Саяси әлеуметтану

Саяси әлеуметтанудың пайда болуы мен дамуы
Саясаттану және саяси.әлеуметтік пікір алысулардың айырмашылығы
Саяси әлеуметтанудың зерттеу объектісі мен пәні
Дін әлеуметтануының қалыптасуы мен дамуы
Дін және қоғам. Діннің әлеуметтік функциялары
Діни ұйымдар мен діни жеке адам тұрпаттамасы
Саясат (грекше polіtіka - мемлекеттік және қоғамдық істер) - қоғамның ұйымдасқан және реттеуші-бақылаушылық ортасы, басқа салалар жүйесіндегі біршама автономды және негізгі экономикалық, идеологиялық, құқықтық, мәдени шаралар.
Саясат екі негізгі қызметі бар табиғи-тарихи процестің маңызды факторы: қоғамның жалпылама ұйымдастырушылық бастамасы және оның нақты реттеуші-бақылаушылық саласы немесе жүйесі ретінде; өмірдегі іс-әрекетті, адамдар қатынасын, қоғамдық топтарды, таптарды, ұлттарды, халықтар мен елдерді бағыттаушы қызметінде. Қоғамдағы саясаттың рөлі оның үш ерекшелігімен негізделген: әмбебаптылығымен, бәрін қамтушылық сипатымен, іс жүзінде қоғам өмірінің барлық жағына ықпал ету қабілетімен, яғни мемлекеттен басталып адам мінезінің жеке белгілерімен аяқталады; ішіне кіре алу қабілеті, яғни шексіз түрде кіре алу мүмкіндігі мен оның нәтижесі; атрибуттылығы, яғни саяси емес және қоғамдық құбылыстармен, қатынастармен және салалармен үйлесе алу қабілеті.
Саясат - жеке адамдардың өмір сүру саласын нормалар, мораль, дәстүр, әдет-ғұрып негізінде реттеу мен қалыптастыру мүмкін болатын даму сатысында пайда болатын әлеуметтік өмірді реттеудің ерекше бір түрі. Ол қоғамдастықтың бүтіндігін сақтау және қызмет етуі үшін жалпылама айыптау мен ұялту арқылы емес, ерекше құралдармен іске асырылатын күш көрсету, қинау т.б. арқылы талап етіледі. Саясатпен байланысты мәселелердің барлығы білім саласын, ғылымдар кешенін өзіне қамтиды. Саяси әлеуметтану әлеуметтанудың бір саласы ретінде, саяси саланың қоғамның басқа салаларымен, саяси институттардың басқа әлеуметтік институтармен қарым-қатынасын, мемлекет, саяси партиялармен, қоғамдық ұйымдармен, қозғалыс-тармен т.б. тікелей байланысты мәселелерді зерттейді.
Макроәлеуметтану деңгейі өз назарын ірі көлемді саяси құбылыстар мен процестерге, саяси құрылымдар мен саяси институттарға шоғырландырады және жалпы ғылыми, жалпы әлеуметтанушы әдістерді (диалектиканың, құрылымдық функциона¬лизм¬нің жүйелі амалы, т.б.) қолдануымен ерекшеленеді.
Микроәлеуметтану деңгейі эмпирикалық зерттеулерге арқа сүйеуші күнделікті саяси өмірге, жеке адамдар мен топтардың саяси мінез-құлқына бихевеоризм, этноәдіснама, әлеуметтік айырбас және т.б. тұрғысынан бет бұруды меңзейді.
Саясаттың негізгі сәті ретінде таптар, ұлттық қоғамдар, басқа да әлеуметтік топтар мен мемлекеттер арасындағы саяси билігі бойынша қатынастар алға шығады. Бұл қатынастар нақтылы құбылыс ретінде саясаттың негізгі мазмұнын құрайды және оның айналасында қоғамда болып жататын саяси процестердің өзге де элементтері топтасып, дамиды және бірін-бірі ауыстырады.
        
        САЯСИ ӘЛЕУМЕТТАНУ
Саясат (грекше polіtіka - мемлекеттік және қоғамдық істер) - қоғамның
ұйымдасқан және реттеуші-бақылаушылық ... ... ... ... ... және ... экономикалық, идеологиялық, құқықтық, мәдени
шаралар.
Саясат екі негізгі қызметі бар ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық бастамасы және оның нақты ... ... ... ... ... өмірдегі іс-әрекетті, адамдар
қатынасын, қоғамдық топтарды, таптарды, ұлттарды, халықтар мен елдерді
бағыттаушы ... ... ... рөлі оның үш ерекшелігімен
негізделген: әмбебаптылығымен, бәрін ... ... іс ... ... ... ... ықпал ету қабілетімен, яғни мемлекеттен басталып
адам ... жеке ... ... ... кіре алу қабілеті, яғни
шексіз түрде кіре алу ... мен оның ... ... ... емес және ... ... қатынастармен және салалармен
үйлесе алу ... - жеке ... өмір сүру ... ... ... ... ... реттеу мен қалыптастыру мүмкін болатын даму сатысында
пайда ... ... ... ... ... бір ... Ол
қоғамдастықтың бүтіндігін сақтау және қызмет етуі үшін жалпылама айыптау
мен ұялту арқылы ... ... ... іске ... күш көрсету,
қинау т.б. арқылы талап етіледі. Саясатпен байланысты ... ... ... ғылымдар кешенін өзіне қамтиды. Саяси әлеуметтану
әлеуметтанудың бір ... ... ... ... ... ... ... институттардың басқа әлеуметтік институтармен қарым-
қатынасын, мемлекет, саяси партиялармен, қоғамдық ұйымдармен, ... т.б. ... ... ... зерттейді.
Макроәлеуметтану деңгейі өз назарын ірі көлемді саяси ... ... ... ... мен саяси институттарға шоғырландырады және
жалпы ... ... ... әдістерді (диалектиканың, құрылымдық
функционализмнің жүйелі амалы, т.б.) қолдануымен ерекшеленеді.
Микроәлеуметтану ... ... ... арқа ... ... ... жеке адамдар мен топтардың саяси мінез-құлқына
бихевеоризм, этноәдіснама, ... ... және т.б. ... ... меңзейді.
Саясаттың негізгі сәті ретінде таптар, ұлттық қоғамдар, ... ... ... мен ... арасындағы саяси билігі бойынша
қатынастар алға шығады. Бұл ... ... ... ... ... мазмұнын құрайды және оның айналасында қоғамда болып жататын саяси
процестердің өзге де ... ... ... және бірін-бірі
ауыстырады.
“Саясат” әлеуметтік субъектілер арасындағы саяси ... ... ... Осыған байланысты қоғамның нақтылы саяси өмірін
зерттейтін саяси әлеуметтану саяси ... ... ... ... оның ... арқылы саяси құбылыстардың байланыстары
мен өзара әрекеттесулерінің алуан түрлілігі қарастырылады.
“Саяси ... ... ... ... және ... ... ... айырмашылықтары бар. Соңғысы әлеуметтанушы
білім саласының мәртебесін анықтау үшін аса кең ұғым ... ... ... ... ... өмір сүру ... барлық саласына, мысалы
экономика саласына қатыса алуымен байланысты. Бұл жерде “саяси әлеуметтану”
ұғымын пайдаланған ... деп ... ... ... ... білім тек саяси салаға қатысты болады.
Саяси қатынастар әлеуметтануына билік үшін күрес пен ... ... ... нысандарды іске асыруды түсіндіруші және құбылыстардың
объективті ... мен ... ... ... ... ... аударушы
әлеуметтанудың оңашаланған бөлігі жатады. Саяси әлеуметтану әлеуметтік-
саяси ... ... ... ... ... қатынастар
әлеуметтануы ұғымын ғылыми айналымға Ю.Хохфельд енгізді. Ол оны ... және ... ... ... ретінде түсінді.
Бұлай түсіну қазіргі ... ... ... жалпылама
қалыптасқан. Сонымен, саяси әлеуметтану немесе саясат әлеуметтануы
дегеніміз - ... ... мен ... ... ... ... бір ... ретінде, басқа да әлеуметтік процестермен өзара
әрекеттесудің факторы ретінде зерттейтін ... ... ... ... ... ... мен дамуы
Маманданған сала ретінде саяси әлеуметтану (саясат әлеуметтануы) ХХ
ғасырдың 30-50-жылдары орныға бастады. ... ... ... -
саясаттану ғылымы жеке академиялық пән ретінде бұрынырақ қалыптасты: ... ... ... ... және ... ХІХ ... аяғы мен ... басында пайда болды. Саясаттың пәндік саласы мен әлеуметтанушы
көрінісі ежелгі грек ойшылдары, атап айтқанда, ... ... ... еді. ... ... ... теориясының негізін
құруға ерекше үлес қосты және ... ... ең ... ... -
саясаттану ғылымының идеясы мен бірқатар ... ... ... ... пен ... әлеуметтану тұрғысынан түсінудің түрлі
аспектілерін Н.Маккиавелли, Ж.Боден, Т.Гобсс, Ш.Л.Монтескье, А.Токвиль ... ... ... ... ... ... ... қоғам арасындағы айырмашылықтарды ашушылар шешуші үлес ... ... ... және ... энциклопедистері К.А.Сен-Симон, Дж. Локк,
А.Фергюссон және Гегель болды. Кейін ХХ ғасырдың екінші жартысынан ... жеке пән ... ... ... айтылған мемлекет пен азаматтық
қоғам арасын айырып алу, ... оны ... ... өзара
әрекеттесуі арқылы зерттеуге алғышарттар жасап берді. Мұндай алғышарттар
Батыс әлеуметтануында М.Вебер тарапынан, элита ... ... ... ... ... тұжырымдамасы өкілдері (Р.Михельс,
М.Острогорский), мүдделі топтар және ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің
эмпирикалық мектебі немесе “Чикаго мектебі” өкілдері (Ч.Мерриам, Г.Лассуэл,
Г.Госкел және басқалар) және ... ... ... мен ... ... іс ... ... саяси әлеуметтанудың қалыптасуы жалпы әлеуметтанудың дамуы және
саясаттану ғылымымен өзара бәсекелесе отырып, бір-біріне ықпал ету, ... іске ... ... ... осы екі ... ... ... байланыстырушы ғылыми білімнің саласы ретінде пайда болды.
Мысалы, құрылымдық ... ... оның ... ... ... жүйе теориясы мен (сонымен қоса құрылымдық-
функциялықтың көптеген ... ... жүйе ... саяси әлеуметтанумен
үндес, ал әлеуметтанудың институттандырылуы, әлеуметтендірілуі, әлеуметтік
жіктелуі және ... ... ... ... ... мен тұжырымдамалары
саясаттандырылады немесе саяси ... ... ... ... ... ... зерттеуші әлеуметтанушылар саясатты әлеуметтік құрылымды,
формальды емес әлеуметтік ... ... ... мен ... ... процестер, нормалар мен қатынастардың ... ... ... ... мен кіші ... ... психологиялық және
әлеуметтік-мәдени сипаттамаларын т.б. толық күйде зерттеу арқылы
қарастыруды ұсынды.
Жалпы ... ... ... ... функциялары ретінде жаңа
білімнің генерациясы, алынуы ... ... ... ... ету, саяси тұрақтылықты қолдау (тәжірибелік-саяси), ... қол ұшын беру ... және ... ... ... әлеуметтік саяси өрлеудің және ... ... ең ... ... ... мен ... ... шеше алатын болды, саяси идея мен мұраттарды, саяси нормалар
мен әдет-ғұрыптарды, саяси ақпарат пен ... ... ... ... ... ... өзара байланыстар, тәуелділіктер, құбылыстар мен
процестер жалпы білімдерді тереңдете түсуді – ... ... ... білімі ретінде байыта түсуді іске асыра бастады.
Саяси әлеуметтану қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ... мен құрылымдарға әсер
етуін зерттеп-біледі, тұлға мен қоғамның ... ... ... Саяси әлеуметтанудың орталық мәселелері әлеуметтік
қауымдастықтардың ... ... ... ... ... ... мен ... қалайша көрініс береді, құрылымның тұрақтылығына
саяси шектеу қандай деңгейде әсер ... ... ... ... ... ... ... қалай өзгертеді және
саяси тәртіптің әлеуметтік базасы қандай деген сұрақтарға жауап береді.
Саясаттану және саяси-әлеуметтік
пікір алысулардың айырмашылығы
Саясаттану және ... ... ... екі ... ретінде бөлек
қарастырылғанына қарамастан, олардың зерттеу объектісі мен пәні өте ұқсас.
Оған қоса ... да, ... да ... ғылым саласына
өзара экскурсия жасауды қолданады. Сол себептен саясаттану мен саяси
әлеуметтану ... ... ... және іздеу зерттеушілер
арасындағы ... мен ... ... ... бірі ... ... да, ... да өз объектілерін ең алдымен табиғи
түрде бар және адамның мақсатты іс-әрекетінің өнімі ретінде ... мен ... ... үшін ... ... ету ... өктемдік қатынастары, біреуінен екіншісіне өту процесі және ... ... ... қайшылықтар қызықты болып табылады.
Атап айтқанда, саяси ... ең ... ... ... ... мен ... ... қатынасы және
қоғамдағы ықпалдылығы бойынша өзара ... ... Бұл ... ... ... ... ... тәртіп қалыптасады және оның
қайта өркендеуінің әлеуметтік негіздемесі қандай деген сауалдарды ... ... ... болып табылады. Оның мән-жайлары ... ... ... өзара әрекеттесуі;
әлеуметтік институттардың құрылымы мен әлеуметтік ... ... ... ... ... дәстүрлердің сипаты.
Саяси әлеуметтану шеңберінде пікір алысу үшін тағы бір ... ... ... ... ... тұрақтылықты сақтау болып табылады.
Саяси әлеуметтану ыңғайы ... ... ... детерминантты
белгілейді. Саясат өзіндік мәнді шама ... жеке ... мен ... ... ... ... Әлеуметтану ыңғайына саяси
қатысу әлеуметтік мәртебелердің тұрақтылығын сақтау амалы, ... ... ... үшін ... жасау мен бекіту ретінде қабылданады. Шын
мәнінде, саяси процестерге қатысу - ... ... ... ... ... ... Саясаттанудағы әлеуметтану ... ... ол ... ... ... ... іздеуге
бағытталған және оның қайнар көзі ретінде әлеуметтік жіктелуден шығатын
адамдар ... ... ... ... ... қатынастарды нақтылы жеке адамның, ... ... ... ... ... бойынша өзара
әрекеттесу тұрғысынан зерттеуді көздейді. Алайда ол әлеуметтік деңгейде
жасалынады, ... ... ... саяси шақырылуы емес,
олардың ... ... ... ... ... ... меңзейді.
Бұл жағдайда саясаттың ... ... ... бағыттары ерекше
жауапкершілікке ... өз ... ... ... іске ... ие немесе ие емес нақтылы әлеуметтік жеке адамдардың іс-
әрекетінің тепе-теңдігі ретінде қарастырылады.
Саясаттанудың қарапайым ... ... ... ... ... ... одан кейін басқарумен байланысты нақтылы мақсаттарды іске
асыру ... ... ... ... жүреді.
Саяси әлеуметтанудың ажырамас бөлшегі ретінде қоғамды басқару,
ұйымдастыру процесіне ... ... ... ұзақ ... ... ... ... әлеуметтік субъект алға шығады.
Саясаттануда мемлекет, саяси жүйе, саяси қатынастар, басқару, саяси
мақсаттар және амбициялар, саяси акторлар мен ... ... ... ... қозғалыстар сияқты базалық ұғымдар қолданылады.
Саяси әлеуметтану әлеуметтік субъект, әлеуметтік жанамалық, мемлекет пен
азаматтық қоғамның және ... да ... ... ... қатынасы
ұғымдарын қарастырады.
Саясаттануда “саясилық” - жалпылама, субстанциялық басты ... ... ... ... ... бір бөлігі ретінде
қарастырылады. Онымен қоса әлеуметтік саясилықты өзіне ... ... ... кез ... ... ... ... өкілдерінің іс-
әрекетінің өнімі болып табылады.
Саясаттану тек қана саяси саланы, саясаттың бір түрін - ... ... ... ... ... яғни мемлекеттік-әкімшілік
билікпен, оны басып алу, қолда ұстау, пайдаланумен байланысты қатынастар.
Саяси ... ... оның ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік (оның ішінде ұлттық-этникалық, демографиялық, экономикалық және
с.с.), ... ... ... ... салаларының барлығымен өзара әрекеттесуі
арқылы зерттейді.
Саяси әлеуметтанудың зерттеу
объектісі мен пәні
Саяси әлеуметтанудың ... ... ... жүйелер, адамдардың
осы шеңбердегі ... ... ... ... ... әсер етуі ... ... зерттеуінің пәндік саласы: қоғамның саяси өмірінің
әлеуметтік аспектілері, саяси биліктің ... ... ... ... ... ... салаларымен әлеуметтік өзара әрекеттесуі. Саяси
әлеуметтанудың негізгі пәні: саяси билік, оның ... ... ... нысандарын және жеке адамдардың, әлеуметтік ... ... ... ... ... мен іс-қимылын нақтылы және
жеке-жеке жіктеп зерттеу.
Дін әлеуметтануының қалыптасуы мен ... ... мәні ... ... ... түсіндірілгенімен,
әлеуметтану қоғамның дінге әсер ету жәйтін мойындамай тұра ... ... ... ... ол ... ... және оны ... өзгерісін табиғи, эмпирикалық белгіленіп отыратын күштердің,
бірінші кезекте әлеуметтік күштер әрекетінің нәтижесі ретінде ... ... ... ... ... тарих қалай көріп, бейнелейтінінен
ерекшеленеді.
Дін әлеуметтану тұрғысынан ... ... ең ... ... ... алға шығады. Дінді ғылыми анықтаудың қарапайым және ең кең
тараған әдісі ол индуктивті әдіске ... ... ... ... ... бар ... ... жинап, оларды салыстыра
отырып, зерттеліп отырған ... ... ... ... ... отыратындарын, ортақ қасиеттерін бөліп қарастырады. ... ... олар ... әр түрлі болғанымен, барлық діндерге тән
қандай да бір ортақ қасиеттерін анықтау мүмкін емес ... ... ... ... және ... діни ... тән дүниенің
бөгде және о дүние болып екіге бөлінуі буддизм немесе индуизм дінінде жоқ.
Қандай да бір ... ... ... ... ... еш ... ... жағдайлар көп кездесетін басқа да
мысалдар бар. Әлеуметтанушылар мен ... ... да ... ... діни ... ... ... элементтерін анықтау кезінде үлкен
пікірлестік байқалса, бірақ сонымен қатар діннің өзін тікелей ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі
тарихи кезеңдерде бірдей қызмет етіп отыр ма ... ... ... ... жоқ. Ал егер олай ... онда оны ... да бір ... анықтамаға әкеп
тіреуге болатын феномен ретіндегі дін жайлы түсініктердің өзі сенімсіздік
тудырады. Әлеуметтану беретін ... ... ... ... ... және ... толық деп қарастырмау керек. Өйткені дін
әлеуметтік ... - ... ... әрекеттесу процестерімен, сондай-ақ
дінді зерттеудегі әлеуметтанушылық әдістер шеңберімен шектелген сұрақтар
тұйықталмайды.
Дін әлеуметтануының ғылыми пән ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық және мәдени процестерге байланысты. ... ... ... ... ... ... (1798-1857) жасады. Ол
әлеуметтік өмірді зерттеуге жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... рөлі және әлеуметтік тәртіптің
негізінде не ... ... ... ... О.Конт “тарихтың үш сатысы жайлы
заңында” ... ... ... саты – діни ... ... жағдай”, онда
адам санасында дәлелсіз ойға ... ... ... үстемдік етеді. Екіншісі – философиялық, “метафизикалық
жағдай”, онда абстракция, дөрекі дерексіздік шынайылық ... ... - ... онда ... ... қолда бар жағдайларға дұрыс
баға беруге қол жеткізіледі. Осы үш ... ... ... бүкіл
әлеуметтік ұйымдасудың негізін құрайды. Дін және позитивті білім, ғылым
арасындағы жанжалдың ... ... ... мойындай отырып, сонымен
бірге оның дами түсуі діннің құлдырауына және міндетті түрде оның өліміне
алып ... дей ... Конт ... ... ыдырау қаупін
болжады. Ақырында Конт ... ... ... тірегі ретінде
“екінші теологиялық ... ... ... ... ... адамзаттың
бірыңғай ортақ “ұлы тірі жан” культі, барлық өмір сүргендердің, ... және ... ... ... ... ... ретінде
“позитивті дінді” жасады.
К.Маркс (1818-1883) дінді қоғаммен өзара байланыста ... ... ... ол екі ... өмір сүретін шаманың өзара әрекеттесуі
болған жоқ. Маркс, шын мәнінде алғаш рет дін ... ... ... ... ... Ол қоғамдық байланыстар, қатынастар жүйесіне
енгізілген және оның ... ... ... ... ... ... ... Жаратылыстан тыс, қасиет туралы
көзқарастар осындай негізде пайда болды: дін ... ... ... ... өмір ... ... ... ретінде түсіну оны қоғам өмірінде әбден шынайы
функциялар орындайды, белгілі бір қажеттіліктерді ... ... ... ... ... дінді зерттеудегі функционалдық әдістің
негізін қалап кетті. Бірақ Маркс көзқарасының айрықша ... ... ... ... ... ауыспалы әлеуметтік жағдайлардың -
олардың негізін ... ... ... ... ... ... құрайтын жағдайлардың туындысы ... ... ... ... ... ... ... білдіреді; қоғамның таптарға
бөлінуі, ... ... ... ... осыдан келіп шығады.
Маркстің пікірі бойынша, дін - ... ол оның ең ... ... ... Оның ... ... - идеологиялық қызмет: ол оны ақтайды
немесе ... ... бар ... ... ... ... сынайды,
оларға өмір сүру құқығын беруден бас тартады. Ол ... ... ... ... ... ... әлеуметтік конформизмді сіңіруі мүмкін немесе
әлеуметтік наразылықты ынталандыруы мүмкін. К.Маркстің діннің шарасыз өлуі
немесе оның ... ... ... табы ... ... ... қатаң түрдегі қорытындысы осыдан шығады. Көріп отырғанымыздай,
олай болған жоқ және болып жатқан да жоқ, оған қоса Конт ... ... дәл сол ... ... ... арқылы діни идеологияның басқа
жүйелермен ауыстырылуы болып жатыр.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... діннің жағдайы
айтарлықтай өзгере ... ... және ... ... ... ... жіктеліс процестері қоғамды біріктіруші
факторлар жайындағы мәселені күрделі ... ... ... ... ретінде
діннің жағымды рөлі жайында әлеуметтік қатынастарды, өрлеу, ... ... жете ... ... ... ғалымдар айта бастады. Француз ойшылы
Э.Дюркгеймнің (1858-1917) көзқарасы тұрғысынан, дін қоғамның ынтымақтастығы
мен оның ... үшін ... ... ... жауап береді.
Діннің шығу көзі - қоғамның өзі. Ол дінді қасиетті немесе ... ... ... ... қатысты сенімдер мен нанымдардың тұтас
жүйесі ретінде анықтайды. Олар ... ... ... ... деп
аталатын моральдық қауымдастыққа біріктіреді. Ол әлеуметтік ... ... ... ... ... адамдарға тән жай заттарды
құдай деп тану ... ... ... оларға қасиетті мән беріледі, ... олар ... ... ... ... қызметін атқара алатын
болады. Олар салт-жоралық әрекеттердің, құрметтеудің, ізгілік көрсетудің
ерекше ... ... Олар сол ... ... нышаны ретінде
қасиетті, оларда өмір және оның ... ... ... ... іске ... өмір ... табиғатынан ұжымдық болып келеді. Сондықтан
сенушілердің оларды ... ... ... біріктіруші толғаныстары,
адамның туылуында, өлімінде қолданылатын салт-жоралық әрекеттер, бірігіп
жасалатын ырымдар бірігу және ынтымақтастық сезімдерін ... ... ... ... ... ... бағыттылығымен ерекшеленетін
айрықша әлеуметтік әрекет болады. Бірақ сенімнің қасиетті ... - ол ... өз ... құрметтеу, оның мықтылығы - топтың
ұйымдасып өмір ... ... ... бұл оның ... ... ... талассыз билігін мойындау. Сонымен діннің шығу көзі ... өмір ... ... ... шындығында әлеуметтік және діниді теңдестіре отырып, ... ... ... ... ... ... дүниені ғылыми
түсіндірумен байланысты жаңа мифтер мен нышандар пайда болды. Сондықтан ол
діннің рөлі мен әсерін нақтылы ... ... ... ... ... ... ... ажырау өзгерісі болып жатыр, мұнда саяси,
экономикалық және ғылыми қызметтер діни ... ... ... ол ... ... ... зайырлы сипатқа ие болады. Сонымен,
қоғам өмірінің бүкіл саласының діннің әсерінен құтылуының ... ... ... ... ... бола ... ... пайымдауындағы бір
нәрсе – бұл процестің дамуы діншілдіктің ... ... ... дін ... ... мәңгі өмір сүреді. Қоғамның бірлігі мен
жеке-даралығын айқындаушы ұжымдық сезімдер мен ... ... ... ... ... кешірмеген қоғам өмір сүруі мүмкін емес. Ол ... ... ... және құдайдың орнына “адамгершілік дінінің”
келетініне сенді.
Дюркгейммен ... ... ... ... (1864-1920) дін әлеуметтануының
негізін салушы болып саналады. Ол ... ... ... ... ... ... деп ... Егер ол мәнге ие
болса, онда олардың ... бір ... ... ... ... ... ... саналы түрде субъективті ара қатынаста болады,
осыған сәйкес ... да бір ... ... ... болу ... ... өз ... табады дейді.
Әлеуметтану пәнінің осындай жалпы тұжырымдамасына сәйкес М.Вебер дінді
зерттеуге әлеуметтанушылық ыңғайдың ерекшелігін қалыптастырады. ... ... ... пен ... ... ... шығу ... мәселеге араласпау керек және діннің қандай да бір метафизикалық
“мәніне” мән ... оның өмір сүру ... ... ... ... ... ... құдай болмысы, т.б. жөніндегі мәселелерді
шешумен алмастыру керек. Басқаша айтқанда, дін ... үшін ... ... ... ... ерекше түрі ретінде ғана
қызық ... ... ... ... ... діннің шынайылығы мен
жалғандығы, оның шығу көздері жайындағы ... ... ... идеялармен ынталандырушы әсерін зерттеумен, олардың қоғамдық ... ... ... керек. Бұл ХІХ ғасырдың соңында ұсынылған
маңызды ережелер, бұрын ... ... ... ... үгіт ... үшін эмпирикалық материал жасаумен айналысуға үйреніп қалған қазіргі
заманғы әлеуметтанушылар үшін айрықша өзекті ... ... ... ... мұндай баға беру – діннің әлеуметтік қызметін
Вебер бойынша түсіндіруге негізделеді. ... ... ... жүйенің
белгілерін сәйкестендіретін әлеуметтік-мәдени институт ретінде қарастырды,
яғни білім саласын, нышандарды және жеке адам мен ... ... және ... ... ол өзінше әлеуметтік институт ретінде қызмет
атқарады.
М.Вебер дінді құндылықтардың бастапқы негізі ретінде көрсетеді және ... ол ... ... мән ... ең ... амалдардың бірі
болып табылады, оның мағынасы мен мақсаттарын анықтайды. Осыдан келіп
діни нұсқаулардың негізінде адам ... ... ... оқиғалардың бәрі
өз тарапынан өмірлік маңызды немесе маңызды емес ... ... діни ... беру – ... бағыт ұстануды және мінез-құлықты
реттеу құралы болып табылады. Дін ... ... бір ... және ... қатар құндылықтар мен нормалардың жүйесін ұсынады
және соларға сәйкес бір әрекеттерге тыйым салынады, ... ... ... ол ... ... ... ... құрады.
Вебердің дін әлеуметтануының тағы бір маңызды бөлігі - ... ... ... қарастыруға саятын діни ұйымдар түрлерін зерттеу.
Діни әлеуметтанудың негізін қалаушылар қатарына Б.Мали-новский де ... ... ... Дінтанушылар Дж.Фрэзер және оның соңынан Л.Леви-
Брюльдің есептеуінше адамның дамуының ... ... оның ... сипатта болды және сиқырлық (магия) хабарсыздық пен надандыққа
негізделеді, одан көмек сұраған адамның ... ... ... пен ... ... ... отырып, Б.Малиновский дін адамның
әлеуметтік табиғатына негізделеді, ол сиқырлықты өлімге ұшыратып, оның
орнын басады деп ... Ол ... ... да ... ... өзіне
бағынышты болған жерлерде - өзінің бау-бақшасында, балық аулауда кәдімгідей
ұтымды ойлайтынын ... ... ... ... пен ... жоғары болған кезде өз күшіне енеді. Сиқырлықтың адамның өмірі мен
әрекетіне айтарлықтай мықты әсері бар, өйткені олар ... еш ... ... ... және ол ешқандай есептеуге келмейді. Сиқырлықтың
қандай да бір қоғамда әсер ету көлемінің деңгейі сол қоғамдағы табиғи ... ... ... ... қол ... ... ... Малиновский сиқырлықтың таза функционалдық түсінігін ұсынады. ... ... оның ... ... екі ... да ... ... тексеруге келмейтін құралдар көмегімен қол жеткізу жөнінде болып
отырғанын көреді.
Дінге және мәдениетке жалпы фунционалдық көзқарасқа сәйкес, өркениеттің
әрбір ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Оның ішінде ең бастысы - қоғамдық тәртіптің тұрақтылығын
сақтау. Малиновскиймен келісер болсақ, сиқырдың қызметі адамға ... ... ... жеңуге ... ... өте ... тұрады. Функционализм тұрғысынан дін сол
сияқты рөл атқарады: ол Дюркгеймдегі секілді қоғамның бірігу факторы ... ... дін ... ... ... ... кейінгі барлық дамуын, зерттеудің негізгі бағыттарын, проблематикасын,
әдіснамасын анықтады. ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... дін
әлеуметтануы жеке пән ретінде қалыптасты. Әлеуметтану дінді қоғамға
қатынасында ... оның ... ... ұйымдастырумен байланысы
тұрғысынан талдайды. Бұл байланыс екі жақты болады. Қоғамның дінге әсер
етуі қалай ... ... ... ... әсер ету фактісін
мойындамай тұра алмайды. Діннің әлеуметтік тәртіптің құрылуындағы, оны
ұстап тұру мен ... ... ... қалыптасуындағы рөліне
баға беру мен түсіндіру әр түрлі болуы мүмкін, алайда діннің қоғамда қызмет
етуі әлеуметтану тұрғысынан талдаудың ... ... ... және ... ... ... ... әлеуметтік организм өмірінің бір көрінісі ретінде ... Дін мен ... ... ... екі ... шамалардың
әрекеттесуі ретінде қарастырылуы дұрыс болмаған еді. Дін - одан ... ... ... бір ... ол қоғам өміріне соншалықты сіңісіп
кеткен. Солай бола тұра, қоғам мен діннің мұндай ... ... ... оның ... әр түрлі кезеңінде біркелкі болмайды. Әлеуметтік
жіктелудің күшеюімен қатар, қоғамдық ... әр ... ... арта ... ... мамандану және жіктелу жолымен жылжи
отырып, онда әлі оның өмір ... ... ... бір ... ... ... мүмкін болмайтын тұтастық жағдайынан көп бейнеліктің бірлігін
білдіретін жалпыламалыққа бірте-бірте өзгереді.
Бұл діннің ... ... ... егер ... дамыған қоғам
жайында болса, олардың қоғамда қызмет атқарушы басқа да әлеуметтік ... ... ... ... тұрғысынан қарастыру керек, ал егер
дамушы қоғамда болса, ортағасыр кезіндегідей ... ... ... ... ... немесе ұқсас жолдары бойынша қарастыру керек екендігін
білдіреді.
Мұндай көзқарас былай деп ... ... ... қызметі кез
келген әлеуметтік әрекет белгілі бір құндылықтарға ... ... ... ... ... ... табылады деген негізгі фактілермен
арақатынасы белгіленуі керек. “Қоғам” ұғымы қатаң ... ... ... мен ... арасындағы көп бейнелі әлеуметтік ... ... ... білдіреді. Бұл қатынастардың күрделілігі дін мен
мәдениеттің әрекеттесуінен көрінеді. Егер Вебермен келісе отырып, қоғамды
жеке ... ... ... ... қарастыратын болсақ, онда ол
олардың ... ... мен ... ретінде елестетіледі. Жеке ... ... ... ... ... оның ... келіп шығады.
Мәдениет болса, мәжбүрлі түрде әрекет етушіні реттеу нормалары ... ... ... ... ... белгілейді, ол жеке адамға сырттан
берілгендей болады. Осы тұрғыда дін ... ... және ... ... Яғни, қоғамның өмірлік әрекетінің ... одан ... ... ... және ... ... ... тұратын секілді. Дін бұл
тұрғыда мәдениет түсінігімен арақатынасын ... ... ... ... және ... ... көбінесе “дін мен
мәдениеттің” бір бөлігі болып табылады.
Дін әлеуметтік-мәдени байланыстардың бір ... оның ... етуі ... және ... ... ... мүмкіндік береді. Дін әлеуметтік
қатынастардың пайда болуының және ... ... ... ... ... да бір ... қатынастардың белгілі бір нысандарын
заңдастыру факторы ретінде, екіншіден, дін қоғамның ... ... ... ... және оның ... ... фактор ретінде
қарастырылуы шарт. Бұл діни белсенділіктің негізінде ... ... ... жататын - мағыналық пайымдау ... ... ... ... және ... ... заманғы діни әлеуметтанушылардың
түсінігінде діннің негізгі қызметі болып табылады. Дін - адам өмірін ... ... ол оны ең ... ... ... “мағынасымен” қамтамасыз
етеді. Бұл ... ... ... ... ... беруінің
арқасында болады, онда әділетсіздік, қайғы-қасірет көру, өлім, “менің
өмірімді” қайғылы сәтсіздікке алып келетіннің ... ... ... ... ... ол ... ... болуы мүмкін еді”, міне, осының бәрі
“соңғы ... ... ... ... басым мағына мен мәнге
айналады, ол жерде дін ... өз ... ... Егер ... ... мағынаға ие болса, егер адам оның мәні неде екенін білсе, ... жеңе ... ... өмір ... ... ... пайда болады. Адамның
не үшін өмір сүріп ... ... оны ... ... Адам егер ... ... ... өзімен не болып жатқанның мағынасын түсінуден қалған
кезде ол әлсіз, дәрменсіз, абыржу ... ... ... ... ... Сол ... егер адам, оның кездейсоқ жолы болып ... ... үшін ... ... ... онда өмір ... болады.
Осы жағдайда да өмір ... ... ... ... іс ... ... ... сенімді емес.
Дін адамдарға біздің әлемімізде өмір сүретін басқа адамдар арасынан ... ... ... ... ... ... өздерінің кім екенін түсінуге
көмектеседі. Діннің осы біріктіруші және адамның ... ... ... ... ... ... ... ерекше күшті
әрекет етті. Мысалы, американдық ... ... ... ... ... ... бұл ... орындай алмай
отырғанын айтады. Әлеуметтің сипатымен бірге өзгеруінен дін де өзінің
қызметімен өзгеруде. ... ... ... ... ... ... бір ... болып сақталуда, бірақ ол өзінің іске асыру амалдары мен
нысандарын өзгертуде.
Дін ... ... мен ... ... ... ... ... тұрақтылығына мүмкіндік жасайды. Дін сол әлеуметтік құрылымға пайдалы
нормаларды орнықтыра отырып, тұрақтандырушы функция атқарады және адамның
моральдық ... ... үшін ... ... ... ... ... бұзу оқиғалары орын алғандықтан, көпшілік діндер қайта
орнына келу және міндеттемелерді орындау үшін ... ... ие - ... және ... жуу ... олар күнә сезімін
бәсеңдетуі немесе оны арттыруы мүмкін.
Дінді бұлай түсіну Р.Беллдің жоғарыда ... ... ... Ол ... ... дін ... ... қабылдау үшін символикалық
жүйені және жеке адам мен ... ... ... ... ... ... ол жерде өмір және әрекет белгілі бір соңғы мағынасына ие
болады. Қазіргі заманғы көрнекті әлеуметтанушы П.Бергердің сөзімен ... ... мен ... ... бір ... бере ... адамның өмір
сүруінің тұрақтылығы мен мықтылығын қамтамасыз етеді. Дін адам ... мен ... ... ... ... тәртіппен
әлеуметтік әлемнің тұрақтылығына кепілдік беріп, қандай да бір “қасиетті
шымылдықты” көзге елестетеді.
Қоғамның ... төрт ... ... ... мақсатты бағыт ұстануды, қоғаммен бірігуді және ... ... ... ... мен ... қамтамасыз етумен
орнығады. Бейімделу - ол ... өмір сүру ... ең ... ... ... бұл ... ... ішіндегі экономикалық шағын жүйе шешеді.
Мақсатты бағыт ұстану - ол жерде жеке адамның қоғам үшін ... ... ... ... ... жете ... қамтамасыз
ету; қоғамдық жүйе ішінде бұл қызметті орындауға отбасы да қатысқанымен,
оның негізінен саяси ... жүйе ... ... – ол ... ... тұлғалар арасындағы келісімді қамтамасыз ететін ... ... ... ... жанжалдар мен шашыраңқылық қаупін болдырмауды
білдіреді. Функциялар институционалды түрде ... ... ... бұл ... әлеуметтік рөлдердің нормативтік анықта-маларын
белгілей отырып, құқықтық шағын жүйе қамтамасыз етеді.
Сайып келгенде, егер де оның мүшелерінің әрекеті ... бір ... егер де ... ... өз ... және ... өзгеріп отыратын
болса, ешқандай жүйе өмір сүре алмайды. Жүріс-тұрыстың ... ... ... ... және ... отыру керек. Мұндағы әңгіме жай
ғана нақтылы әрбір қоғамдағы нормативтік тәртіптер жөнінде ғана емес ... ... ... ... ... қатар заңдастыру, яғни ... ... ... өмір ... негіздеу және заңдастыру туралы
болып отыр. Сөз қандай да бір заңды орындау туралы болып отырған жоқ, ... ... ... ... ... ... заң түріндегі қандай да бір
байланыстырушы нұсқау бар ма және оны ... ... пе ... ... ... ... бұл проблема құндылықтардың әлеуметтік емес мәдени жүйесіне
қатысты екендігіне ... ... Бұл ... ... үлгілерін
қолдану міндетін Парсонс діннің мәдени таратушы қызметі саласына ... ол ... ... ... ... адам ... оның ... мен жағдайларға қатысты жекеліктің, партикулярлықтың шеңберінен
шығатын нәрселердің ара ... ... ... - оны “соңғы” немесе
“түпкі” ... ара ... ... арқылы реттейді. Қандай да
бір нормалардың дұрысына немесе бұрыстығына ... ... ... ... - ... да бір ... заңдастыру емес, нормативтік
тәртіптің өзін қабылдау. ... сөз ... ... ... ... ... қарағанда діннің тереңірек қызметі ... ... Бұл ... ... дінді оның қоғамдағы алатын орны ... рөлі ... ... ... кең көлемді мәліметтерді
түсіндіруге мүмкіндік ... ... ... ... ... Алайда
ол бірқатар қиыншылықтармен кезігіп, міндетті түрде мойындауды кездестіре
бермейді.
Ең алдымен, ... ... ...... функционалдық тұрғыдан
түсіну – жеткіліксіз түрде негізделген алғышарт негізінде құрылады:
функционализм ... ... ... пен ... тек ... ... ... мағыналар, нышандар жүйелерінің көмегімен
қамтамасыз етілуі мүмкін дегенге ... Дін бұл ... ... ретінде қызмет етеді. Өйткені қоғам алдын ала діни шектеулерсіз
басқаша қызмет ете алмайтын қандай да бір ... ... ... ... ... біржақты болып қалады. Ол, мысалы,
адамға табиғатынан тән және ... ... ... ... ... ... және оны келістіру негізінде, яғни сол әлеуметтік-
мәдени жүйенің механизмі арқылы қоғамның нығайып, бірігуі мен ... ... ... ... жоқ ... ... ... факторлары және қоғамдық тәртіпті негіздеу, әлеуметтік жүйені ... ... ... күш ... мен ... сияқты факторлар назардан
тыс қалады. Бұған тағы эмпирикалық мәліметтер қоғамдық-моральдық жағдайына
діннің әсері бүгінгі ... ... ... және бұрын да қоғамның
“моральдық ... ... ... ... ете ... ... ... қосқан абзал. Шамасы, қоғамның ... ... ... етеді (немесе қамтамасыз етуге ықыласты). Бұл тарихи
өзгермелі ... ... ... ... ... ... ықпалдасудың белгілі бір деңгейін көп мөлшерде ... ... ... ... ... құқығын) таратушы рөлін көп
мөлшерде құқықтық институттар өз ... ... ... ... Бұл қоғамның
секуляризациялануының бір көрінісі.
Тағы бір проблема дін қоғамдық ықпалдасудың факторы ретінде ғана ... ... кері ... яғни кері ... ... ... ... отыр. Жалпы нысанында дін тіпті кері қызметті болуы
мүмкін ... ... ... ... ... саласында еңбекті
ұйымдастырудың қазіргі заманғы әдістерін, техникаларын енгізуге кедергі
бола отыра, қоғамның экономикалық тоқырауын күшейтуі мүмкін. ... ... түрі ... ... ... ... үшін ... да, жағымсыз
да мәнге ие болуы мүмкін.
Дін ықпалдасу мен тұрақтылық әкелуші емес, ... ... ... ... әрекет етуі мүмкін екендігін айғақтайтын фактілер жанжалдар
теориясы шеңберінде қарастырылды. Проблеманы таптық күрес аспектісі арқылы
шешкен К.Маркстің ... дін ... ... оны ... күрес арқылы
төңкерістік қайта құруды талап етіп отырғанда, ол әлеуметтік ықпалдасудың
факторы ретінде қызмет етуші және ... ... ... ... ... көмектесетіндіктен, жағымсыз рөл атқарады дейді.
Дін өмір сүруші қоғамдық құрылымды ақтайды, онымен татуластырады. Сыни
көзқарасты ... ... ... ... ... Ал бұл ... ... жанжалға алып келеді.
Функционализмге, яғни қоғам өзімшілдік мүдделері бар және бүкіл қоғамның
тұрақтылығы мен бірлігін қамтамасыз ететін құндылықтық сенімдері ... ... ... ... ... қарсы шығады. Қоғам жанжалдармен,
күш көрсетумен, түрлі топтар арасындағы билік үшін күрестермен сипатталады.
Тұрақтылық тек ... ... ... ғана ... ... ... ... факторы топтардың өзімшілдік мүдделері
болып табылады. Діни топтар - бір-біріне араз топтардың ... ... ... ... ... бір ... Ортақ сенімдердің болуы
олардың әлеуметтік бірігуінің ... ... ... емес ... ... ... ал діни айырмашылықтар тамыры терең жанжалдарды
сырттай ... ... ... ... мысал ретінде христиан
елдеріндегі ... ... ... ... оның ... ... жатты, Ирландиядағы протестанттар мен католиктер
арасындағы дау-дамай, ортодокстар мен “дін бұзарлар” ... ... ... ... және ... ... діни ... кеткен уақытта жанжалдар айрықша өткір сипат алады. Діни
жанжалдар сыртқы ... ... ... ... ... ... мүмкін. Егер экономикалық мүдделер және этникалық ... ... жол ... жағдайларда, діни айырмашылықтар жіктелудің
жалғыз ғана нышаны болады. Басқа діни топ ... ... көру ... ... ... байланысты күшейе түсуі немесе әлсірей ... ... ... ... оның ... ... өмір сүруімен
байланысты жанжалдарды да тудырады. Мысалы, діни ... ... сай ... өзі секілді, сауаттылардың құндылықтар жүйесіне қарама-
қарсы қойылатын ... ... ... Дін ... ... діни ережелерді
сақтау мен заң арасындағы жанжалға алып ... ... ... ... діни ... ... ережеге бағынатынын көрсету үшін
жанжал теориясының жақтастары ұсынып отыр: кез ... ... ... ... алады.
Шындығында, жанжал топішілік ықпалдасудың мүдделі көзқарас тұрғысынан
функционалды, діни топ ішіндегі ... көзі ... ... ... ... ... сыртқы әлеммен байланыстырады, одан оқшаулану қаншалықты
күшті болса, ішкі ... ... ... ... “Бөтендерге” деген
өшпенділік қауымдастық сезім туғызады, сүйенішті тек “өз ... ... ... ... жанжал және әлеуметтік ықпалдасу бір
үлгінің екі жағы ретінде көрінеді және ... ... ... ... ... ... ... айқындығымен, былайша айтқанда,
ислам аймағында орын алуда, бұл жерде ол экстремизм және қарулы қақтығыс
сипатына ие ... тек діни ... ... ғана ... ... ... олардың
ішінде де болады. Топ ішіндегі әлеуметтік мінез-құлықтар ... ... ... мүдделерін қанағаттандыруға ұмтылуының ... ... және ... ... ... үшін күрес барысында
жанжалдар туындайды. Мысалы, діни топтардың көпшілігінде (ортодоксальді
иудаизмге ... ... ... ... ... көпшілігінде, исламда солай) ер адамға басым рөл
беріледі, әйел адам дін қызметкері бола ... ... бір ... – ол клир мен ... ... Ол дін ... ... пұрсатты қоғам топтарының еншісінде болуы сияқты әлеуметтік
жағдайларға ... ... ... діни өмір ... ... діни ... мен ренысандардың ... ... ... ... ... ... ... күрес таза
теологиялық пікірталас шеңберінен ... ... және дін ... ... бағыт ұстануының біртекті еместігін көрсетеді.
Дін ішіндегі жанжалдар көбінесе қоғамдағы өзгерістердің де көзі болып
келді, оған әулиелік діндер мысал бола ... Көне ... ... ... ... көреді, оны құдай жасап берді, ал адамдар оны ... ... деп ... ... ... ... ... үшін қоғамды
өзгерістерге шақырды және көбінесе төмен, кедей таптардың ... ... алға ... ... ... соғысында бұқара
халықтың жетекшісі реформацияның радикалды қанатының ... ... ... Ол жер ... ... ортақ мүдделерге сәйкес (билеп-
төстеушілердің мүддесінде ғана емес) қайта өзгертуге шақырды. Бұл ... ... о ... ойластырғанының орындалуын көрді. Бұл дінішілік жанжал
(Мюнцер католик шіркеуін және дін ... ... ... ... ... мойындамады) қалайша нағыз соғысқа әкелетін әлеуметтік
жанжалға айналуының мысалы бола ... орай дін ... ... ... рөлі ... ... ... аударады. Вебер харизмадан әлеуметтік тұрақтылықтың
іргелі қарсы әсерін және өзгерістердің маңызды бастамасын көрді.
Дін ... ... ... ... ғана емес (бұл ... оның негізгі қызметін жиі ... ... ... өзгерістердің қайнар көзі болып қызмет етеді. Мысалы, Вебер
протестанттық ... ... ... ... рухын” жасауда
кальвинизмнің ерекшеліктеріне негіздеді және нәтижесінде Еуропа тарихында
жаңа дәуір мен ... ... ... ... ... зор тарихи алға басушылықты дәлелдеді.
Басқаша түрдегі мысалдар келтіруге болады. Алайда діни ... ... ... үшін сөзсіз өте үлкен игілік бола отырып, радикалды
саяси қозғалыстарға өзін балама ретінде ... ал ... бір ... түрде қоғам үшін пайдалы болатын тұрақтылықты ... ... ... ... ... Мартин Лютер Кинг бастаған
негрлердің азаматтық құқық үшін күш көрсетусіз ... ... ... ... ... діни қозғалыспен байланысты болды. Егер ... ... ... ... алдында тең деп айтқанымен де, әлеуметтік,
ұлттық теңсіздік құқығын шектеушілік болатын болса, онда жапа ... ... үшін ... ... ... бәрі тең дегені жайындағы діни
оқылымдар теңдік үшін, бостандық үшін күрестің ... ... ... етуі ... егер ... ... ... тұрақтылықты ұстап тұратын
фактор ретіндегі рөліне назарын ... ... ... ... өзгерістердің шығатын көзі ретіндегі рөліне назарын шоғырландырады.
Жанжалдар теориясы діннің рөлі ... ... ... ... ... мүмкіндігіне ие. Ол әлеуметтік статикаға ... тек ... ... анықтауға ғана көңіл бөліп,
жанжалдарды елемеуге бейім қоғам туралы ... ... ... Діни жанжалдар әлеуметтік өзгерістерге жол ашуы мүмкін және өз
кезегінде әлеуметтік өзгерістер мен ... ... діни ... алып ... ... немесе алып келеді.
Сонда да жанжалдар теориясы өз назарын қарама-қарсылық пен ... ... ... ... өмір ... ... деп, ынтымақтастық
пен кооперацияны түсіндіруде айтарлықтай қиыншылыққа тап болады. Әлеуметтік
өмір теориясы екі сәтті де - ... мен ... ... ... ... ... олардың сәйкестенуі, тепе-теңдігі нақты материалды таңдауда ... ... ... ... ... ... бере ... кең шектерде құбылып отырады. Нәтижесінде бұл екі көзқарас
өзара жоққа шығарушы емес, ... ... ... болады. Діннің
қоғамдағы рөлі тек фунционалдыққа немесе тек ... ... ... ... ... Діннің кері ықпалдасудың, ... ... ... көрініп жататын жағдайлары оны әлеуметтік
патология қатарына қосу үшін негіз болмауы ... ... мен ... көзқарасын біз бірқатар жағдайларда,
шындығында, ... ... діни ... бар екендігінен көреміз.
Бұған мысал ретінде көбінесе Үндістандағы ... жүйе ... ... дін ... пен ... ... ақтап алу ... ... ... дін ... ... ... ... түрде айыптап, сөккені жайлы да мысалдар келтіруге
болады. Діни ... ... ... жағдайлар мен қатынастарды ақтап
алатыны, нақты ... да, оған ... ... да ... ... ету ... ... (Маркстің сөзімен айтқанда). Бұл діннің
әлеуметтік негізі бар ... және оның ... ... тағы да ... ... ара қатынастың маңызды жағы - белгілі бір
әлеуметтік ... ... ... мен ... белгілі
бір жүйелері арасындағы байланыс. “Тек-топ, таптар, дін” мәселесі Вебер
тарапынан “әлемдік ... ... ... атты ... өте ... Ол ... да бір топтардың өмірлік мінез-құлықтары тиісті
діндердің іс жүзіндегі этносына күшті әсер ... және ... ... ... ... ерекшелігі бар белгілер бергенін ... ... ... пайда болған ақсүйектік ұтымды
бюрократияның ... ... ... Ерте ... ... әдеби
тұрғыдан ойдан құрастырылған мұрагерлік касталардың ... ... ... ... ... болмаған, тек ведалық білімі ... діни ... ... шынайы діни тек-топ ретінде болды.
Буддизм болса, ойға шомуға берілген және дүниеден безіп қаңғырып, ел ... ... ... көпшілікке таратылды. Ислам алғашында дін үшін
күресуші жауынгерлердің, басқыншылардың, рыцарьлық орденнің діні ... ... ... ... ... діні ... ал ... баста ел аралап жүрген қолөнершілердің ілімі, сипаты бойынша өзіндік
ерекшелігі бар қалалық дін болды.
Тағы бір естен шығармау ... ... – діни ... кез ... ... ... біріктіру құралы бола алады, мысалы, ескі
дәстүршілер ресми-православиелік ортада, иудаизмнің жақтастары ... яғни ... ... ... етуі ... ... ... түрлі аспектілерде зерттелген. Мемлекеттің
пайда болуы ... ерте ... діни ... ... ... ... жүгінер болсақ, ол жерде дін мен саясат архаикалық мәдениет
заманынан бері екі дербес сала ретінде көрінеді. Онымен қоса, ... ... ... ... бұл ... ... бір ... саяси
элитамен бәсекелестікке түсе алатын ерекше топтың, діни кәсіпқойлар мен дін
басыларының қолына ... ... ... қоғамдардың
көбінде саяси элитаға діни жағынан шынайы қауіп ... өте ... ... ... антикалық Грекияда немесе Римде. Сонда да дін басыларының
саяси кеудемсоқтықтарының белгілі бір жағдайда ... ... ... “құтқарушы діндерде” олардың нақтылы тарихи ... ... ... тыс ... бұл әлемдік емес мақсаттары - ... ... ... ... ... Осындай негізде өзін
шіркеуге саяси жақындығы бар зайырлы биліктен жоғары ... ... ... баламаның қалыптасуы мүмкін. Әсіресе исламда азап шегу ... ... және ... ... тең ... ... ол ... о бастан діни шектеулер қасаң қағидашылық
түрінде бекітілген.
Қазіргі ... діни және ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Біріншісі – діннің сол қоғамның құндылықтарын
негіздеу мен қолдау қызметін орындауымен ... Бұл ... ... билікке қатысты көзқарасқа әсер ете отырып, саяси әрекетке (қарсы шығу
немесе қолдау) тартылған. Екіншісі - діннің ... ... да ... ... ... күшеюіне байланысты мүдделерін білдіруші
институт ретінде қатыстығын анықтау. Діни ұйымдар, институционалды ... қоса ... ... ... әрекет арқылы саясатқа
араласады, адамдардың ақыл-ойы үшін идеологиялық шайқастарға қатысады. Діни
топтар қалай болғанда да ... ... және ... ... ... ... қатысады. Бұл қатысу діни идеологиямен немесе оның ... ... ... анықталады. Қатысу саяси енжарлықтан,
араласпаушылықтан халықтың белгілі бір ... ... ... бұл ... қатыстырылмауынан көрінуі мүмкін.
Қазіргі тарихи кезеңнің ерекшелігі этикалық өлшемдермен санасатын
саясатқа қажеттілік болып ... ... ... ... ... ... ... өте қауіпті. Осыған байланысты діннің
саясатқа саяси күштердің күресінде төреші рөлін ... ... ... әсер етуі ... түседі.
Діннің экономикамен ерекше байланыстары бар. ... ... ... ... болуында протеста-низмнің рөлі туралы зерттеуі
дін мен экономика арасындағы әрекеттесуге көңіл бөлуді күшейте ... ... ... ... ... Ол ... дінінің белгілі бір
белгілері елдің жылдам экономикалық ... ... рөл ... ұмтылыс жасады. Ол жапондық самурайлардың діни-этикалық жүйесінде
протестанттық этиканың баламасы бар екенін көрсетті. ... ... ... ... ... жол ... ұсынған бағытпен қатар экономика саласында сиқыршылық әрекеттердің
рөлін де зерттеу жүргізіліп жатыр, этнологтар бұл әрекеттер қажетті ... және ... ... ... ... ете ... бола ... діннің басқа әлеуметтік институттармен қатынасы проблемасының бүкіл
жиынтығы ... ... ... рөлі деген басты
мәселелермен байланысты. Бұл мәселе діннің рөлі ... ... ... ... ... қандай да бір артта қалушылықта ... ... ма ... дін осы ... қозғаушы күші – “моторы”
болып табыла ма деген мәселе жөнінде. Қазіргі уақытта бұл проблеманың
тәжірибелік ... ... ... ... ... ... ... өте өткір қарама-қайшылықтар мен қиыншылықтарға байланысты аса
мол.
Мысалы, христиандықтың бірте-бірте дамуының қазіргі фазасын ... деп ... Оны діни ... және ... ... ... ... әрекеттеу саласы өзіне-өзі жауап бола ... ... өмір ... ... ... ... ... Қазіргі
кездегі христиандықтың негізгі проблемасы - бұл ... ... ... ... ... ... проблемаларын түсінуге
сәйкестендіре алатын, қоғамда христиандық құндылықтарды ... ... ... жол ... жаңа “өмірлік құндылықтар” жүйесін жасап шығару
болып отыр.
Осыған байланысты ... дін ... ... ... ... екі ... ... және діннің әлеуметтік факторлардың әсерімен
өзгеруі, қоғамның тарихи даму ... ... ... дін ... жасалуда.
Дін әлеуметтануы діннің дамушы құбылыс ретіндегі талдануына ... ... ... ... ... мәдениетпен және дінсізденген қоғаммен
әрекеттесуіне, қазіргі әлеуметтік-саяси процестерге, сонымен қоса Еуразия
кеңістігіндегі коммунистіктен кейінгі ... ... ... ... мен ... ... қазіргі кезеңнің маңызды проблемаларын
қозғауда.
Діни ұйымдар мен діни жеке адам тұрпаттамасы
Дін зайырлы институттармен әрекеттесе отырып, ... өмір сүру ... да бір ... ... ... ... керек. Әрине, бұл
проблема әлеуметтік жіктелудің дамуының айтарлықтай жоғары кезеңінде ... Ерте ... діни ... ... ... ... пайда болды,
олардың оны құрғандағы және іс-әрекетіндегі мақсаттары тек діни ... ... жоқ. ... ... дамыған мәдениеттерде жаңа феномен пайда
болуда, ол - ... ... діни ... бойынша қалыптасуы.
Ежелгі Шығыс қоғамдарында діни құрылым мемлекеттік құрылыммен сәйкес
келді. Оларды ... ... ... қадамы заң, құқық саласының дінге
табынушылықтан бөлінуі ... ... ... ... биліктен, діни
міндеттердің азаматтық міндеттерден, діни ұйымдардың ... ... ... әрі ... ... түсуі христиандықпен байланысты.
Діни қауым - о баста діннің негізін қалаушы, оқытушы мен оның оқушыларын
біріктіруші топ. Бұл ... ... ... ... жеке ... ... ... діни иерархия қалыптасады, ол ... ... бар діни ... ... ... оның
“әлемнің” белгілі бір сипаттарына ие болуымен және олармен ымыраға келе алу
міндетімен ... Діни ... ... ... тұрғысынан
талдау кезінде діни ұйымдардың қоғамға көзқарасы жөніндегі мәселе ... бірі ... және ... мен ... ... ... топ ... ұйымшылдығы басшылықпен, рухани жетекшінің іс-
әрекетімен анықталады. ... үшін ... зор ... басшылардың
бірнеше түрлері болады. Ең маңызды түрінің бірі - “пайғамбар”, ... ... ... ... жеке-дара харизманың иегері.
Пайғамбар осы ертеректегі ашылым-дарды мадақтай алады және сол кезде ол
жаңа дін ... ... ескі ... жаңа ... ... яғни ... ... алға шығады. Егер пайғамбар дүниеге мүлдем жаңа ашылым
алып келсе, онда ол діннің негізін қалаушы болады.
Пайғамбарларға қарағанда дін ... өз ... ... ... аман-саулық береді, олардың беделі жеке ашылымға немесе
харизмаға емес, дәстүрге негізделген; олар ұйымды ... Олар ... ... ... ... бар ... белгіленген және бақылаушы
оқылымдарды мадақтайды.
Рухты шақыра алатын және о дүниемен ... ... ... ... ісі жеке ... ... ... іске асады. Сиқыршының
дін қызметкерлерінен айырмашылығы бар. Оның “ісі” - оқылымда емес, ... ол ... анық ... ... ... Бұл ... ашылым
ғайыптан келген кітапты немесе транс сезімін мадақтаушы нысанында көрінеді.
Пайғамбар көбінесе “кәсіби түрде” ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайларда олар болжағыш, түс көргіш, ғажайып
іс жасаушы, құтқарушы ретінде алға ... Тағы бір түрі - ... ... жеке ... мен дін ... ... байланысты.
Діни қайраткерлердің қызметін бұлайша талдау Вебер үшін ... ... ... ... ... оның ... орындаудың қарапайым
процесі, ол арқылы оқылым бірлестіктің арнайы діни мақсаттарға қызмет етуі
үшін дайындалған қандай да бір ... ... ... мекеме шеңберінде
күнделікті өмірге енеді деген маңызды тұжырымын негіздеуге мүмкіндік
береді. ... бұл ... ... ... қауымдастығы еді.
Қозғалыстар көбінесе діни ... ... ... ... ... ... алып келеді. Бұл ұйымдар саяси билікпен ара
қатынасқа ... Діни ... діни ... ... ... діни
қауымдастықтардың бірігуі және басқарушы орталығы пайда болуы шіркеулік
ұйымның құрылуына алып келеді.
Вебердің пікірінше, ... ... ... оның ... ... жабық бірлестігі ретінде қалыптасуында, сондықтан діни
ағымға тиістілік барлық уақытта жеке қауымға ... ... ... ... ... болса барлығын құтқару ісін басқарып отырады.
Діни ағымдар, керісінше, олар іріктеп алынғандардың қауымы ... ... мен ... ... отырып, баға беру ... ... ... өлшемді басшылыққа алу керек, себебі сектаға кіру ... ... ... ... ... секта шіркеуге қарағанда көп
нәрсеге міндеттемейді, бұл жерде секта мүшелерінің оның белсенді әрекетіне
белсенді ... ... ... Секта өз мүшелері үшін жауапты болады және
оған кіру ... өз ... ... ... міндеттерін орындамай
жүргендерін шығарып тастайды. Сондықтан діни ағымға тиістілік адамның діни
байсалды түрінің кепілі, онымен іс ... ... ... ... етуі мүмкін.
Түрлендірудің жоғарыда келтірілгеннен біршама басқаша түрі бар. ... ... ... Ол ... үш типін бөліп ... - ... және ... ... ... ... таныта отырып,
“Христос үшін бүкіл әлемді жаулап алуға” ... және ... ... күйде
болса, сол күйінде қабылдайды. Секталар керісінше, олар қоғамды ... ... ... ... қатаң бағына отырып, өмірді құтқаруға
тырысады, сондықтан оларға ... ... оның ... ... тән. ... ... ... алу - ол әділеттілік пен
теңдік жайындағы қамқорлықты орнына қайта келтіру үшін талпыныс, шіркеу ... ... ... сақтап қалу үшін барып отыр. Мистиктер дүниеден одан
әрі артта қалуда және құдаймен ... ... ... тырысады. Оларда
этикалық кемелденудің үлгісі болуға тырысқаннан гөрі, басқа істер маңызды.
Трельгте діни ұйымдардың типтерін ... ... ... ... ... ... Шіркеу мемлекеттілікке, мемлекеттік шіркеуге,
кертартпалыққа жақын. Секта - ол діни оппозиция, дүниені жатсынғандықтың,
оны қабылдамаудың діни ... ... Бұл ... ... өшпенді
сенушілер қауымы. Шіркеу құдайы өмірге бар нәрселерге ... ... ... айыптайды, қарғайды. Діни ағымның қайнар көзі -
әлеуметтік әділетсіздік, азап, қорлық көргендердің ... ... ... ... ... ... болды, кейінірек ол ... ... ... ... Міне, оның бірте-бірте дамуынан
шіркеулік діндарлық пен сектанттық ... ... ... ... ... бойынша әжептәуір айырмашылығы бар екенін көреміз.
Діни ұйымдарды типке бөлудегі келесі бір ... ... ... ... ... ... ... Ол секта мен шіркеуді діни ұйымның
даму кезеңдері ретінде ... ... ... ... мүмкін, ал шіркеу
секта болып ... ... ... ... ... эволюция,
ұйымдастырушылық дайындық кезеңінде тұрған діни бірлестіктерді атау ... ... ... енгізді. Ол шіркеу мен секта арасындағы айқын
шекараларының жоқтығына, бұрынғы оппозициялығын жоғалтқанына назар аударды.
“Дүниені” жоққа шығару оны ... ... ... ... ... көзқарасы бойынша шіркеуден ерекшеленуін қойды, алайда олар ... ... ... ... ... ... ... барлық ұйымдар деноминация деген атқа ие болады, ұзақ уақыт ... ... ... ... ... дін ... айналады, мысалы
методизм. Ол тағы бір түсінік - табынушылық түсінігін ұсынды. Бұл әдетте
қоғамда өмір ... ... ... ... т.б. ... бірлестігі әлеміне қатысты сектаны еске салушы ретінде көрінеді.
Бұл қандай да бір ... ... ... ... ... өте көп ... бар айтарлықтай аморфты бірлестік.
Қазіргі кездегі діндердің мысалына спиритуализмді, ... ... ... ... т.б. ... болады. Кейде бұл
ұғым Христостың мыңжылдық ... ... үшін ... ... атау үшін ... ұғымдардың барлығы христиандықты талдауға негізделген, діни ұйымның
өзіне тән ерекшеліктерін көрсетеді. Алайда кейбір ірі ... ... ... жоқ, ... индуизмге, исламға қатысты секталарды
айтуға болады. Және басқа да әлемдік діндерде осы сияқты топтасқан топтар
болады. ... олар ... ... міндетті дихатомияға
енгізілмеген.
“Шіркеу”, “секта”, ... ... ... ... ... ... түсініктер деп санауға болады. Сонда олар ... ... мен ... сипаттаушы маңызды үрдістерді талдау үшін
пайдалы болады. Қазіргі кезде әлемде түрлендіру проблемасы, шіркеуден ... ... ... ... деңгейдегі мәнге ие болуда,
зерттеушілердің назары жеке адамның ішкі ... мен ... ... ... бар ... институционалданған діншілдіктің ара қатынасына
қарай ауып отыр. Типке бөлу діни топтарды ... ... ... ... ... ... табылады.
Сондықтан қорытынды ретінде дінді ... ... ... ... ... шағын жүйе ретінде әлеуметтану тұрғысынан
зерттеп-білу, тек діннің нақтылы тарихи нысандарын, ... ... ... әлеуметтік байланыстар мен институттардың ... ... ... ... ... ғана ... болады деп айтуға
болады. Сол себептен жеке адамдар санасының белгілі бір ... ... ... дін ... ... ... ажыратылған мінез-құлықтарын зерттеу маңызды болып отыр.
Егер дін зерттеудің санаты ретінде ... ... ... ... және қатынастардың субъектісі ... ... ... ... онда ... ортақ сенім мен дін бойынша
біріктірілген және топқа кіретін жекелеген ... ... және ... ... ... ... ... қалай іске асырылып жатқанын
анықтауға негізделген нақтылы әлеуметтік қауымдастықтар мен жеке адамдарды
зерттеуді талап етеді.
“Діншілдік” ... ... ... ... объектісі -
тұлғааралық белгілі бір жиынтығымен ара ... ... ... және ... ... ... негізінде зерттеліп отырған жиынтықтың
діншілдік белгілерін зерттеу рәсімі жасалынады. ... ... оның ... ... оны ... ... ... бағдарламасын жасаудың басты әдістемелік алғышарты болады.
Әлеуметтану тұрғысынан зерттеуде бір-бірінен ... ... ... ... толысуын толық мөлшерде ашу үшін айырып алуды және
анықтауды талап ететін бірқатар басқа да ұғымдар ... ... ... әсер ету ... ... алу бізге, былайша айтқанда, діншілдену
дәрежесін береді. Ол ... ... ... ... және ... құру негізінде анықталады. Ол діншілдік дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар бірқатар әлеуметтанушылардың дінді ... ... ... ... ала ... бұл белгіні қандай да бір діни бағыттың жолын
ұстанушылық дәрежесі деп ... ... ... себебі адам жалған діни
ортада немесе топта, айталық, онда ... ... ... о ... ... ... азаматтық дінде және сенім жағдайында,
табынушылық тәжірибеде, мінез-құлықта болуы ... бір ... ... ... ... демографиялық немесе
әлеуметтік топтың белгілі бір дінге көзқарасы діншілдік деңгейін білдіреді.
Ол діншіл адамдарды топтың ... ... ... алу және ... пайыздық
ара қатынасын анықтау негізінде анықталады. Сол қауымдастықтағы немесе
аймақтағы тұрпаттамалық топтардың ара қатынасын анықтау да ... ... ... ... түсінік түрлі діндердің немесе дін өкілдерінің
діншілдігіндегі сапалы айырмашылығын анықтайды. ... ... ... діншілдігінен ерекшеленеді. Бір діннің ішіндегі
әр түрлі бағыттар мен ағымдар өкілдерінің, мысалы, ... ... ... мен суниттер арасындағы діншілдіктің айырмасы әрқалай
болуы мүмкін. Онымен қоса, бір-біріне сәйкес келмейтін діни және діни ... ... ... ... ... ... ... ұқсас болуы мүмкін.
Сондықтан дінді және діншілдікті ... ... ... ... әдістемелік алғышарты дінді объективті түсіну және
анықтау болады. Кеңестік әлеуметтану тәжірибесінде ... және ... ... беру біршама кері ысырылған еді. Дін қоғамдық сана-
сезім шеңберінде оның бір нысаны ретінде мойындалған еді, ... оның ... ... ... ... жеке ... ... тануына кері әсер
етуші ретінде қарастырылды. ... ... ... ... тыс
нәрсеге сену - нормалардың, құндылықтардың белгілі бір жүйесін дін ... ... ... ... ... ... табы жеңіске жеткеннен
кейін қоғамдық ... ... ... мен ... барлығы қоғамды
дінсіздікке үндейтін коммунистік идеологияның қол астында қалды. Алайда
коммунистік ... ... ... ... мен ... ... шамалы болады. Бір ...... ... ... осы ... ... дәлелденген сипатта болды.
Сондықтан діншілдіктің деңгейін зерттеуде көбіне оны фанатизмнен бастап
шыдамдылық арқылы атеизмге дейін ... шама ... ... ... ... ... ... дәрежесі, сипаты, зерттеулерде
барабарлық көрініске ие бола ... ... ... ... және оны ... эмпирикалық зерттеуде діннің
кеңейтілген түсіндірмелерінің түрлі элементтерін қолдану қажеттілігін
мойындауға тура келеді. Олар табиғаттан тыс ... ... ... ... ... және ... құндылықтарға діни-мистикалық тәжірибедегі
қатынасынан, сенушілер арасындағы қатынастар мен ... ... алу ... ... кейін барып дүниетанымдық индикаторлар түрінде, бірақ
сыртқы әлеуметтік және ... ... ... ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саясат4 бет
1.Мемлекеттің ақша, несие саясаты. 2.ҚР бюджет- салық саясаты. 3.ҚР әлеуметтік саясаты5 бет
XIX ғасырдың екінші жартысындағы АҚШ-тың әлеуметтік, эканомикалық, саяси жағдайы15 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
Адам - әлеуметтік саясаттың объектісі ретінде3 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет
Германияның әлеуметтiк саяси бағыты22 бет
Египеттің саяси экономикалық және әлеуметтік жағдайы (Х-ХІІ ғасырда)77 бет
Елдегі әлеуметтік – экономикалық даму және ішкі саяси жағдайлар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь