Әкімшілік — қүқықтық режимнің түсінігі және түрлері


Кіріспе 3.4
1. Бөлім. Әкімшілік — қүқықтық режимнің түсінігі және түрлері.
Төтенше жағдайдың пайда болу тарихы және түсінігі.
§ 1. Әкімшілік . қүқықтық режимнің түсінігі.
Әкімшілік . қүқықтық режимнің түрлері 5.12
§ 2.Төтенше жагдайдың пайда болу тарихы және түсінігі 13.18
2. Бөлім. Төтенше жағдай режимін енгізудің негіздері, мақсаты және
тәртібі. Төтенше жағдай саласындағы мемлекеттік басқару.
§ 1. Төтенше жагдайды енгізудің негіздері, ол кезде қолданылатын
шаралар. Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар—19.28
§ 2. Төтенше жағдай саласында мемлекеттік басқару 29.39
Қорытынды 40.41
Әдебиеттер 42.43
Менің бітіру жұмысым төтенше жағдай әкімшілік - кұқықтык режим тақырыбына арналған, бұл тақырыпты алуымның бірден бір себебі қазіргі уақытта бұл маңызды және өзекті мэселердің бірі болып табылады.
Сол себепті осы тақырыппен байланысты табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың салдарын жою, уақытында алдын алу мен тоқтату жөніндегі сұрактарды ашпай кеткен жөн болмас. Барлық экімшілік -құқықтық режимдердің негізгі мақсаты халықтың, қоғамның жэне мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады.
Төтенше жағдай саласында ең алғашқы заң Францияда қабылданған, оның атауы «Об осадном положении», заңның реттеу бағыты эскери қимылдар басталған жағдайда эскери жағдайды дер кезінде енгізуге бағытталған. Осы саладағы Францияның тәжірибесін басқа да елдер қолдана бастады. Ал біздің елге келетін болсақ, Қазақстанда Кеңес Одағы кезеңін есептемесек тэуелсіздік алғалы бері соңғы 13 жылда «режимдік» нормативтік-құқықтық актілердің бірнеше түрлері қабылданған, ең маңыздыларын атап айтсақ, олар: «Төтенше жағдайлар туралы», «Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы», «Әскери жағдайлар туралы» ҚР-ының Заңдары бар. Осы аталған заңдардың барлығы әкімшілік құқық ғылымына арнайы экімшілік - кұқықтық режимге қатысты мэселелерді зерттеуге бағыт береді, өйткені арнайы режим көбінесе азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеумен байланыс.
Әлі күнге дейін Қазақстанда төтенше жағдайға қатысты ешқандай зерттеулер жоқ. Жоғарыда айтылған заңдарға, теориялық білімдерге, тэжірибе жүзіндегі материалдарға сүйене отырып, төтенше жағдай әкімшілік-құқықтық режимін тэжірибе жүзінде іске асыру, оны күшіне енгізудің негіздері мен тэртібін жэне ол кезде қолданылатын шаралар, сондай-ақ төтенше жағдайлар саласында мемлекеттік басқару мэселелерін толық ашуға тырысамын. Сонымен қатар бітіру жүмысымда экімшілік - қүқықтық режимнің түсінігін, түрлерін, мәнін жэне мазмүнын бірінші кезекте қарастырамын. Бүдан басқа экімшілік -күқықтық режимнің жіктелуі, нысаны жэне оны қамтамасыз етудегі мемлекеттік билік огандарының қызметінің эдістемесі қарастырылады.
Төтенше режимдердің бірнеше түрі болғанымен менің негізгі қарастыратын сүрағым төтенше жағдай режимі болып табылады. Сол себепті төтенше жағдай режиміне көп көңіл бөлемін. Қазақстан Республиканың аумағында бүл әкімшілік - күқықтық режим бірнеше рет енгізілген болатын, бірақ өкінішке орай барлық жағдайда ол тиісті оң нэтижеге алып келген жоқ. Сонымен қатар, төтенше жағдай экімшілік - қүқықтық режимін қамтамасыз ету мэселесі өсіп барады. Қазіргі уақытта Қазақстанда төтенше жағдайларға қатысты оқиғалар саны өкінішке орай өткен жылдармен салыстырғанда бірнеше пайызға өсіп барады, бүл көңіл қуантарлық жәйт емес. Мысалға, Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар жөніндегі Агенттіктің 2003 жылы Қазақстан Республикасының аумағында болған төтенше жағдайлар

фактілеріне сүйенсек, Қазақстан Республикасының аумағында 2003 жылы 33375 табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар тіркелді, ол 2002 жылмен салыстырғанда 5,3%-ке көп.
Менің бітіру жұмысым төтенше жағдай әкімшілік - кұқықтык режим тақырыбына арналған, бұл тақырыпты алуымның бірден бір себебі қазіргі уақытта бұл маңызды және өзекті мэселердің бірі болып табылады.
Сол себепті осы тақырыппен байланысты табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың салдарын жою, уақытында алдын алу мен тоқтату жөніндегі сұрактарды ашпай кеткен жөн болмас. Барлық экімшілік -құқықтық режимдердің негізгі мақсаты халықтың, қоғамның жэне мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады.
Төтенше жағдай саласында ең алғашқы заң Францияда қабылданған, оның атауы «Об осадном положении», заңның реттеу бағыты эскери қимылдар басталған жағдайда эскери жағдайды дер кезінде енгізуге бағытталған. Осы саладағы Францияның тәжірибесін басқа да елдер қолдана бастады. Ал біздің елге келетін болсақ, Қазақстанда Кеңес Одағы кезеңін есептемесек тэуелсіздік алғалы бері соңғы 13 жылда «режимдік» нормативтік-құқықтық актілердің бірнеше түрлері қабылданған, ең маңыздыларын атап айтсақ, олар: «Төтенше жағдайлар туралы», «Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы», «Әскери жағдайлар туралы» ҚР-ының Заңдары бар. Осы аталған заңдардың барлығы әкімшілік құқық ғылымына арнайы экімшілік - кұқықтық режимге қатысты мэселелерді зерттеуге бағыт береді, өйткені арнайы режим көбінесе азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеумен байланыс.
Әлі күнге дейін Қазақстанда төтенше жағдайға қатысты ешқандай зерттеулер жоқ. Жоғарыда айтылған заңдарға, теориялық білімдерге, тэжірибе жүзіндегі материалдарға сүйене отырып, төтенше жағдай әкімшілік-құқықтық режимін тэжірибе жүзінде іске асыру, оны күшіне енгізудің негіздері мен тэртібін жэне ол кезде қолданылатын шаралар, сондай-ақ төтенше жағдайлар саласында мемлекеттік басқару мэселелерін толық ашуға тырысамын. Сонымен қатар бітіру жүмысымда экімшілік - қүқықтық режимнің түсінігін, түрлерін, мәнін жэне мазмүнын бірінші кезекте қарастырамын. Бүдан басқа экімшілік -күқықтық режимнің жіктелуі, нысаны жэне оны қамтамасыз етудегі мемлекеттік билік огандарының қызметінің эдістемесі қарастырылады.
Төтенше режимдердің бірнеше түрі болғанымен менің негізгі қарастыратын сүрағым төтенше жағдай режимі болып табылады. Сол себепті төтенше жағдай режиміне көп көңіл бөлемін. Қазақстан Республиканың аумағында бүл әкімшілік - күқықтық режим бірнеше рет енгізілген болатын, бірақ өкінішке орай барлық жағдайда ол тиісті оң нэтижеге алып келген жоқ. Сонымен қатар, төтенше жағдай экімшілік - қүқықтық режимін қамтамасыз ету мэселесі өсіп барады. Қазіргі уақытта Қазақстанда төтенше жағдайларға қатысты оқиғалар саны өкінішке орай өткен жылдармен салыстырғанда бірнеше пайызға өсіп барады, бүл көңіл қуантарлық жәйт емес. Мысалға, Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар жөніндегі Агенттіктің 2003 жылы Қазақстан Республикасының аумағында болған төтенше жағдайлар

фактілеріне сүйенсек, Қазақстан Республикасының аумағында 2003 жылы 33375 табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар тіркелді, ол 2002 жылмен салыстырғанда 5,3%-ке көп.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




ЖОСПАР

Кіріспе 3-4

1. Бөлім. Әкімшілік — қүқықтық режимнің түсінігі және түрлері.
Төтенше жағдайдың пайда болу тарихы және түсінігі.

§ 1. Әкімшілік - қүқықтық режимнің түсінігі.
Әкімшілік - қүқықтық режимнің түрлері 5-12
§ 2.Төтенше жагдайдың пайда болу тарихы және түсінігі 13-18

2. Бөлім. Төтенше жағдай режимін енгізудің негіздері, мақсаты және
тәртібі. Төтенше жағдай саласындағы мемлекеттік басқару.

§ 1. Төтенше жагдайды енгізудің негіздері, ол кезде қолданылатын
шаралар. Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар—19-28
§ 2. Төтенше жағдай саласында мемлекеттік басқару 29-39

Қорытынды 40-41

Әдебиеттер 42-43

РЕФЕРАТ.

Менің бітіру жүмысым төтенше жағдай әкімшілік - құқықтық режиміне
арналады. Жалпы жұмыс 44 беттен тұрады. Кіріспе 2 беттен, қорытынды 2
беттен, бірінші бөлім 14 беттен, ал екінші бөлім 21 беттен тұрады. Жұмысты
үлкен екі бөлімге бөлдім, бірінші бөлімнің атауы экімшілік - құқықтық
режимнің түсінігі, түрлері және де төтенше жағдайдың пайда болу тарихы және
түсінігі деп аталады. Бүл бөлімнің өзі екі тараудан түрады, оның
біріншісінде әкімшілік - қүқықтық режимнің түсінігін жэне түрлерін ашсам,
екінші тарауында төтенше жағдайдың пайда болу тарихы мен түсінігіне қатысты
мәселені барынша толық ашуға тырыстым. Ал екінші бөлім төтенше жағдай
әкімшілік - қүқықтық режимін енгізудің негіздері, мақсаты, тэртібі жэне де
төтенше жағдай саласындағы мемлекеттік басқару деп аталады. Бүл бөлім де
екі тараудан түрады, біріншісі экімшілік - қүқықтық режимін енгізудің
негіздері, мақсаты, тэртібі, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше
жағдайлар деп берілсе, ал екіншісі төтенше жағдай саласындағы мемлекеттік
басқаруға арналады.
Осы тақырыптың астында мен төтенше жағдайға қатысты барлық мәселелерді
жан - жақты толық ашуға тырыстым, атап айтқанда: төтенше жағдайдың пайда
болу тарихын, түсінігін, мақсатын, түрлерін, сондай-ақ төтенше жағдайды
енгізудің негіздерін, шарттарын жэне тәртібін, сонымен қатар төтенше жағдай
саласындағы мемлекеттік басқару мэселесі. Мемлекеттік басқаруға төтенше
жағдай саласындағы Президенттің өкілеттігін жэне Президенттің төтенше
жағдай режимін қамтамасыз ету үшін қүрған арнайы органдарының қүқықтары мен
міндеттерін, осы саладағы Қарулы Күштердің міндеттерін, жергілікті атқарушы
органдардың қүзыреті, сондай-ақ осы саладағы мәселелермен нақты
шүғылданатын Төтенше жағдайлар жөніндегі Агенттікті жатқызамыз.
Пайдаланылған терминдер: төтенше жағдай, коменданттық сағат, төтенше
жағдай енгізілген жерлердің шекаралары, жергілікті жердің комендатурасы,
табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар, төтенше бюджет, әскери
жағдай, ерекше жағдай, қүқықтық режим, шүғыл экімшілік -қүқықтық режим,
қоғамдық қауіпсіздік.
КІРІСПЕ.

Менің бітіру жұмысым төтенше жағдай әкімшілік - кұқықтык режим
тақырыбына арналған, бұл тақырыпты алуымның бірден бір себебі қазіргі
уақытта бұл маңызды және өзекті мэселердің бірі болып табылады.
Сол себепті осы тақырыппен байланысты табиғи жэне техногендік сипаттағы
төтенше жағдайлардың салдарын жою, уақытында алдын алу мен тоқтату
жөніндегі сұрактарды ашпай кеткен жөн болмас. Барлық экімшілік -құқықтық
режимдердің негізгі мақсаты халықтың, қоғамның жэне мемлекеттің
қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады.
Төтенше жағдай саласында ең алғашқы заң Францияда қабылданған, оның
атауы Об осадном положении, заңның реттеу бағыты эскери қимылдар
басталған жағдайда эскери жағдайды дер кезінде енгізуге бағытталған. Осы
саладағы Францияның тәжірибесін басқа да елдер қолдана бастады. Ал біздің
елге келетін болсақ, Қазақстанда Кеңес Одағы кезеңін есептемесек
тэуелсіздік алғалы бері соңғы 13 жылда режимдік нормативтік-құқықтық
актілердің бірнеше түрлері қабылданған, ең маңыздыларын атап айтсақ, олар:
Төтенше жағдайлар туралы, Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше
жағдайлар туралы, Әскери жағдайлар туралы ҚР-ының Заңдары бар. Осы
аталған заңдардың барлығы әкімшілік құқық ғылымына арнайы экімшілік -
кұқықтық режимге қатысты мэселелерді зерттеуге бағыт береді, өйткені арнайы
режим көбінесе азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеумен
байланыс.
Әлі күнге дейін Қазақстанда төтенше жағдайға қатысты ешқандай
зерттеулер жоқ. Жоғарыда айтылған заңдарға, теориялық білімдерге, тэжірибе
жүзіндегі материалдарға сүйене отырып, төтенше жағдай әкімшілік-құқықтық
режимін тэжірибе жүзінде іске асыру, оны күшіне енгізудің негіздері мен
тэртібін жэне ол кезде қолданылатын шаралар, сондай-ақ төтенше жағдайлар
саласында мемлекеттік басқару мэселелерін толық ашуға тырысамын. Сонымен
қатар бітіру жүмысымда экімшілік - қүқықтық режимнің түсінігін, түрлерін,
мәнін жэне мазмүнын бірінші кезекте қарастырамын. Бүдан басқа экімшілік
-күқықтық режимнің жіктелуі, нысаны жэне оны қамтамасыз етудегі мемлекеттік
билік огандарының қызметінің эдістемесі қарастырылады.
Төтенше режимдердің бірнеше түрі болғанымен менің негізгі қарастыратын
сүрағым төтенше жағдай режимі болып табылады. Сол себепті төтенше жағдай
режиміне көп көңіл бөлемін. Қазақстан Республиканың аумағында бүл әкімшілік
- күқықтық режим бірнеше рет енгізілген болатын, бірақ өкінішке орай барлық
жағдайда ол тиісті оң нэтижеге алып келген жоқ. Сонымен қатар, төтенше
жағдай экімшілік - қүқықтық режимін қамтамасыз ету мэселесі өсіп барады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда төтенше жағдайларға қатысты оқиғалар саны
өкінішке орай өткен жылдармен салыстырғанда бірнеше пайызға өсіп барады,
бүл көңіл қуантарлық жәйт емес. Мысалға, Қазақстан Республикасының төтенше
жағдайлар жөніндегі Агенттіктің 2003 жылы Қазақстан Республикасының
аумағында болған төтенше жағдайлар
фактілеріне сүйенсек, Қазақстан Республикасының аумағында 2003 жылы 33375
табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар тіркелді, ол 2002
жылмен салыстырғанда 5,3%-ке көп. Осының нэтижесінде 27212 адам зардап
шекті (2002 жылмен салыстырғанда 11,3 % көп), оның ішінде 4442 адам қайтыс
болды (2002 жылмен салыстырғанда 6,7 % көп). Келтірілген материалдық
залалдың мөлшері 3964,8 млн. теңгені күрады (ал 2002 жылы ол 4799,2
млн.теңгені қүрады).
Төтенше жағдайдың өсуі Қызылорда (48,7%-ке), Астана қаласынан (22,2%-
ке), Жамбыл (19%-ке), Қостанай (12,4%-ке), Алматы облысынан (12%-ке),
Оңтүстік Қазақстан облыстарынан (11,3%-ке) көрінеді.
Өткен жылда Төтенше жағдай Агенттігінің күшімен 50 757 авариялық-
қүтқару жүмыстары жүргізілді, осының нэтижесінде 34876 адам қүтқарылды.
2003 жылы жүргізілген есеп бойынша 28090 техникалық сипаттағы төтенше
жағдайлар болды (2002 жылмен салыстырғанда 2,2%-ке көп). Осы жағдайда 20040
адам зардап шекті, оның 3444-і қайтыс болды. Келтірілген материалдық залал
3225 млн. теңгені қүрады.
Айтылған жылда жүргізілген есеп бойынша 5285 табиғи сипаттағы төтенше
жағдайлар болды, бүл 2002 жылмен салыстырғанда 25,2%-ке көп. Осының
салдарынан 7172 адам зардап шекті, оның 948 адамы қайтыс болды, келтірілген
материалдық залал 739,7 млн. теңгені қүрады. Осы көрсеткіштердің санын
азайтуға бірлесіп қатысуға тиіспіз.
Төтенше жағдай мэселесін одан эрі қарай түсінігін жазған жүмысымнан
көресіздер.
1-бөлім. Әкімшілік-құқықтық режимнің түсінігі, түрлері, мазмұны.
Төтенше жағдайдың пайда болу тарихы мен түсінігі. §1. Әкімшілік-
қүқықтық режимнің түсінігі. Әкімшілік-қүқықтық режимнің түрлері.

Де-факто құқықтық институт режимі тәжірибеде және құқықтық ғылымда кең
колемде қолданылады. Оның пайда болуы мен дамуы халықаралық жэне
ішкімемлекеттік қауіпсіздік саласындағы мэселелерді шешумен, реттеумен
байланысты. Осыған байланысты әкімшілік-кұқыктық режимге көптеген
ғалымдардың көңілі көп аударылуда. Бүл бірнеше себептерге байланысты.
Біріншіден, режимдік реттеу сапалы жоғары сатыға көшті.
Екіншіден, жария басқару ерекше құқықтық реттеу режимін талап етті, ол
атқарушылық билік органдарына белгілі бір аумақта жэне әртүрлі жағымсыз
басқарушылық жағдайда өз қызметін дүрыс ұйымдастырылуына көмек көрсетеді.
Үшіншіден, көптеген объектілер, нысаналар, заттар, аумақтар пайда
балды, олардың қызметі тұрақты болу үшін жағдай жасауға қаблетті қызметтің
режимдік тэртібі қажет болды.
Төртіншіден, ерекше құқықтық режим белгілі бір жағдайда қызметтің
әкімшілік нысаны болып табылады жэне осы арқылы дер кезінде төтенше
шараларды қолдануға мүмкіндік береді, ал екінші жағынан олардың
азаматтардың конституциялық мәртебесіне сэйкестігіне кепілдік береді.
Бесіншіден, режим экімшілік-қүқықтық тэсілдерді құқық крлданушының
алдында түрған сүрақтардың, мақсаттың, реттелетін қоғамдық қатынастардың
сипатына байланысты біріктіруге, сондай-ақ өзге де ақпараттық,
экономикалық, саяси шаралармен тиімді қосуға мүмкіндік береді.
Сол себепті төтенше жағдайдың негізінде туындаған қолайсыз жағдай
қоғамдық қатынастардың сипатының өзгеруіне әсер етеді, туындаған төтенше
жағдай мемлекеттік басқарудың эдісі мен нысанының өзгеруін жэне де қалыпты
өмір сүрудің арнайы әкімшілік-құқықтық режимін белгілеуді талап етеді1.
Әкімшілік - құқықтық режимді қамтамасыз ету және кұру мэселесіндегі
негізгі көңіл Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік стратегиясын
дамыту мен құру болып табылады, ол саяси, экономикалық, эскери, кұқықтық,
ғылыми-техникалық жэне басқа да мемлекеттің мүмкіндіктерінің есебінен
мемлекеттің ұлттық мүддесін сыртқы жэне ішкі қауіптен қорғауды қамтамасыз
етуге бағытталған.
Барлық мемлекеттердің негізгі мэселелерінің бірі ішкі қауіпсіздікті
қалыптастыру болып табылады, осы мэселені жүзеге асыру мақсатында жалпы
таныған қағидаларға жэне мемлекеттің мүддесінің ерекшелігін ескере отырып
халықаралық шарттар жасасады. Азаматтық қоғамның қауіпсіздігі бірнеше
белгілер бойынша сипатталады, атап айтқанда, олар: элеуметтік
әділдік,

Анасимов А.С. Правовые и организационные основы деятельности органов
внутренних дел в условиях чрезвычайных ситуаций техногенного характера:
Дис...- М., 1997. С. 40-41.
г
мемлекетпен қарым-қатынаста азаматтармен қоғамның қүқықтары, заңдылық
режимі, азаматтардың экономикалық жағдайы, демократиялық плюрализм,
қоғамның ашықтығы, азаматтық қоғамның үлттық анықтылығы.
Қазақстанда қауіпсіздік концепциясы мемлекеттік жэне қоғамдық
қауіпсіздіктің синтезі болуы тиіс. Осының нәтижесінде қауіпсіздік
мемлекеттің жэне қоғамның, сонымен қатар түлғаның мүддесі мен қүқықтарын
қорғаудың кешенді жүйесі болып табылады. Мүндай жағдайда мемлекеттік
қауіпсіздік қүрал ретінде түседі.
Әкімшілік - қүқықтық режимнің түсінігін ашар алдында, басқа да маңызды
анықтап алуға жататын терминдер немесе анықтамалар бар, олар: режим,
қүқықтық режим, жэне әкімшілік-қүқықтық режим, бүл терминдердің
арасында диалектикалық байланыс бар.
Режим терминін сипаттайтын белгілерін ашып анықтап беру өте қиын,
өйткені түсінігінің мазмүны заң эдебиеттерінде әртүрлі беріледі. Мынандай
жағдайлар да кездеседі, факторларға байланысты бүл терминнің мэні әртүрлі
көрсетіледі (белгілі бір мэселені шешуге авторлық жағынан қарау
ерекшелігіне байланысты, жүмыстың контекстіне байланысты ж.т.б.) .
Бір жүмыстарда режим дегеніміз-заңдылық мағынасын береді, басқаларында
- тэртіп, үшіншілерінде - заң қүралдарының жиынтығымен қамтамасыз етілген
жэне қүқықтық нормалармен бекітілген қызмет түрлерінің жэне бірнеше
объектілердің элеуметтік режимі делінген.
Қазіргі уақытта режим термині заң ғылымында қажетті түсініктердің
бірі ретінде өз орнын табуда. Қүқық жүйесін оқу барысында эр бір қүқық
саласы өзіне тән реттеу режимімен сипатталатындығы анықталды. Қүқық саласы
режим арқылы өзінің кең көлемділігін ашып көрсетеді.
Келесі терминдердің бірі күқықтық режим, бүл термин өте кең заңи
түсінік болып табылады. Ол-әрекет қүқықпен реттелген қатынас деген мағынаны
білдіреді. Олардың жүзеге асырылуына, дамуына, қорғалуына заң қүралдары
жүйесінің ықпалы қолданылады (ынталандыру, лицензиялау, бақылау, міндеттеу
жэне т.б.).
Күқықтық режимнің түсінігі толықтай құқық жүйесінің түсінігімен сэйкес
келеді, егер оларды адамдардың, үйымдардың белгілі бір объектіге байланысты
қатынасы жағынан қарайтын болсақ (меншік режимі, табиғи обьектілердің
режимі, қызмет режимі және тағы басқа қүқықтық режимді қүрайтындар) .
Режим терминімен біз күнделікті өмірде, түрмыста, техникалық жэне
экономикалық ғылымда көп кездесеміз. Бүл термин философияда, мемлекет жэне
қүқық теориясында, конституциялық қүқықта, азаматтық қүқықта, қылмыстық-
атқару қүқығында, еңбек қүқығында, экімшілік күқығы сияқты заң ғылымдарында
жэне т.б. қүқық салаларында қолдануын тапты.
Режим термині бірнеше мағынаға ие.
Мысалға, С.И. Ожегов жэне Н.Ю. Шведова, оған үш түсінік сэйкес келеді
дейді:

1 Алексеев С.С. Общая теория право: Т.1. -М., 1981. С.35-36.
2 Бахрах Д.Н. Административное право России. -М., 2000. С. 410.
1. Әрекет, іс тәртібі.
2. Мемлекеттік құрылыс. Мысалы, эскери диктатура режимі, реакциялық
режим.
3. Қызмет, жұмыс талаптары, бір нэрсенің эрекет етуі. Мысалы,
машинаның жұмыс режимі.
Энциклопедиялық сөздік бұл сөздің француз және латын тіліндегі
этимологиясын ашты, яғни ге§іте және ге§ітет - басқару деген мағынаны
білдіреді. Ол жерде де жоғарыда айтылғандай, сол мағынаға ұқсас:
1. Мемлекеттік құрылыс, басқару эдісі.
2. Өмірдің белгіленген тәртібі.
3. Қандай да бір мақсатқа жетуге арналған нормалардың, шаралардың,
тэртіптің жиынтығы.
Осы анықтамалардың негізінде режим деп - бұл белгілі бір мақсатқа
жету үшін белгіленген қызмет және өмір тэртібі .
Режим термині жер құқығында кеңінен қолданылады. Жердің құқықтық
режимінің анықтамасын Ресейде біріншілердің бірі болып Н.И.Краснов берген.
Кейін келе осы терминді Б.В.Ерофеев қайта құрады. Ол жердің құқықтық
режимін заң жағынан талқылағанда, жердің нысаналы мақсатын белгілейтін
құқықтық нормалар түршде көршетш талаптардың жиынтығы деиді .
Заң әдебиеттерінде тағыда саяси режим деген термин кездеседі.
И.С.Самощенко, демократияны мемлекеттік құрылыс нысаны ретінде айта
отырып, оны басқару нысаны ретінде ғана сипаттап қоймай, сонымен қатар оны
ерекше саяси режим, яғни мемлекеттік билікті жүзеге асырудың эдістері мен
тэсілдерінің жиынтығы деп көрсетеді3.
Қылмыстық-атқару құқығының өкілдері А.Е.Наташева жэне Н.А.Стручкова
режимді тар мағынада-бұл жүріс-тұрыс тэртібінің жиынтығы, ал кең мағынада-
бұл қойған мақсатқа жету үшін қолданылатын шаралар жүйесі деген анықтама
берген4.
Құқықтық режим түсінігіне қатысты бірнеше ғалымдардың
көзқарастарынан кейін, ол туралы бір нақты пікірге келеміз, сонымен
құқықтық режим - бұл:
а) заңдарда бекітілген кұқық, міндет жэне жауапкершілік;
э) алдыңа қойған мақсатқа жету үшін қолданылатын шаралар жүйесі;
б) реттеу тэсілдерінен жэне оның механизмінен тұратын құқықтық
әсер
ету жүйесі.
Айтып кеткендей, кұқықтық режим негізінен жалпы құқық теориясы
шеңберінде қолданылады. Құқықтық режим барлық құқық салаларында бар, ол
ғылыми жэне тэжірибелік қатынастардан көрінеді.
Қазақстанның құқық салаларының ішінде ерекше орынды экімшілік кұқық
алады. Кұқық салаларының бірі болып табыла отырып, ол мемлекеттік басқару

1 Ожегов Д.Н., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. -М., 1993.
С. 696.
2 Ерофеев Б.В. Правовой режим земель городов. -М., 1976. С. 41.
3 Самощенко И.С. Охрана режима законности в советском государстве. -М.,
1960. С. 8
4 Наташев А.Е., Стручков Н.А. Основы теории исправительно-трудового
права. -М.,1967. С.93.
саласындағы қатынастарды жэне өзге де мемлекеттік қызмет нысанын жүзеге
асыру барысында пайда болатын басқарушылық сипаттағы қатынастарды, атап
айтқанда, олар: заңшығарушылық, сот эділдігі, сондай-ақ атқарушы биліктің,
мемлекеттік басқару органдарының қызметінің кейбір функцияларын қоғамдық
бірлестіктер жүзеге асырғанда мемлекеттік емес басқару саласында пайда
болатын қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған.
Әкімшілік-қү-Қықтық режим басқа салааралық қүқықтық режимдер сияқты
жоғарыда айтылып кеткен қүқықтық реттеу эдістеріне негізделеді. Бүл
қүқықтық режимнің ерекшелігі, мүнда тыйым салушы, бүйрық, міндеттеуші
нормалар бар. Бүлардың барлығы арнайы экімшілік-күқықтық режимді жүзеге
асыру барысында пайда болады.
Д.Н.Бахрахтың пікірінше әкімшілік-күқықтық режим-бүл экімшілік-
күқықтық реттеу тәсілдерінен түрады, бүл жерде императивті эдіс
қолданылады, яғни қүқықтық қатынастың субъектілері өзінің мэртебесі бойынша
заң жүзінде тепе-тең түрмайды .
В.В.Ласточкин экімшілік-қүқықтық режимге мынадай анықтама берді, яғни
белгілі бір азаматтардың өздеріне тиесілі күқықтары мен міндеттерін жүзеге
асыру тэртібін қамтамасыз ететін қажетті үйымдастырушылық басқару
шаралардың және қүқықтық тәртіптердің жиынтығы, сондай-ақ белгіленген қатаң
шектелген мемлекеттік басқару аумағында қоғамдық тэртіпті қорғау жэне
қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелеріне жауап беретін қоғамдық
бірлестіктер жэне мемлекеттік органдардың қызмет тэртібі .
И.С.Розановтың берген анықтамасы бойынша, экімшілік-қүқықтық режим-
бүл заңмен бекітілген азаматтар мен заңды түлғалардың жүріс-түрысы немесе
эрекеті, қызмет тэртібінің жиынтығы, сондай-ақ олардың өз қүқықтарын
қауіпсіздік мэселесі, мемлекеттік қорғаныс, қоғамдық тэртіпті қорғау жэне
қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында қүрылған арнайы мемлекеттік басқару
қызметі арқылы жүзеге асырылады3.
Әкімшілік-күқықтық режимнің жалпы мақсаты жэне басты бағыты қүқық
бүзушылардың жолына қылмыстық мақсатқа жетуін қиындататын жэне оны мүлдем
алдын алатын күқықтық бөгет жасау болып табылады.
Әкімшілік-күқықтық режимді сипаттайтын белгілерге мыналар жатады,
олар:
* арнайы қүқық нормаларымен белгіленген лауазымдылардың, жеке және зыңды
түлғалардың жүріс-түрысы;
* қоғамдық бірлестіктер жэне мемлекеттік органдардың қызметтерін міндетті
түрде тэртіпке келтіру;
* жалпыға міндетті қүқықтық нормаларға жекелеген қосымша тэртіп енгізу
немесе алып тастау;
* кейбір шектеулі шаралар белгілеуге жэне ерекше режим эрекет ететін салада
қүқықтық тэртіпті дүрыс сақтауға ерекше бақылау орнату.

' Бахрах Д.Н. Административное право. -М., 1996. С. 203. Ласточкин В.В.
Административно- правовые режимы и охрана Государственной границы. -М.,
1999. С. 55-56 3 Розанов И.С. Указ. раб. С. 85

Көрнекті француз ғалымы Ж.Ведель әкімшілік-құқықтық режимді жария
билігінің жалпы құқығының режимі ретінде қарайды, ол төрт негізгі қағидадан
тұрады: дауларды жэне қақтығыстарды шешудің нысаны ретіндегі әкімшілік
эділет; экімшілік актілердің эрекет етуі жэне шығарудың ерекше тэртібі;
мемлекеттік экімшіліктің кұқықпен байланыстылығын білдіретін заңдылық
қағидасы; жария билігінің келтірілген залалы не өзге кінэлі эрекеті үшін
жауапкершілік қағидасы. Әкімшілік-құқықтық режим жария құқыққа жатады және
мемлекеттік экімшілік қызметтің регламентациясын жэне олардың жеке
түлғаларының қарым-қатынасын реттейді .

Әкімшілік-құқықтық режимнің түрлері.

Әкімшілік қүқық бойынша еңбектерде әкімшілік-күқықтық режимді эртүрлі
негіздер бойынша жіктеуге тырысқан. Әкімшілік-қүқықтық режимді жіктеу
туралы мэселеге қатысты эртүрлі көзкарастар бар, олардың негізінде белгілі
бір қорытынды шығаруға болады.
Әкімшілік-қүқықтық режимнің нақты түрлері жэне оны жүзеге асырудың
шектері, олардың мақсаттарына, еліміздің жағдайына жэне оның жекелеген
аудандарындағы жағдайға байланысты белгіленеді. Олар мемлекеттік билік
жүйесіндегі қарым-қатынастың сатысынан, өз күштері мен қүралдардың
жағдайына, қылмыстық қол сүғушылықтың сипатына байланысты болады. Сондықтан
да экімшілік-қүқықтық режимді бірнеше негіздер бойынша жіктеуге болады,
оның ішінде көбінесе теориялық жағынан жіктеуге жэне үлттық қауіпсіздікті
қамтамасыз етуге бағытталғандық сатысына қарай әкімшілік-қүқықтық режимді
жіктеу ерекше тэжірибелік маңызға ие.
Осы пікірді басшылыққа ала отырып, бірінші топқа мемлекеттің
қауіпсіздігі-елдің үлттық қауіпсіздік мәселесін қамтамасыз етуге
бағытталған режимдер жатады.
Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған қағидаларға:
мемлекеттік күпияны қорғау экімшілік-қүқықтық режимі, шекара режимі,
Қазақстан Республикасының аумағына кіру және шығу режимі.
Екінші топтағыларға қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында
белгіленген режимдер. Бүған: лицензиялық-рүқсат ету жүйесі, паспортты-
визалық жүйе, санитарлық жүйе, кеден режимі жатады.
Үшінші топқа: төтенше жағдай болған кезде азаматтардың қауіпсіздігін
жэне қоғамдық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілеттілігін үстап түру
мақсатындағы кешенді режимдер жатады2.
Төтенше режимнің нақты түрі туындаған жағдайдың көлеміне, болған
жағдайдың киындылығына байланысты белгіленеді. Төтенше жағдайды бағалау
барысында осы саладағы қүзыретті органға болған жағдайды
қалпына

1 Ведель Ж. Административное право Франции. -М., 1973. С.65.
" Гессен В.Н. Исключительное положение. -СПб., 1908.
Бахрах Д.Н. Важные вопросы науки административного права\\ Гос. и право.
1993.№2. С.42 идр.
п
келтіруге, қоғамдық қауіпсіздікке төнген қауіпті жоюға, қалыпты өмір сүру
қызметін түрақтандыруға ыңғайлы реттеу қүралын таңдап алады.
Арнайы әкімшілік-қүқықтық режимдер атқарушы билік саласында әрекет
ететін ерекше қүқықтық режимнің бір түрі болып табылады жэне сондай
қызметтерді жүзеге асырады.
Арнайы экімшілік-қүқықтық режим жалпы заң жүзінде реттеу қүралдарының
күші эсер етпейтін жерлерде қорғау, күзет, басқада міндетті шараларды,
бақылау-қадағалау қызметін, процессуалдық нысандарды бір кешенді қүқықтық
қүралдарға жинақтаудан түрады. Бүлардың барлығы бірнеше қүралдар арқылы
жүзеге асырылады, олар:
* қосымша міндеттеуші жэне тыйым салушы шаралар белгілеу, яғни ол дегеніміз
режим арқылы жүріс-түрысты шектеп қана қоймай, сонымен қатар осы
талаптардың орындалуына бақылауды жүзеге асыру;
* арнайы экімшілік шаралар, мемлекеттік сараптама, мемлекеттік тіркеу
-режимдік тэртіпті белгілеуге жэне қолдауға бағытталған;
* қүқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыру, белгілі бір қүқықтарды жүзеге
асыруға мүмкіндік беру туралы алдын ала өтінішпен жолдауды талап ететін
шаруашылық қызметті орындау;
* жеке және заңды түлғалардың, сондай-ақ заңды түлғалардың режимдік
талаптарды орындап жатқанына қадағалау жэне бақылау жүйесі1.
Ресейде экімшілік-қүқықтық режимдерді ведомство тэуелділігіне
байланысты үш топқа бөлуге болады:
1. Федерациялық режим, ол федералдық мемлекеттік билік органдарымен
белгіленеді жэне реттеледі;
2.Аумақтық режим, ол Рессей Федерациясының субъектілерінің мемлекеттік
билік органдарымен белгіленеді;
З.Жергілікті режим, ол жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен
белгіленеді.
Арнайы экімшілік-күқықтық режимді реттеу пэніне байланысты -табиғатты
қарғау режимі деген түрін көрсетуге болады (қорықтар, үлттық жэне табиғи
бақтар, курорттар жэне т. б.).
Көп көңіл Қазақстан Республикасының Конституциясында және заңдарында
белгіленген режимдерге бөлінеді. Заңдардың ішінде үлкен орынды төтенше
жағдай жэне эскери жағдай туралы заңдар алады. Бүлардың конституциялық
қүқықтық реттеулілігі мынадан көрінеді, яғни белгілі бір уақыт аралығында
азаматтардың жэне үйымдардың кейбір конституциялық кү-қықтары мен
бостандықтарын шектеуге, Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік
органдарының жэне атқарушылық билік органдарының қүрылымын жэне жүйесін
өзгертуге экеліп соғады.
Арнайы экімшілік-қүқықтық режимнің мынандай үйымдастырушылық жэне
материалды-техникалық жүйе элементтері бар. Үйымдастырушылық атқарушылық
билік органдарының қызметін жэне белгілі бір аумақта ерекше қүқық
қолданушылық күрылымдар қүруға, обьектілерді функцияландыру

1 Коммерсант - Дейли. 1995. 27 август.

туралы ақпараттарды жинауға жэне өңдеуге, режимді қолдауды қамтамасыз
ететін барлық субъектілермен қарым-қатынасына кешенді бағдарлама эзірлеуді
қамтамасыз етеді.
Арнайы әкімшілік-қүқықтық режимнің әрекет етуі экономикалық, материалды-
техникалық: қүралдарды жэне күштерді дайындау, қаржыландырудың көздерін
жэне арнайы қорларын кү_ру, зардап шеккендерге көмек көрсету сүрақтарын
шешумен байланысты.
Арнайы әкімшілік-қүқықтық режим заң сипатының критериясына қарай
қарапайым және ерекше деп бөлуге болады.
Соңғысы ерекше жағдай пайда болған кезде тэртіпті қалпына келтіруге
жэне жағдайды түзетуге мемлекеттік билік органдарына төтенше шаралар
қолдануға қүқық береді.
Ерекше режим деп - бүл төтенше жағдай пайда болған аумақта жергілікті
өзін-өзі басқару органдарын жэне мемлекттік билік органдарын функцияландыру
жэне шаруашылық қызметті жузеге асыратын халықтың өмір сүруінің ерекше
экімшілік-қүықтық режимі.
Ерекше режим - бүл эрқашанда уақытша шара жэне ол тек төтенше жағдай
пайда болған кезде енгізіледі.
Бүл қолданатын қүықтық қүралдар төменгі түрған мемлекеттік органдар,
үйымдар жэне азаматтар үшін міндетті қосымша экімшілік-қүқықтық тыйым
салуларды, шектеулер мен міндеттерді қамтиды, сондай-ақ режимдік
басқаруды жүзеге асыратын мемлекеттік билік органдары үшін қосымша
биліктік өкілеттік береді.
Ерекше режимді тасушы - төтенше жағдай пайда болған аумақ болып
танылады. Бүл аумақ экімшілік-күқықтық қүрылым шекараларының көмегімен
белгіленіп қойылады. Төтенше жағдай аумағының шекарасы, осы жағдай
туындаған аумақтың билік органдарының келісімімен төтенше жағдайды жою
жөніндегі жүмыстың жетекшісі белгілейді.
Ерекше режимнің объектісі өмір сүруге жэне қауіпсіздікке, қоғамдық
тәртіптің жағдайына, қауіптің сипатына эсер ететін қоғамдық қатынастар. Бүл
төтенше жағдайдың түріне және белгіленген режимге қатысты болады.
Қүқықтық режимдер жалпы жэне екіншілік болып бөлінеді.
Жалпыға заңи анықталған реттеуді, өзінің мазмүны бойынша дәлелдеуді
талап ететін ерекше қоғамдық қатынастардың түрлерін қамтитын қүқық
саласының режимі жатады.
Екіншілік режим жалпының дағдысын білдіреді. Екіншілік экімшілік-
қүқықтық режимді екі үлкен топқа бөлеміз: жэй жэне шүғыл.
Жэй режим түрақтылығымен, мемлекеттік басқару органдарында қандайда
бір төтенше өкілеттіктің болмауымен, азаматтар жэне үйымдардың өздерінің
субъективтік қүқықтарын жүзеге асырудағы тэуелсіздігімен сипатталады. Жэй
әкімшілік-күқықтық режимдер бірнеше негіздер бойынша жіктеледі:
территориялық (қорық), жекелеген обьектілер (қару, есірткі заттар), қызмет
түрімен (төтенше жағдайды ескету жэне жою, республикалық азаматтық қорғаныс
жүйесін қызметтендіру) жэне т.б.
Шұғыл әкімшілік-құқықтық режим азаматтардың конституциялық құқықтары
мен бостандықтарын, ұйымдардың шаруашылық қызметін шектеумен, төтенше
өкілеттікпен мемлекеттік органдар құрумен, азаматтарға және ұйымдарға
қосымша міндеттерді жүктеумен сипатталады .
Қазақстан Республикасында заңмен төтенше жағдайдың үш түрі көрсетілген,
атап айтқанда, олар: төтенше жағдай, әскери жағдай жэне ерекше жағдай.
Төтенше жағдай мәселесін алда бөлек тақырыппен ашамыз, сол себепті
эскери жағдайға қысқаша тоқталайық, яғни Әскери жағдай туралы ҚР-ң
Заңында эскери жағдайға былай түсінік берілген: Республиканың барлық
аумағында немесе оның жекелеген жерлеріне Қазақстан Республикасының
Президентімен егізілетін, Қазақстан Республикасының төнген қауіпті тойтару
мақсатына жағдай жасау үшін бағытталған экімшілік, экономикалық, саяси,
эскери жэне тағы басқа кешенді шаралардың жиынтығын білдіретін ерекше
қүқықтық режим.
Әскери жағдайды енгізу соғыс жағдайын жариялау дегенді білдіреді.
Республикаға кенеттен қарулы шабуыл жасалса немесе осындай шабуыл жасауға
қауіп төнсе Президент дереу әскери жағдай енгізу туралы мэселені
Парламенттің бекітуіне үсынып, эскери жағдайды енгізеді.
Әскери жағдайдың қүқықтық негізі төтенше жағдай режимі сияқты
Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығы болып табылады. Әскери
жағдай жарияланғаннан кейін барлық адамдардың, үйымдардың қызметі үшін
белгілі бір көлемде шектеулер енгізіледі.
Қазақстан Республикасының Президентінің эскери жағдайды енгізу туралы
Жарлығын Парламент эскери қимылдар тоқтатылғанда жэне араларында татулық
орнаған жағдайда оның күшін жояды. Әскери эрекет тоқтатылған күні эскери
жағдай да тоқтатылады. Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығымен
эскери жағдай уақытында Президентпен, атқарушы билік органдарымен
қабылданған барлық қүқықтық актілердің күші жойылады.
Ал ерекше жағдай режимі адамдардың қалыпты өмір сүруіне төнген қауіпті
алдын алу немесе зардабын жоюға бағытталған. Бүл режим төтенше жағдай
режимінен 3 негіз бойынша ерекшеленеді, олар:
Біріншіден, ерекше жағдай режимін енгізу үшін төтенше мэн-жайлармен
келтіретін залал ауыр болуы керек не халыққа нақты қауіп төнуі тиіс. Егер
төтенше жағдай Қазақстан Республикасының Президентімен енгізілсе, ал ерекше
жағдай Үкіметпен немесе экімдермен жарияланады.
Екіншіден, ерекше жағдай қүқықтық режимі азаматтардың жэне үйымдардың
қүқықтарын аз көлемде шектеумен ерекшеленеді.
Үшіншіден, ерекше жағдай режимінде үйымдардың, өзін-өзі басқару жэне
мемлекеттік басқару органдарының қызметінің кішкентай ғана бөлігі өзгеріске
үшырайды2.

1 Административное право РК. ч.общая. Ал. 1996. С. 201.
2 Бахрах Д.Н. Административное право. -М., 1996. С. 203.
І.Бөлім. Әкімшілік-қүқықтық режимнің түсінігі, түрлері, мазмүны.
Төтенше жағдайдың пайда болу тарихы мен түсінігі. §2.Төтенше
жагдай режимінің пайда болу тарихы жэне түсінігі.

Төтенше жағдай институтының пайда болуының басты кезеңі көптеген батыс
мемлекеттерінде абсолюттік кезеңнен конституциялық монархияға өту кезеңімен
байланысты. Осы саладағы 06 осадном положении атты ең бірінші заң 1791
жылы 8 шілдеде Францияда қадылданған болатын, бүл заң эскери қимылдар
басталып қалған уақытта эскери немесе төтенше жағдайды енгізу мэселесін
реттеді.
Сонымен қатар, батыс еуропалық мемлекеттерде төтенше режимге қатысты
бірнеше парламенттік актілер 19 ғасырдың екінші жартысында қабылдана
бастады. Сол кездегі Францияның тэжірибесі басқа да Еуропа елдеріне тарала
бастады. Пруссияда 1857 жылы, Австро-Венгрияда 1869 жылы, Испанияда 1870
жылы төтенше жағдай режимін заң жүзінде реттеу қолға алынды, осы салаға
қатысты көптеген заңдар қабылдана бастады .
Францияның Об осадном положении заңының негізгі қагидалары мыналар
болып табылады, олар:
1) қоғамдық тэртіпті жэне қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі азаматтық
биліктің өкілеттігін толығымен әскери биліктің қолына беру;
2) әскери билік органдарына төтенше полицейлік өкілеттіктер беру, осыған
сэйкес азаматтардың қүқықтары мен бостандықтарын шектеу;
3) эскери соттардың қүзыретін кеңейту.
Ал Ресейде төтенше заң 1881 жылы 14 тамызда алғаш рет пайда болды.
Бүл күні қоғамдық тыныштық және мемлекеттік тэртіпті күзету шаралары туралы
Ережелер қабылданған болатын .
Бізде ҚазССР кезіндегі қабылданған ешбір Конституцияда төтенше жағдайға
қатысты ешқандай мәлімет көрсетілмеген.
Төтенше жағдай институтының Конституциялық негізі көп мемлекеттерде
ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды элементтерінің бірі болып
табылады.
Төтенше жағдай мэселесі 1966 жылы азаматтық жэне саяси қүқықтар туралы
Халықаралық Пактіде белгіленген. Төтенше жағдай режимі мерзімі жағынан
шектелгенімен, іс жүзінде ол олай емес, кейбір жағдайларда ол бірнеше
айларға, жылдарға созылып кетуі мүмкін. Төтенше жағдай енгізілген бірнеше
мемлекеттерді осы жағдайға қатысты мысал ретінде айтуға болады, айталық,
1948 жылы 21 мамырда Израилде енгізілген төтенше жағдай өте үзақ уақытқа
созылған болатын, сондай-ақ Зимбабведе жэне Иорданияда 1965 жэне 1961
жылдары енгізілген төтенше жағдай жэне эскери жағдай, олар өз күшін бірнеше
жылдардан соң, яғни 1990 жэне 1991 жылдары жойды. Бүл осы айтылған үш
мысалмен шектеліп қана қоймайды, мүндай жағдайлар элемде көп кездеседі.

Гончаров И.В. Обеспечение основных прав и свобод граждан в условиях
чрезвычайного положения. М., 1999. 2 Гессен В.М. Указ. раб. С. 74.

Төтенше жағдайлар институтын халықаралық құқықтық реттеу қағидалары
азаматтық жэне саяси құқықтар туралы Халықаралық Пактінің 4 бабында
бекітілген, онда жазылған барлық нормалар ұлттық заңдар үшін міндетті
сипатқа ие, олар оған қайшы келмеу тиіс .
Қазақстан Республикасының Конституциясының 4 бабында былай делінген:
Республика бекіткен халықаралық шарттардың республика заңдарынан
басымдылығы болады жэне халықаралық шарт бойынша оны қолдану үшін заң
шығару талап етілетін жағдайдан басқа реттерде, тікелей қолданылады .
Қазақстан Республикасы жалпыға бірдей жэне аймақтық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету, шет мемлекеттерді қауіпсіздік түрғысынан олар үшін маңызды
болуы мүмкін төтенше жағдайлар туралы дер кезінде және толық хабардар ету,
халыққа, қоршаған ортаға жэне шаруашылық жүргізуші объектілерге үлттық
шекарадан тыс келтірілуіне жол бермеу, мемлекеттердің өзара көмегі мен
олардың арасында туындаған дауларды бейбіт жолмен шепгу принциптерін
басшылыққа ала отырып, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар
саласындағы халықаралық ынтымақтастыққа қатысады.
Шетелдік үйымдар мен азаматтардың Қазақстан Республикасы аумағындағы
табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен оларды
жою жөніндегі қызметіне, егер олар Қазақстан Республикасының заңдарына
қайшы келмесе немесе Республика бекіткен халықаралық шарттармен реттелетін
болса, жол беріледі.
Төтенше жағдай енгізілген жерде халықаралық ізгілік көмек Қазақстан
Республикасының Үкіметі белгіленген тәртіппен белгіленеді.
Егер Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттарда Қазақстан
Республикасының заңдарындағыдан өзгеше ережелер белгіленген болса, онда
халықаралық шарттардың ережелері қолданылады3.
Соңғы 13 жылда, яғни тэуелсіздік алғалы бері Қазақстан Республикасында
режимдік нормативтік-қүқықтық актілердің бірнеше түрі қабылданған, атап
көрсетсек: төтенше жағдай туралы ҚР-ның Заңы, басында төтенше жағдай
қүқықтық режимі туралы, Заң деп аталған, Табиғи жэне техногендік
сипаттағы төтенше жағдайлар туралы ҚР-ң Заңы, Әскери жағдай туралы ҚР-ң
Заңы жэне т.б. осы саладағы заңдар қабылданған. Осылардың барлығы экімшілік
қүқық саласына арнайы экімшілік-қүқықтық режим мэселесін зерттеуге бағыт
береді, өйткені арнайы режим көбінесе азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарын шектеумен байланысты. Әкімшілік-қүқықтық режимнің қүқықтық
негізін қүруда басты рөлді заңнан бөлек, атқарушы билік органдарының
актілері де өз ықпалын тигізеді.
Төтенше жагдайдың қүқықтық мэртебесі Қазақстан Республикасының
Конституциясында, Төтенше жағдай туралы Заңда, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының Президентінің заңдары мен жарлықтарында жэне Қазақстан

'Международное право. -М., 1996.
2 Қазакстан Республикасының Конституциясы. 1995. 30 тамыз. Табиғи жэне
техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы ҚР-ң Заңы. 1996. 5 шілде.
1 Л
Республикасының өзге де нормативтік-құқықтық актілерінде белгіленген. Олар
төтенше жағдай уақытында кейбір басқару органдарының: жергілікті өкілді
жэне атқарушы органдардың, ұлттық қауіпсіздік жэне ішкі істер органдарының,
Қорғаныс Министрлігінің органдарының, Ішкі әскерлердің жэне т.б. қызметі
мен мэртебесін реттейді.
Төтенше жағдайдың құқықтық режимінің мазмұны екі элементтен тұрады:
1) азаматтардың жэне ұйымдардың құқықтары мен бостандықтарын уақытша заңды
түрде шектеу;
2) мемлекет басшысының жаңа экімшілік орган кұру арқылы басқару жүйесін
өзгету, олардың араларында қүзыретті бөліп, қосымша өкілеттіктер беру1.
Төтенше жағдай режимі азаматтардың қүқықтары мен бостандықтарын,
мүдделерін, мемлекеттік жэне қоғамдық қүрылысты қауіп төндіретін эр түрлі
қол сүғушылықтан қорғау үшін енгізіледі. Осыдан көретініміз төтенше жағдай
режимі төтенше жағдайды алдын алу жэне жою үшін енгізіледі. Біздің өз
сөзімізбен төтенше жағдай дегеніміз - бүл табиғи, техногендік, саяси,
эскери және өзге әлеуметтік сипаттағы факторлардың әсерінен пайда болатын
шүғыл жағдай. Төтенше жағдай уақытында мемлекеттік билік органдарына ерекше
өкілеттік беріледі, ол арқылы болған жағдайды түрақтандыруға, заңдылықты
жэне қүқықтық тэртіпті қалпына келтіруге, белгілі бір аумақта аталған
режимді енгізуге негіз болған мән-жайларды жоюға міндетті.
Төтенше жағдай режимі белгілі бір аумақта, толығымен мемлекетте пайда
болған нақты мэн-жайларға байланысты енгізіледі. В.М.Гессен айтқандай
төтенше биліктегі полицияның өкілеттігі қанша кең болғанымен, бүл
өкілеттік белгіленген мақсаттың шегінен шықпауы керек2.
Төтенше жағдай режимінің әрекет ету мерзімі заңмен көрсетілген,
бірақта ол көрсетілген мерзімнен үзақ уақыт эрекет етеді. Мүндай жағдайдың
болуы белгілі бір аумақта төтенше жағдайды енгізуге негіз болған төтенше
мэн-жайлар әлі де тоқтатылған жоқ, төтенше жағдайлардың күшін жою осы
жағдайдың одан ары өршіп кетуіне алып келуі мүмкін. Төтенше жағдай режимін
енгізусіз төнген жағдайды қалпына келтіруге мүмкіндік болмайды, өйткені оны
жою үшін төтенше шаралар қолдану қажет.
Тиісті аумақта төтенше жағдай енгізілгеннен кейін мемлекеттік
басқарудың төтенше эдісі жүзеге асырыла бастайды. Төтенше жағдай режимінің
әрекет ету уақытында мемлекеттік билік органдарының өкілеттіктері өзгереді.
Төтенше жағдай енгізілгеннен кейін Қазақстан Республикасының
Конституциясының кейбір ережелерінің жүзеге асуының, атап айтқанда,
эркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кэсіп түрін еркін таңдауына
қүқығы бар. Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша не төтенше жағдайда немесе
соғыс жағдайында ғана жол беріледі, осы айтылғандай басқа да
негізгі

Хазанов С.Д. Правомерное ограничение административно-правового статуса
граждан в условиях чрезвычайного положения \\ Известия вузов. Правоведения.
1991. №5. С. 60. 2 Гессен В.М. Исключительное положение. -СПб., 1908. С.
101.

күқықтары мен бостандықтарына кепілдік заң нысанында өзгереді. Өйткені
қүқықтар мен бостандықтарды шектемей төтенше жағдай енгізуге негіз болған
мэн-жайларды жоюға мүмкіндік болмайды.
Төтенше жағдайды қүқық институты ретінде қарайтын болсақ, ол
мемлекеттік-күқықтық институт болып табылады, оның нормалары бірнеше қүқық
салаларының нормаларынан түрады, атап көрсетсек: конституциялық, экімшілік,
қаржылық жэне т.б1.
Төтенше жағдай туралы Заңның 1 бабының 5 тармағында төтенше жағдайға
мынадай анықтама берілген, яғни азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету
жэне Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын қорғау мүдделеріне
ғана қолданылатын жэне мемлекеттік органдар, үйымдар қызметіне,
азаматтардың, шетелдіктердің жэне азаматтығы жоқ адамдардың қүқықтары мен
бостандықтарына, сондай-ақ заңды түлғалардың қүқықтарына жекелеген
шектеулер белгілеуге жол беретін жэне оларға қосымша міндеттер жүктейтін
ерекше күқықтық режим болып табылатын уақытша шара .
Ал Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы ҚР-ң
Заңының 1 бабының Ітармағында төтенше жағдай деп - адамдардың қаза табуына
экеліп соққан немесе экеліп соғуы мүмкін, олардың денсаулығына, қоршаған
ортаға жэне шаруашылық жүргізуші объектілерге нүқсан келтірген немесе
келтіруі мүмкін, халықты едэуір дэрежеде материалдық шығындарға үшыратып,
тіршілік жағдайын бүзған немесе бүзуы мүмкін авария, зілзала немесе апат
салдарынан белгілі бір аумақта туындаған жағдайды айтамыз .
Төтенше жағдай режимінің маңызды аспектілерінің бірі, оның мақсаты
болып табылады.
Әлемнің көптеген елдерінің тэжірибесінде төтенше жағдай туындаған
кезде қолданылатын арнайы шаралар белгілі. Мүндай шаралар мемлекеттік жэне
қоғамдық институттардың дүрыс қызмет етуін қамтамасыз етуге бағытталған.
Нақты төтенше жағдайдың сипатына жэне басқа да факторлардың сипатына
байланысты аталған шаралар эртүрлі болады. Бүл шаралардың ортак белгісі,
олар ішкі жэне сыртқы қауіп төнген уақытта енгізіледі.
Осыған байланысты қауіп терминінің сематикасына көңіл бөлейік. Орыс
тілінде қауіп деген сөз мүмкін қауіп-қатер мағынасын білдіреді, сондай-ақ
жеке жэне қоғамның мүддесіне физикалық, материалдық жэне өзге де залал
келтіру деп көрсетілген. Сол себепті бүл жерде қауіп деп - халықтың
денсаулығына жэне өміріне, мемлекеттік жэне қоғамдық институттардың дүрыс
қызмет етуіне, қоғамдық қауіпсіздікке, аумақтық түтастығына, конституциялық
қүрылысқа, мемлекеттің дербестігіне зардап келтіру мүмкіндігі.
Сыртқы қауіп бір немесе бірнеше мемлекеттер немесе мемлекеттер
одағының тарапынан залал келтіру қауіпі болып табылады. Бүл көбінесе қарулы
бүлік, экономикалық қысым нысанында көрінеді.

1 Бахрах Д.Н. Административное право. 1997. С. 201.
2 Төтенше жағдай туралы ҚР-ң Заңы. 2003. 8 акпан.
Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы ҚР-ң Заңы.
1996. 5 шілде.
Әкімшілік - қүқықтық зерттеу нысанынан алып қарасақ, ішкі қауіп үлкен
көңіл бөлуді талап етеді.
Мемлекеттің ішкі қауіпі үш фактордан түрады: табиғи, техногендік жэне
элеуметтік. Төтенше жағдай түсінігін біз, біріншіден төтенше мән-жайлар
туындаған кезде мемлекеттік басқару нысаны деп түсінуіміз керек.
Осыған байланысты ¥лттық қауіпсіздік туралы Заңға сәйкес қоғамдық
қауіпсіздік - бүл Қазақсан азаматтары өмірінің, денсаулығының жэне
игілігінің, сондай-ақ Қазақстан қоғамы қүндылықтарының оларға залал келтіре
алатын ықтимал қауіптер мен қатерлерден саяси-қүқықтық, рухани-
адамгершілік, элеуметтік қорғалуы болып табылады .
Төтенше жағдайды енгізудің мақсатына жүгінетін болсақ, Төтенше жағдай
туралы ҚР-ң Заңының 3 бабында былай делінген: төтенше жағдай енгізуге
себеп болған мэн-жайларды жою, адам мен азаматтың қауіпсіздігін, қүқықтары
мен бостандықтарын қорғауды, Қазақстан Республикасының конституциялық
қүрылысын қорғауды қамтамасыз ету төтенше жағдайды енгізудің мақсаты болып
табылады .
Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайдың туындауы елдің
экономикалық қауіпсіздігіне үлкен қауіп төндіреді. Адманың өмірі мен
денсаулығына жэне қоршаған ортаға залал жер сілкінісі, сел, көшкін, су
тасқыны, өрт, өндірістік жэне басқа да қауіпті өндірістік объектілердегі
авариялардың нэтижесінде келтіріледі.
Қазақстанда 1994 жылдан бастап төтенше жағдайлар нэтижесінде
келтірілген салдарға жүргізілген есеп бойынша 40000 адам қайтыс болды жэне
250000 зардап шекті. Сарапшылардың бағалауы бойынша төтенше жағдайлардың
нэтижесінде келтірілген залалдың мөлшері жыл сайын есеп бойынша шамамен 250
млд. теңгені күрайды.
Экологиялық жүйелерге келтірілген залалдардың көп мөлшерін табиғи
сипаттағы төтенше жағдайлар келтіреді, атап көрсеткенде олардың ең көп
мөлшерін ормандағы болатын өрттер күрайды. Бүл күрделі мэселені алдын ала
анықтауға қатысты сүрақтар бүгінгі күнге дейін элі де түбегейлі шешілмеген.
Орман өрттеріне қарсы күрес жүргізуге бағытталған экономикалық жағынан
тиімді авиациялық қүралдар жоқ.
Табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың салдарын жою
үшін мыналар қажет, атап айтқанда, олар:
2004 - 2010 жылдарға арналған төтенше жағдайларды жою жэне алдын
алу жөніндегі мемлекеттік жүйені дамыту туралы бағдарламаны жасау, бүл
бағдарлама елдің шүғыл қызмет күштерінің және авариялық-қүтқару күштерін,
мемлекеттік материалдық резервті қүрудың негізін қайта қарауды, болжау
органдарының қызметін, өндірістік қызметті жэне өрт саласында мемлекеттік
қадағалау және бақылау жүйесін дамытуға бағытталған;

1 ҚР-ның ¥лттық кауіпсіздігі туралы ҚР-ң Заңы 1998. 26 маусым.
2 Төтенше жағдай туралы ҚР-ң Заңы 2003. 8 ақпан.
2006 жылға дейін геодинамикалық мониторинг жүйесін құру жэне
көмір сутегінің орналасқан жерін игерудің геодинамикалық қауіпсіздік
бағдарламасын қабылдау;
2005 - 2006 жылдарда орман өрттерін алдын ала анықтауға қатысты
арнайы бөлімдер қүру, оларға ауадан бақылау жүргізу үшін жеңіл үшақтардың
паркін жасау, оларды бастапқы сатысында алдын алу мен сөндірудің және де
орман өрті туралы хабарлаудың бірыңғай жүйесін дайындау.
Төтенше жағдайды алдын алу және жою жөніндегі шараларды орындау зардап
шеккендердің санын және оның салдарынан келтірілетін материалдық залалдың
мөлшерін азайтуға алып келеді .
Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар жөніндегі Агенттіктің 2003
жылы Қазақстан Республикасының аумағында болған төтенше жағдайлар
фактілеріне сүйенсек, Қазақстан Республикасының аумағында 2003 жылы 33375
табиғи жэне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар тіркелді, ол 2002
жылмен салыстырғанда 5,3%-ке көп. Осының нәтижесінде 27212 адам зардап
шекті (2002 жылмен салыстырғанда 11,3 % көп), оның ішінде 4442 адам қайтыс
болды (2002 жылмен салыстырғанда 6,7 % көп). Келтірілген материалдык
залалдың мөлшері 3964,8 млн. теңгені қүрады (ал 2002 жылы ол 4799,2
млн.теңгені қүрады).
Төтенше жағдайдың өсуі Қызылорда (48,7%-ке), Астана қаласынан (22,2%-
ке), Жамбыл (19%-ке), Қостанай (12,4%-ке), Алматы облысынан (12%-ке),
Оңтүстік Қазақстан облыстарынан (11,3%-ке) көрінеді.
Өткен жылда Төтенше жағдай Агенттігінің күшімен 50 757 авариялық-
құтқару жүмыстары жүргізілді, осының нэтижесінде 34876 адам қүтқарылды.
2003 жылы жүргізілген есеп бойынша 28090 техникалық сипаттағы төтенше
жағдайлар болды (2002 жылмен салыстырғанда 2,2%-ке көп). Осы жағдайда 20040
адам зардап шекті, оның 3444 қайтыс болды. Келтірілген материалдық залал
3225 млн. теңгені қүрады.
Айтылған жылда жүргізілген есеп бойынша 5285 табиғи сипаттағы төтенше
жағдайлар болды, бүл 2002 жылмен салыстырғанда 25,2%-ке көп. Осының
салдарынан 7172 адам зардап шекті, оның 948 адамы қайтыс болды, келтірілген
материалдық залал 739,7 млн. теңгені қүрады .

1 2004-2015 ж.ж. ҚР-ң экологиялық кауіпсіздік тұжырымдамасы жөніндегі
ҚР Президентінің Жарлыгы.
Астана 2003 ж.
2 ҚР-ң Төтенше жагдайлар женіндегі агенттіктің төтенше жағдайлар жэне
азаматтык корғаныс жөніндегі
материалдардың ақпараттық - эдістемелік жинағы №1 (17) шығарылым, 2004 жыл.
2. Бөлім. Төтенше жағдайды енгізудің негіздері, тәртібі.
Төтенше жағдай саласындагы мемлекеттік басқару. §1.Төтенше
жағдайды енгізудің негіздері және ол кезде қолданылатын
шаралар.Табиғи жэне техногенді сипаттағы төтенше жағдайлар.

Төтенше жағдайлар туралы Заңда төтенше жағдайды енгізудің шарттары,
енгізудің тэртібі және төтенше жағдай үшін қолданылатын шаралар
көрсетілген.
Төтенше жағдай Қазақстан Республикасының демократиялық институттарына,
тэуелсіздігі мен аумақтық түтастығына, саяси түрақтылығына, оның
азаматтардың қауіпсіздігіне елеулі жэне тікелей қауіп төнген жэне
мемлекеттің конституциялық органдарының қалыпты жүмыс істеуі бүзылған
жағдайда енгізіледі.
Төтенше жағдайды енгізудің бірнеше негіздері бар, атап көрсеткенде,
олар:
1) шекаралас мемлекеттер аумақтарынан Мемлекеттік шекара арқылы жаппай өту;
Қазақстан Республикасының конституциялық қүрылысын күштеп өзгертуге үмтылу;
террористік актілер; Қазақстан Республикасының Конституциясын бүза отырып,
билікті күштеп үстап түруға бағытталған іс-эрекеттері; қарулы қақтығыстарға
тарту мақсатында басқа мемлекеттер тарапынан болатын арандатушылық іс-
әрекеттер; Қазақстан Республикасының аумақтық түтастығын бүзу; жаппай
тэртіпсіздіктер, үлтаралық жэне конфессияаралық қақтығыстар; экстремистік
топтардың жекелеген ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Саяси режимнің түсінігі
Әкімшілік мәжбүрлеу түсінігі мен түрлері
Саяси режимнің негізгі түрлері, типтері және принциптері
Құқықтық мәдениеттің түсінігі және түрлері
Әкімшілік процесс түсінігі, түрлері және қағидалары
Әкімшілік құқықтық тұрғыдан мемлекеттi басқару нысандарының түсiнiгi
Әкімшілік-құқықтық норманың түсінігі мен мәні
Әкімшілік құқықтық режимдер
Әкімшілік - құқықтық реттеу механизмінің түсінігі мен құрылымы
Әкімшілік құқық бұзушылық түсінігі мен түрлері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь