бірақ, бұл өте қиын ... ... ... ... ... ... ... және
есірткі саудасы аймақтағы елдердің барлығына тән ... ... ... де, ... төрағалық ету барысында аталған проблемалар
назардан тыс ... ... мол. ... ... ... тек
Орталық Азия елдеріне ғана емес, сонымен қатар, Еуропа ... ... ... де ... ... жеріндегі тұрақтылықты сақтауда әлі
де жағдай бір ретке келе қойған жоқ. Әлем жабылып оның ... ... ... ... үшін күресуде. Сонымен қатар, “ауғандық
есірткі” деген атауға ие болған ... ... ... ... ... “ақ өлім” Еуропа рыногына бүгінгіден де емін-еркін еніп кетуі мүмкін.
Қазірдің өзінде қаншама ... ... ... саудасы әлі де
бәсеңдер емес. Еліміз ... ... ... осы мәселеде де
жүйелілікті қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... бағдарламаны жүзеге асыруға
деген талпынысы байқалып отыр. Бұған Солтүстік ... мен Иран ... ... асыра бастауын жатқызуға болады. Ядролық
бағдарламаны бейбіт мақсатта ... ... ... ... ... елдер мұндай қауіпті қару террористердің қолына тиюі мүмкін ... Осы ... ... ... ... қарудан өз еркімен бас
тартқан ел ретінде әлемдік қауымдастық тарапынан тиісті деңгейде бағасын
алып келе ... да айта кету ... ... ... ... жаппай
қаруланудың алдын алуға құрылған көптеген халықаралық ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыру
өте актуалды мәселелердің бірі еді, қазірдеде сол күйінде қалуда. «Өте ірі
ядролық державалардың мұрагері болып бірнеше ... ... ... бұл дүниежүзілік қауымдастықта кәдімгідей ... ... ... жылдам жауап қажет болды: «ядролық штабта» жаңа
мүшелер пайда ... ма? ... ... ... кеңістігінде тағы бір ядролық
держава de facto болып қалған, біздің мемлекетімізге өте маңызды ... ... ... тарауы тәуелсіздік алған мемлекеттер алдына атомдық қару мен
құралдардың ... ... және ... ... ... ... ... олардың бөлімдерінің проблемасын
қалдырды.
«Биполярлық қарсы тұрудың аяқталуымен байланысты дүниежүзіндегі жағдай
айқындалмаған және анықталмаған күйде ... ... ... ... ... ... қалуда ма? Бұрынғы үлкен және кіші “ағалар” мен
“інілер”, әліде қанаты қатпаған жас ... ... ... ... беріспес жауларға айналмай ма? Орта мерзімді және ұзақ мерзімді
келешекте ... ... ... арасында өзара территориялық
кінәраттардың ... ... ... болмаспа екен? ... екі өте ... ... ... ... ... олардың
әрқайсысы Орталық Азияда көптеген ғасырға кеткен тарихы бар мемлекеттер»
[19, 36 б.].
Қазақстан тек қана ... ... ... және оны ... ... жері ... Біздің территориямызда орналасқан өзінің
қуаты бойынша қорқынышты әскери-техникалық потенциал тұтастай реттелген
индустрия еді, бір ... ... ... ... ... ССРО-ның
таралуымен Қазақстан толық әскери ядролық циклді жүзеге ... ... ... алып ... деп ... болады: сынауды, ядролық қаруды
жаңғыртуды және өндіруді.
«1991 ... ... ... бойынша, Қазақстан территориясында
жаппай жою қаруларының өте үлкен арсеналы жайғасты, оның ... ... ... ... ... мен континенттер аралық балластикалық
ракеталарға арналған 1216 ядролық боеголовокадан тұрды. ... ... ... ... ... ... және ең соңғы технологиялық, жаппай жою құралдары мен ядролық
зарядтарды жеткізулерден тұрды. Елдің әрбір шетінде бір-бірінен ... ... ... ... ... ... көп ... бомбалағыштардың авиациялық
базасы мен континент аралық ... ... ... қосу
қондырғылары орнатылған еді ».
Қазақстанның ядроляқ ... үш ... ... ... 1989-1991
жылдар – бұл кезең күшті ядроға қарсы көңіл ... ... ... ... ... және ... ядросыз аймаққа
айналдыру (Тәуелсіздік туралы декларация, 1990), ... ... ... 1991 ... этап 1991 жылдың аяғынан басталып 1993 ... ... ... жалғасты. Ол кезге Қазақстандағы билік басындағылардың ... ... ... қалу, қауіпсіздіктің жеткілікті ... ... ... ... және ең ... ... ядролық
мұрадан дивиденттерді максимал қолдану – экономикалық және ... ... мен оны ... ... ... ... ... сақтауды жақтаушылардың басты аргументі – біраз бұрын
ғана тәуелсіздік алған Қазақстанның өзінің егемендігін сақтауда ... ... ... ... Осыған байланысты, ядролық қарулы болу, олардың
ойынша, біздің жас республикамызды кез-келген жаудан қорғау құралы ... ... ... ... ... ... ... ол көрініс, тұман,
егер ядролық қарудан Қазақстанның шеккен зардабын еске алар ... ... жер ... ... бір ... ядролық сынақтардың
апокалипсистік салдарынан зардап шеккен жоқ. Біз өзіміздің халқымыз бен
жерімізді ядролық ... ... ... ... ... тек қана ... арсеналды өзінде қалдырудан Қазақстанның
гиганттық масштабта материалдық шығындалатынында ... ... ... Азия ... үшінде, ғалами қауіпсіздіктің барлық жүйесі үшінде
конструктивті геосаясаттық салдардыда болады» [19, 42 ... ... ... ... этап ДНЯО бекітуден кейін
қазақстан парламентімен 1993 жылдың желтоқсанында жүргізіліп 1995 ... ... Бұл ... АҚШ пен ... ... СНВ – 1
шарты бойынша міндеттемелерге сәкес МБР СС-18 және ... ... жою ... ... ... жылы 21 желтоқсанда Алматыда өткен ТМД мемлекеттерінің кездесуінде
Келісім қорытындыланды, онда ... ... ... және ... территорияларындағы ядролық стратегиялық потенциалға қатысты
белгілі бір ... ... ... ... бірі Қазақстанның Лиссабонның 1992 жылғы 23
мамырындағы ... ... ... оның ... ... ... ... мерзімдер ішінде ДНЯО-ға ядросыз мемлекет ретінде қосылуына
міндеттеме алды.
Бұл жағдайда Қазақстан саясаты барынша мүлтіксіз көрінді: ... ... ... ... ... ... ДНЯО-ға қосылғысы
келетінін және өзінің ядролық Инфрақұрылымын МАГАТЭ бақылауына қоятыны
туралы жариялады. ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
бұрынғы ССРО-ның стратегиялық қорғану жүйесінен шығуға дайын еместігі
туралы пікірлер ... ... ... ... ... ... мен
Украинаның, олар кеңестік ядролық шатыр астынан кеткеннен соң, өзінің
қауіпсіздіктеріне ... ... ... ... ... болады. Ары қарай
мәселелер келесідей қойылды: ... ... ... ... өзінің
қауіпсіздігіне Ресейден, АҚШ-тан, ҚХР-нан, Ұлыбританиядан және ... алуы ... ... ... ... ... ядролық саясатын тағыда бір
атомды державаның пайда болуымен ... ... онда ... статусының пайдасына сәйкес аргументтерді бізге беруі ... ең ... ... ... ... осы ... ресми
кепілдікті берумен бекіту.
Ақырында, біздің республикамыздың қауіпсіздігін сыртқы ядролық қатерден
және атомдық потенциалы бар мемлекеттер жағынан ... ... ... жүзінде қамтамасыз ететін, ядролық державалардың кепілдігін біз алдық»
[19, 125 б.].
Қазақстанның дипломатиялық оңтайлануы 1992 ... ... мен ... енді жоғары деңгейлерде ... ... ... ... ... сапары кезінде Қазақстанның өзінің
міндеттерін ... ... ... ... ... ... мақұлдауын
жеткізді, дегенмен осының артынша Мәскеуде Ресей мен ... ...... салада ынтымақтастықты жалғастыру
туралы шарттасты, ал баллистикалық ... ... ... ... Ресейдің “жалға алуы” ретінде көрсетілді.
Одан ары қарай бұл ... ... ... ... ... тұжырымдалды: «Қазақстан өз еркінен тыс ... ... оның ... бұл ... ешкім сұраған жоқ. Қазіргі кезеңде ол
ядролық қарудан ... ... ... ... СНВ – 1 бойынша Шартпен
қарастырылған қысқартуда, жеті жылдың ... ... ... біріккен
қарулы күштерінің мүшесі болып қалуда және осыдан ... ... ... ... Достастығын құрған республикалар 1991 жылдың 21
желтоқсанында қол қойылған, Алматы декларациясында келесідей жазу қалдырды:
«Халықаралық стратегиялық ... пен ... ... ... ...... күштерді біріктіріп басқару және ядролық
қаруды ... ... ... қалады; қатысушы жақтар ядросыз және
бейтарап мемлекет статусына жетудегі бір бірінің ... ... ... қарулар орналасқан Беларусь Республикасына,
Қазақстан Республикасына, Ресей Федерациясына және ... ... қол ... ... қаруға қатысты біріккен шаралар ... және одан ... ... ... ... ... ... туралы, бірдей бақылау және ядролық ... ... ... қол жетті, ядролық қарулар мен ядролық технологияларды
таратпау туралы, СНВ – 1 ... ... ... ... және бекіту туралы
міндеттемелер кірді.
Батыстық және ... ... ... және ... саласындағы
мамандар осы аядағы Қазақстанның саясаттағы қадамдарын өте ұқыпты бақылап
отырды. «РЭНД ... ... қару ... ... ... ... ... және үш ықтималды ... олар ... осы ... шешу ... ... Ол ... келетін қатердің деңгейін анықтау арқылы шықты және әрбір
жағдайда осы проблеманы ... үш ... ... ... белгіленді.
Бірінші, АҚШ-тың беталысына толығымен сәйкес, СНВ – 1 және СНВ – 2 ... ... ... ... – республика территориясынан барлық
ядролық қарудың алып ... мен оның ... ... ... ... кейін түзілген, айқын емес жағдайды көрсетеді және Ресей мен
Қазақстан ... ... ... ... ... мен бақылауды
қарастырады. Үшінші жол – Қазақстан территориясында стратегиялық ядролық
қарудың сақталуы, бірақ ... ... ... статусымен және Мәскеудің
толық бақылауымен» [57].
Қазақстанға ... ... оның ... ... ... ... жас мемлекетті Орталық Азияда өтіп ... ... ... ... ... ... ... және
әскери күштерін күшейту және ... ... ... шекаралық
тайталастардың, сепаратистік қозғалыстардың жандануы, ұлттық тоғысу және
діни соғыстардың қатері. ... ... ... ... ... ... бөлікті (Қазақстандағы СС-18) ... ... ... жою енді ... тұрғыдан ары қарай
тұрақсызданудың ... ... ... туғызды. Бұл шешім ССРО-ның
тұсындағы кезеңде құрылған Азиядағы Ресейдің қорғанысының барлық жүйесінің
бұзылуымен жүретін, оның қауіпсіздігін ... ... ... кейбір эксперттер келесідей
қорытындыларға келді: «Қазақстан өзінің солтүстіктегі ... ... одақ ... және ... территориясында 1987-1993
жылдардағы кеңестік-америкалық келісімдерге түспейтін ядролық қарудың
кластарын орналастыруды ... ... ... ... ұмтылады.
Бұл моноблокты МБР-дің жаңа класы болуы мүмкін, ол МБР–дің РГЧ ретінде
тұрақсыздандырады, бірақ ... ... ... ... сөзсіз,
Қазақстан ядросыз мемлекет болып ... еді, ал бұл ... ... ... құқығы, стратегиялық жағдайы жақсаратын және саясаттық
салмағы артатын, ... ... ... ... Қазақстан өзінің территориясында шетелдік әскери ресейлік
базалардың ... ... ... ... ... еді, ... толығымен өз бетінше саясатты жүргізе алар
еді, оның ... ... ... ... құқықты субъектісі және
таратпау туралы Шарттың қатысушысы ретінде ... ... ... ... болсақ, оның ядролық мәселелерде алатын орыны 1993
жылы нақты көрініске ие бола ... Жаз ... ... ... – Семей” қозғалысымен ұйымдастырылған ядроға қарсы конгресс өтті.
Соңғы конгресс ... ... оның ... ... ... -
Синьцзяндағы (Шығыс Түркістан) Лобнор ядролық полигонды жабу туралы – ҚХР
мен Қазақстан ... ... ... және үкімет аралық
қатынастарда өзінің орынын тапты. ... ... ... ... туралы және Қытайдың мораторияға қосылуы туралы мәселелерді ... ... ... ... ... Венадағы штаб-пәтерінде Қазақстан
осы ұйымға қабылданды. Бұл, таяу келешекте ... ... ... МАГАТЭ-нің кепілдігіне кіретінін көрсетеді, яғни атомдық
агенттік жағынан есептеу, ақпараттану және бақылану ... ... ... ... ... ДНЯО-ны бекітті. Соған
байланысты, ... ... ... ... ... ... қаруды
таратпау туралы және ДНЯО-ға ядросыз мемлекет ... ... ... ... ... ... өткізді.
«Ядролық қаруды таратпау туралы Шарттың мүшесі болу – бұл, ... ... ... ... ең ... ... ... ДНЯО
қазір ширек ғасыр халықаралық құқықтың нормасы және жалпылай қарусыздану
мен таратпау процесіндегі ұжымдық күштің ... ... ... ... ... держава құқығында таратпау туралы ... кіру ... ... ... ... ... ... процесі 1995 жылдың сәуір ... ... ең ... ... ... соң ... Осы жылы 31
ядролық заряд, Семей полигонының шахтасында кеңестік ... ... ... ... ... ... ... өзінің арнайы
үндеуінде президент Н. Назарбаев бұл ... ... ... ... ... деп атады [58].
Бұл акт Қазақстан тарихындағы тұтас дәуірдің ... ... ол ... ... ... ... ... стратегиялық ядролық
қарудың орналасуы және ССРО – ның ... ... үшін ... ... ... ... режимін бекітуге барынша ықпал ету мақсатында,
одан бас тарту шарты ретінде Қазақстан екі ... ... алға ... ... ... өзі үшін ... ... қамтамасыздану
және СНВ – 1 шартына қатысу. ... ... ... ... ... ... ... қаруды таратпаудың «ошақтарының» бірі
ретінде статусты өзінде қалдыру тілегін білдірді. CНВ – 1 ... алу ... ... ... тең ... ... бірі ретінде 1992
жылдың мамыр айында біздің еліміз Лиссабон хаттамасының қатысушы – елдері
арасынан бірінші болып ... ... ... және ядролық қаруды
таратпау туралы Шартқа қосылды».
Ядролық проблеманың ішкі ... жағы ... ... ... ... ... байланысты, бірақ, қазақстандық саясатты
шолушының бірі ... ... ... ... ... ... бірақ
барлығыда бейбітшілікті қолдайды және барлығыда ядролық жарылысқа қарсы».
Барлық саяси ұйымдар ядролық қаруды сынықтан ... ...... ... ... ядроға қарсы қозғалыстың белсенді мүшелігіне
өтуде, дегенмен Қазақстандық партиялар мен ... ... ... қаруды
бөлшектеу механизміне, оларды жою тәртібіне, ядролық қаруды бақылау мен
ядролық боеголовкалардан ... ... ... ... ... ... көзқарастары әртүрлі.
Барлық партиялар мен қозғалыстар Қазақстанның ... ... 1993 ... 13 ... ... қаруды таратпау туралы
Шартты қолдады және «Невада» қозғалысының мақсатын – ... ... және оны ... ... ... жою – ... [59].
1995 жылдан соң Қазақстанның ядролық ... ... ... ... ... даму ... Қазақстанға}· ядролық
проблемалар бойынша саясаттық шешімдер сырттан зорлап міндеттелетін, ... ... ... ... және ... басты проблемалар бойынша
өзінің жайғасымын қалыптастыру стадиясына өтті, бірінші кезекте – ... ... ... ... ... ... өзінің жеке
жайғасымын белсендірілдіру үшін 1993 ... ... ДНЯО ... маңызға ие болды, ол республиканың барлық ядролық проблемалар бойынша
өзінің саяси бағытын жүргізуге заңды негіз берді. Бұл ... және ... ... өзге ... проблематиканың ... және ... ... қарастырды.
Батыспен кеңескеннен соң Қазақстан 1995 жылдың сәуірінде ДНЯО-ны
мерзімсіз ұзартуды толық қолдайтыны ... ... 1995 ... ... ... ... Нью – ... шолу референциясы барысында ... оның ... ... ... берді. Осылай, Қазақстанның
бұл актісі ядролық таратпау жолындағы логикалық қадам болды, бұл ... ... ... ... ... соң ... державалардың басшаларымен ұзақ жеке кеңестер алғаннан соң
және келіссөздер жүргізгеннен соң, біз ... ... ... ... ... ... меморандумға қол қойдық, ол
меморандумға өте ірі ядролық ...... ... Штаттар және
Ұлыбритания қол қойды».
1994 жылдың 28 наурызында Ресеймен ... ... қол ... ... ... ... территориясындағы барлық стратегиялық басып алу
қарулары Ресей Федерациясына берілді. Осы кезеңнен бастап ... ... ... және ... ... жауапкершілігі мен міндеті Ресейге
жүктелді. Осылай, ядролық қаруды ... МБР мен оның ... ... төрт жақ ... ... АҚШ, ... және Жапония.
«1994 жылғы желтоқсандағы Будапешт саммитінде ОБСЕ АҚШ, ... және ... ... қол қойды, онда ядроға ... ... ... осы ... ... ... ... елімізге
қауіпсіздік кепілдігі берілді, осындай кепілдіктерді Қазақстанға басқа
ядролық державаларда ...... және ... ... ... ... ... ортақ принциптеріне өз үлесін қоса
отырып, Қазақстан жетекшілері республикаға ... ... ... жүзеге асырудағы тиімді бастама беталысын қамтамасыз етті»
[60].
Сонымен, Қазақстан бейбітшілік ... ... ... ... ... өзінің дайындығын мақұлдады, қалыптасқан дүниежүзілік
тәртіптің және ... ... ... ... ... ... ... Президент Н.Ә.
Назарбаев жалғыз сенімді шешім ... – ол ... ... бас тарту,
бұл біздің елімізге ... ... ... ... ... және ... ... сенімнің үлкен
несиесін қамтамасыз ... ... ... ... тек қана ... ... ... біз
бірден дүниежүзінің стратегиялық державаларының бестігіне кіретін едік және
басымдылығымызды көрсетіп, ... ... ... өзіміздің өлімдік атомдық
арсеналымызды таныту үшін тағдырларды шешушілерге ... ... ... ... ішкі және сыртқы жағдайлар осындай «ядролық»
жолмен ... ... ете ... Ал ... ... он жылдай уақыт өткен
кезде, мен өзіміздің сол тарихи маңызды шешімімізді дұрыс қабылдағанымызға
көз жеткіземін».
3.2 Аймақтық ... ... ... ... болып жатқан жаһандық өзгерістер қауіпсіздік мәселесіне ... ... ғана емес ... геосаяси мүдделер қақтығысы жағынан
да өзгеше қарауына себебші болды. ... Азия ... ... ... ... ... аймақтың келешегі мемлекеттердің
халықаралық еңбек бөлініс ... ... ... ... ... ... Бұл әрине, қауіпсіздік және тұрақтылық қамтамасыз
етілген жағдайдың көрінісі ғана болмақ. Қазіргі таңда қауіпсіздіктің ... ... ... Бір ... ... ... ... тікелей қауіп жоқ, дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азия
мемлекеттерінің жағдайына әсерін тигізбей қоймайды.
Орталық Азияның қауіпсіздік, тұрақтылық деңгейі келесідей беталыстарды
және қатерлерді ... ... ... Билік пен қоғам арасындағы едәуір ... ... ... ... ... ... байланыстардың жоқтығы;
- Конструктивті оппозицияның жоқтығы, партиялық жүйенің аморфтығы
әлеуметтік мәселелерді реттеудегі әсердің ... ... ... ... билік институттарының тұрақсыздығы, бюрократиялық
аппараттың өсуі ... ... ... кері ... ... ... ... пайда болуы;
- Әлеуметтік мәселелердің көбеюіне байланысты агрессиялық, маргиналды
топтадың көбеюі;
- ... ... ... ... жақындығы;
- Аймақтың қорғаныс деңгейінің жеткіліксіздігі;
- Идеологиялық қатерлер;
- Экономикалық қатерлер;
- Экологиялық қатерлер;
- Сыртқы фактордың ... ... ... қатері.
Орталық Азия мемлекеттердің қауіпсіздік ... ... ... ... мүмкін беталыстарды алдын алу саясаты кейде уақытылы
болмайды. Бұл жәйт саясаттың эффективтілігі жөнінде ойландыратыны сөзсіз.
Орталық Азияның қауіпсіздік ... ... ... ... ... функционалды байланысын екерген жөн. Белгілі бір мүдделердің
бір-бірімен уақытша сәйкес келуі шартты ұжымдық ... ... үшін ... ... Азия ... мемлекеттері ішінара
аймақтық деңгейде тұрақтылық күйін сақтау дәрежесі айтарлықтай жоғары ... ... ... экономикалық, әскери тұрақтылық сыртқы факторға
байланысты екендігі жөнінде қорытынды жасауға болады. Атап ... ... ... ... ... акторладың аймаққа қатысты
мүдделеріне және геосаяи стратегияларының жүзеге асырылу ... ... ... ... Демек, аймаққа қатысты қызығушылық білдіріп отырған
мүдделі сыртқы акторлардың саяси ұстанымдарын ... ... ... отыр [61].
Ресей: ОрталықАзия Ресей Федерациясының мүдделері шоғырланған аймағына
жатады. Геосаяси, экономикалық және әскери мүдделер контекстінде ресейлік
саясатының басты ... ... ... негізеледі:
- Орталық Азияны Ресейдің оңтүстіктегі шекараларының қауіпсіздігін
қамтамасыз ететін буфер ретінде қарастырады;
- Мұнай факторы және ... ... ... ... үшін ... ... жанжалдар пайда болған жағдайда күш ресурсын шоғырлану
сәйкесінше шара ... ... ... ... ... ... көлік байланыс жолдарын бақылауын қамтамасыз
етуіндегі сыртқы саяси экономикалық маңызға ... ... ... ... геосаяси ықпал етуін сақтап қалу, АҚШ, Қытай
секілді ойыншылардың әсерін болдырмау;
- ... Азия ... ... байланысын, интеграциялық
процестердің аясын кеңейту.
2001 жылы 11 ... ... ... ... ... жағдайдың
өзгергеннен, сондай-ақ жаңа әскери-саяси жағдайдың қалыптасуы Ресейдің
аймақтағы позициясына соққы ... ... ... аймақтағы жалғыз
әскери-саяси ықпалға ие мемлекет мәртебесінен ... АҚШ ... ... ... кеңейтуде. Ол Ресейдің Орталық Азияға қатысты сыртқы
саяси бағдарын едәуір ... ... ... ... ... ... бұл процестің бастамасы екені анық. Оған
Ресей барынша өзінің ... ... ... ... ... ... әскери базалардың Орталық Азияда Ауғаныстанда тұрақтылық ... ... ... ... еске ... болатын. Грузиядағы
режимнің ауысуына септігін тигізген ... ... ... ... орын алу ... Ресейді алаңдатты. Екіншіден, Орталық Азиядағы
АҚШ тек экономикалық күш қана емес қауіпсіздік кепілдігін қамтамасыз ... ие болу үшін ұпай ... ... ... ... Баку-Тбилиси-
Джейхан салуына қызығушылық білдіріп отырғаннан АҚШ-тың барынша аймақтан
Ресейді алыстату ниеті байқалады. Бесландағы ... ... ... Азияның және Кавказдың маңызы Ресей үшін ... ... ... ... кім екенін анықталғанын айтты. Ол «қырғи қабақ соғыс»
кезіндегі Кеңес Одағына қарсы ... топ ... ... ... ... ... ... әлсіреуіне ықпалдасқаны жөнінде ашық айтты
[62].
Қытай: ОрталықАзияға қатысты ... ... ... ... ... ... ... Республикасы болып табылады. Қытай өзінің сыртқы
саясатын жүргізу барысында әдеттегі бұл мемлекетке тән ... ... ... ... әрекеттерді Қытай келесідей ұлттық мүдделер
бағыттарымен байланыстырады:
- Батыстағы тынымсыз ... ... ... ... ... басым Тайваньнан және батыс ... ... және ... ... ... бар. ... ... кеткен мемлекеттердің тарапынан әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге қатысты Қытай 1990 жылдары «ашық есік
саясатын» ... ... Осы ... арқылы батыста орналасқан ең ... ... ... ... Бұл ... жүзеге асуы
Синьцзяньда ұлттық сепаратистік беталыстар өрлеуіне бөгет болып ... ... ... ... ... ... отыр. Сондықтан Орталық
Азия мемлекеттерінің батыстағы провинцияларымен ... ... ... ... табылады;
- Қытайдың мұнай және газ көздерінің мөлшерінде ... ... ... ... көрсеткіштері бойынша Қытайға қазіргі
энергетика көздерінде қажеттеліктері 2010 жылға 5-6 есе ... ... ... ... Азия ... мен ... негізгі көзі деп қарастырылуы
түсінікті. Өйткені, Орталық Азия Таяу Шығыс және Батыс Сібір ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан Қытай аз
шығын кететіндей және ... ... ... ... ... ... экономикалық әріптестікті тереңдетуі көрініс табады;
- ТМД-мен Еуропа нарықтарына шығу үшін көлік коридорын қалыптастыру
маңызды. Осыдан ... ... ... қор ... ретінде ғана қарастыра
қоймай, оны маңызды тасымал жолы ретінде қарастыратынын байқауға болады;
- Қытай ... ... ... ... ... ... позициясын
иеленіп алған АҚШ-қа тежеуіш болғандығын көздейді.
Соңғы жылдары ... ... және ... ... күшейіп аймақтағы
жағдайдың өрбу бағытына әсер ете ... ... ... ... 11 ... кейінгі оқиғадан Орталық ... ... ... ... ... ... бағдары Қытайды стратегиялық
тұйыққа тіреп, көптеген мәселелерге себебші болды. Вашингтонның саясаты мен
Орталық Азиядағы АҚШ-тың әскери ... ... ... ... ... ... болып отыр. Біріншіден, ол шетел мемлекеттердің
Синьцзяньға жақындығы ұлттық қауіпсіздік пен ... ... ... ... ... ... аймақта нығаюының нәтижесі
Қытайдың батыс аумаққа қатысты жоспарын ... ... ... ... ... ... ... Азияның ресурстары аса маңызды рөль
атқарып, ал ... ... ... ... ... ... ... монополия жасау бағыты Қытай үшін қиын мәселеге ... ... ... ... Қытайдың энергетикалық қауіпсізігіне зиян
келтіретіні анық. Демек, 11 қыркүйектен кейінгі жағдай Қытай үшін екі ... ... ... ... секілді құбылыстармен күресу жағдайында
СУАР-дағы сепаратистік қозғалыстарды қолдайтын талибтер ... ... ... мен ... аймағында АҚШ-тың әскери базалары пайда
болды. Айтылған ... ... ... мен ... Ракетаға Қарсы Қорғаныс
(РҚҚ), мәселесі бойынша шиеленіс туындауы мүмкін [63].
Ресейге РҚҚ аса күшті қатер ... ал ... ... елдер АҚШ-қа шынайы зиян тигізетіндей стратегиялық ... ... жоқ ... оның ... ... ... ... саясаты деп біледі. Осыған қарағанда ҚХР-мен АҚШ арасындағы
қарым-қатынас қайшылыққа тіреліп, мәселе оңай ... ... ... ... ... ретінде әріптестікке бейім болып, Орталық Азиядағы позицияларын
нығайтуын жалғастырады деп қорытынды жасауға болады.
АҚШ: Орталық Азия аймағында саясатын жүргізуге мүдделі ... ... ... ... АҚШ. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін АҚШ-тың
аймақтағы позициясы күшейе ... ... ... ... ... білдіріп
отырған қызығушылықтың себебтерінің бірі Ресей мен ... ... ... ... ... стратегиялық орналасуы болып табылады.
Осы орайда, АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты ... ... ... ... ... мүдделерге байланысты болып отыр:
- Аймақта өз құзіретін ... ... ... ... ... табылады. Ол жаһан көшбасшылықты қамтамасыз ететін шарттардың бірі
екені анық;
- ... ... ... ... ... ... ... саясатын жүргізуіне мүмкіндік керек. АҚШ-тың энергетикалық
саясаттың негізгі мәні оның араб ... ... ... ... болашақта қор және маршрут мәселесін шешу;
- Орталық Азия ... ... және ... ... алшақтау және АҚШ-тың Иранға әсер етуші рычагын нығайту;
- Орталық ... өз ... ... ... ... және ... секілді
ойыншылардың аймақта доминантты рөльге ие болуына ... ... АҚШ ... өсінде» орналасқан мемлекеттердегі басымды позициясы
үшін аймақты резерв базалары ретінде пайдалынуы мүмкін;
- Орталық Азия ... АҚШ ... ... ... ... геосаясатының басты бағдары «үлкен геосаяси ойынға» Ресей, Қытай
және Иран секілді ... ... ... ... ... мен ... ... Азия аймағынан өзінің экономикалық және ... ... ... ... аймағында энергоресурстарын бақылауына алу
ниеттері жоқ емес. Қазіргі таңда АҚШ үшін ... ... ... ... ... президенттік мандатқа екінші рет ие болуы Парсы шығанағындағы
елдермен қақтығыс бағыты сақталынатынына көз жеткізеді. Бұл ... ... ... ... ... тигізеді. Сәйкесінше өзінің экономикасына
тиетін ауыр салдардан сақтану үшін АҚШ ... ... ... ... балама жолды қалыптастыру қажет. Демек, АҚШ
әлемдік хұзіретті сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... ... алу ... зор. Ол акцияны демократия туын
жамылуымен жүргізілуі ... Оны ... ... барысында кететін шығындарды
Каспий ресурстарын бақылау ... ... алуы ... ... коридорды» тұрақсыздану көзделіп, аймақта әлеуметтік-саяси
жағдайын қиындатып, басқарушы ... ... ... ... ... ... ... қажетті өкілдер келуі көрініс табуы
мүмкін [64].
Бұл нұсқаның кейбір ... ... ... ... Осы орайда
Г. Киссинджердің АҚШ Азиядағы саяси ойыншылар ... ... әрі ... ... ... ... стратегиясы болу керек екендігі еске түседі.
Орта Азия мемлекеттеріне ... ... ... аймақтағы адам құқықтарының
сақталмауы, авторитарлы режимдерді сыбайлас жемқорлықты ... ... ... ... ... ... ... құралдар арқылы айтқанын
істетуі әбден мүмкін. Мұндай құралдың қолданылуы экономикалық қиындықтарға
тап болған Өзбекістанда орын алуы мүмкін. ... 2002 жылы ... ... ... ... ... «әскери қосымша көмек көрсетілу
туралы» АҚШ заң ... Бұл ... ... ... тек адам құқықтарының
сақталу аясындағы позитивті нышандар байқалынған жағдайда ғана ... ... Бұл заң ... ғана ... ... Қазақстанға қатысы бар
екендігін атап кеткен жөн.
Жоғарыдағы жағдайды ескеретін болсақ, Орталық Азия мүдделі ойыншылар
арасында амалдау ... ... ... ... деген қорытындыға
келуге болады. Аймақтың мемлекеттері ... ... ... қиын ... ... ... ... өрбиді. Осыған орай,
аймақтың халықаралық деңгейде субъектілігін көтеруге қатысты мәселелерді
шешу үшін келесідей қадамдар ... ... ... ... ... жасау, экономика, саясатта
жүйелік реформалардың жүзеге асырылу қажет;
- Ашық демократиялық, саяси жүйелерді қалыптастырып, жұмыс ... ... ... құрылымдарға интеграция жасау;
- Терроризм, экстремизм, есірткі бизнесі, ... ... ... ... ... қарсы шараларды белсенді түрде ұйымдастыру;
- Орталық Азия аймағындағы барлық ресейлік және американдық әскери
базаларын жабу;
- АҚШ, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас
жүргізу стратегиясын қалыптастырып, жүзеге асыру [65].
- ... ... ... ... Азия үшін мүдделер балансы
қалыптасқаны маңызды. Сыртқы акторладың аймақтағы ықпал, әлемдік ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Сондықтан
аймақтағы жеке ұлттық мүдделер контекстінде сыртқы акторларға қатысты көп
уақытылы стратегияларын қалыптастыру, ... ... ... ... қажет. Орталық Азия мемлекеттерінің болашақта жаһан
әлемдегі даму динамикасы ... ... ... ... ... ... ... көрініс тауып, жүзеге асырылу процесіне тікелей
байланысты болмақ [42, 36 б.].
Қауіпсіздік зерттеудің маңызды аспектілердің бірі ... ... ... ... ... бұл белгілі бір аймақ немесе мемлекет
мүдделерінің қорғаныстағы күйі. Геосаяси ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір аймақ сегменті
болып табылатын жеке бір мемлекеттің қауіпсіздігін аймақтың қауіпсіздігінен
тыс қарастыру ... ... ... ... ... ... аймақта орналасқан мемлекеттің қауіпсіздігі мен ... ... ... ... ... ... аймақтағы геосаяси
баланс қамтамасыз ету болып табылады. Қауіпсіздік пен ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ... қауіпсіздіктің
құрамдас бөлігі болып табылатын саяси қауіпсіздік арқылы көрініс ... ... ... ішкі ... төтеп беру мүмкіндіктері тікелей
демократияның даму деңгейіне байланысты. Саяси жүйенің қатерлерге ... ... ... ... ... еніп, даму
қарқындылығын анықтаушы ... ... ... ... ... күйреп, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жаңадан қалыптасқан геосаясат
контекстінде әлемдік күштер балансы, жаһанданумен бірге келген ... ... ... кеңістіктегі Орталық Азия мемлекеттерінің дамуын
айқындаушы жаңа ... ... ... ... демократизация
процесін жүзеге асыру мәселесі туды. Өтпелі кезең ... ... ... ... үшін ... ... институттардың пайда болып
қана қоймай, қоғам дамуын жеделдетуші құрал ретінде көпфункционалды қызмет
атқаруы маңызды болып табылатын құбылыс.
Демократияға өту ... ... ... ... авторитарлы
жүйенің институттары мен принциптерін жоюшы құбылыс ретінде ғана емес,
демократия белгілері деп танылған элементтердің ... ... ... ... ... қайтарып, өміршеңдігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылуы қажет. Демократияға өту әдістері түрлі эволюционды көпке
созылмалы, ... ... ... ... созылмалы болуы
мүмкін. Демократияның кейбір формальді белгілердің ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, әлемдік
қоғамдастықтың көзінде және ішкі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... билік легитимдігіне жету үшін
қолданатын құрал болуы әбден мүмкін. Демократияның формальді ... ... ... ... ... ... демократизацияны
жеделдететін немесе тежейтін көптеген факторлардың ... ... ... Демократия институттары қоғамда бар көптеген
мүдделерді айқындауымен бірге, саяси ... ... ... және ... ... ... ... мемлекеттің қауіпсіздігі
мен тұрақтылығы шеңберінде ұтымды механизмер арқылы қамтамасыз етуіне
бағытталған ... ... ... ... Азия ... ... едәуір өзгерістерге ұшыраған іспетті көрінеді. Дегенімен, билік
вертикалі демократиялық механизмге тән әдіспен «төменнен жоғарыға» ... ... ... ... ... Барлық деңгейге енгізілген
демократиялық сайлау ережелері билік өкілеттіліктерін өзгерткені шамалы.
Сонымен қатар, сайлаудың демократиялық мағынаға тән ашық ... ... ... ... ... ... ... орай, қазіргі
сайлау жүйесіне өзгерістер енгізуін ... ... ... бір ... құбылысын аймақтағы қазіргі билік өкілдерін қолдап жатқан мүдделер
топтарының ... ... ... ... ... ... экономикалық және саяси позицияларын нығайту жолында билікке жаңа
бір өкілдің келіп, барша экономикалық және саяси ресурс базасына ... ... ... ... үшін ... екені түсінікті.
Орталық Азиядағы мемлекеттердегі мүдделер ... ... ... ... ... топтарының әрекеттері мен олардың
арасындағы баланс секілді ... алыс ... ... ... ... биліктің бір орталықта концентрациясын болдырмайтын
бағытты ұстанып, билік узурпациясын ... ... ... ... ... ... ретінде азаматтардың саяси мәдениеті де
үлкен рөльге ие. Өйткені, демократиялық инститтуттарды саналы түрде қолдау
жоқ жерде ... ... өзі ... ... ... ... ... институттардың құрылыс мазмұнынан алшақтай алмауы
мүмкін.Орталық Азиядағы демократиялық ... ... ... бірі ... Республикасы болып табылады.
Орталық Азиядағы саяси және экономикалық жағынан батыстық ... ... ... бір ... еді. ... мен ... ... түсіп, Қырғызстан басшылығы реформалаудың монетаристтік моделін
енгізу жолына көшті. 1993 жылдан 1996 ... ... ТМД ... ішінен
Қырғызстан ең көп несие алып отырған ... ... ... 1996 жылы
Халықаралық Валюта Фонды көмекті ұлғайту әрекетінен Қырғызстанға ұлттық
валюта ... ... ... ... ... Қырғызстанға қолдау ретінде
жыл сайын 100 млн. доллар бөліп отырған. 1993 жылы АҚШ ... ... ... сапарында мемлекеттегі қайта құруларға
позитивті баға бере отырып, экс-президент Акаевқа нарықтық ... ... ... ... ... қалыптасуына себебкер болды [67].
Батыс Қырғызстанды демократиялық қайта құрулар жөнінен үлгі ретінде
көрсетпек еді. Сол кезден бастап республиканы ... мен ... деп атай ... ... принциптері мен құндылықтарын жоғары
қойғандығы жөнінде ... ... ... ... ... унитарлы, демократиялық, құқықты, зайырлы негіздегі
мемлекет болып табылады». Адам және азамат ... ... ... қатарлы әлемдік үлгілерге сай ... ... адам мен ... ... ... мен қамтамасыз етілу
мәселесін зерттей келе репрезентативті сауал жүргізілген. ... ... ... ... ... бар демократизация
процесі жүріп жатқандықтың көрсеткіші болды. Конституциялық адам құқықтары
қоғамдық өмірдің үлгісіне айналуы ... ... 32,7% ... ... ... ... және ... құқықтары сақталынбайды деп
есептесе, 36,8% биліктің ... ... ... ... ... 23% сөз еркіндігіне кепілдік жоқ деп біледі. Сайлау ... ... ... ... ... тудыратыны
түсінікті [68].
Экс-президент А.Акаевпен өкілді оргондарды тағайындағандығы электорат
тарапынан наразылық тудырған ... еді. Сот ... ... азаматтар 49,3%. Бұл азаматтардың ... сот ... ... ... ... ал сыбайлас жемқорлық мемлекет жүйесінде
үдемелі процестің бірі. Сот билігі демократия институттардың бірі болып
саналатын ... ... шара ... ... ... ... ... істерге тәуелсіз тергеу жүргізгендігіне наразы болғандар сот тарапынан
жауапкершілікке тартылуы көптеген БАҚ-тардың жабылуына ... ... 1990 ... ... сыртқы қарыз 1,5 млрд доллар ... ... ... ... оның ... ... ғана емес,
сонымен қатар ішкі саяси мәселелерді шешуіне шетел кеңесшілердің араласуына
әкеліп соқтырды [69].
Ақырында шетел эксперттері республикада реформалар ... ... ... ... қорытынды жасап, жекешелендіруді жеделдетуін талап етті.
Осы процесс барысында заңсыздық кеңінен етек алғандығынан ... ... ... ... ұсыныс жасап, нәтижесінде парламент
таратылуы республикада саяси ... ... ... Дегенімен,
мемлекетте басталған реформалармен қатар экономикадағы негативті өзгерістер
байқалына басталды. Төлем қабілеттіліктің ... ... ... ... материалды және қаржы ресурстардың жоқтығы, несиелік
дебиторлық қарыздың өсуі секілді ... ... ... ... шайқата бастады. Қоғамда айқын мүліктік белгі ... ... ... ... ... ... ... әл-ауқат
көрсеткіші 97% кедейшілік деңгейінен төмен еді [70] .
Ал 2000 жылы А.Акаев Қырғызстанда жүргізілген реформалардың нәтижесі
ойдағыдай ... ... ... реформалар енгізу моделін
жергілікті ерекшеліктерді ескермей енгізуі ішкі ... ... ... ... ... ... клан өкілдердің қолында билік шоғырлану процесі
қарқынды жүрді. А. Акаев қолдаушылары Қырғызстанның экономикалық блок,
президент ... ... ... және негізгі бизнес саласында
едәуір ... ие ... Бұл ... ... оңтүстіктегілер тарапынан
наразылық тудырды. Бұл фактор ішкі саяси жағдайды әрқашан қиындатып отырды.
Басқарушы ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылды. 1990 жылдардың ортасында мемлекеттің оңтүстігінде тәуелсіз
оңтүстік қырғыз мемлекет құру мүмкіндігі жөнінде ... ... ... ... ... ... ... губернаторы
Бекмамамт Осмонов болды. 1997 жылғы оның кенет өлімі бұл беталыстарды
тоқтатты. Элитаралық ... ... ішкі ... ... ... ... Қырғызстанда болған революция және биліктің ауысу
процесі дәлел. А. ... ... ... ... ... ықпалды билік
ауысуына катализатор болған сыртқы фактор болып табылатындығын мәлімдеді.
Оның айтуынша, елдегі оппозициялық топ «National ... ... ... House» ... ... ... ... барынша қолдауға
ие болды. Басқа топтың билікке келуі ... құру ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
саласында позитивті өзгерістер орын ... ... ... ... Азаматтардың саяси партияларға қатысты сенімсіздік көрсеткіші 53,7%
болғаны олардың көбісінде нақты бағдарлама жоқтығымен әрі ... ... ... ... ... нақты алгоритмі жоқтығымен
түсіндіреді. Халықтың көпшілігі ... ... ... орай бірін бірінен ажыратуы қиындыққа соғу көрсеткіштері
олардың уәделері мен ... ... ... толық көздері
жеткендігін мәлімдейді. Саяси партиялар жалпы халықтың мүддесін ... ... жеке бір ... ... ... ... үшін ... процесі көрініс тапты. ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып, не үшін шайқасып жатқандығын өздері әлі
дұрыс түсіне қойған жоқ деп ... ... ... ... және ... ... ... жүйелік
тоқырау түгіл, әлеуметтік-экономикалық мәселелелрді шеше ... ... ... ... саяси партия емес, жедел түрде
антиакаевтік негізде ұйымасқан топ ... Осы ... ... ... ... бөлініс, сыбайлас жемқорлық, есірткі ... ... ... қатар, келешекте Қырғызстанның қоршаған ортадан
түскен импульстерге ... ... ... ... ... тұрақтылық
сақталуы және демократия даму ... ... өтуі ... ... ... билік мәселесінің ерекшелігі оның авторитарлы қырларының
анық байқалуы болфп табылады. Андижанда ресми ақпарат бойынша ... ... ... ... атты ... топпен ұйымдастырған
болған 2005 жылы 13-14 мамыр күні орын ... ... ... ... ... бірі болды. Акромисттердің ұйымдастырған
әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... арқылы басылды. Бұл сәйкесінше ресейлік БАҚ ... ... ... ... ... тұлға жоқ сынды ... ... ... ... ... ... ие ... стагнация сынды
құбылыстар анық байқалынуда. Мемлекеттің суверинитетін қорғаушысы ретінде
басшылық ОБСЕ, ЕО және АҚШ-тың мемлекет хатшысы К. Райс ... ... ... ... бас тартты. Каримовтын мәлімдеуінше,
Өзбекстандағы кез-келген потенциалды революция ... ... ... Бұл, ... АҚШ ... және ... департамент тарапынан
алаңдатушылық тудырып, Өзбекстандағы демократиялық даму процесін қатты
сынға алуына ... ... ... ... соғысы аяқталғаннан кейінгі халықаралық
қатынастар мен әлемдік ... ... жаңа ... пен көпполярлық
жүйені қалыптастыруда Шанхай ынтымақтастық ұйымының ... зор ... ... ... деп ... ... ... ынтымақтастық ұйымының
негізін салушы мемлекеттердің әр қайсысы осы қадамға барғанда ... ішкі ... ... ... ... бұл ұйым оған ... ... мүдделеріне толықтай жауап береді.
Қазақстан-Қытай, Ресей-Қытай шекаралалық проблемалары мен шекара
маңындағы ... ... ету ... ... ... ... бұл ұйым ... таңда тек әскери-қауіпсіздік саласында ғана
емес, сонымен қатар сауда-экономикалық, мәдени-рухани, экологиялық, ғылым-
білім, технология, транспорт және ... ... ... ... ... ынтымақтастықтың дамуын жеделдеу үстінде. Яғни, бастапқы
кезде әскери ... ... ... ... өте келе универсалды сипаттағы
ұйымға айналды.
2002 жылдың 4 маусымында Алматыда ... – нің ... ... өзінің
жұмысын бастады, онда мақсатқа жетудің нақты қадамы болып табылатын –
регионның тұрақты ... ... ету – ... ... ... әрекеттер туралы Алматылық Акті мен Мәлімдеме қабылданды. Бұл
жұмыстағы Азия мен ... ірі ...... ... және ... ... ... ролін атай келіп, төрағалық
жасаушы азиялық континентте қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... бірінші саммитінде Президент Нұрсұлтан Назарбаевпен ... ... бірі ... ... ... ... табылды.
Барлық азиялық елдер, ғалами жауыздық ретінде терроризмге шешімді ... ... ... – деп атап өтті ... «Осы ... барлық
мемлекеттермен, бұл қауіпке тиімді қарсы тұру үшін ... ... ... ... келісілген саясатты өндіру қажеттігі
пісіп жетілді. Халықаралық терроризмді қиып тастауға барлық ... ... ... және ой мен ... ... ... керек»,- деп қорытындылады Н.Назарбаев.
Соңғы күндердің ең басты ... бірі 2002 ... ... ... ... өткен Ұжымдық қауіпсіздік Кеңесінің мерейлі сессиясы
болды, онда, ... ... ... салдарларынан Шарт
механизмдерінің жаңа болмыстарға бой үйретуін талап ... ... ... ... ... ... қажеттігі туралы шешім
қабылданды. Біздің еліміздің Президенті Н.А. Назарбаев, пресс-конференцияда
сөз сөйлеп, ҰҚШҰ ... ... төну ... қолдануға болатын
сақтандыру полисі ретінде өте жоғары бағалады. «Бүгін біз өте маңызды шешім
қабылдадық, – деп ... ... ......... мен ... ... баға бойынша сатып алуға ... ...... ... ... ... қабылдадық. Кадрларды
дайындаудағы ынтымақтастық туралы ... ... ... одан ... Назарбаев шарттың ескірген ережелерін қайта қарауды қолдады, жәнеде
оны халықаралық ұйымға түрлендіруге ықылас қосты. ... ... ... ... мен тұрақтануына барлық қажеттілікті жасайтынын және
Ұжымдық ... ... Шарт ... жаңа ... өте кең ... ... ... кепілдігі болатынына сенімділік
танытты.
Ұлттық қауіпсіздік концепцияларын жүзеге асыру ... ... ішкі ... ... ... ... ... көңіл бөлінуі керек. Көңіл аударуды ... ... бір ... ... ішкі ... ... ... байланыста болуы, атап
айтсақ – Этностар ... ... ... және ... Осыған байланысты ... ... ... іс – ... оның ... ... ... барлық құрылымның тиімді өзара әрекеттесуін қамтамасыз
ету қабілеттілігінің шешуші маңызы болады.
Осының барлығы қазіргі ... ... ... ... ... жүйесін талдау қаншалықты саяси актуалды және
тәжірибе жүзінде маңызды ... ... ... ... ... процестері регионалдық қауіпсіздік пен ұжымдықты қамтамасыз етуде
жаңа дүниежүзілік тәртіп шегін әкімшілікпен ұсынып ... ... ... құқық дүниежүзіндегі тұрақтылықты сақтаудың негізгі
механизмдері ... ... ... дүние ыдырап Кеңес Одағы тарих ... ... ... ... ... үстемдігін орнатуға барынша ұмтылып
жатқан Америка Құрама ... ... ... ... мен ... мультиполярлы дүниені қалыптастыру
әрекеттеріне үлкен тосқауыл қоюда. ... ... ... ... мүше ... мен ... өзі аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мен бейбітішілік орнатуда, әртүрлі ... ... ... ... жол ... ... ... талибан режимін жою және
Орталық Азиядағы ислам террористерімен, экстремистерінің ... ... ... біршама қамтамасыз етуі Шанхай ынтымақтастық
ұйымының қызметінің ... ... және де ... ... ... ... ... кейін аймақта осындай жағдайдың
қалыптасуына қарамастан Шанхай ынтамақтастық ұйымы өңірдегі ... ... ... мен ... ... ... жолында ерекше
қызмет ету үстінде. Бұл үрдіс заман талабына сай ... ... ... ... қол ... бері іс ... халықаралық және аймақтық деңгейдегі әртүрлі ұйымдарға мүше болды.
Бұл жағдай оның ... ... ... бағытты ұстанатындығымен
түсіндіруге болады. Ал Қазақстанның алдымен Шанхай бестігінің, ... ... ... ... ... етуі оның Еуразиялық
кеңістіктегі өркениеттер мен ... ... ... ... ... ... ... жаңа қауіпсіздік жүйесі мен
тұрақтылықты ... аса зор ... ... болады.
Қазақстанның” мұндай ұмтылыстары жаһандану процесінің шапшаң жүруімен,
сонымен бірге интеграция үрдістерінің ... де ... ... ынтымақтастық ұйымының рөлі мен әлеуеті зор. Бұл ұйымның зор
болашағы бар. Ол құрылғаннан ... көп ... ... ... ... мен
Үндістан секілді ірі ядролық державалардың, сонымен қатар Моңғолияның ұйым
қатарына мүше ... ... ... ... ... ... ... күресу жағдайында тұрған
әлемдік қауымдастық бірте-бірте ұлы державалар арасындағы қатынастардың
шиеленісуінің жаңа арнасына ... ... ... ... ... мен
Қытай, Орталық Азия елдері саналатын Шанхай ынтымақтастық ... ... және ... деңгейдегі ұйымның маңызы мен өзектілігі бірден
арта түседі. Бұл ұйымға Азияның басқа да мемлекеттері де мүше ... ... ... ... ... ... ... территориялық көлемі
бойынша да, онда тұрып жатқан халықтардың саны ... да ... ұйым ... табылады. Мұның өзі әлемдік деңгейде маңызды фактор
болып есептеледі.
Осы бағытта Шанхай ынтымақтастық ұйымының беделі арта ... ... ... мүше болуға ынталы мемлекеттердің саны арта беруі анық. Егер бұл
процесс жүзеге аса ... онда тек ... ... ... ... ... ... шеңбері ғана кеңейіп қоймайды, сондай-ақ ол ... ... ... ... деңгейдегі қуатты ұйымған айналуы ғажап емес.
Шанхай ынтымақтастық ұйымы екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі, әсіресе
қырғи-қабақ ... ... ... кеңістіктегі тек мемлекеттердің
ғана емес, сонымен ... жер ... ... пен ... ... жалпы адамзаттың прогресске жетуіне аса мүдделі өркениеттер мен
халықтардың өз еріктерімен бір ... ... ... ... ... көрінісі, жалғасы. Жалпы алғанда, аймақтық
және әлемдік деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... бөлігі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и возрождения
евразийской цивилизации. - М.: ... ... ... М. Казахстан в современных ... ... ... Политология.- Алматы: КИСИ при Президенте РК.
Информационно-аналитический центр «Континент», 1999.
3. Назарбаев НА. На пороге XXI ... - ... ... ... Назарбаев Н.А. В потоке истории. - Алматы: ... ... ... Н. ... и ... процессы //Безопасность,
дипломатия и международное ... ... ... ... ... 18-19 ... 2009 г. / Дипломатическая Академия
Евразийского государственного ... ... Л.Н. ... Под ред. ... ... ... 2009.
6. Назарбаев Н.А. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение
благосостояния всех ... ... ... страны народу
Казахстана // вечерний Ал маты. - 1997. – 13 окт.
7. ... Е., ... М., ... С. К ... ... ... // ... сообщество. - 2010. - № 4.
8. Бакаев А., ... ... в ... ... // ... № 3.
9. Договор о коллективной безопасности между странами СНГ. Ташкент, 15
мая 1992 года. В газ. Казахстанская правда. - 1992. - 19 ... ... ... ... О национальной безопасности Республики
Казахстан. - Алматы, 26 июня ... ... К.Х. ... ... Казахстана // Континент. - 2009. № 9.
12. Махин В. Сегодня – саммит СВМДА. ... в ... ... – 2010.-4 ... ... Г.А. Казахстанско-российские отношения в эпоху перемен.
1991-2001. — М.: Реал-Пресс, 2001.
14. ... А. ... и ... в ... ... и международное право: ... ... ... ... 18-19 ннваря 2009г. /
Дипломатическая Академия ... ... ... ... Гумилева. Под ред. Λ. Жолдасбскова. -Астана: ФинЭк, 2009.
15. Соглашение между Республикой ... ... ... ... ... ... и КНР об ... в военной области в районе границы. Шанхай, 26 апреля 1996 ... ... Сб. ... по ... ... Т.1.. / Под ред. ... ... Алматы: САК, 1998.
16. Декларация о ... ... ... сотрудничества.
Шанхай. 15 июня 2001 г. В кн.; ... ... ... Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. ... ... Р. ... ... ... - далее без
остановки? Континент. - 2010. - 4-17 ... ... К.Л. ... ... ШОС // ... 2010. - 26 ... Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана: Елорда, 2005.
20. Выступление Президента Н. А. ... на 47-й ... ... ООН (10.92) // ... ... 1992. - №4. - ... Договор между Республикой Казахстан и Российской Федерацией ... ... ... 28 марта 1994 года. В кн.: Сб. ... ... ... Т.1. / Под ред. ... К.К. - Алматы: САК, 1998.
- С. 312-320.
22. Договор между СССР и США о сокращении и ... ... ... Москва, 31 июля 1991 года. В кн.: Сб. документов
по международному праву. Т.1. / Под ред. ... К.К. ... САК, 1998. ... ... ... между Республикой Казахстан, Кыргызской республикой,
Республикой Таджикистан и ... ... о ... ... ... с ... ... и религиозным экстремизмом,
транснациональной организованной ... и ... ... и безопасности сторон. Ташкент, 21 апреля 2000 ... В ... ... ... ... Сб. документов и материалов.
- Астана: Елорда, 2001. - С. 384- 396.
24. ... о ... ... оружия от 1 июля 1968 года. В
кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. ... ... САК, 1998. - С. ... ... ... ... о мире, безопасности
и нераспространении. Вашингтон, 20 марта 1995 года. В кн.: Сб. ... ... ... Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК, ... С. 295-297.
26. Казахстанско-российские отношения. 1991-1995 годы. /Сборник
документов и материалов. ... ред. ... ... Т.А. - ... - ... ... Меморандум о гарантиях безопасности в ... с ... ... к Договору о нераспространении ядерного оружия.
Будапешт, декабрь 1994 года. В кн.: Сб. документов по ... ... / Под ред. ... К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. ... ... о ... ... ... о ... от 15 мая 1992 года и его адаптации к ... ... ... 24 мая 2000 ... В кн.: Сб. ... ... праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - ... САК, 1998. ... ... ... во имя ... Рамочный документ. Брюссель, 27 мая 1994
года. В кн.: Сб. документе по ... ... 1.1. Под ... К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 300- 303.
30. Протокол к ... ... СССР и США о ... и ... ... ... ... 23 мая 1992 года. В
кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. Под ред. ... ... САК, 1998. - С. 257- ... Решение Совета коллективной безопасности о Коллективных силах
быстрого развертывания ... ... ... ... 25 мая 2001 г. В кн.: Национальная безопасность:
итоги десятилетия. Сб. документов и ... - ... ... 2001.
-С.419-421. 10. Решение об участии государств-участников СНГ в Договоре
между СССР и США о ... ... ... дальности и меньшей дальности.
Бишкек. 9 октября 1992 ... В кн.. Сб. ... по ... ... / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 263.
32 Соглашение между ... ... и ... о ... в ... с ... о нераспространении ядерного оружия. Алматы.
20 июля 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... Соглашение между Республикой ... и США ... ... ... ... межконтинентальных баллистических
ракет, ликвидации последствий аварийных ситуаций и ... ... ... ... 13 ... 1993 года. В кн.: Сб.
документов по международному праву. / Под ред. Токаева К.К. - ... ... - С. ... ... ... ... ... Казахстан и
Правительством Российской Федерации по ... ... ... на ... ядерном полигоне до его закрытия. Москва, 28
марта 1994 гола. В кн.: Сб. документов по ... ... Т.1. ... ... К.К. - ... САК, 998. - С. ... Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой и
Республикой Узбекистан об ... и ... ... ... под эгидой ООН. Жамбыл, 15 декабря 1995 года. В
кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. ... К.К. ... САК, 1998. - С.3 10-3 ... ... ... ... Казахстан. Кыргызской Республикой.
Российской Федерацией. Республикой Таджикистан и КНР о взаимном сокращении
вооруженных сил в ... ... ... 24 ... 1997 года. В кн.: Сб.
документов по ... ... Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... 1998. - С.277-283.
37. Соглашение между Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой,
Республикой Таджикистан и Республикой ... о ... ... ... СНГ. ... 9 ... 1992 года. В
кн.. Сб. документов по ... ... Т.1. / Под ред. ... К.К.
-Алматы: САК, 1998. - С. 314-316.
38. Соглашение между ... ... ... ... Российской Федерации о сотрудничестве в процессе сокращения
стратегических наступательных вооружений, расположенных на ... ... ... 14 декабря 1994 года. В кн.: Сб. документов
по международному праву. Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК, ... ... ... между Правительством Республики Казахстан ... ... о ... в ... ... подлежащего
сокращению в Республике Казахстан ядерного оружия и создании комитета по
сотрудничеству в этих ... ... I 1 ... 1994 ... В кн.: ... по международному праву. T.1. / 11од ред. Токаева К.К. - Алматы:
САК, 1998.-С. 286-290.
40. Соглашение ... ... ... Казахстан,
Правительством Кыргызской Республики и ... ... ... о ... ... Алматы, 8 июля 1994 года. В
кн.. Сб. документов по международному праву. T.1. / Под ред. ... К.К. ... САК, 1998. - С. ... ... о совместных мерах в отношении ядерного оружия. ... ... 1991 года ... В кн.: Сб. ... по ... ... Под ред. ... К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 259-260.
42. ... о ... ... консультативной комиссии по
вопросам разоружения. Бишкек, 9 октября 1992 года. В кн.: Сб. документов по
международному ... Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. ... ... Совета глав государств-участников Содружества
Независимых Государств о ... ... и ... ... Минск, 30
декабря 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному ... Т.І. ... ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... Шанхайская Конвенция о ... с ... ... ... Шанхай, 15 июня 2001 года. В кн.. ... ... ... Сб. ... и материалов. - Астана: Елорда, 2001. ... 446- ... Proposal for a Council Decision ... the ... by ... of a Cooperation Agreement between the European Atomic Energy
Community and the Republic of Kazakhstan in the Field of Nuclear ... ... ... Б.К. ... Казахстан и Шанхайская организация
сотрудничества в контексте региональной ... // ... ... ... 2009, N 2. сс. ... ... Б. ... Казахстан и ШОС: формирование механизмов
безопасности и сотрудничества. / ШОС: становление и ... ... ред., ... и ... Алматы, ИМЭП, 2015.
48. Султанов Б. Казахстан и США – ... шаги ... по ... ... в регионе. / Сотрудничество
стран Центральной Азии и США по ... ... в ... ... ... Под ред., ... и Дж.Меннути.
А.,2005.
49. Лаумулин М. Центральная Азия и Запад: новые геополитические реалии.
// Казахстан в ... ... 2004, N 2. сс. ... ... Л. ... и ... аспекты миграционных
прцессов: центральноазиатский контекст. // Казахстан в ... 2004, N 2. сс. ... ... В. ... ... Азии и ... роль ШОС.
/ ШОС: становление и перспективы развития. Под ред., ... ... ... ... 2005.
52. Каукенов А. Экономическая ситуация в КНР. // Казахстан в глобальных
процессах. 2004, N 2. сс. ... ... А. ... ... ШОС в новых геополитических
реалиях ... ... / ШОС: ... и ... ... ... М.Ашимбаева и Г.Чуфрина. Алматы, ИМЭП, 2005.
54. Сыроежкин К. Мятежная ... // ... 2009, N ... ... К. ... рубежи ШОС. // Континент. 2010, N 18.
57. Сергиенко В. Выбор приоритетов. // Континент. 2010, N ... ... Р. ... И. ... силы ... ... ... 2010, N 2.
59. Ашимбаев М. Современная геополитическая ситуация в Центральной Азии
в контексте интересов мировых и ... ... / ... стран
Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы
международной конференции. Под ред., ... и ... ... ... С.М. ... ... возраждение и его особенности (на
примере Афганистана, Ирана и Турции). / Ислам и политика (взаимодействие
ислама и ... в ... ... и ... ... на ... и ... Азии). Отв., ред., В.Я. Белокреницки и А.З. Егорин. М.,2001.
61. Босин Ю.В. Роль и соотношение исламского и ... ... ... ... / Ислам и политика ... ... ... в ... Ближнего и Среднего Востока, на Кавказе и в Центральной
Азии). Отв., ред., В.Я. ... и А.З. ... ... Бжезинский Зб. Великая шахматная доска. Господство Америки и его
геостратегические императивы. М., 1999.
63. Зиглер Ч. Стратегия США в ... Азии и ... ... // МЭ и МО, N 4, ... ... Р. ... отношения США, Китая и России и выводы по
Центральной ... / ... ... ... Азии и США по
обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции.
Под ред., ... и ... ... Хилл Ф. ... комплексного подхода к безопасности в
Центральной Азии. / Сотрудничество стран Центральной Азии и США ... ... в ... ... международной конференции.
Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. А.,2005.
66. Чжен Кун Фу. Геополитика Казахстана между ... и ... Чжао ... Проблемы политики Китая в Центральной Азий. //
Казахстан в ... ... 2009, N 2. сс. ... Чжао ... ... ... на роль США по ... безопасности в
Центральной Азии. / Сотрудничество ... ... Азии и США ... ... в ... Материалы международной конференции.
Под ред., М.Ашимбаева и Дж.Меннути. ... Ван ... Кто ... ... ... в ... ... Континент. 2010, N 10.
70. Тоқаев Қ.К. Беласу. Сыртқы саяси очерктер. Алматы, ... ... Қ.К. ... ... ... Алматы, 2002.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 99 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 – 2009 жылдарға арналған бағдарламасы80 бет
«Алматы экстертиза» ЖШС жағдайында өнім сапасын талдау66 бет
Айналдырғыш электржетегін модерлендіру және құру74 бет
Африка Бірлігі Ұйымы11 бет
Еңбекті қорғаудың түсінігі және қағидалары60 бет
Октябрьск мұнай кен орны89 бет
Орталық Азия аймағындағы қауіпсіздік мәселелері24 бет
ОҚО Төлеби ауданына қарасты «Алмалы» шаруа қожалығының 450 га көкөніс дақылдары алқабын суғару жүйесінің жобасы20 бет
Халықаралық қатынастардағы аймақтық қауіпсіздік мәселелеріндегі орта шығыс103 бет
Эвакуациялық шараларды жүргізу. Эвакуация және бытыраңқы орналастыруды қамтамасыз ету. Шұғыл эвакуация жүргізу.6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь