Сөйлем және оған тән басты белгілер

1. Сөйлем және оған тән басты белгілер
2. Сөйлемнің түрлері
3. Сөйлем мен байымдау
Сөйлем - ең басты тілдік единицалардың бірі. Ол өзімен сырттай ұқсас тілдік баска құбылыстардан ең алдымен коммуникативті қызметі, яғни шындық болмыстың әйтеуір бір бөлшегі жайында хабар беру қызметі жағынан ажыратылады. Демек, сөйлем - толық коммуникативті қызметі бар синтаксистік единица.
Сөз тіркесінде номинативті қызмет болса, сөйлемде хабарлау қызметі бар. Сөйлем тілдегі құрылымдық үлгілер бойынша жасалады. Ол үлгілер шексіз емес, оларды санап айтуға да, талдап сйпаттауға да болады. Сөйлем - құрылымдық үлгісі бар синтаксистік единица. Сөйлемнің құрылымдық үлгісі басқа синтаксистік конструкциялардан, мысалы, сөз тіркесінен өзгеше болады. Сөйлемнің құрылымдық үлгісі оның (сөйлемнің) дербес единица ретінде, атап айтқанда, сөйлеудің дербестігі бар бөл-шегі ретінде қызмет атқаруына мүмкіндік береді. Тілдік единица ретіндегі сөйлемге сөйлеуде дербес қолданылуға мүмкіндік беретін құрылымдық үлгі - бастауыш-баяндауыштык құрылымдық үлгі. Бастауыш - баяндауыштық құрылым - синтаксистік басқа конструкцияларға емес, сөйлемге тән құрылым. Ал сөйлем болса, ол, жоғарыда аталып өткендей - толық коммуникативті касиетімеи, яғни бірдеме жайында хабар беру қызметімен, сипатталатын синтаксистік единица.
1. Қ.Аханов «Тіл білімінің негіздері». Алматы «Санат», 2003.
2. Б.Қалиұлы «Тіл біліміне кіріспе» Алматы «Дарын», 2003.
        
        ЖОСПАР
1. Сөйлем және оған тән басты белгілер
2. Сөйлемнің ... ... мен ... ЖӘНЕ ОҒАН ТӘН ... ... - ең ... ... единицалардың бірі. Ол өзімен сырттай ұқсас
тілдік баска құбылыстардан ең ... ... ... яғни ... ... бір ... жайында хабар беру ... ... ... сөйлем - толық коммуникативті қызметі бар ... ... ... қызмет болса, сөйлемде хабарлау қызметі
бар. Сөйлем тілдегі құрылымдық үлгілер ... ... Ол ... ... ... санап айтуға да, талдап сйпаттауға да болады. Сөйлем -
құрылымдық үлгісі бар ... ... ... құрылымдық үлгісі
басқа синтаксистік конструкциялардан, мысалы, сөз тіркесінен өзгеше болады.
Сөйлемнің құрылымдық үлгісі оның ... ... ... ... ... сөйлеудің дербестігі бар бөл-шегі ретінде қызмет атқаруына
мүмкіндік ... ... ... ... ... сөйлеуде дербес
қолданылуға мүмкіндік беретін құрылымдық үлгі - ... ... ... - ... ... - ... басқа
конструкцияларға емес, сөйлемге тән құрылым. Ал сөйлем болса, ол, жоғарыда
аталып өткендей - толық коммуникативті касиетімеи, яғни ... ... беру ... ... ... ... орыс ... тілінің грамматикасында» синтаксистік ... мен ... ... ... ... ... шақ ... біріншіден, сөйлемнің өзінің ... ... ... үлгілерімен, сөйлемнің тұрлаулы мүшесін
жасайтын негізгі етістіктермен, ... ... ... ... ... ендірілетін быть деген көмекші етістікпен беріледі Мысалы,
орыс тілінде (1) Сын работает. (2) Ночь ... (3) ... ... ... ... түрінде синтаксистік осы шақты білдіреді. Синтаксистік осы
шақ бірінші сөйлемде онын ... ... оның ... ... ... енетін етістік сөзбен ... ... ... де - етісттік сөздің катынасынсыз, сөйлемнің өзінің қүрылымдык үл-
псшен берілген. Аталған сөйлемдердің синтаксистік шақтар боиынша ... ... орыс ... мынадай формалары жасалады: осы ... ... Ночь ... ... ... ... Сын работал. Ночь была темна.
Была тиши-нй; келер шақта: Сын будет работать. Ночь ... ... ... ... ... (Сын работает) синтаксистік шақтарды мағыналары
баяндауышты жасайтын негізгі етістіктің әр түрлі ... ... ... сонғы екі сөйлемде (Ночь темна. Тишина) синтаксистік осы
шақтың мағынасы - ... ... ... ... синтаксистік
өткен шақ пен келер шақтың мағыналары шақтық мағынаның ... ... быть ... ... ... ... ... құрамына
ендірілуі арқылы берілген. Синтаксистік шақ категориясы қандай тәсілдермен
жасалса, синтаксистік рай ... да, ... ... ... ... Синтаксистік рай категориясының жасалуына бүған қоса
синтаксистік демеуліктердің де ... ... «Жай ... дегеніміз - хабарлаудың дербес синтаксистік
единицасы, оның грамматикалық мағынасы - ... те, ... ... ... мен ... ... ... грамматикалық
тәсілдердің жүйесін қамтып иеленген ең кіші құрылымдық үлгі.
Сөйлем ... деп ... ... ... деп аталатын қызметімен және бастауыш-баяндауыштық деп
аталатын құрылымдық үлгісімен сипатталады да, осы ... ... ... әр ... ... (высказывания) ажыратылады.
Әр түрлі тілдердің синтаксисін зерттеушілер коммуникативті ... ... үшін ... деп ... пен баяндауыш туралы ұғымдар - логика-семан-іикалық ұғымдар
емес, ... ... ... ... «сөйлемнің тұрлаусыз
мүшелері» дегендер сөйлем құрамынан емес, сөз ... ... мен ... кұрамынан мүшеленіп шығады. Осы түрғыдан
келгенде, тіл ... ... ... ... ... ... ... емес, мүшелердің мүшелері, атап ... ... ... ... ... бар. ... бұл мәселе әлі де ... ... ... ... Бұл ... ... сөйлемнің қүрылымдык үлгісі,
анығырақ айтканда, бастауыш-баяндауыштық құрылымы жайында болып отыр.
Сөйлемге тән ... бірі - ... ... ... ... ... ... - сөйлемнің органикалык элементі.
Субъективтік-модальдық мағына сөйлеушінің нені ... ... ... арқылы жеткізе білу. Ондай мағыналар құрал-тәсілдер арқылы беріледі.
Сондай құрал-тәсілдердің бірі - ... ... әр ... мағыналарды білдіретін тәсіл ретінде қолданылады.
Мысалы, лепті интонациямен айтылған ... ... ... экспрессивті
мағыналарды білдіреді. Интонация ... ... ... ... ... сұрақпен айтылатын сөйлемдер жасалады да, олар әр түрлі
эмоцияны білдіреді.
Сөздердің орын тәртібі де ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін. Мұндайда сөздердін орын тәртібі
тәсіліне интонация тәсілі келіп ұш-тасйды. Мысалы: Тарт қолыңды Вьетнамнан!
Тапқан ... ... ... ... ол ... Келтірілген сөйлемдердің
субъективті-модальдык мағыналары баяндауыштардың қалыпты орны өзгеріп,
олардык ... ... ... (бұл - ... орын ... тәсілі)
және онымен көтеріңкі (лепті) антонация тәсілінін ұштасуы арқылы берілген.
Субъективті-модальдііқ мағыналарды білдірудің бір тәсілі - ... ... ... ... ... күшейту, бірнеше рет Ісайталау
тәрізді және т. б. мағыналарды ... ... ... ... болмады. Көре-көре көсем боларсың, сөйлей-сөйлей шешен боларсың
(мақал). Кемпір-семпірлер де жиналған екен. (Ғ. ... ... ... ... таранып, Болмақшы еді мәз-мейрам (Абай). ... оны осы ... эрең ... ... еді (Ғ. Мүсірепов).
Қосарлану субъективті-модальдық мағыналарды білдіруде ... ... жиі ... Бұл ... орыс ... де бар. ... Кругом
леса-леса. Пошумят-пошумят и успокоятся. Никогда не видел такого ... ... ... собрался.
Тілтілде әр түрлі субъективті-модальдық мағыналарды білдіретін арнаулы
конструкциялар, атап айтқанда, сөйлемдсрдің ... ... ... ... ... құрылу үлгілері бар. Мысалы: Сөзі сөз емесі Сұлуы сұлу
екен! Нет-кен адам екенін түсінбейміні ... орыс ... ... ... ... мысал ретінде мынандай сөйлемдер келті-рілген: Что ... Так и ... ему! ... ... - не ... ... — не
спектакль.
Сөйлемде алуан түрлі субъективті-модальдық мағыналарды білдіру үшін
сөздерге демеуліктер тіркесе қолданылады немесе сөйлем ... ... ... Бәйгеге қосқан аты ат-ақ екен! Қайта келер есікті
қатты серіппе, жарқык-ау! Жетілсең де, ... де, ... күні бір ... Зәрі ... ... ... Абай ... кінәлапты-мыс (М. Әуезов)
Япыр-ай, ғажап екен бұнысы,- деді Балқаш (С. ... Уай, ... - ... ... - төсегің ғойі Дән ризамын, ағайын (М. Әуезов).
Сонымен, сөйлем жайында айтылғандарды жинақтай келгенде, ... ... ... ... - ... ... яғни шындык болмыстың бір
бөлшегі ... ... ... ... ... единица.
2. Сөздің де, сөз тіркесінің де қызметі - номинативті кызмет
болса сөйлемнің кызметі - ... ... ... ... үлгісі - бастауыш-баяндауыштық үлгі.
Бастауыш-баяндауыштық құрылым – ... ... ... ... ғана тән құрылым.
4. Сөйлемге тән белгілердің бірі - интонация. Сөйлем тілдік басқа
құбылыстардан интонациялық белгісі жағынан да ажыратылады.
5. Сөйлем ... ... ... ... ... рай ... және осы ... білдіретін
кұралдардық жүііесімен сипатталады.
6. Предикативтілік - әрбір сөйлемге тән басты белгі. ... ... ... ... ... Сөйлемде объективті-модальдық мағынадан басқа субъективті-
модальдылық мағына да болады. Субъективті-модальдық ... ... мен ... ... мен ... сену ... және т. б. осылар ... ... ... мағыка алуан түрлі құрал-тәсілдер, атап
айтқанда, интонация тәсілі, қосарлану ... ... ... және т. б. ... ... беріледі.
СӨЙЛЕМНІҢ ТҮРЛЕРІ
Тіл білімінде сөйлемдер әр түрлі түрғыдан қарастырылады да, ... ... ... ... жасалады.
Хабардың (сообщение) мақсатына қарай сөйлемдер екітопқа бөлінеді: оның
бірі - хабарлы сөйлемдер, екіншісі - сұраулы ... ... ... түрі ... (немесе жазушы) мен тыңдаушының (немесе оқушының) өзара
бір-бірімен хабар алысуы үшін жұмсалады. ... ... ... ... отырған адамның) ииформациясын тывдаушыға (кабылдаушыға) білдіру ... ... ... ... ... ... қара ... бөлмек. (Абай.) Жолаушылар Ақшоқыдан шыққанда, Корық бойында тек
шұбартқан нөпір, қалың мал ... ... ... үй, ... ... еді. (М. ... ... бірдеменің жайынан хабар (информация) алу ... ... ... ... қызметі жағынан басқа бір хабардын
келіп тууын ... ... ... болып саналады. Хабарлы ... ... ... ... ... ... сұрау есімдіктері не
сұраулык демеуліктер -енгізілсе, сұраулы ... ... ... ... ... аяулы жері бола ма. Жеткен жерің осы ма? Қара суыр
секілді, ініңді бері ... ... кері ... деп пе едің? (М. Әуезов)
Бұл кім болдьі екен?.
Сөйлемдер өзін құрастырушы ... ... ... жай сөйлем және құрмалас сөйлем болып екі ... ... Жай ... ... ... жасалса, яғни жай сөйлемді құрастырушы
сыңарлар сөздер мен сөз ... ... ... ... жай ... ... бар ... жасалады. Жай сөйлем мен құрмалас ... тән ... ... ... жай ... ... мәселеге келейік.
Жай сөйлемнің құрылымдық үлгісі жайында жоғарыда айтылды. Жай
сөйлемнің ... ... ... яғни оны ... ... ... - бел-гілі бір сөз формалары. Сөйлемнің
кұрылымдық үлгісін ... ... ... сөз ... ... немесе бас мүшелері деп аталады. Жай ... екі ... ... бар: оның бірі - екі ... ... үлгі
(двухсоставные схемы), екіншісі - бір құрамды үлгі ... ... ... ... ... үлгісі екі бас мүшеден қүралса, бір
қүрамды сөйлемнің құрылымдык үлгісі бір ғана бас ... ... ... мүше бір ... де, екі ... де болуы мүмкін.
Құрмалас сөйлемнің жай сөйлемге ұқсас жақтары да, одан айырым жақтары
да бар. ... ... де, жай ... ... ... ... хабар
берудшін қолданылатын сиитак-систік конструкция болып саналады. ... ... ... ... және ... ... ... құрмалас сөйлем де өзін құрастырушы компоненттердің ор-наласу
тәртібі және интонация аркылы тұлғаланады.
Құрмалас ... жай ... өзін ... ... мен ... ... ... Жай сөйлем сөздердік формаларынан,
олардың тіркесінен құралса, құрмалас ... жай ... тән ... ... қүралады. Құрмалас сөйлемді құрастырушы компоненттер
предикативтілік категорияға ие болады. Анығырақ айтқанда, ... ... ... бар ... ... Предикативтілік
категориясы предикативтілік единицалардын құрылымы арқылы не олардың өз ара
тіркескен жиынтыгы, яғни ... ... ... ... ... ... құрастырушы сыңарлар (компоненттер) сырткы құрылысы
жағынан жай сөйлемдермен біртектес ... ... ... ... тән ... ... тұжырымдылығы (законченность)
болмайды, өз алдына дербестігі бар сөйлемдерді де құрай ... ... ... ... ... және синтаксистік байланыс тәсілі
арқылы бір ғана ... ... ... ... нәтижесіндс ол бүтін
сөйлем ретінде ұғынылады. Мысалы, ... - ... ... сөз ... ... ер ... деген құрмалас сөйлем-дегі ойдың ішкі бірлігі
қүрастырушы сыңарларды мағыналық және ... ... ... ... ... - ... ... айналдырып тұр.
Салалас құрмалас сөйлем деп құрастырушы компоненттері салаласа
байланысқан ... ... ... ... ... ... ... және жабык. қүрылымды сала-лас сөйлемдер болып ... ... ... ... ... екі, үш не одан көп ... ... жасалады. Мысалы, Жаңбыр жауды жер көгерді деген ашық
қүрылымды ... ... ... ... ... қосылып, оның
іргесі кенейе түсуі мүмкін. Мысалы: Жаңбыр жауды, жер көгерді, ... ... ... жер жыртуға кірісті. Ал жабық кұрылымды салалас
сөйлем екі компоненттің тіркесуінен ... да, оның ... ... ... ... ... ... құрмалас бірнеше предикативті единицалардың
жалғаулықтар арқылы байланысуынаи да, жалғаулықсыз ... ... ... ... салалас құрмалас сөйлем екі ... тек ... ... ... ... ... сөйлем деп құрамындағы компоненттерінің бірі
екіншісіне бағына байланыскан ... ... ... ... сөз
айтса, бас изеймін шыбындап. Әдейі ... ... ... ... ... ... болып қалды. Салалас құрмалас сөйлемде
салыстырушы ... ... ... құрамына қосыла алмайды
да, оларды бір-бірімен тең дәрежеде байланыстырады. Интонацияның үш ... ... ... үш ... (себеп-салдарлық, түсіндірмелі,
салыстырушы) сәй-кес келеді де, сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... салалас құрмалас сөйлемнің
қатарына жатады.
Құрмалас сейлемдерді топтастыруда әрбір тілдің немесе тілдердін. ... ... ... ... ... ... қажет.
Мүнымен бірге, түрлі тілдердегі құрмалас сөйлем ... ... ... ... да ... керек.
СӨЙЛЕМ МЕН БАЙЫМДАУ
Тіл ойлаумен тығыз байланыста, ... ... ... ... ... ... мен ... құбылыстардың, соның ішінде,
әсіресе сез бен ұғымның, сөйлем мен байымдаудыц бір-бірімен ... ... ... ... Ойлау мен тілдің байланысы көбінесе ұғым мен сөздің,
байымдау мен сөйлемнің байланысы негізінде карастырылады.
Сөйлем катынас жасаудың негізгі формасы ретінде ... ... ... ... және ... ... құралы ретінде байымдаумен тығыз
байланыста болады. Сөйлем - байымдаудың тікелей шындығы, ... ... ... ... бұдан сөйлем тек даяр тұрған байымдауды ... ... ... ... ... жасалу про-цесінен тыс
болады екен деген үғым тумасқа тиісті. Шындығында, ... ... ... ... ... ... бір мезетте іске асады.
Сөйлем мен байымдау бір-бірімен ... ... ... ол ... ... күрделі байланысты. Бұлардың арасындағы байланыс пен айырмашылықты
жете түсіну ... ... мен ... әрқайсысына тән белгілердің және
олардың әрқайсысынын құрылымдық ерекшеліктерін айқындап алу қажет.
Сонымен, сөйлем жайында айтылғандарды ... ... ... ... ... ... қызметімен, яғни шындық болмыстың бір бөлшегі
жайында хабар ... ... ... синтаксистік единица.
2. Сөздің де, сөз тіркесінің де ...... ... ... ...... ... Сөйлемнің құрылымдық үлгісі – ...... ... ...... ... ... емес,
сөйлемге ғана тән құрылым.
4. Сөйлемге тән белгілердің бірі – интоннация. ... ... ... ... белгісі жағынан да ажыратылады.
5. Сөйлем объективтілік модальдылық категориясы, синтаксистік шақ және
рай категорияларымен және осы ... ... ... ... ... - ... ... тән басты белгі. Предикативтілік
сөйлемнің грамматикалық мағынасы ретінде танылады.
7. Сөйлемге объективті – модальдық ... ... ... ... ... болады. Субъективті-модальдық мағынаның қатарына күшейту
мен әсерлеу, құптау мен жақтырмау, сену мен ... және т.б. ... ... енеді. Субъективті-модальдық мағына алуан түрлі құрал-
тәсілдер, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... және т.б. тәсілдер арқылы беріледі.
Қолданылған әдебиеттер
1. Қ.Аханов «Тіл білімінің негіздері». Алматы «Санат», 2003.
2. Б.Қалиұлы «Тіл біліміне кіріспе» Алматы «Дарын», 2003.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Таңба және оның түрлері. тілдік және тілдік емес таңбалар3 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілі сабағын оқыту барысында оқушылардың танымдық қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту жолдары45 бет
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жұмысында таным процесін дамыту44 бет
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын арттыру жолдары44 бет
1 сынып Ана тілі оқулығының құрылымы мен құралысы35 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
4-сынып «Қазақ тілі» оқулығының құрылымы мен құрылысы24 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
Іздеу алгоритмі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь