Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері

КІРІСПЕ

І ТАРАУ. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЕРТЕ ТЕМІР ДӘУІРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ

1.1 Шығыс Қазақстанның тарихи . географиялық жағдайы

1.2 Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуірі ескерткіштерінің зерттелу тарихы

ІІ ТАРАУ. АЛТАЙ . ТАРБАҒАТАЙ АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ЕРТЕСАҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІ

2.1 Майемер мәдениеті археологиялық ескерткіштері

2.2 Шілікті археологиялық мәдениеті ескерткіштері

ІІІ ТАРАУ. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕРТЕ САҚ ДӘУІРІ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ КЕЗЕҢДЕЛУІ МЕН МЕРЗІМДЕЛУІ


ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның шығыс аймағының, яғни қазіргі Шығыс Қазақстан өңіріңдегі Алтай мен Тарбағатай тау жоталарының теріскей беткейлеріндегі ерте көшпелілердің археологиялық көне мұрағаттары соңғы жылдары өзге өңірлерімен салыстырғанда біршама жақсы зерттелуде.
Ерте темір дәуірі қазақ халқының шаруашылық-мәдени түрінің қалыптастырған тарихи кезең. Қазақ Алтайы мен Жетісуды сақ, алтын қорыған грифтер елі, у-гэ, у-сунь тайпалық одақтары мен алғашқы мемлекеттік бірлестіктері мекен етті. Осы қауымдастықты қүрайтын эртүрлі мәдениет пен олардың тармақтарының шығуы мен дамуы, дүниетанымы мен салт-жоралары шешілуі қиын мәселелер санатында.
Нақ осы уақытта көптеген ғасырлар бойы шаруашылықтың басты түріне айналған жартылай отырықшы шаруашылық қалыптасты және олар шаруашылық-мәдени жүйе ретінде қоғам өмірін толық өзгертті. Басқаша тұрмыс кешуге, ойлауға, өзге құндылықтарға әкелді. Шаруашылықтағы өзгерістер жаңа өмір салтын қалыптастырды.
Б.з.д. 8-1 ғасырларда өмір сүрген «Азиялық скифтер» жөнінде мәлімет берер жазба деректердің аздығы сақ-скиф әлемін танып-білуге бар салмақты археологиялық деректерге жүктейді. Қытай мен Орта Азия, Еуропаға дейінгі байланыс жолының бірі болған Ұлы Жібек жолының бір тармағы өткен Алтай – Тарбағатай тау аралығы сонау ықылым замандардан әртүрлі халықтар арасындағы этно-мәдени, этно-саяси байланыстардың тұсы, тоғысар түйіні болғаны ақиқат.
Географиялық жағынан алғанда Алтай мен Тарбағатай өңірлері батыс (жетісулық) және шығыс (оңтүстіксібірлік) тайпалардың түйісер аймағы. Бұл жерде әртүрлі археологиялық мәдениеттер мен олардың локальды варианттары өмір сүрді. Бүкіл тарихи кезең бойы үнемі тарихи қауымдастықтар арасындағы мәдени және өзара байланыстары көрініс тапты.
Нақты алғанда бұрынғы зерттеулердің басты кемшілігі ерте көшпелілердің үлкен қорғандарынан емес, негізгі әлеуметтік тобын құрайтын қатардағы қарапайым қорғандардан алынған материалдар негізінде жасалуында.
Қазіргі таңда уақыт жағынан алғанда әртүрлі археологиялық жаппай материалдардың қордалануы және ерте көшпелілердің Майемер, Берел және Шілікті сияқты сақ патша-бекзадаларының бай қорғандарының қазылуы бұл материалдарды жөнге келтіріп саралауды, нақты жүйелеуді қажет етеді.
Соңғы бір жарым ғасырда аталған өлкелерді ерте темір дәуірінде мекен еткен халықтардың жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері жайлы жинақталған көптеген мәліметтердің легі зерттеулердің жаңа әдістемелеріне сай жүйеленіп, қазіргі ғылыми-теориялық деңгей мен талапқа сай жіті талдауды керек етеді. Сонда ғана өлкелердің ғылыми тұжырымдалған ортақ тарихи-мәдени келбеті құрылады.
1. Пекевич М.В. Строение поверхности // Горный Алтай – Томск, 1971
2. Ирисов Э.А. Животный мир // Горный Алтай – Томск, 1971
3. Радлов В.В. Из Сибири: страницы дневника – М.,1989
4. Миллер Г.Ф. История Сибири. М.,-Л. 1937. Т.1.
5. Паллас П.С. Путешествия по разным провинциям Россиской империи, ч.1, Спб., 1773, ч.2, кн. 1-2, Спб., 1876, ч.3, Спб., 1788
6. Спасский Г.И. Путешествие по Сибири. Путешествие по южным Алтайским горам в 1809 г. //Сибирский вестник. 1818. Ч.ІІІ.
7. Белослюдов А.П.Отчет о работах археологической экспедиции в окрестностях города Усть-Каменогорска в 1910г. // Записки Семипалатинского п/о Западно-Сибирского отдела Русского географического общества, 1912, вып.6.
8. Адрианов А.В. К археологии Западного Алтая (из поездки в Семипалатинскую область в 1911году) //Известия Императорской Археологической Комиссии. - СПб, 1916. - Вып. 62.
9. Руденко С.И. К палеоантропологии Южного Алтая. //Казахи, Л., 1930.
Киселев С.В. Алтай в скифское время (Майемерская культура)// ВДИ. 1974. №2.
10. Черников С.С. Древняя металлургия и горное дело Западного Алтая. –Алма-Ата.: Наука, 1949.
11. Черников С.С. Отчет о работах ВКЭ 1948 года. // Изв.АН КазССР №108, вып.3. 1951.
12. Черников С.С. Наскальные изображения верховий Иртыша. //СА. 1947. Т.IX.
13. Черников С.С. О работах Восточно-Казахстанской экспедиции. //КСИИМК. Вып.64. М., 1956.
14. Черников С.С. Работы Восточно-Казахстанской археологической экспедиций в 1956 году. //КСИИМК. Вып.73. Л., 1959.
15. Омаров Ғ.Қ. Шілікті және Шағаноба қорғандарының зерттелуінен (С.С.Черниковтың жарияланбаған 1959 жылғы архив материалдары негізінде) //«Қазақстандағы этностардың дәстүрлі мәдениетіне қатысты музей жинақтары: зерттеу мәселелері мен сақтау перспективалары» атты республикалық ғылыми-практикалық семинардың материалдары (28-29 қараша 2008жыл). Алматы: «Қазақ университеті», 2009.
16. Черников С.С. Загадка золотого кургана. М., 1965.
17. Черников С.С. Отчет о работе Восточно-Казахстанской экспедиции Ленинградского Отделения АН СССР в1961году. Фонд 11, дело 810, связка 54.
18. Черников С.С.Некоторые закономерности исторического развития ранних кочевников (по археологическим материалам Западного Алтая). //Центральная Азия в Кушанскую эпоху. Труды Международной конференции по истории, археологии и культуре. М., Наука, 1975
19. Черников С.С. В глубине веков. //Очерки истории Рудного Алтая. Усть-Каменогорск.: Облтипография, 1970
20. Арсланова Ф.Х. Могильник ранних кочевников на правобережья Иртыша// Изв. АН КазССР, вып. 2/19/.
21. Арсланова Ф.Х. Отчет о работе археологической экспедиции Усть-Каменогорского педагогического института за 1965 г. Фонд 11, дело 975, связка 62
22. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. А-Ата, 1966.
23. Иессен А.А. К вопросу о памятниках VIII- VIIвв. до н.э. на юге Европейской части СССР //СА, 1953, XVII
24. Арсланова Ф.Х. Новые материалы ҮІІ-ҮІ вв. до н.э. из Восточного Казахстана // Бронзовый и железный век Сибири. Новосиб., Изд. «Наука», СО. 1974
25. Арсланова Ф.Х., Чариков А.А. Бронзовые котлы из музеев Восточно-Казахстанской обл асти // Скифо-сибирское культурно-историческое единство. Материалы І Всесоюзной археологической конференции. Кемерово, 1980.
26. Ермолаева А.С. Исследования на левом берегу Иртыша в Восточном Казахстане.//АО. М,1983
27. Трифонов Ю.И., Ахинжанов С.М. Акчий III //Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС. А-Ата, 1987
28. Арсланова Ф.Х. Работы в Восточном Казахстане // Археологические открытия 1981 года. М., 1983.
29. Самашев З.С., Арсланова Ф.Х. Исследования комплекса Карашат // Археологические открытия 1982 года. М., 1984
30. Арсланова Ф.Х. Новые материалы ҮІІІ-УІІ веков до нашей эры из Восточного Казахстана // СА. 1972. №1.
31. Арсланова Ф.Х. Погребальный комплекс VIII-VII веков до нашей эры из Восточного Казахстана // В глубь веков. А., 1974
32. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников верховьях реки Бухтармы. // Археологический сборник. №8. М-Л., 1966
33. Толеубаев А.Т., Бейсенов А.З., Омаров Г.К. К проблеме этнокультурных связей регионов Восточного и Центрального Казахстана в раннежелезном веке.// ХІV Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов. Челябинск, 1999
34. Самашев З.С, Ермолаева А.С., Омаров Г.К. Раннесакские наконечники стрел из Казахстанского Алтая //Военная археология (Материалы международной конференции). – Спб. 1998.
35. Ткачев А.А., Тишкин А.А. Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территории. Барнаул, 1999
36. Омаров Ғ.Қ., Үмітқалиев Ұ.Ү.Марқакөл өңірінің археологиялық зерттелу тарихнамасы. //Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ғалымдарының «Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруға қосқан үлесі: жетістіктері және даму бағыттары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары 27 ақпан 2009 ж. Алматы, «Қазақ университеті». 2009.
37. Төлеубаев Ә.Т., Омаров Ғ.Қ., Ж.Шайкен., Ұ.Ү.Үмітқалиев, С.Самашев Шілікті қорымының зерттелуі // Мемлекеттік «Мәдени мұра -2004» бағдарламасы бойынша археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2005
38. Төлеубаев Ә.Т.,Омаров Ғ.Қ.,Ұ.Ү.Үмітқалиев, Ғ.Д.Іргебаев, М.М.Майданбекова, Б. Қожахметов Шілікті археологиялық экспедициясының 2006 жылғы есебі // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2006 жылғы Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007
39. Ермолаева А.С. Измайловский погребально-поминальный комплекс начала эпохи ранних кочевников из Восточного Казахстана //Известия НАН РК. Серия общественных наук. 2008. №1.
40. Марсадолов Л. С. Пазырыкский феномен и попытки его объяснения // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территории. Барнаул, 1999
41. Руденко С. И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время. М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960
42. Шульга П. И. Этнокультурная ситуация в Горном Алтае и северо-западных предгорьях в VII-Ш вв. до н. э. // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорий. Барнаул: Изд-во АлтГУ, 1999
43. Марсадолов Л.С.,. Основные тенденции в изменении форм удил, псалиев и пряжек коня на Алтае в 8-5 веках до н.э. //Снаряжение верхового коня на Алтае в раннем железном веке и средневековье. Барнаул, 1998
44. Ткачев А.А., Тишкин А.А. Курганы раннескифского времени на могильнике Герасимовка в Восточном Казахстане.Барнаул: 1999.
45. Оразбаев А.М., Омаров Г.К. Некоторые итоги археологического исследования Восточного Казахстана //Проблемы изучения и сохранения исторического наследия (материалы международной археологической конференции). Алматы,1985.
46. Мартынов А.И., Алексеев В.П. История и палеоантропология скифо-сибирского мира. –Кемерово, 1986
47. Майк Эвардс. Скифы: сибирские золотых дел мастера // National geographic. Россия. Қазан, 2003
48. Төлеубаев Ә.Т.,Омаров Ғ.Қ.,Ұ.Ү.Үмітқалиев, Ғ.Д.Іргебаев, М.М.Майданбекова, Б. Қожахметов Шілікті археологиялық экспедициясының 2006 жылғы есебі // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2006 жылғы Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007
49. Левашова В.П. К вопросу о местных особенностях в погребениях тагарской культуры // СА, 1958
50. Төлеубаев А.Т. Характеристика золотых изделий из 2-Чиликтинского могильника. // Историческая роль Александра Губольдта и его экспедиций в развитии мировой, региональной и национальной науки. Алматы, 2004
51. Акишев К.А. Саки азиатские и скифы европейские (общее и особенное в культуре) //Археологические исследования в Казахстане. Алматы: Наука. 1973.
52. Самашев З.С., Ольховский В.С., Омаров Г.К. К изучению торевтики кочевников Евразии І тыс. До н.э.(Оленья бляшка из Семиречья) //Евразийское сообщество. Алматы, 1998, №6.
        
        КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЕРТЕ ТЕМІР ДӘУІРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
1.1 Шығыс Қазақстанның тарихи - ... ... ... ... ерте темір дәуірі ескерткіштерінің зерттелу
тарихы
ІІ ТАРАУ. АЛТАЙ – ТАРБАҒАТАЙ АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ЕРТЕСАҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІ
2.1 Майемер мәдениеті археологиялық ... ... ... ... ... ... ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕРТЕ САҚ ДӘУІРІ ... МЕН ... ... ... ... Қазақстанның шығыс аймағының, яғни қазіргі
Шығыс Қазақстан ... ... мен ... тау ... ... ерте ... археологиялық көне мұрағаттары соңғы
жылдары өзге ... ... ... ... зерттелуде.
Ерте темір дәуірі қазақ халқының шаруашылық-мәдени түрінің
қалыптастырған тарихи ... ... ... мен ... сақ, ... ... елі, у-гэ, у-сунь тайпалық одақтары мен алғашқы ... ... ... Осы ... ... ... мәдениет пен
олардың тармақтарының шығуы мен ... ... мен ... қиын ... ... осы уақытта көптеген ғасырлар бойы шаруашылықтың басты түріне
айналған жартылай отырықшы шаруашылық ... және олар ... жүйе ... ... ... толық өзгертті. Басқаша тұрмыс кешуге,
ойлауға, өзге құндылықтарға ... ... ... жаңа ... ... 8-1 ... өмір ... «Азиялық скифтер» жөнінде мәлімет
берер жазба деректердің аздығы сақ-скиф әлемін танып-білуге бар ... ... ... ... мен Орта ... ... дейінгі
байланыс жолының бірі болған Ұлы Жібек жолының бір тармағы ... ... ... тау ... ... ... ... әртүрлі халықтар арасындағы
этно-мәдени, этно-саяси байланыстардың тұсы, тоғысар түйіні болғаны ақиқат.
Географиялық жағынан алғанда ... мен ... ... батыс
(жетісулық) және шығыс (оңтүстіксібірлік) тайпалардың түйісер аймағы. Бұл
жерде әртүрлі археологиялық мәдениеттер мен ... ... ... ... ... тарихи кезең бойы үнемі тарихи қауымдастықтар арасындағы
мәдени және ... ... ... ... ... бұрынғы зерттеулердің басты кемшілігі ерте көшпелілердің
үлкен қорғандарынан ... ... ... ... ... ... қорғандардан алынған материалдар негізінде жасалуында.
Қазіргі таңда уақыт жағынан алғанда ... ... ... қордалануы және ерте көшпелілердің Майемер, Берел және
Шілікті сияқты сақ ... бай ... ... ... ... ... саралауды, нақты жүйелеуді қажет етеді.
Соңғы бір жарым ғасырда аталған өлкелерді ерте ... ... ... ... жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері жайлы жинақталған көптеген
мәліметтердің легі ... жаңа ... сай ... ... ... мен ... сай жіті талдауды керек етеді. ... ... ... ... ... ... ... құрылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ерте сақ ... ... ... негізінде олардың сипаттамасын жасап, ... ... ... ... ... мен мерзімдемесін жасау.
Ерте темір ... ... өлке ... жерлеу ғұрпында
орындалған жерлеу және ғұрыптық рәсімдерді анықтау, жерлеу ғұрыптарындағы
ұқсастықтар мен ... ашу, ... ... мен ... ... мен ... ... байқау және алынған жаңа білім
негізінде ежелгі тұрғындардың дүниетанымдық түсініктерінің ... ... ... Осыған байланысты мынандай міндеттер тұр:
- Алтай-Тарбағатай ... ерте сақ ... ... ... ... талдап қорыту;
- Осы негізде ескерткіштердің хронологиясы мен ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... жерлеріне және сыртқы құрылысына қарай түрлерге бөлу;
- Шілікті ескерткіштерінің ерте сақ дәуірінде алатын ... ... ... ... ... ... ... ғылымда белгілі
үлгілермен салыстыра отырып, мерзімделу ... ... ... - ... ... ерте сақ ... ... мен
дамуындағы көрші мәдениеттердің ықпалын ашу;
- Жерлеу ғұрпы және басқа материалдарды саралау негізінде ... ... ... ерте сақ ... археологиялық ескерткіштерінің
қандай этномәдениетке жататындығын анықтауға талпыныс жасау.
Зерттеу ... ... ... Алтайы мен Тарбағатай аралығын алып
жатқан ерте сақ ... ... ... және осы ... ... жатады. Шығыс Қазақстанның ерте ... Осы ... ... және ... айналымға
енгізілген барлық материалдарды қорытып беру де ... бірі ... ... негізі. Қазақстанды мекен еткен ерте көшпенді
тайпалардың тарихын зерттеуде тарихшылар деректердің екі тобына иек артады:
археологиялық және ... ... ... ... ... ... дәуірінде өмір сүрген тайпалар тарихының қайнар ... ... ... ... деректердің тым аздығына байланысты өлкені
мекендеуші ежелгі тұрғындар қалдырған жерлеу ...... осы ... ... ... ... дерек көзі.
Қазақстанның ерте көшпелілер тарихына қатысты археологиялық деректер
ХІХ ғасырдың өзінде-ақ жинала бастағанымен, нағыз, шынайы және ... ХХ ... ... жартысынан бастап жиналады. Бұл ... ... ... ... З.С.Самашев,
Ә.Т.Төлеубаев және т.б. ... ... ... ... ... ... материалдарды атап айтуға болады.
Аталған авторлардың кейбір ... ... ... ... археология институтының архивінен алынған материалдар зерттеудің
деректік негізі болып табылады.
Соңғы жылдары, ... ... бері ... келе жатқан жұмыстар
өте нәтижелі де ... ... ... ... ... З.Самашев
ұйымдастыруымен қазақ-француз экспедиясы Мәйемер ескерткіштерінде ... ... мол ... ... ... ... өте керемет,
ағаш, теріден, киізден жасалған ... ... ... ... отыр.
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жүргізіліп келе жатқан
зерттеулер де мол нәтиже ... ... ... ... облысында Ә.Т.
Төлеубаев жүргізген қазбалар нәтижесінде ... ... ... ... ... табылып отыр. Осы ескерткішті зерттеп, зерделеуде қазу
барысында табылған мол ... ... олқы ... ... жоқ ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы алынған тақырыпты ... ... ... ... негізделген. Ол кіріспеден, үш тараудан
және қорытынды мен пайдаланған деректер тізімінен, қосымшадан тұрады.
І ТАРАУ. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЕРТЕ ... ... ... ... ... ... тарихи - географиялық жағдайы
Бұл аймақ еліміздің Алтай тау жүйесін, оған ... ... ... ... ... ... алып ... Кең өрісті жайылымдарға, тарам-
тарам өзендерге, ... ... ... ... кендеріне, ағаш – орманға
өте бай және шаруашылықтың қай саласына ... өте ... ... ... ... – ақ климаты, фауналық – флоралық дүниесі қазіргі кезге сай
келген. Осы өлкенің физико – географиялық ... ... ... ... ... өмір сүруіне қолайлы болған.
Сақ дәуірі жататын голоценнің субатлантикалық кезеңнің ерекшелігі – ол
кезде ауарайы біртектес болмаған. Оның алдындағы субареалды ... ... ... ... ... ... Алтай мен Батыс Сібір үшін
сонымен қатар Атлантикадан алыс болғандықтан ... ... Оның ... көлі ... ... ... ал ол құрғақ климатты
дәлелдейтін ... – бір ... Оның ... ... ... ... ... б.з.д. I мың жылдықтың бірінші жартысында Атлантиканың ықпалы
өсті. Оны Оңтүстік Батыс Сібір мен Алтайда климаттың жылыуынан, ... ... ... ... ... ... ... Алтайға ылғалды және жылы циклондар батыстан ашық кең ... ... ... ... ... Бұқтырма, Үлбі, Урсул, Көксу,
Қатын ... ... ... өзен ... ... тау ... ... субатлантикалық кезеңнің жылы фазаларында
қазіргіге қарағанда ылғалды болды. ... ... және ... ... ... орташа жаздық температура қазіргіден жоғары болмаған.
Бұндай климаттық жағдай тау беткейлері мен өзен ... өте ... ... ... ... ... жауын-шашынның да мөлшері қазіргіден көбірек болды.
Бірақ таулы елдерге тән күн радиациясының күштілігі (ауаның ... ... ... ... қыс ... қардың жақсы булануына
жағдай жасады. Мысалы: қазір Чуй даласындағы ... (100-130 мм) ... ... ... кетеді.
Таулы алқаптардағы қардың булануы қар қабатының жұқаруына әкеледі. Ал
ол үй жануарларының қар астындағы шөпті ... ... ... ... ... тау бөктерлеріндегі бай жайылымдарда малды жыл он екі ай
бағуға болатын. ... ... ... да осы еді.
Сонымен сақ дәуіріндегі немесе ... ... ... ... ... Қазақстанның климаты өте жақсы, қоңыржай ... ... мал ... ... ... тау жүйесіне таралуына, олардың
негізінен орташа биіктіктегі таулардың кең жайылымдарына орналасуына жағдай
жасады.
Шығыс ... ... ең бір ... та ... ... ... ... өзінің сарқылмас табиғи байлықтарымен ғана емес сонымен ... ... ... белгілі.
Шығыс Қазақстан географиялық жағынан шығыс ендікте 76-870 аралығы мен
солтүстік бойлықта 47-510 ... ... ... ... ... ... ... жағынан бөлініп отыр: солтүстігінде – Ресей
Федерациясының ... ... ... ...... Халық
Республикасымен шектессе, ал оңтүстік-батысы Алакөл және Сасықкөл ... ... ... ... ... ... ... Алтай, Зайсан
қазаншұңқыры, Сауыр-Тарбағатай, Шыңғыстау-Аякөз-Көкпекті сынды тарихи-
мәдени аудандарға ... ... жер ... ... ... ... мен ... Алтай
және Сауыр-Тарбағатай тау жоталары мен тауаралық Зайсан ... ... ... ... ... ... Сібірдегі ең биік таулы аймақ – Алтай тау аймағы. ... ... тау ... ... ... ... алып жатыр.
Укок жазық таулы аймағы мен ... ... ... Нарым,
Сарымсақты, Оңтүстік Алтай тау жоталары орналасқан тау жоталары – Оңтүстік
Алтай (абсалюттік биіктігі – 3000 м) деп ... ... ... ... ені 5-15 км, ендік ... ... ... ... Нарым-Бұқтырма ойпаты арқылы бөлінеді. Ойпатты
меридиональды түрде бірнеше ұсақ қазаншұңқырлар ... ... ... ... қоршап жатыр. Оңтүстік Алтай Марқакөл, Жоғарғы
Қарақаба, Бобровка, Орловка және т.б. тауаралық ... ... ... ... ... тау ... жүйелерінен тұрады. Жоталардың
ерекшелігіне солтүстік баурайының тік және ... ... ұзын ... ... келуі тән.
Алтайдан оңтүстікке қарай кең байтақ Зайсан қазан шұңкыры жатыр. Оның
оңтүстігінде Тарбағатай, Сауыр ... бар. ... - ... және
Балхаш-Алакөл қазан шұңқырлары ... су ... ... ... 2991 м ... Жота ... бағытта батыстан шығысқа қарай 300 км-
ге созылып жатыр, ені 30-50 км, ... ... ... ... шөгінді тақта тас, әк тасынан, перьм, тас ... ... ... ... ... ... және кембрий дәуірінің күшті дислокацияланған
вулканогендік ... ... ... ... ... оңтүстікке
қарағанда жатықтау, оңтүстігі тік шатқалды.
Жотадағы палеозойлык әк ... ... ... ... ... ... жауын-шашыны 300- 500 мм. Өсімдік және жануарлар
дүниесі жағынан ... ... ... ... ... бетеге, бұта,
тау аралық аңғарда тау шалғыны және көк терек, жабайы алма, тобылғы, арша,
солтүстік беткейінде тал басым ... тау ... ... қасқыр, аю, түлкі, борсық, қарсақ, суыр
мекендейді. Жоғарғы бөлігіндегі альпы шалғыны — ... ... [2]. ... ... Алтай тау жүйесін, оған жалғасып жатқан далалық жазықты
климатты ... ... алып ... Кең ... жайылымдарға, тарам-тарам
өзеңдерге, табиғи қазба байлықтарға: металл кендеріне, ағаш-орманға өте ... ... қай ... ... өте ... ... дәуір кезінен-ақ климаты, фауналық-флоралық дүниесі қазіргі кезге
сай келген. Осы өлкенің физико-географиялык жақсы жағдайы ... ... ... өмір ... ... болған.
Әуелгі ерте темір дәуірі ескерткіштерінің ... ... ... ең ... артериясы — Ертіс өзенінің аңғарларында орналасқан.
Оның сол жақ жағалауыңдағы обалы ... ... ... ... және
оңтүстік баурайларында шоғырланған. Ал одан әрі оңтүстік ... және ... ... ... ... ... Өлкенің
оңтүстігінде олар Зайсан ойымыңда тараған.
Қалба ... ... ... Ертістің арғы жағындағы жалғасы
іспеттес және Нарымның Ертіске құяр ... ... ... Шар ... ... ұзындығы – 300 км, ені – 120 км ... алып ... Ең ... ... 400 ... ... орта тұсында 1500-1600 метрге дейін
жетеді. Қалба жотасында аласа таулар кең ... ... ... ... ... құрайтын жон-арқалар көп. Жотаның шығыс баурайлары тік
болып келеді.
Құрамына ... ... Уба, ... ... және ... ... батыс бөлігімен кіріп жатқан Листвяга, Холзун және ... т.б. ірі тау ... ... ... оң ... ... ... өзенінің, ал солтүстік-батыста Уба өзенінің Ертіске құяр
сағаларының аралығындағы тау жота жүйелері ... ... - ... ... ... деп ... Ең жоғарғы биіктіктері – 2599 м (Линейный ... 2776 м ... ... ... Алтайдың аласа жерлері (500-700 м)
солтүстік-батыс бөлігіне тән. Жеке биіктіктер немесе жоталардың ... 3-10 ... ... ... ... Бородинская және Лениногор сынды
тауаралық ойпаттар кездеседі.
Қазақстан Алтай таулары саз, кремний тақта тасы мен құмдақтан тұратын
жоғарғы палеозой ... ... ... ...... ... ... мырыш, мыс, вольфрам, күміс, сынап және т.б.) қазынасы
саналады. Нармы мен Қүршім тау ... ... ... мен сирек
кездесетін металдардың бай қоры болса, ал Қалба тауында қалайы мен вольфрам
кеніштеріне бай.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... жаз мұнда салқын, қыс жылылау, жауын-шашын көп. Мұндағы ірі
өзен – Ертіс.
Сауыр-Тарбағатай таулы аймағы табиғи жағдайы бойынша ... мен ... ... ... алып ... ... ландшафтысы Орталық Азияға
қарағанда Сібір, Монғол ... ... Екі жота да ... ойпатының
оңтүстігінде батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Оңтүстік ... ... ... аз ... ... ... далалық ландшафт
басым болса, Сауырда – таулы-орманды-жайылымды-далалық. ... ... ... ... ... 300 ... созылады, ені – 30-
50 шақырым. Қазақстан жағына шығыста ... асу ... ... ... 180 ... батыс бөлігі енеді. Мұнда далалық ландшафт басым,
тау жотасының солтүстік ... ... ... бар. ... ... бұталы өсімдікті дала кең ... ... ... бар. ... және ... ... мен Шілікті тауаралық
ойпаттарының аралығында жатыр. Биік жері – Мұзтау (3816 м). ... ... ... 30 ... және ... ... ... жоталарына ұласады. Сауыр жоталарының оңтүстік баурайы қысқа да тік
болса, ... ұзын және ... Ірі ... ... Сайхан
тау сілемі, Кендірлік ойпаңы мен Ақкезең ойпаты ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... және ... бөлігі аллювиальды (тұнбалы) жазықты.
Шығыс Қазақстан көлдерінің көбі солтүстік, ... ... ... көлдер тобы (Қоржынкөл, Шалқаркөл,
Төртқаракөл, Құнакөл және т.б.), ... ... ... ... ... ... ... және т.б. ірі көлдер өзен
аңғарлары мен ... ... ... ... ... ... ... негізінен таулы әрі өте
тілімделген. Ертістің оң жағын Кенді және Оңтүстік ... ... ... тау ... қазан шұңқырлары алып жатыр. Ең биік жері облыстың
солтүстік шығысындағы Қатын жотасы (Мұзтау шыңы, 4506 метр) ... ... ... Үлбі ... ... 2000 метрден, Оңтүстік Алтайдың
Нарын, Сарымсақты, ... ... ... ... ... сияқты
жоталары 3000 метрден астам. Алтайда ... ... мен Кіші ... тағы ... бар. ... ... қарай кең байтақ Зайсан қазан шұңқыры
жатыр. Оның оңтүстігінде Тарбағатай, Сауыр ... бар. ... ... ұсақ ... ... ... ... жотасы. Климаты тым континенттік.
Қаңтардың орташа температурасы жазықта -17°С, биік тау ... ... ... -26°С; ... ... ... ... мөлшері
солтүстік шығысында 350-380 мм, оңтүстік шығысында 250-300 мм. Ең ... ... ... ... (129 мм), ең көп ... Кенді Алтайдың
батыс беткейлерінде (1000-1500 мм). Вегетациялық кезең солтүстік батысында
176, оңтүстік шығысында 190 күн. Шығыс Қазақстан ... жер беті ... бай. ... ... ... және оның ірі оң ... Қалжыр, Күршім,
Бұқтырма, Үлбі, Уба. Өзендерінің суы мол, ағыны қатты келеді [1].
Тарбағатай – Зайсан және Балхаш-Алакөл қазан ... ... ... ... ... ... облысы жерінде. Абсолюттік ... ... Жота ... ... батыстан шығысқа қарай 300км-ге созылып жатыр,
ені 30-50км, шығысында Сауыр ... ... ... континенттік.
Жылдық жауын-шашыны 300-500мм. Өсімдік және ... ... ... ... ... ... жусанды бетеге, бұта, тау аралық аңғарда
тау шалғыны және көк ... ... ... ... ... солтүстік
беткейінде тал басым өседі. Марал, тау ешкі, қасқыр, аю, түлкі, ... суыр ... ... ... ... шалғыны – жазғы жайылым
[2].
Зайсан ойпатының ең төменгі бөлігіне ... көлі мен оны ... ... ... ... ... 400-500 м) кіреді.
Зайсан ойпатының оңтүстігі мен батысындағы көп жер Бөкен, Көкпекті, Боғас,
Базар, Қарғыба және т.б. өзен ... ... ... ... ... ... ... жазықты болып келеді. Сондықтан да өзен
салаларында Қызылқұм, Айырқұм сықылды құмдар сілемі тұзілген.
Алтай және Қалба тауларында ... ... ... ... ... белдеуі (1600-2600 м) самырсын мен балқарағай ... және ... ... ... мен Алтай тауларының 2500-3000 метрлік абсалютті
биіктіктігінде таулы-жайылымдық ландшафт түрі орналасқан. Орманды-далалы
ландшафт Кенді ... тән. Оның ... ... ... ... ... таулар мен далалық жайылымды ... тән. ... ... баурайы мен Қалбаның аласа таулы жерінде далалық ландшфат
кең ... ерте ... ... ... ... ... Шығыс
Қазақстанның ең басты артериясы – Ертіс өзенінің аңғарларында орналасқан.
Оның сол жағалауындағы ... ... ... ... ... ... баурайларында шоғырланған. Ал одан ары ... ... және ... ... ... дейін созылады. Өлкенің
оңтүстігінде олар Зайсан ойымында тараған. [3, 264б.]
Шығыс Қазақстан өңіріндегі Алтай мен ... тау ... ... ... ... тау жүйесін, оған жалғасып жатқан
далалық жазықты қамтитын үлкен ... алып ... Кең ... ... ... ... қазба байлықтарға: металл кендеріне, ... өте бай және ... қай ... болмасын өте қолайлы өлке.
Көне дәуір кезінен-ақ климаты, ... ... ... ... ... Осы ... физико-географиялық жақсы жағдайы ықылым заманнан
алғашқы адамдардың өмір сүруіне қолайлы болған.
2. Шығыс ... ерте ... ... ... ... ... Қазақстанның ерте сақ дәуірі ескерткіштерінің зерттелу ... ... ... ... ... ... тұсындағы зерттеулер
(1920-1990 жж.) және ... ... ... жаңа ... ... ... және ... түсіну кезеңі деп
қарастыруға болады.
Патшалық Ресей Сібірді жаулап алғаннан ... ... ... табиғаты, сан
түрлі ғажайып ескерткіштері, өзіндік этно-мәдени үлгілері бар қазақ жеріне
қызығушылық танытты. Қазақстанның шығысындағы археологиялық ... ... ... ... біз ... ... саяхатшылары мен
ғалымдары еңбектерінен кездестіреміз [4]. Алғашқы академиялық экспедицияға
қатысушылар қазіргі ... ... ... ... ... келген.
Академик Г.Ф.Миллердің маршруты Ертіс өзенін бойлай Семей мен ... ... ... ... ... емес ... ... Г.Ф.Миллер
1734 жылы бірнеше қорған мен Үлбі өзенінің оң ... екі ... ... ... Бұл қазбалардан көне дәуірден сыр шертетіндей
мардымды заттар табылмағандығына қарамастан еңбегінде: ... ... әлі де ... заттар табылады» - деп жазып кеткен [4, 607 б.].
Осы еңбегінде Обь пен ... ... ... ... табылған
заттар туралы да атап өтеді.
Күршім өзенінің жоғарғы сағасындағы Нарын жотасы етегіндегі ... ... ... ... ... ... қоса атын да жерлеген
екі қорған туралы 1793 жылы И.Сиверс мәлімдеген.
1768-1774 жылдардағы екінші ... ... ... ... ... ... де Ертістің жоғарғы
ағысындағы ... ... ... ... ... ... үшін ... жұмыстары елеулі дүниелер болып табылады.
Оның ішінде ... о ... ... еңбегін атап өту керек.
«Азиатский вестник» және ... ... ... 1818 және ... ол ... рет Шығыс Қазақстандағы жартастағы суреттер туралы
материалдарын жариялады [6, 28-64 ... ... ... ... үлкен үлес қосқан академик
В.В.Радлов болды. Археологиялық ескерткіштерді ... ... ... ... ... ол тек ежелгі Шығыс Қазақстанды ғана емес,
сонымен бірге ... ... ... зор үлес ... В.В.Радлов 1862
жылы Семей, Сергиополь (Аягөз) маңында археологиялық зерттеу жұмыстарын
бастаса, 1865 жылы 12 ... 9 ... ... ... даласында ежелгі
көшпелілердің 7 қорғанына ... ... ... [3, 186-189 ... ... 1866 жылы сызба, ... ... ... ... және ... ... зертету саласындағы Орыс
комитеті 1910 жылы Жоғарғы ... ... ... ... пен В.Пилетичтің қатысуымен Семей облысындағы қорғандарды
қазуға ... ... оны осы ... ... ... ... деп есептеуге болады [7, 1-4 бб.].
А.В.Адрианов 1906, 1910 және 1911жж. ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Бұл жұмыстардың нәтижелері 1916
жылы Императорлық археологиялық комиссияның ... ... ... Нарым жоталарындағы Солнечный Белок түбінде, Черновая
ауылынан жоғары ... ... оң ... қазба жұмыстары
нәтижесінде ерте темір дәуіріне жататын өте ... ... ... жазулар мен тас балбалдар туралы да дерек жиналды [8, 1-94 бб.].
А.В.Адрианов зерттеу ... ... ... ... ғана
жүргізді деп есептеуге болады.
Осы уақытта Семей музейінде кездейсоқ табылған ... ... ... ... ... мен ... ... бұйымдар
шоғырланған болатын.
Революцияға дейінгі кезеңде-ақ Қазақстанның шығыс аймағының ... ... ... ... ... ... материалдар
жинақталған. Бірақ бұл жерде археологиялық ... ... ... ... деп айта ... ... олар ... қазу әдістері
сақталмай зерттелді және арнайы мамандар емес еді, типологиялық сипаттауы
сияқты ... ... ... материалдарды тарихи тұрғыдан мәнін
түсінуге жеткілікті көңіл бөлінбеді.
Адамзаттың өткен тарихын зерттеумен шұғылданатын Кеңес ... ... қазу ... ... қоймай, сонымен қатар қоныстарды,
көне бұйымдарды да зерттеуге үлкен мән ... Осы ... ... ... ... 1927 жылы ... Катонқарағайдың жанында
3 қорғанды зерттеді [9, 146-148 бб.]. Осы жылы С.И. ... ... ... ... ... ... ... V-IV ғасырларға жататын
қорғанды қазғанда қоламен әшекейленген тері белдік, темір ... ... ... ілмек, қола айна, үш қырлы ұңғылы бес қола жебе ұшы, алтын
мойын әшекей және тұмсығы иіріле ... ... құс басы ... ... ... ақыреттік заттарды тауып, қорған құрылысын анықтаған
[10].
Шығыс Қазақстанды ... ... ... 1935 жылғы КСРО-ның
Ғылым Академиясының ... ... ... ... Қазақ ССР-нің
тарих, археология және этнография институты бірігіп ұйымдастырған Шығыс
Қазақстан археологиялық экспедициясының қызыметінен басталады. ... ... ... Материалдық Мәдениет институтының аға ... ... ... ... ... ... қола ... ошақтарының ірі орталықтарының бірі - Шығыс
Қазақстанның Қалба, Нарым жоталарындағы ... ... мыс, ... кен ... ... басталды. Осынау 1935 жылдан басталған тың
зерттеу жұмыстарын Ұлы Отан соғысы аяқтатпады. Әскер қатарынан ... ... ... ол ... ... металлургиясы мен тау-кен ісі»
атты монографиялық еңбегін ... оны 1947 жылы ... ... ... қорғап шықты [10, 112 б.].
Дегенмен Шығыс Қазақстанның ежелгі тарихы, әсіресе ежелгі көшпелілер
дәуірі ... ... ... өте аз ... Бұл осы облыстағы
археологиялық зерттеу жұмыстарының өте кеш ... ... ... ... ... 1947 жылдан бастап Шығыс Қазақстандағы археологиялық
зерттеулер ... ... ие ... [11, 67-68 ... мен С.С. ... ... ... ауданында ерте темір
дәуіріне жататын ескерткіштерді ... ... ... ... экспедициясын С.С.Черников 1947 жылы құрған уақыттан бастап
кейбір үзілістерін санамағанда өткен ғасырдың 70-ші жылдарының басына ... ... ... ... ... көне кен орындарын
іздестіру, археологиялық барлау мен стационарлық қазба жұмыстарына ... ... ... ... мен ірі ... ... түрде
зерттеуге бағытталды. Жартас суреттері де ғалым назарынан тыс қалмады ... ... ... ... қола ... мен ерте көшпелілердің
қорғандарына ежелгі ... ... ... мен ... ... ... ... мақсатында қазба жұмыстарын
жүргізу көзделді. Сондықтан да 1948 жылғы ... ... ... және ... ... ... жұмыстары анықтаған
ескерткіштеріне қазба салынды.
Алғашқы рет 1949 жылы Шығыс ... ЛОИА АН СССР ... ... арнайы археологиялық барлау жүргізді. Қазба ... ... ... 51 ... ... сақ дәуіріне жататын ең
үлкен обалар тобы ашылды. Оның солтүстік батысынан оңтүстік ... ... ... ... 8 км. ... ... 13 қорғанның диаметрі 100 м, ал
биіктігі 8-10 м. Қалған қорғандардың диаметрі ... 80 м ... ... ... ... ... б.з.д. Ү ғасырдың екінші жартысына ... ... ... ... ... және тағы да ... ... экспедиция 1952, 1961-1962, 1971 жылдары да ... ... ... аса ... ... ... ... экпедициясы 1950 жылы Ертіс өзенінің оң жағалауында
Самар ауданы Қызыл ту ауылы маңындағы ерте темір ... ... ... ... [13, 43-60 ... ... басқа қорғандардан сыртқы түрімен-ақ бірден
ерекшеленетін 1947 жылғы барлау жұмыстары кезінде ... 54 ... ... ... Усть Бөкен қорымында 1956 жылы ... V-IV ... 22 ... ... [14, 99-106 бб.]. Нәтижесінде бұл қатардағы
жерлеу орындарының тайпа ... ... ... ... зәулім
қорғандарда жерленгендігіне, сондай-ақ бұл қорғандардың скиф қорғандарына
ұқсастығына назар аударады. Осы жағынан Геродоттың скифтер шығыстан ... ... ... ... ... ... ... қарау
керектігін айтады. Көңіл аударарлық жайт бір қорғанда да ... ... ... кездеспеген. Бұл ескерткішті пазырық және құлажорға
мәдениеттерінен ... ... мен ... ... ... нақты
айырмашылығы бар, әрі көп жағынан ... бар ... ... ... ... тобына жатқызды [14, 101-103 бб.].
1959 жылғы С.С.Черниковтың басшылығындағы археологиялық экспедицияның
алдына қойған мақсаты 1949 жылы ... ... ... және ... ... ... ... болып табылды [15, 82-84 бб.].
Шілікті қорымында 1959 жылы диаметрі 27-40м, ... ... ... ... ... ... Топырақ және топырақ пен тас аралас
үйінді астында қабір ұзынша болып ... ... ... ... ... ... адамның қаңқа сүйектері ірі тұқымды ит қаңқасы, қола
жебе ұштары, алтын жапырақша ... ... ... ... ... сүйек бұйымдар табылды.
Табылған заттарға қарап Шілікті қорымындағы №11, 12, 13, ... ... V-IV ғғ. ... ... 30 км шығыста Шағаноба өзені бойында, шығысы және
батысынан таулармен қоршаған жазықта Шағаноба ... ... ... үш ... ... ... оның ... (№1) Д-95м.
Бұл қорғанды 1909-1910жж. Семейлік гидротехник Г.Бокий бастап қазып, қазба
қабырғасының ... кете ... ... ... ... ... 47 құрылыс, оның 5 ... ... 1959 жылы ... ШҚАЭ ... ... ... Жиыны 14 шағын топырақ пен
тас аралас қорғанға қазба ... ... ... ... бар құрылысқа
(№11) барлау мақсатында траншея ... ... ... 2 ... 5 ... ... жебе ұштары, тас қайрақ сынығы, сабы бар ... ... ... бар 16 темір қаңылтыр, анықталмаған үш темір
пластинкалар, темір тілі бар екі қола ... және ... ... фигуралы басы табылды. Табылған заттарға қарап бұл қорым ... ... ... ... деп ... [15, 82-84 ... ... Шығыс Қазақстан археологиялық
экспедициясы 1960 жылы ... ... ... ... сақтардың №5
қорғанына қазба жұмыстарын ... ... ... ... және оның
диаметрі -66 метр, биіктігі 6 ... ұсақ ... ... ... ... тұрады. Диаметрі 45 метр, биіктігі шамамен 10 метр [16].
Таң қаларлығы қабір адам жерленгеннен кейін шамамен 50 жыл ... ... ... 8 ... қола ... және 4 ... бұғының фигурасы
қалған. Моланың оңтүстік батыс бөлігінде бас киімнің әшекей алтын ... екі ... ... ... ... ... тонаушылардың қорғанға
түскен бағытына тұспа-тұс келгендіктен көп қираған жоқ. Шұңқырдың төменгі
қабатындағы материалдар ... ... ... ... қосымша жерлеу мен құпия түрде жерленгендері ... ... ... ... ... Солардың қатарында: жебенің қола
ұштарынан — 1 дана, қорамсақтың қалдықтары көп, сондай-ақ жебе ұштарының
түрлері ... ... ... 4,5—5 см, ... 1,2-1,4 ... ... ... қапсырмалар қорамсақтарды әшекейлейтін 1 типтегі қола
берельеф алтынмен қапталған. Барлық бұғылар тек оң ... ... ... ... ... саны- 14 дана. Бүркіт түріндегі қапсырмадан - 9 дана.
Осындай әдіспен өңделген. Бүркіттің басы ... ... ... ... 5 ... қапсырмалардың басы оңға, ал 4-еуінің басын солға
қаратып ... ... ... түрі- 29 дана, бұл да сол әдіс-
тәсілмен ... ... ... ... суреттелген. Мұны
археологтар "Қабылан" деп атайды. ... ... 5 ... алтын қаңылтырдан
жасалынған. Бұл жерде жануарлар басын сәл төмен салып алға ... ... ... ... ... үш ... схематикалық бас формасымен және құйрығын
барынша кең ... бір ... ... бар. Тең ... үш ... ... әшекей бұйымдар саны 3-еу. Маржанның-303 данасы, алтын
қаңылтырдан кесілген жіңішке әшекейлерден 41 дана. Алтын ... ... ... ... ... ... ... 524 алтын бұйымдар
табылды. Барлық алтын әшекейлер жоғары зергерлік шеберлікпен жасалынған.
С.С ... №5 ... ... ... заттарды б.з.д. VII-VI ғғ.
мұрасы деген қорытындыға келген болатын.
С.С.Черников 1961 жылы Шілікті алқабындағы басталған зертеу жұмыстарын
[17, 15 б.] 1971 жылы ... Сол жылы таң ... ... ... ... құрылысы жағынан ұқсас қорғандарда
зерттеу жұмыстарын жүргізуі.
Өмірінің соңғы жылдары ... ... ... халықаралық
конференцияда сөйлеген баяндамасында С.С.Черников Еуразия белдеуіндегі ерте
көшпелілердің әлеуметтік-экономикалық өзгерістеріне Батыс ... ... ... ... ... және ... пайдаланып негіздеме береді. Шығыс Қазақстан жерін ерте темір
дәуірі кезінде мекендеген тайпаларды этнографиялық ... ... ... ... заттарды формасына қарай кезеңдейді [18, 282-
286 бб.].
С.С.Черниковтың ... ... ерте ... ... ... ... жетістіктеріне тоқталар болсақ: Металлургиялық ... ... ... ... мыс пен ... кен ... ... жойылуына әкеліп соғуы б.з.д. VII ... ... ... ... ... ... болғандығын археологиялық деректер
арқылы дәлелдейді [19, 5-15 бб.].
Шығыс Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... Ф.Х.Арсланова басшылық еткен Шығыс Қазақстан
археологиялық экспедициясы айналысты [20, 57 ... ... ... ... ... студенттері
1965 жылы т.ғ.к. доцент Ф.Х. Арсланованың жетекшілігімен Шығыс Қазақстанның
солтүстік аудандары – Предгорнен, Шемонайха және Таврия ... ... ... ... ... ... ішінара кей ескерткіштерге
қазба жұмыстарын жүргізді [21, 62 б.].
Ерте ... ... ... ... ... №12 ... және
Зевакино қорымындағы №83 қоршауларға қазба салынды.
Қазылған екі қорғанның жерлеу ғұрпына және табылған аздаған ақыреттік
заттарына ... ... қыш ... ... тас ... қарағанда
алдын-ала ерте темір дәуірінің ескерткіштер тобына ... жылы ... ... ... ... ... Камышин орта
мектебінің ауласынан құрылыс ... ... ... ... ... ... ... құралдары ерекше көңіл аудартады. Олар үзеңгіге ұқсас
қола ауыздықтар, құс бастарының стилизациялық бейнесі сияқты ... ... сәл ... ... сулықтар, төртбұрыш рамадағы екі қапсырма және олардың
біреуінің белдікке орнататын ілмегі бар, ... ... ... ... ... ... бес цилиндірлі құрсау, жалпақ басты болып бітетін
артында бекітпесі бар жартылай сфералы ... екі ... ... және сырт ... ілдіргі болып бітетін бекітпесі бар бір
жалпақ қапсырма, үш бөшке тәріздес моншақ пен ... ... ... ... екі ... ... орта ... оқушылары тауып алған Камышин
көмбесіндегі заттарды ... ... ... ... ... ... ... VII-VIғғ.) ат әбзелдерімен жақын ұқсастығы
байқалады [22, 7-28 бб.].
Ауыздықтар мен ... ... ... [23, 52 б.].
ауыздықтар мен сулықтар классификациясының үшінші ... ... ... ... де Ф.Х.Арсланова да сол уақытпен мерзімдеген.
Зерттеу проблемаларының ауқымы кең болғандықтан ғалымға жекелеген сауалдар
бойынша да ой ... тура ... Ол ... ... ... ... да
мұқият саралаудан өткізіп, тың ғылыми пайымдаулар жасай білді. Камышин
(Шемонайха ауданы) мен ... Яр ... ... ... ... ... зерделеп шыққан. Бұл олжалар ат ... ... ... ұштары сынды бірқатар қару-жарақтар мен бұйымдардан тұрады.
Оларды басқа өңірлерден табылған осындай ... ... ... ... ... жасайды: Шығыс Қазақстан жерінен ... екі ... ... төлкелі жебе ұштары қола ... ерте ... ... дейін сақталғандығын көруге болады. Қазақстандық
мұндай типтегі төлкелі жебе ұштары б.з.д. VІІ-VІ ... ... ... ... ... заттар б.з.б. V ғасырға жатқызылған.
Сірә, Н.Л.Членованың б.з.д. VІ ... ... ... ... қарай
жылжыған тайпалар миграциясы туралы айтып жүрген пайымдауы дұрыс дей келе
ғалым: «андроновтық ескерткіштерге тән тас ... ... ... және де
негізгі тұрпаты қола дәуіріндегі ... ... ... ... ... арасында бұйымдардың ерте кезге жататын түрлерінің (пышақ,
жебе ұшы) болуы, сақ мәдениетінің қайнар-бастауы ... ... ... ... ... деп тұжырымдайды [24, 82-83 бб.].
Ф.Х.Арсланова ... ... ... ... ... из музеев
Восточно-Казахстанской области» атты мақаласында да облыстық өлкетану
музейіндегі кездейсоқ табылған ... ... ... ... ... [25, 147-155 бб.]. Онда ... 1947 жылы ... ауданындағы
Чердояк кен орнынан, 1965 жылы Большенарым ауданы Көктерек ауылы ... жылы Ұлан ... ... ауылы төңірегінен табылған қазандарға
сипаттама жасады да, олардың жанынан шыққан өзге заттармен ... ... және ... ... ... ... ... салыстырды.
Нәтижесінде авторлар Шығыс Қазақстанның қола қазандары сібірлік ... ... тән ... бар ... мұндай ұқсастық көршілес
отырған тайпалардың ... ... ... ... мәдениетінің
біртұтастығын көрсететіндігін тілге тиек ... ... ... ... өзге де әшекейлік бұйымдар, қару-жарақтар, ат әбзелдері
бойынша да байқалады және де бұл ... ... ... ... ошақтың аралығында орналасуы көп жайтты аңғартады [25, 147-155 бб.].
Ерте темір ... ... ... қола ... ... ... ... зерттеушілер қазандарды б.з.д. VІІІ-VІІ ғасырларға жатқызады.
Бұл терең талдаудан, әрі ... ... ... ұштасуынан
туындаған тұжырым еді. ... ... ... ... қазандардың осы археологтар тарапынан жүйеленуі кейіннен
табылған осындай ... ... ... ... ... жол ... және ... болашақ Шүлбі су қоймасының жайылу
аймағында 1977 жылғы барлау жұмыстары ... ... ... ... VIII ... ... ... мен б.з.д. VII ... ... ерте ... төрт ... және үш ғұрыптық орындарына
зерттеу жұмыстарын жүргізді [26, 509-510 бб.].
Шүлбі археологиялық экспедициясы 1981 жылы ... оң ... ... ... ... ... Ақши III қорымынан б.з.д. VII
ғасырлармен ... №2 ... №3 ... ... құнды
материалдар алды [27, 168-176 бб.].
Өлкенің қантамыры ... ... ... бойындағы алғашқы зерттеулер,
әсіресе С.С. Черников ізденістері, ... мен ... су ... ... ... ... Осындай мақсаттағы жұмыстар Шүлбі
СЭС-ін салуға байланысты Жоғарғы ... ... 1977, ... ... ... ... Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология жэне
этнография ... ... ... ... ... ... қорытындылары өлкенің өзі жұтаңқы жарияланым қорын байыту
мақсатында «Археологические памятники в зоне ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстанның, жалпы Қазақстанның қола
дэуірі мен ерте ... ... ... ... ... да ... Осы ... алғанда Зевакино кешенінен кейін (б.з.д. 8-7 ғғ.)
Измайловка қорымы ескерткіштері (б.з.д. 9-7 ғғ.) мен ... ... ... мәліметтерді оба құрылысы (қоршаулы, не қоршаусыз
төртбүрыш тас жәшік, ағаш табыт), жерлеу әдісі ... оң ... ... ... мен ... ... қаратып адамды жерлеу) және қойылған
заттарына қарап топтастыра отырып, Орталық ... ... ... ... ... ұқсастырады, жақын орналасқан
Зевакино кешенінен ерекшелігін атап өтеді. Мұнымен қатар ... ... ... ... жер беті ... ... не ... тас қоршаулы тас топырақты үйінділі), қабір іші құрылымы (сопақша
жерасты шұңқырының тас жәшік ... ... ... ... ... ... ... қабір) мен адам мүрдесін қою мен бағыттау (бір тобында беті
солтүстікке, басы шығысқа қаратылса, ... ... адам басы тек ... екі ... ... ... [26, 64-155 ... 1980-1987 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық
өлкетану музейінің шақыртуымен осы ... ... ... ... ... ... ... кезінде түрлі дәуірлерге жататын көптеген
ескерткіштер кешені ашылды. ... 1980 жылы ... ... ... ... ... обалық топ, бұғытас пен ... ... ... ... ... және ... ... орналасқан Ковалевка-1-4, Жартас-1-3 секілді қорымдардан қола
дәуірінен ... орта ... ... ... ... ... ашылады [28, 430 б.].
1981 жылы Ф.Х.Арсланова басқарған Шығыс Қазақстан облыстық өлкетану
музейінің археологиялық ... ... ... ... және ... ... қола дәуірінен кейінгі орта ғасырларға дейінгі
уақыт ... ... 20 ... ... (Күршім ауданынан 11 топ
белгіленген) анықтайды. Олардың арасында жартас суреттері, ... да бар [29, 430-431 бб.]. ... ... ... ... ... ... экспедициясының отрядтарында да жұмыс істеді.
Мұнда Семей облысы Ново-Шульба ... ... ... кешенінде
(Қарашат-1-3) бірнеше оба қазып, тың материалдар алды.
«Атамұраның қай түрі болсын көне тарих тұңғиығы жөніндегі мәліметтер
легін ... ... ... ... ... ... Педагогикалық
Институтының оқытушысы Ф.Х. Арсланова Кенді Алтай ескерткіштерін, әсіресе
бір Зевакино кешенін толықтай зерттеп, б.з.д. 8-7 ... ... беті ... ... ... ... қазу мен ... жерлеудің әдісі
мен тәсілдерін ашуға талпынды. Көптеген жылдар жасалынған (1965-1974 жж.)
қазба жүмыстарының нэтижесі мен ... Яр, ... ... кездейсоқ
табылған олжаларды талдай отырып, «зевакинолықтардың индивидуумды о дүниеге
аттандыру салты мен жергілікті өткен тайпалармен (андрондықтар ... ... ... металл бұйымдардың жаңа карасук-тағарлық
түрінің шығуы мен қыш ... ... ... ... жат
элементтермен араласуымен болғандығын және көршілермен өте тығыз этномәдени
байланыста екендігін көрсетеді» деген қорытынды жасайды [30, 254-258 бб.]
Зевакино ... ... ... жалғасып тұйықтала
жатқан жетпістен астам қоршау материалдары бойынша адамды ... ... оң жақ ... басын оңтүстік-батыс, не оңтүстікке ... қыш ... ... қола ... қоя ... ... Бұл отырықшы
шаруашылықтың металды өңдеу ісімен айналысқан, көшпелі шаруашылыққа ... ... ... жерлеу ғұрыптары болса керек [31, 50-53 бб.].
С.С. Сорокиннің басшылығымен жүрген Оңтүстік-Алтай ... ... ... ... ... ... жоғарғы
ағысындағы ежелгі көшпелілердің ескерткіштеріне ... ... ... 35-37 ... ... Қазақстаннан әр дәуірге жататын көптеген қорғандар
қазылды. Олардың ... ... ... Зевакино ауылының
маңында орналасқан оба ... ... ... ... ... қола ... бастап әр-түрлі кезеңге жататын қорғандар
бар. ... ... ... 100 км ... ... оң ... ... жылдар аралығында т.ғ.к. Ф.Х. Арсланованың ... ... ... 75 ... ... Олардың ішіндегі 7
қорған ежелгі көшпелілер кезеңіне жатады. Сол жылдары ежелгі ... ... ... ... ... жылдары ҚазМУ-дың Ә.Т.Төлеубаев жетекшілік еткен көне дәуір
археологиясы тобы Семей облысының Ақсуат, ... ... ... ... қола және ерте ... ... 200- ден астам ескерткіш
топтарын ашып, есепке алып, төл құжаттарын ... ... ... ... ... ... Қырықоба, Жыланды, Сөк, Шалқақ т.б.
ескерткіштерді ерекше атап өтуге болады [33].
Шығыс Қазақстандағы ... ... ... ... кейін
ғана табысқа жеткен кезең болып табылады. Кеңестік археологтардың ... ... ... ... мен ... ... ... дерек
беретін қазылған және бұрын зерттелінген ескерткіштерді қайта ... ... ... ғалымдары тарапынан Шығыс Қазақстанның солтүстік және
оңтүстік топтарындағы ер, әйел, бала жерлеулері, әйел мен ... әйел ... ... ... ... көрсетіп, олардың жыныстық және
антропологиялық тұрғыдан ... ... мән ... ... ... ... ішкі құрылымын және табылған
артефактілерді сипаттаумен ғана шектелген. Тіпті сол ... ... ... ... ... ... да белгісіз.
Кеңес зерттеушілерінің материалдық-техникалық жабдықталуының әлсіз
болғандығына қарамастан, сол уақытқа сай жүйелі және ... ... ... ғылымының алдында тұрған негізгі міндеттерді шешуге себін
тигізгендігін әсте жоққа шығаруға болмайды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда Алтай тау ... ... ... ... ... тау жоталары қоршаған ерте темір және
түрік дәуірінің Майемер қорғандарында ... ... ... зерттеу жұмыстарын бастады [34, 155-160 бб.].
Шығыс Қазақстан мемлекеттік ... ... 1998 ... 13км солтүстік батыста Ертістің сол жағалауының бірінші
сатысында Герасимовка қорымында ... ... ... ... жататын б.з.д. VII ғ. ортасымен мерзімделетін қорғандарына ... ... [35, 194-198 ... ... Марқакөл археологиялық экспедициясы ... ... ... ... ... ... мезолиттен ортағасырға
дейінгі уақыт аралығын қамтитын ескерткіштер ғылыми айналымға ... де, ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстары жүргізілді [36, 68-69 бб.].
2003 жылдан ... ... ... профессор Ә.Т.Төлеубаевтың
жетекшілігімен «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында ... Үш ... ... ... кіші обалар қазылып зерттелді.
Бәйгетөбе обасының құрылысы, ондағы ... ... ... шыққан
заттар, олардың дендрохронологиялық сараптамасы ескерткіштің салынған
мерзімі б.з.д. VІІІ ғ. ... ... ... ... Бұл ... ... ... жеріндегі, тіпті Еуразия аймағындағы ең көне
элитарлық ескерткіштің бірі, ... ... ... ... ... обасының ірі және өте күрделі
архитектуралық құрылысы ... және ... ... ... ... ірі ... онда жерленген адамның қоғамда
өте жоғары мәртебеге ие ... ... ... ... ... ... орналасуының өзі де (бүкіл обалар тобыны бастап тұр) ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Өлген адамды
сап алтынмен апталған киімге киіндіріп ... ... ... ғимаратта
жалғыз ақ адамның жерленуінің өзі де оның ел басқарушылық құрметін көрсетсе
керек. Оның ... бұл ... тон, ... шалбар, тәждік бас киім,
алтындатқан саптама етік әшейін өлген адамды жәй ... ... ... үшін ... ... ... ... емес, ел
басқарушының тірісінде хан жиынға, мерекелерге киетін киімі. ... ... ... ... ел ... ... жер астына салмау ерте
көшпелі мемлекеттің бір ... ... ... ... болуы мүмкін. Сонымен, 3-Шілікті қорымының Бәйгетөбе обасында
сақ жұртының ең ... ... бірі ... жаңа табыстар Жетісудан табылған Жалаулы қазбасынан шыққан
бірнеше затты анықтауға ... ... Н. ... пен ... ... ... Археология институтының зертханасынан алынған
мәлімет бойынша, Шілікті -3 ... №1 ... ... 690-644 жж. ... жетекшілік еткен археологиялық экспедиция 2004-2006
жылдары Шілікті-2 қорғандар тобының ... ... ... [37, ... ... археологиялық барлау жұмыстары Шілікті жазығынан бастап
Тарбағатай тауының теріскейіндегі алқапта ... ... ... ... ... Терісайырық, Базар, Нарын, Қарғыба, Боғас,
Тақиякеткен өзендері бойынан қола дәуірінен бастап түркі ... ... ... ... ... ... жоспарлары сызылып, фотоға
түсірілді. Нақты координаталары анықталды.
Тарбағатай теріскейіндегі ерте темір дәуірінің қорғандарындағы басты
ерекшелік – ... бір не екі ... ... сәл алшақта шеңбер
немесе төртбұрыш ... ені – 0,2 - 1 м-ге ... тас ... ... темір дәуірінің Шілікті жазығынан басқа патша қорғандары Ақсуат ауылы
маңындағы Шыбынды, Қараоба, Төртоба, Қырықоба, Қабдеке ескерткіштері ... ... ... 40 ... 100 м-ге, ... 3 м-ден 8 м-ге
дейін. Мерзімделу уақыты белгісіз бірнеше қоныс орындары анықталды [38, ... ... он ... ... көшпелілердің мәдениетін зерттеу барысында
қазақстандық археологияда біршама оң ... ... ... ... мәдени-экономикалық дамудың деңгейіндегі көшпелілер мәдениетінің
хронологиялық шеңберін көрсететін, ... ... ... ... ашылуда.
Ежелгі көшпелілердің кезінде б.з.д. І мыңжылдықта
Еуразия белдеуінің кең территориясында экономика, ... ... ... ... ... болған. Нәтижесінде «скиф-сібірлік
бірлік», «скиф әлемі» ... ... жаңа ... ... Оның ... атақты скиф, сақ, массагет, сармат,
юеджи және т.б. жауынгерлік ... да ... ... және ... аз
жазба деректері мен ежелгі көшпенділердің молаларында ... ... ... материалдар Орталық Азия аймақтарындағы ескерткіштер арасынан
олардың ерекше орнын анықтап берді.
Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... жоғары
мәдениетін көрсететін әр түрлі ескерткіштердің ... ғана ... ... ... ... классификациясы
мен интерпретациясын әлі де шешілмеген мәселелерді қарастыру келешегін
көрсетеді. ... ... ... кезеңдегі археологиялық зерттеулердің
өнімді дамуы ... ... ... ... дамуы мен
техникалық ғылымның жаңа жетістіктері енгізіле отырып, ... ... ... осы ... мультидисциплинарлы
методикалық әдісі де жүзеге асуда.
ІІ ТАРАУ. АЛТАЙ – ТАРБАҒАТАЙ АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ЕРТЕСАҚ ... ... ... археологиялық ескерткіштері
Ерте көшпелілер дәуірінде археологиялық ... ... ... ... мал саны өседі, өндірістің басты бағыты ... ... ... ат, ... өгіз ... басталды. Көшпелі мал
шаруашылығына өтудің барлық алғы шарттары жасалды.
Шығыс Қазақстанның қола ... ерте ... ... ... ескерткіштері табылмағандықтан С.С.Черников ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 70-ші жылдары ... ... ... ... VIII- VII ғғ. ... ... бұл өңірде өтпелі кезеңінің өзіндік тарихи дәуірі
бар екендігін нақтылап берген. ... ... үшін ... VIII-VII ... қола дәуірінің дәстүрін сақтаған ескерткіштер сарқыншақтарымен қатар
ерте көшпелілер ... ... ... өмір ... ... б.з.д. VIII-
VII ғғ. ерте көшпелілер дәуірі болып есептеледі [39, 84 б.]. ... ... ерте ... ... өтпелі Измайловка және Қоғалы-1
қорымдарын басқа мәдениет өкілдерінің әсері тиген жергілікті кейінгі қола
дәуірі ... ... ... VIII ... ... ... ... тайпалар өмірінде
шаруашылықта үлкен бетбұрыс – көшпелі шаруашылыққа өту болды. Сөйтіп, мал
шаруашылығы осы өңірде үш мың ... бойы ... ... ... Бұл ... ... ... бір мезгілде қатар жүрді. Егер
адамдар бұл процеске дейін атты қола ауыздықтар ... ... жүк ... ... ... көшпелі өмір болмас еді. Салт атты малшылар
өз отарын әр ... ... ... ... ... ... отырған.
Көршілерге әлсін-әлсін шабуыл жасау атты әскерге оңай әрі ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жаңа тіршілікке
енді құрал-сайманның, қару-жарақтың, қажетті заттардың жаңа түрі қажет
болды. ... ... ... ... ... ол адамдар европалық
келбеттегі кешегі андроновтықтар еді, бірақ олардың материалдық ... ... ... ... көшпелі дәуірдің ерте кезеңі басталды – әскери
демократия, алыс жорықтар, тұтас тайпалық жаңа ... ... ... мен ... ... т.б. жаңа ... ... түсті. Қыстау
жайылымындағы аса бай көптеген қорғандар, ... ... мен ... осы ... ... ... атты ... жылжып келе жатқан көшті
қарауылдап жүрген. Қыстың кезінде бұл көш ... ... ... ... отырған.
Жайлы қоныс онша көп ... ол үшін ... ... ... ... ... қару ... қажет етті, сөйтіп, қола ... ... ... тұра ... ... ... ... алғаш темір
заттарды пайдалана бастады. Шығыс ... ... ... ... тоқырауға ұшырады. Темірді игеру б.з.д. VII ғғ. Ертіс бойы
көшпелі тайпаларында ... ... әрі ... Алтай тауларында мыс пен
қалайыны өндіру жойылды. Уақыт өте келе басшылардың бұрынғы теңдіктен ... ... баю ... байи ... ... ... ... Сөйтіп,
таптық қоғамға көшудің алғы шарттары жүрді.
Б.з.д.VIII-IV ғғ. Шығыс ... ... екі ... ... ... Оның бірі Геродот олар туралы фантастикалық әңгімелер
қалдырған–аримаспылар, екінші ... ... ... патшалары да
сескенетін – сақтар. Бұл тайпа есімдері бізге көне грек еңбектері мен ... ... ... ... бұл тайпалардың түр-келбеті қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... отыр. Аримаспылардың көсемдері
Алтай тауларының Пазырық, Тұяқты мекендерінде және ... ... ... ... ... Ал сақ тайпасының көсемдері –
Шілікті алқабында, Ақсуатта және Іленің оңтүстіктеріне ... ... ... ... Қымбат киімдер, қару-жарақ, азық-түлік, әр түрлі
ыдыс-аяқ, екі ... жуық ... ат пен ... ... аримаспы көсемдерімен
бірге көмген. Сақ қорғандарында жылқы болмаған, ыдыс-аяқ аз, бірақ киімдері
алтынмен әшекейленген, өте қымбат ... ... ... және ... көп қойған. Арисмаспылықтарға қарағанда қорғандары биік болған.
Бай қорғандармен ... ... ... ... да ... ... бір-екі жылқы, тағы басқа бұйымдары болған. Әр түрлі көшпелі
тайпалардың ... ... ... ... ... ортақ материалдық мәдениеттің белгілері пайда бола бастайды.
Монғолия мен Карпат аралығында осы ... ... ... ... ... қанжардың бірдей түрі, үшкір жебелер пайда болды. Үлкен қола
қазандар, ... ... ... ... – «аң стилі» немесе «скиф өнері»
деп аталады. Бұл стильдің көне, әрі тамаша үлгілері – ... ... ... ... ... ... арқар, қасқыр-қонжықтардың бейнесіндегі
алтын әшекейлер 1960 жылы Шілікті алқабында №5 қорғанды және 2003 жылы осы
алқаптағы ... ... қазу ... көптеп табылған.
Грек жазушыларының еңбегінде скифтер деп аталып кетуі ... ... ... даласының көшпелілері б.з.д. VII ғ. Ертістен Батыс Қара
теңіз жағалауына дейін жылжыған, ол ... ... та дәл ... ... ... олар көне ... ... көне мәдениетімен тоғысып, сол жердегі
ассириялық ... ... ... ... ... бойы ... бұл ... қатысса керек.
Қазіргі таңда Алтайда ерте скиф-сақ уақытына тән (б.з.д.VIII –
б.з.д.VIғғ.) Таулы ... ... ... орта ... Орталық Алтай мен
аз мөлшерде Чуй өзенінің орта ағысындағы бийке мәдениеті және ... ... ... ... ... ... Ертіс өзенінің оң
жағалауында Майемер мәдениеті ескерткіштері анықталып отыр. ... ... ... Қазақ Алтайындағы Күрті 2 қорымын, майемер
ескерткіштері тобына ... ... ... 2, ... ... ... Яр, Тар асу ... қатар Майемер, Камышин көмбелерін
жатқызған.
Майемер кезеңі Нарым өзенінің жоғарғы ағысындағы обалы қорымның ... ... ... ... ... аласа тас үйінділер қоршаған.
Қабір шұңқырлары тік бұрышты етіп қазылады да, қабырғалары ... ... ... ... ... ... жиегі шығыңқы
және ортасында ілгегі бар қола айналар; қола ауыздық; әшекейлік бұйымдар-
тоға, жануарлар ... ... ... ... ... ... жылқысын иесімен қоса жерлеу пайда болады.
Майемер мәдениетінің ғылыми тұрғыдан алғанда зерттелу ... ... 1911 жылы ... ... ... және ... ... жүргізген қазба жұмыстарынан бастау алады. ... ... ат ... ... А.В ... 1911 жылы Шығыс Қазақстан
облысының ... ... ... ... Олжа ... м жеті тасты сопақ қаландының батыс жағында орналасқан, салмағы
800 кг ... үш ірі ... ... ең ... астынан кездескен.
Тастың астында заттар үйіліп жатқан, ... ... ... ... ... оның ... ... қола ілгектің үстінде орналасқан ... және мыс ... ... ешқандай заттар немесе ағаш, күл, ... бұл ... ... [8, 57-61 ... ... «түйірді» ашып сұрыптау барысында олардың орналасу
тәртібі анықталды. ... ... ... ... ... 17х10,5 см
және салмағы 25,2 г ең үлкен тостаған сияқты иілген пластинаның ... ... ... ... ... ... тұқымдас жыртқыштар бейнеслі
диаметрі 6-7 см-ге жуық төрт ірірек салынба (обкладка) қойылған. ... 5-5,3 см ... ... ... 5-5,3 см екі кіші ... Аталған жеті пластина ағаш қапсырмаларға қаптама болған, оған
шеттерінің қайырылып келуі, тігуге арналған тесіктердің ... және ... қара ... кездесуі дәлел. Сол жерден тағы бес пластина
табылған. « № 13 – жұқа, ... бір бір ... бар ... 7,8 см, ені
1,3 см алтын пластинаның ұштары тарылып келіп домалақтанып бітеді. № ... одан тек ... ... ғана (6,5x1,8 см) ... бар. ... 15, 16 ... жалпақ алтыннан, бір әшекейдің немесе ... болу ... олар ... нақты пікір айту қиын.
Құйма алтыннан жасалған №11 зат ұзын тұмсықты құс басы ... ... ... 3см. ... бірге жалпы ұзындығы – 8 см. ... ... таяу 7 ... жуық ... бар имек ... жапсырылған. Қола
ауыздықтардың ( буындарының ұзындығы 9,7 см ден) кең ... бар ... ... бірі ... Ұзындығы 3,6 см қола үтір ... ... ... ... 1,5 см ... бар доға ... ... қола «сақинаның» қалыңдығы 7 мм. Сақина орталығында диаметрі 1 ... ... В. ... ... ... ... ... қорғандардан
тонаушылар алған әртүрлі заттар жиынтығы деп есептеген ... 1916, ... С. И. ... ... ... ... ... бейнелері бар жәдігерлерді
«бай жерлеу жылқыларының бірінің заттары» деп ... ... ... ... бір ... ... жатқызған. Оларды Аржан-1
материалдарымен ... ... ... ... бар ... құйрық әбзеліне, қола шеңбершені – «шүйке ... ... ... ... бейнелену ерекшеліктері және «қапсырма-
жеңілгек» бойынша «қазынаны» Аржан-1 ден кешірек – б.з.д. VIII ғасырдың
екінші жартысы– ... VII ... ... ... ... ... ... қорғандарға да қысқаша
тоқтала кетейін. Тізбектегі №1 қорғанның бұрыштары дөңгелене ... ... ... ... - ... бағытта. Көлемі 2,13х3,1 м
тереңдігі 1,06 м, батыстан шығысқа қарай бағытталған ... ... ... ... адам ... ... ... қола айна мен қойдың ... ... аяқ ... ... ... ... А.В.Адриановтың
ойынша, ерте темір дәуірінің ерте кезең ескерткіштерінде қабір ... ... қою тән ... ... [8, 13-16 бб.].
Майемер қорғандарындағы қабір шұңқырлардың бетін ағаш ... ... ... ... ... әдіспен зерттелген обадан шіріген ағаш
қалдықтарының табылуы. Майемерлік №2 обаның шығысынан ұзындығы 4,38 м, ... м ... ... кіру жолы» 2,52 м тереңдікте қабір ортасына ... ... ... ... қарай қарай қойылған
бөренелермен жабылған, ұзындығы 4,38 м, ені 1,24 м ... ... тас және ... ... ... ... басын солтүстік-батысқа қаратып, терең
емес шұңқырға ... ... ... биік емес қыш ыдыс жанына қойылған
[40, 104-108 бб.].
Солонечный ... ... ... 3,44 м, ... 0,44 м №2
қорған материалдары осындай жерлеу ғұрпының нақты көрінісі. Онда ... ... ... ... ... м ... ... 2,84 м тереңдікте басы батыс, оңтүстік-батысқа қаратылып,
аяқтарын бауырына ала жатқан, қола ... қола ... бар ... жас ... ... №2 қорған ойысында А.В Адрианов салған
қазбада 2,84 м тереңдікте етбетімен жатқызылып, басы ... ... ... ... табылған. Жылқы басы омыртқасынан
35см биік жатты. «Жылқы басы батыс жағында тастармен ... ... ... ... ... ... қой сүйектері жатқан....» [8, 26 б.].
А.В Адриановтың бақылауы бойынша ... ... ... өсіндісіне
кигізілген үзеңгі тәрізді ауыздықпен ауыздықталған. Ауыздық ... – 9 см ден, ... ... – 7 мм ... А.В ... ... ұзындығы 11-ақ см, бірақ тура осындай көлемдер С.И ... да ... тұр [41, 350 б.]. ... ... қола ... ... ... диаметрі 1,2 см, ені 0,5-1,0 см, ... ... ... ... де» бар. Олар ... оралған»
белбеулерге кигізілген. Тездер қабірде ... 40 тан аса ... ... бөлімін құраған. Осында тағы бірнеше кері ілгек
(«басы оқтамадағы тездер») және ... ... ... ... ... бар шар тәрізді тездер»). Олардың саны және көлемдері
келтірілмеген. С. И. Руденко тек қана жүген тездерін, кері ... ... ғана ... [41, 351 б.], ... жүген жиындыларында ереже
сияқты бір кері ілгек болған және тағы бірнешеуінің бар екеніне ... ... ... ... ... ... ... Тартпа
қапсырмасы сақталған, «ал оған ... өзге ... ... сол ... ... ... [8, 26 б.]. Екінші «айылбастан» (шын мәнінде
блок) тек жартысы ғана ... ал С. И. ... ... сол доға ... ... ... айылбасының фотосын қателесіп «ілмек» ретінде жариялаған
болуы керек [41, 350 б.]. ... ... ... және ... да
табылғандардағыдай болуы мүмкін. Ертескиф жүгенінің осындай түрімен ... А. В. ... ... пен сулықтың байланыстыру және тізгін
жібінің ауыздық сыртқы ... ... ... ... оның
ерекшеліктерін байқай алмаған. Дегенмен ... екі тез ... ... таратқыштан кері ілгекке дейін бүкіл сол жақ кіші иек ... ... ... [9, 137-148 ... қорған. Шахталық әдіспен ортадан түсіп ... ... ... екі адамның шашылған сүйектері аршылса, бір метр тереңдікте ... ... ... ... ... ... болған. Бұл «кәрі
әйелдің» сол жағына тастың ... ... 11,5 см тас ... оң ... ... табылған айнаға ұқсас қола айна, сүйек түтікше, біз ... ... ... ... тау ... ... соңғы уақытқа дейін маңызды емес жекелеген олжалар және ... ... ... ... ... ... соңғы 15 жылда
Ресейдегі Чарыш өзені бойындағы ... ... ... ... Чесноково-1 қорымдарында және Алейдің жоғарғы ағысындағы Советский
Путь-1, Чекановский Лог-10 и ... ... ... жерлеулерінің
салыстырмалы түрде алғанда үлкен көлемі айқындалып зерттелді. ... ... жаңа ... Шығыс Қазақстанда да зерттелінді Тау
етектеріндегі белгілі ертескиф қорымдары ... 3-5 ... ... аз ... ... арасында айтарлықтай үлкен айырмашылық бар.
1999 жылы П.И. Шульга ... ... ... және ... шекаралас жатқан аймақтары үшін ертескиф ... ... ... ... ... [42, 245-250 бб.]. ... ... олардың саны
әлдеқайда көп, себебі әр қорымның басқалармен салыстырғанда айтарлықтай
өзіне тән ... ... ... ... шағын бөлігі топырақтан тұрады және
қатарласып келе күрделі ... ... ... ... ... белгілі бір
жүйесіз орналасады. Жерлеулердің көбінің қабір үсті құрылыстары ірі қорған
үйінділерін айналдыра келген тас қоршаулары бар ... ... ... ... ... ... жерлеулер жоқ немесе сирек кездеседі, ал
жылқы қосып жерлеулердің бірнеше түрі бар, соның ішінде тұтас ... ... ... мен терісін қою кездеседі. Чесноково-1 дің ... адам ... ... ас беруден қалған жануарлардың бас
сүйектері мен өзге сүйектері, сонымен қатар адамдардың тұтас қаңқалары мен
жекелеген ... ... ... ... ... ... келуі Алтай өңірінің
шекараларында зерттелген ең ірі ертескиф қорымы ... ... анық ... 2000-2006 жылдары онда адамдар және ... 32 ... ... қазылған. Жерлеулердің айтарлықтай жинақы
орналасуына қарамастан ондағы ... ... ... Түпкі бөлігінде
текпіршегі бар (2, 6, 7, 12, 18 қабірлер) ұзындығы 3,2 – 4 м ... ... ... ... тас ... ... ... (екі бала және екі
жануар жерлеулері), түпкі бөлігінде текпіршекті таспен ... алты ... және ... ... ... ... 2,2 м, ... 2 м-ге
дейін ересек адамдар ... ... жер ... ... ... жатқызылу мәнерінде, ақыреттік ... және ... іші ... ... ... ... түбіне таяу
текпіршелердегі ағаш жабындылар мен әртүрлі қойылған тас жәшіктерден айқын
аңғарылады. Бала қабірлерінің көлемі және ... ... ... болғандардың жасына байланысты, яғни, бала жасы ... ... ... ... үлкен және терең болған. Бес түрлі жағдайдан ... қоса ... ... ... ... ... жатады.
Шығыс Қазақстандағы бұл түрдегі ескерткіштерге Измайловка қабірінің 17
қоршауы жатады. Бұл қорымның жерлеу ... ... ... ... ... және ... ... тығыз орналасқан. Бұл жерге алғаш
рет ерте қола дәуірінің елулин мәдениетінің тайпалары ... ... ... ... ... сәл ... 6-7 км шығыста және
батысында андрондықтар өз жерлеу орындарын ұйымдастырған. Бұлардан ... ... ... ерте ... де осы ... ... болған
адамдарын жерлеген. Тарих саханасына қимақтар келгеннен кейін де осы
қорымда шейіт ... ... ... ... ерекшелігі сол, Шығыс Қазақстандағы қола дәуірінен ерте
темір дәуіріне өтетін беғазылықтармен байланыстыруға болады. Беғазы және
Измайловка ... ... қыш ... ... ... ... ... да ашылған.
Измайловка қорымындағы ерте көшпелілер кешеніне 4 қорғандағы 7 жерлеу
мен 3 ғұрыптық қаланды орындары соңғы жылдары ғана ... ... ... 86 ... ... №5 ... қорымның батыс жағында жотада
орналасқан. Биіктігі 7см, солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... қорған үйіндісі етегінде ені 3-4м болатын тас қоршауы
бар. ... ... ... 7-9 см тереңдікте солярлық белгісі бар ... ... екі қола ... ... Тас ... ... ... саз ыдыстың ұсақ сынықтары кездескен. Тас ... ... ... 1,6 м ... СБ-ОШ бағытта жеті гранит
тақталардан жасалған көлемі 3,2 (С-О) х 2,5 м (Б-Ш) тас ... ... ... ... ... ... және әбден тот басқан темір зат пен
шіріген ағаш қалдықтары кездескен.
Ат жабдығының қола заттарынан Измайлов қорымының 17 ... ... тек қана бір ... ғана ... ... ... «
ретсіз қоршау ішінде және сыртында 5см ден 15 смге ... ... ... ... ... ... анықталады.
Барлық табылғаны: сулықтары бар ауыздықтардың екі жиыны; ... бар үш ... ... ... ... ... және ... басқа бітеу тесікке құбыр түрлі зат ... ... ... ... ... ... болады,
бірақ екі қима және А. С. Ермолаеваның айтулары ... олар ... ... ... ... ... өте ... деп пайымдауға
болады. Мінезді жалпақ қалқаншаларға және ... кең ... ... ілгектер де гилевтікілерге ұқсас. Измайловкадағы жалпақ қалқаншалары
бар жалпайтылған омырау ... ... ... Олар тек ... ... ерекшеленеді. Үшінші таратқыштың пішіні және ... ... ол ... ... ... немесе ол кіші көлемді
болған және осы ... ... ... Тура ... ... ... ие үш кері ... кем дегенде екі жиындыдан шығуы міндетті, себебі бір
жинақта бас және ... ... қосу үшін ... кем емес болу ... бітеу тесігі бар құбыр түрлі заттың Гилёво-10- ... ... ... ... жоқ. ... ... бар ... басым бөлігі
тартпа айылбасы және блокпен қоса үштесікті ... ... ... ... ... Гилёво-10 дағы ұқсас қамшыға ие ерекшелі жинақ
сияқты ол бір мәнерде жасалған. Осында олар арқылы екі ... ... өте ... ауыздыққа тоқтамай бұл жинақ қосудың берілген әдісі
алғаш пайда болған ертескиф мәдениетінің соңғы кезеңіне жататынын айта ... ... айта ... жайт - ... ... ат ... қойған
(Меноновное 8, 29-шы қоршау) тікбұрышты қоршау ... ... ... жәшік болды. Бұл комплекстің көбісі, сондай-ақ Талдысай комплексі
жүгендер ... ... ... б.д.д VIII - VII ғ.ғ. ... жартысына
сай екендігі анықталды [43, 5 б.].
Таулы Алтайдағы ескерткіштерде ... ... бір ... аяқ-қолын
бүгіп жатқызу тән болған. Тек 6 жағдайда ғана ... ... ... ... емес ... ... жер беті деңгейінде
жерлеген. Таулы Алтайға тән нәрсе-жылқыны ... ... ... ... ... адам жатқан камера шұңқырына шығыс немесе оңтүстік ... ... Кей ... адам мен ... бір ... шұңқырға
жерлеулер кездесіп отырды (Кер-кечу). Берілген алтайлық комплекстер ... ... ... ... рәсіміне ұқсас болып келген (Қотанемел;
Тасмола 1, 19-шы, 24-шы ... ... 5, 3-ші, 6-ші ... ... ... ... мен адамды бір жерлеу шұңқырына салу немесе
А.А.Тишкин және П.К.Дашковский ... бір ... ... ... ... жылқы «тұлып» түрінде бас терісімен қойылған. Орталық Қазақстанда
«тұлып» түрінде жылқы басы жүгенмен, ... тек қана ... ... ... ... ... ақымдар кездеседі. Мұнда жас әйел жерленген.
Сондай-ақ Карбан 1-шінің №5-ші ... ... ... ... жас әйел ... пікірінше басқа аралас рәсімде
жерленген ... ... ... ... ... жылқыны «ауыздықсыз» жерлеу тән ерте ... ... ... ... ... Күрті қорғандарында дөңгелек
тас үйінділі, ал үйінді шетіне тас қоршаумен ... ... ... ... ... солтүстік-батысқа қаратып жерлеу басым болса, ... ... ... тас ... ... және ... ... үсті
бөренелермен жабылады. Мәйіттің басы шығысқа қаратылып, арқасымен қойылады
[32].
Ертесақ ескерткіштерінің жоғарғы Ертіс тобына жататын ... VII ... ... ... ... №22 топырақ қорғандағы
кейбір қозғалмаған қаңқа сүйектерге қарағанда мәйіттің басын СБ қаратып
шалқасынан жерлеген. ... ... ... Д-0,2м, Н-0,15м шұңқырда
жақсы сақталған қола ... пен ... ... ... [44, 194-195 ... ... топқа жататын ескерткіштердің қатарына Ә.М.Оразбаевтың
басшылығымен КазГУ-дің археологиялық экспедициясы 1986 жылы зерттеген ... ... ... ... ... баратын жолдың оң жағында
орналасқан Черновая және Черновая –III қорымдарын ... ... ... ... ғылыми айналымға енбегендіктен толықтай сипаттауды
жөн деп таптық.
Черновая қорымындағы №1 қорған қорымның ... тас ... ... Д-14м, ... ... бөлігіндегі тас үйінді астынан ... ... – 2,4м, ені – 0,9м, ... – 0,65м тас ... ... ... батыс бұрышында бұзылған адам сүйектері ... ... ... 30 шақты ұсақ қара домалақ моншақтар табылды. Қабір
шұңқыры ... ... ... ерте ... ... б.з.д. VIII
ғасырдың аяғы мен б.з.д. VII ғасырдың басымен мерзімделеді.
Үйіндісі топырақ пен ұсақ тастан ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің солтүстік қабырғасындағы
тастар арасынан адамның жамбас сүйегі табылды. Қабір іші тас ... -2,7м ... ағаш ... – астау-табыт шықты. Жартылай
шіріген астау- табыттың ұзындығы – 3,05м, батыс бөлігінің ені – 0,57м, орта
бөлігі – 0,5м ... – 0,4м. ... ... ... ... ... ... етіп қашалып жасалған. Екі жағы домалана бітеді. Шіріген ортаңғы
бөлігі қабір шұңқырдың түбіне ... ... ... тұр, ... және батыс
бөлігі ортасына қарағанда жоғары тұр. Ортаңғы ... ... ... ... ... ... аяғына жақын батыс бөлігі
табыттың ... ... ... ... ... ... ... – 1,05м, ені – 0,38м, қақпағының қалыңдығы – 2-3см. Астау-табыттың
екі жағы мен қақпағында диаметрі – ... ... үшін ... ... ... ... ... 5см ағаш сынамен бекітілген. Орталығы мен
табыттың шығыс бөлігінің ... ... ... ... ... ... нашар сақталған. Шығысында қақпақты бекіту үшін екі дөңгелек тесік
жасалған. Астау-табыттың ортаңғы бөлігінде тастармен бірге ... ... ... ал ... ... ... сақталған жамбас сүйектері
жатты. Б.з.д. VIII ... аяғы мен ... VII ... басымен
мерзімделеді.
№3 қорған. Д-20м, Н-1,5м. Топырақ пен тас. Қабір таспен толтырылған.
Жалпы ... ... ... 5,7м, ені 1,3м Көне жер беті ... ... ... табылды. Қабір дағының оңтүстік бөлігінде
0,4м тереңдікте сүйектерден төмен 11 дана тас ... ... ... 1 плита тігінен қойылған. Қабір түбінде бас сүйектің бөліктері
мен жекелеген шашылған. ... ... ... ... тас ... ... орнының оңтүстік батыс жартысында жер қабірде екінші
мәйіт ... ... ... ... қоса ұсақ ... ... қола ... және ағашқа жабысқан моншаққа қарағанда қорап болар,
сондай-ақ қабірдің ортаңғы тұсынан қойдың ... басы ... ... (II ... 13 ... қабірдің шығыс бұрышынан ромбик және
дөңгелектермен оюланған запонка тәріздес қола бастырма (II ... ... және ... цилиндр тәрісдес қола моншақтар (II таблица, ... ... ... ... ... ... табылды (II таблица,
9,10 суреттер). Олармен қатар қойдың ... ... ... ... сыртқы жағы жапырақ тәрізді оюлармен өрнектелген. Оюдың іші
нүктеге ұқсас өрнектермен ... ... ... ... 2,8см ... 14 а,б суреттер).
Үйінді астында 2 адам жерленген. Шығыстағысы тас жәшікте, қалған
сүйектерге ... басы ... ... ... ... ... және тегістігіне қарағанда жас әйел не бозбаланікі. Екінші мәйіт ... басы ... ... ... Жерлеу сірә, бір уақытта болған,
себебі қабір шұңқырдың ені мен тереңдігі бірдей, ұзын ... ... VIII ... аяғы мен ... VII ... ... мерзімделеді.
№4 қоршау №3 қорғанның шығысында, шеңбер түріндегі жұмыр тастардан
тұрады. ...... ... ... С-О – 4,05м, тереңдігі –
1,35м. Батыстан ... ... ... ... ... беріп етпетінен
жатыр, аяқтары тізе тұсында бүгілген, сол аяғы 80градус, оң аяғы 60 градус,
тізесі солтүстікке ... Сол қолы ... 45 ... көтеріле
бүгілге, шынтағы қабірдің солтүстік қабырғасына тірелген. Сол қолының буыны
дәл қабырға жанында омыртқамен астасар тұсында ұсақ қола моншақтар ... тері ... ... түс берген шірінді қалдығы табылды. Мәйіттің оң
қолы кеуде тұсында солға созыла түсіп, ... ... ... ... ... Бас ... оң жақ бетімен жатыр. Астыңғы жақ сүйек
астынан мойын омыртқа тұсында 5 янтарь моншақ, бір ... ... ... ... және бір ... ақ жолақтары бар сопақша бөшке ... ... ... ... Жамбас сүйектерге және моншақтарға
қарағанда әйел жерленген. ... ... ... ... қарағанда
тірі адамды зорлықпен күштеп жерлеген. Қолдары байлаулы болған ... ... ... VIII ... аяғы мен ... VII ... ... қорымындағы №6 қорған қорымның оңтүстік батыс шетінде. Д
– 17м, Н- 1,4м. Топырақ ... ... және ... бөлігінде екі тас
шеңбердің қалдықтары кездесті. 2х1,7м қабір үсті тас ... ... ... ... ... толтырылған. Қазбада -0,45м тереңдікте жылқы
сүйектерімен бірге ... ... ... ... де ... отырды.
Қабірдің солтүстік қабырғасын бойлай шығыс – батыс бағытта -1,3м тереңдікте
11 тас қойылған. Олардан 0,1-0,15м төмен шығыстан батысқа қарай ... ... ... ... – 1,95м, ені – ... ... бөлігінің
тереңдігі – 0,2-0,25м. Үлкен бөренені үңгіп жасаған, беті тегіс, екі ... ... ... табыттың оңтүстік қабырғасы 35см, солтүстігі ... ... ... дөрекі түрде қашалған, қақпақтың беткі бетінде екі
жағынан қос-қостан диаметрі 5см ағаш ... ... ... ... ... ... арасы 13см, батысынікі – 19см. Табыт ... ... ... қаңқа сүйектері қалдықтары мен жылқының астыңғы жақ
сүйегі кездесті. Табыт қақпағы сақталмаған. ... ... ... ... Башадар, Бертек, Құтырғантас, Ақалақа) және Тывада (Аржан, ... ... ... ... бұл ... кездесуі [45, 59-71
бб.].
Ірі тастардан шеңбер құрай жалпағынан орналасқан №5 қоршау диаметрі –
3,8м. Жер беті ...... жас ... ... ... ... тоналған.
Шеңбер түріндегі №9 қоршаудың диаметрі солтүстік – оңтүстік бағытта
8,2м, шығыс – батыс бағытта 9,6м. Ірі ... ... ... үсті ... ... ... қарағанда қабір сопақша түрде,
тастарды қалап жасаған. Тонаған кезде бұзылған. Тастар ... ... ... Бұл ... ... 0,4м ... ұзын бойы ... бағытталған тастардан қаланған екінші қабір анықталды. Онда ... ... ... ... ... ... жылқының басындағы
әбзелдері, әшекейленген шығыршықты, конус тәріздес моншақтар табылды. Бас
сүйегі жоқ. Қабір ертеде тоналған.
Екі ескерткіштен табылған ... және ... ... ақыреттік
заттардың сипаттамасына тоқталар болсақ:
1. Басқа бір ... ... үшін ... ... (қой) ... басы ... ... ұштық-тығын (табл.II, 13сурет).
Ұштықтың жоғарғы жағында тұмсығын алдыға қарай ұмсынған қошқар бейнесі өте
нәзік бейнеде ... ... ... құлағы жымқырылып, артқа шалқайта
қайырылған мүйізі және көзі, аузы ... ... ... ... ... ... берілген. Ұштық-тығынның диаметрі – 2см, мойнының ұындығы – 2,7см,
басының ұзындығы – 2,6см.
а)Жеті тісі бар мүйіз тарақ (үш ... тісі ғана ... ... ... ... жағы ... ... сайын тарыла береді,
ортасында тесігі бар. Тарақтың биіктігі – 4,3см, ені – 2,2см ... ... ... ... ... толық сақталмаған, тістері
сынған, тек үш тісі ғана ... ... ... ... ... №2 қорған). Самырсын бөренеден ... ... ... екі жағы ... ... (35см) ... ұқсас. Табыттың ұзындығы – 3,05м, ені – 0,5м, сақталған биіктігі –
0,3м. Түбі жайпақ, екі жақ ... ... ... ... ... қашалып жасалған. Табытқа үші сүйір домалақ қазықшалармен сына
түрінде бекітілген. Сына қазықшалардың ... ... ...... – 24см. ... жуан екі жақ ... дәл ... қақпағында қос-
қостан бұрғыланған тесіктер бар. Табытқа қақпағы осы тесіктерге тығыз болып
қағылатын қазықшалармен бекітілген. ... ... ... ... бір ... ... ... алғашқы күйін сақтаған. Табыт
балтамен шабылған, ал ішкі жағы шапқымен ... ... ... ... ... ... ... біраз бөлігі шіріген, біразын тонаушылар
бүлдірген.
Шығыс Қазақстанда б.з.д. VIII- V ... ... ... ... қоса ... ... үш түрі анық ... адамға
арналған жылқыны толығымен жерлеу (Күрті II, №2 оба; Зевакино, №36 ... ... №104 ... №99г ... №99е қоршау; Құрық II, №6 ... № 47 ... ... ... терісін, бассүйегін не сүйегін
салу (Зевакино, №7 қоршау; №83 ... ... және тек ат ... ... және т. б.) ... ... кезігеді (Камышинка олжасы,
Чистый Яр, Измайловка). Дегенмен де ... ... ... ... ... ал ... шегі ... IV- II ғасырлар болса керек.
Бұған дәлел пазырық мәдениетіне ... ... ... ... ... ... аймақтағы жерлеу ғұрыпының аса сан түрлігі осы бір-
бірімен тоғысар аумақта көп ... ... ... туыстас рулардың
араласып кету нәтижесі. Негізінен тұрғындар тобының басым ... ... ... және ... ... ... ... Шығыс
Түркістанмен де қатынасы болған. Айта ... ... ... ... ... ... Алтайдың солтүстік – батыс тау
беткейлеріндегіден өзгеше болып ... ... ... V-III ғ.ғ.) ... ... сақ белгілері-жерлеуінде, тұрмыс бұйымдарында көрінеді. Осы
жайында Н.В. ... ... бұл ... ... аймақта сақ
этникалық компонентінің болғандығын айғақтайды. Осындай жерлеуге жақын
аналог СБ Алтайда ... Бұл ... ... ... ... ... ... Тасмола мәдениеті тайпаларының Алтайдан ... ... ... байланысты. Олар ерекше протосюндік мәдениетті
қалыптастыра білді.
Сонымен қарастырылған ... ... ... ... соның ішінде уақыты жағынан жақындарының да ... бар. Жиі ... ... ... ... өзінде
де аңғарылады. Жерлеу ғұрыпының ... ... ... ... ... ... ... осындай сан түрлілігінің және
тұрақсыздығының себебі – ... ... ... ... ... Алтайдың солтүстік-батыс беткейлері мен жалғасып жатқан Шығыс
Қазақстан ... ... ... ... ... ерекшілігін
анықтаушы болған әртүрлі тұрғындар топтары мекен еткен контакті ... ... ... ... және ... ... ... бөлігіндегі ертескиф кезеңінің біз қарастырған ескерткіштер тобы
археологиялық мәдениеттің дәстүрлі анықтамасына толық сай келмейтіні ... ... ... ... ... мәдениеттер ғұрыпын қайталамайды.
Барлығына жуығы оларды басқа, тұрақты жерлеу ... бар ... және бұл өңір ... ... ... бар. ... ... Таулы Алтайдың бийке мәдениетінен және Қазақстанның
Шілікті ескерткіштерінен айырмашылығы жерлеулер ... ... ... ... ... ... жиі ... текпіршекше немесе тас
жәшіктерде болып келуі. Марқұмдар шалқасынан созыла, бастарымен солтүстік
жақа бағытталып қойылған. Жылқы және ... ... ... ... ... ... тура ... терең жерленген. Бағытталуы адамдікіндей, басы
солтүстікке немесе ... тек ... басы ... ал ... ... ... ... (5;26.-5; Кондратьевка – 21). Жылқылыр әдетте
жүгенделмеген, ал жабдығы (жүген және айыл, тартпасымен ертоқым) ... ... ... ... ... ... Алтайдың солтүстік-батыс
беткейлері және онымен жалғасып жатқан Шығыс ... ... ... ескерткіштерін белгілеу үшін «майемер мәдениеті» ... ... ... ... ... мәдениеті ескерткіштері
Ерте сақ дәуіріне жататын Зайсан көлінен оңтүстікке қарай 100 ... ... пен ... ... аралығындағы Шілікті алабында
орналасқан сақ ... да ... ... Бұл алап ежелден мал
шаруашылығына өте ... ... ... ... ... қыс ... ... қалың емес, шөбі шүйгін әрі тау өзендері көп. Шілікті алқабы ... ... ... ... ... ... иіле оңтүстік-шығысқа
қарай сәл бұрыла Маңырақ таулары көмкерген. Ескі тарихи жылдардағы ... Қой ... ...... ... биік Сауыртау алқаптың
солтүстік шығыс бұрышын түзеген.
Биіктігі — 2716 м. ... ... ... ең биік шың. Жүрек тауы
оңтүстік-шығыс бөлігін құрайды. Шілікті алқабының көлемі: батыстан шығысқа
қарай —80, ... ... ... - 30 ... ... ... — 1100 м. ... бөлігі тарыла түседі. Төрт жағынан тау
қоршаған, желі үнемі соғатын теп-тегіс үлкен ... ... ... ... топырақты (соның ішіңде сары
топырақты), сондай-ақ қиыршық ұсақ тас ... ... ... және ... пен құм ... саз ... және сортаң болып келеді. Орталығында
Шілікті жазығы. Жер асты ... кей ... жер ... атқылаған қайнар,
не артезиан түріңде тұщы, таза өрі мөлдір болып ... Жер асты ... ... 0,2-0,3 м ... орналасқан.
Осы аймақтың негізгі бөлігін құрғак, жусаңды-дәнді дала алып ... ... ... т.б.). ... жоталарында және одан солтүстікке
қарай тау қыраттарының солтүстік және шығыс беткейлерінде топырақты ... ... ... ... ... 15-20 м, ... 0,25-0,3 м.
Қысы тауларда қараша айларынан бастап наурызға ... ... ... ... күндізгі температура - 5-10°. Көктем наурыздан мамыр
айының ортасына дейін созылады. ... ... ... 10-20°. ... ... ... ортасына дейін; бұл уакытта ауа райы ... ... Түс ... және түстен кейін шамамен 27-30° ... ... 5-10° ... ... ... жауын-шашын сирек және тұрақты емес.
Күз екі жарым қыркүйектің ортасынан қарашаның ... ... Бұл ... райы ашық және ... ... ... температурасы 5-15°. Жалпы
алғанда Шілікті жазығының географиялык жағдайы адам өмірі үшін өте ... ... қола ... ... бастап мал шаруашылығының өркеңдеуіне
ықпал етті. Мәдениеттің Шілікті жазығыңдағы аса дамыған кезі ерте ... сай ... ... ... ... бірінші мыңжылдықтың
басынан бастап жазықта және оны қоршаған тауларда сақ тайпалары мекен етті.
Олар ... ... ... ... ... оларды тек ерте ... ... ... ... және т.б. ... ғана салыстыруға
болады.
Қорым алаптың ортасында орналасқан, обалары ... ... ... ... ірі деп ... болады, мұндай «патша» обаларының
диаметрі 100 м-ге, биіктігі 8-10 метрге дейін жетеді. Шілікті қорымы – ... ... ... ... бір ... тобының жерлеу орны.
Шілікті даласында сақ-үйсін дәуірінің 200-ден астам ескерткіштері бар.
Олардың елу ... ... және ... ... 1949, 1959, 1960, 1961 ... 1971 жж. ... қорымдарында С.С.Черников қазба жүргізді. Ол барлығы
13 обаны қазып зерттеді.
Шілікті -1 қорымы
Б.з.д. VIII-V ғасырлардағы ... ... ... ... «аң» ... ... қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы
Шілікті биік таулы жазығын б.з.д. VIII-III ғғ-да мекендеген ... ... ... ... ... мол жинақталған «патша
обаларына» жүргізілген ұзақ жылдар бойғы зерттеулер дәлелдейді.
СССР ҒА ... ... ... бөлімшесінің С.С. Черников
жетекшілік еткен Шығыс Қазақстан экспедициясының 1949 жылы №7 ... VI-V ғғ.), ал 1960 жылы № 5 ... ... -VI ғғ.) қазу
кезінде алтын әшекейлердің мол жинағын ... № 5 оба ... ... ... ал №7 оба ... (9 ... ҚР ОММ ... сақтаулы.
Негізінен, бұлар киім-кешек әшекейлері және қару-жарақтар. Шілікті
қазбаларының ... ... жұқа ... ... алтын жапсырмалар
(қабандар, қырандар немесе грифтер, балықтар, таутекелер, ромб ... ... ... Шығыс Қазақстан археологиялық
экспедициясы 1960 жылы ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді, қорған дөңгелек формада және оның
диаметрі 66 ... ... 6 ... ұсақ ... ... ... аралас
үйіндіден тұрады. Алғашындағы диаметрі 45 метр, биіктігі шамамен 10 ... ... адам ... ... шамамен 50 жыл өткен соң тоналған.
Солтүстік қабырғаға таяу ағаш еден үстінде қылшанды ... ... ... ... қола ұштары және 4 алтын бұғының фигурасы ... ... ... ... бас киімнің әшекей алтын бұйымдары мен екі адамның
сүйек ... ... ... ... ... ... ... келгендіктен көп қираған жоқ. Шұңқырдың төменгі қабатындағы
материалдар ешқандай бұзылмастан сақталған. ... ... ... ... ... ... жебенің қола ұштары — 13 дана, жебе ұштарының
түрлері бірдей. Жалпы ... 4,5—5 см, ені 1,2-1,4 см. ... ... Бұл қорғаннан табылған бір типті, үшкір, жапырақ және
ромб тәріздес жебе ... ... ... жебе ... ... ... да ... еске түсіреді.
Бұғы түріндегі қапсырмалар ... ... ... ... Барлық бұғылар тек оң жағынан, аяқтарын бауырына ... ... ... Көз, ... ... ... ... Бұлар шартты түрде «ұшатын» бұғылар деп ... ... ... ... ... ... жасалу өнеріне, ... ... ... ... емес, жергілікті екендігін көрсетеді [46, 90-
91 бб.].
Сыртқы құрылысы №5 қорғанды ... ... ... ... 1949 ... ... ... б.з.д. VI–Vғғ. мерзімделетін бүркіт
түріндегі алтыннан ... ... ... - 4, 2 - 3,3 см, ені - ... см, ... 0,61 гр - 1,12 гр. сынамасы – 900 ... 9 ... ... қомдап отырған қыран пішінді, сопақшалау, бедерлі. Қыран
денесі, ... ... және ... ... ... бейнеленген.
Қыранның аяғы тырнақтарымен сақина тәрізді ішке қарай иілген. Аяғы мен
қомдалған ... ... ... үшбұрыштанып орналастырылған. Басы
оңға бұрылып, дене сұлбасының ішкі жағына қарай ... ... ... айқын бейнеленген. Ауыз қуысы тамшы тәріздес. Көз ұясы дөңгелек,
ойығының іші бос. 5 бүркіт қапсырмалардың басы ... ал ... ... ... бейнелеген.
Бәйгетөбе қорғанынан 2003 жылы табылған сом алтыннан жасалған бүркіт
бейнелі қапсырмалардың барлығының басы оңға ... ... ... ғғ. ... алтыннан қалыпталып жасалған қапсырма (бөлшегі)
ұзындығы - 2,7 см, ені - 1,4 см. ... - 0,22 гр. ... - 750. ... ... ... ... арқылы жасалған пунсон өрнегі
қатарластыра бедерленген, шеттері 0,5 мм ... ... ... ... ... әр ... тоғыз, сегіз, алты, бес көзшелер орналасқан.
Алтыннан қалыпталып жасалған қапсырма. Тегіс бетке шығыңқы ... ... ... ... ... ... бедерленген. Пунсон
өрнегі екі қатарға салынған: төменгісінде – тоғыз, жоғарысында бес көзшелер
орналасқан. Тігуге арналып ... екі ... ... ... - ... ені - 0,6 см. Салмағы - 0,17 гр. Сынамасы - 750.
Алтыннан қалыпталып жасалған таутеке пішінді ... Ұшып ... ... оңға ... ... ... бедерленген. Жотасы мен
жамбасы шығыңқы. Басы кеудесіне қарай иілген, құлағы тік, мүйізі ... ... үш ... ... ұқсатып стильденіп келтірілген. Көзі
дөңгелек, танауы мен аузы ... ... ... бейнеленген. Құйрығы
қысқа, қыранның басына ұқсас. Өлшемі: ұзындығы- 4,6 см, ені - 3,4 ... ... ... - 4,1 см, ... ұзындығы - 2,8 см, ені - 0,
7 см. Салмағы - 1,46 гр. ... - ... ... қабылан бейнесіндегі алтын қаңылтыр - 29 дана.
Қабанның толық 5 данасы алтын қаңылтырдан жасалынған. Бұл ... ... сәл ... ... алға ... келе ... ... суреттелген.
1995 жылы Құлынды даласындағы орталық, тоналған қорғанның Ключи ... ... ... ... ... қиылған қабан бейесі
табылған. Бірақ онда «кілт тоқтап» тұрған қабан ... ... ... Саратаннан табылған сүйектен жасалған қабанды Н.Л.Членова,
Д.С.Раевский, М.А.Погребева бұл ... сол ... ... ... ... деп ... болатын. Алтын қаңылтырдан қиылған
қабан ... ... бір ... ... ... ... Дегенмен,
Аржаннан табылған қабандар өзінің бейнеленуіне қарағанда, тіпті материалы
мен ... ... ... да ... гөрі ... ... ұқсас.
Қанатын жайып үш бұрышты схематикалық бас формасымен және ... кең ... бір ... ... ... ... кесіп жасалған ж.с..д. VI-V ғғ. жататын балық
пішінді алтын тіліктен қиылған ...... ... төрт ... екі жүзу қанатшалары бар. Көзі сопақша. Өлшемі: басымен
қосқандағы ... 10,9 см, ені - 2,4 см. ... - 1,01 гр. ... ... қаңылтыр балықтың бейнесі өте кызық, кәдімгідей үлкенірік бейне,
оған бирюзаның жұқа пластинкаларынан көз, ... және ... ... дән ... ... жабыстырылған. Балық пен қабан
бейнелері Тывадағы біздің д.д. VIII ғ. соңы мен VII ғ. ... ... ... ... ... тура ... [47].
Тең қабырғалы үш бұрыш түріндегі тағылатын әшекей бұйымдар саны 3-еу.
Маржанның-303 данасы, алтын ... ... ... ... ... ... ... 2 бөлігі табылған. Жалпы қорғаннан 524 алтын
бұйымдар табылды. Салмағы ... ... ... ... ... жоғары
зергерлік шеберлікпен жасалынған. С.С Черников №5 Шілікті қорғандарынан
табылған заттарды б.з.д. VII-VI ғғ. ... ... ... ... ... С.С. ... ... кургана. М., 1965. Бұл ... жай ғана ... ... оның ... ... жасалған.
Сондай Аржан сырғаларының бірі бес дөңгелек әшекейден ... ... ... құрайды, ал біреуі ортасында тұр. Сол дөңгелектердің ішіне
ақықтар орналастырылған. Дәл сондай сырғалар еш жерден ... ... ... ... ... Нейрабтан табылды. Ол дөңгелек пішінді, ортасы 6
кішкентай дөңгелектерден тұрады олардың 6-уы дөңгелек құрап, ал ... ... ... ... ... ... бойынша анықталады.
Яғни бұлар ерте вавилон, парсы кезеңдеріне жатады, Навуходоносор II ... II ... ... ... б.э.д ... қамтиды. Тағы бір
осыларға ... ақық ... бар ... ... ... ... осы обаның 1
қабірінен екі ақық әшекей және кішкентай ақық пластинкалар табылды. Сондай-
ақ 2 ... ... ... ... бисерлер табылды.
Кішкентай ақық тастармен заттарды безендіру өте қиын іс, ол ақықтың
шыққан жері Тувада да, Шығыс ... да ... ... олар ... ... Ходжентке жақын жерде) бар. Пругер С.С.Черниковтың
айтуынша, бұл безендіру техникасы Алдыңғы Шығыс елдерінде ... ... ... мен ... ол ... Таяу Шығыс пен Орталық Азиядан әкелінген.
Г.М.Ковнурко ... ... ... тек ... емес сондай-ақ оны
алмастыратын көгілдір ... ... де ... сондай безендірулер Келермес және Тоқмақтан ... ... ... Бұл ... бәрі арқылы біз Шілікті, Аржан,
Келермес, Тоқмақ обаларының уақытын анықтауға көмектеседі, олар ... VІ ғ. соңы – Vғ. ... ... ... ... ... басқа Аржан мен Шіліктіден
табылған кішкене ... ... бар жұқа ... ... ... ... әшекейленген алтын жапырақтар екі ... тағы бір ... ... ондай жапырақтар –үшбұрыш, ромб
және сегмент формалы болса, Аржанда олар тікбұрышты. Сонымен қатар майда,
диаметрі 1,5-3мм болатын әшекейлердің ... ... ... Шіліктіден
табылды. С.С.Черниковтың айтуынша ол ілгіштер, бірақ Аржанда олар ... ... ... ... ... ... қорымындағы №5 қорғанынан табылған, ақықпен
безендірілген ... пен ... ... тағы да өрнектермен өрнектелген,
ол ондай өрнектер Аржан заттарында жоқ. Алтайдағы II Пазырық ... ... ... да ақықпен, көгілдір ... ... ... ... жасалу техникасына қарасақ, ол
әшекейлер бір атақты әйелдің әшекейлері. ... ... және ... ... ... әр ... пластиналарды безендіру ахеменид
уақытының ж.с.д VI-V ғғ. ... ... ... ... ... ... ... және күміс әшекейлерді еске түсіреді. Ондай заттар
көбінесе Пасаргад (ж.с.д VI ғ. ... мен ... пен ... (ж.с.д VI
ғ. соңы –Vғ. басы) кедеседі. ... ... ... ... да Ираннан
шыққан болуы әбден мүмкін. Ол сырғаға ұқсас ... ... ... зат ... да Иран ... ақықпен безендіру ертеде пайда
болған.
Аржан обасында жұқа жүннен жасалған маталар да ... ... ... ... ... басқа да Ленинград
технологиялық институтының мүшелерімен бірге О.Л.Пламеневской он бір ... алып ... ... ... мата – жоғары сапалы ... ... ... ... ... ... жібек
мата кездеспеген. Соған қарап олар Қытайдан әкелінді дей алмаймыз.
Л.С.Марсадолов Аржан мен ... ... ... ... жасалған
ескерткіштер туралы мынадай шешімге келді: ... ол ... ... ... ... ... байланысты. Сондай-
ақ ол заттар Аржанға Уль ... мен ... ... ... деген де
пікір бар. Ол заттар Туваға сауда жолы ... ... ... ... ... ... ... Шілікті және Аржан обаларының уақытын анықтауға
көмектеседі. Сонымен Аржан обасы ж.с.д ҮІІІ - ҮІ ғғ. ... ал ... ... екі ... ... ... ... бейнесі көптеген жануарлардың бейнелері Қара теңіз
және Солтүстік Кавказ жақтан табылған сақтар ... өте ... ... ... мен ... ... Украинадағы Гуляй город қорғаның
обасынан табылған. Шіліктіден ... ... ... ... ... тіпті Алдыңғы Азияда да Греция мен Иртурияда
б.э.д. ҮІІ – ҮІ ғғ. көп ... ... ... қорғанының уақытын
бірінші ҮІІ – ҮІ ғғ. жатқызады;
Қырандар бейнеленген Зуев обасынан да табылғанына ... ... ... Зуев ... ... А.В.Збруева табылған садақ жебелеріне
қарай анықтады. Олар савромат типіне ұқсас, яғни ... Ү – ІҮ ғғ. ... ... ... ... Зайсан ауданына қарасты Шілікті ... ... ... ... ... ... жж.
Шілікті-2 қорғандар тобының №1қорғанына қазба жүргізілді. Қорғандар тобы 22
қорғаннан тұрады. Қазба жүргізілген қорған осы ... ... ... ... және ... жағынан ең үлкені. Қорғанның
ортасынан шығыс және батыс бағытта 20 м ендікте ... ... ... 1,2 м. ге ... ... ... келген ұзындығы 5 м., ені -2,6 м.
көлемде тонау белгісі көрінді. Тереңдік 1.88 м. ге ... ШБ ... ... ... ... екі ... сүйегі табылды. Біреуі
тізесін бүгіп оң жамбасымен ... Басы ... ... 25 ... ... ... қола шаш ... және тас моншақ табылды. Осы адамның
тізесінің тұсында тағы бір адам ... ... ... бірақ анатомиялық
күйін сақтаған. Осы адам ... ... ... ... тағы бір адам ... ... Ол ... жатқызылып басы
шығысқа бағытталған. Кейінгі уақытқа жататын жерлеу. 4,3 м. тереңдіктен
ұзындығы 6,4 м., диаметрі 21см ағаш ... ... ... ... ... – батыс азимут бағыты ... 280 ... ... тұр, бұл ... осы ... бірінің үстіне біріқойылған бес
бөрененің ең үстіңгісі. Оларды тығыздап ... ... ... ең ұзыны 8,3 м. Сол кездегі жер беті қабатынан 0,35 м. биіктіктен
қорғанның ... төрт ... ... ... байқалды, негізінен
қабірдің ұзына бойы күн шығысқа бағытталған. Ұзындығы 4,1 м., ені-3,7 ... ... жақ ... ... өңделген ұзындығы 1,52 м., ені 20,5-
25 см, ... 13 - 22 см тас ... ... ол ... ... ... Қабырдың солтүстік қабырғасынан екі ұңғыма коридор сияқты кездесті,
біреуі солтүстік ... ... ... бұрыштан. Солтүстік
шығысындағы қуыс жіңішке болып келген ұз. 3,3 м., ені 1,4 м. Ал ... қуыс ... ... кішігірім қабір тәрізді. Ұз. 2,5 м., ені 1,53 ... ... ... ... 1,35 м. ... ... солтүстік шығыс
бұрышынан өте жақсы өңделген 90 см. тереңдіктен бұғы мүйізінің ... ... ... кездеспеді. Қабірдің оңтүстік-шығысына қарай дромос
жасалған. Оның ұзындығы 14 м., ені 2,4 м. ... ... гөрі ... 13 ... ... Дромостың тереңдігі материкке дейін 0,9
м. Дромостан ... ... екі ... үйіп жер асты ... биіктету
жолын қарастырған. Жалпы осы ... ... ... дромостың
тереңдігі 1,3 м құрайды. Дромостың үстін диаметрі 10 нан 20 см-ге ... екі ... ... жапқан. Осы бөренелердің бас жақтарына үш
бөренеден көлденең қойып отырған. ... ... ... ... ... екі ... ... оңтүстік батыс бұрышынан 1,5 м. жерде
сүйектен жасалған тарақ ... ... ... үш тісі ғана ... ... бірге оның айналасынан бүйірі жаншылған құмыра мен бұғы мүйізі
кездесті. ... ... сол ... жер ... ... ... жапқан ағаштардың іздері ғана сақталған. Бөренелер ұзынынан ... ... ... ... ... ... шетін айналдыра қоршау
мақсатында тас орнына ағаш қолданған. Қорғанның ... ... ... ... жағы екі ... ... ... Қорғанның салыну құрылысы үш
қабаттан тұрады. Бірінші қабат тас аралас топырақ қабат. Бұл қабаттың ең
қалың жері ... ... ... жері 1,2 м. ... ... ... жатқан қиыршық құм аралас топырақ 1,6 м қалыңдықты құрап жатыр. Ал
үшінші қабаты жергілікті жердің шымынан ... ... ... ... ... көне құрылыс қимасынан байқауға болады. Қорған қазбаға
дейінгі және қазба ... ... ... ... ... Қорғанның архитектуралық құрылысына, қабір шұңқырына, күн шығыс
бағытты ... ... және ... ... мен қоса ... ... б.д.д YII-YI ғғ. мерзімделеді .
Шілікті -2 қорғандар тізбегінде үлкен обамен бірге тағы бір ... ... ... жүргізілді. Бұл кіші қорғанның биіктігі 0,78 ... 24 м. ... ... ... топырақ, топырақ аралас құм және
қиыршық тастардан құралған. Осындай құрамнан тұратын негізгі үйінді ... ... ... ... дөңгелек шеңбер бар. Дөңгелек тас ... 15,2 м, ені ... 1м, ... 15-20 см. Тас ... қабір шұңқыры ұзына бойына батыстан – шығысқа бағытталған,
ұзындығы 3х2 м., ... 1,6 м. ... іші ... ... тек ... ... ... ағаштың қалдықтары ғана сақталған [48, 90-93 бб.].
Шілікті -3 қорымы
А.Т. Төлеубаевтың жетекшілігімен жүргізілген әл-Фараби ... ... ... 2003 ... дала ... ... ... 3
қорымының (б.з.д.VIII-VII ғғ.) №1 обасын қазып, ерте сақ дәуірі зергерлік
өнерінің ... (4303 ... ... ҚР ОММ ... ... ... – киім-
кешек әшекейлері: грифтер, бұғылар мен ортасында құстар, «скиф пантерасы»,
бұғылар, арқарлар бейнеленген ... ... ... ... ... ... ... біріктіру және симметриялық принцип
қолданылған.
Шілікті зергерлік әшекейлері – сақтардың ... ... ... ... ... «аң ... өнерінің үздік үлгілеріне жатады.
Шілікті обаларының алтын әшекейлері қолдан ... ... ... алтыннан әр түрлі техникамен орындалып, құйылып, шыңдалып,
дәнекерленіп, тегістеліп, пирузамен ... ... ... соңғы қызықты жаңалықтар берген оба Шілікті ... №1 ... ... Ол ... ауылының оңтүстік жағында
орналасқан. Оның биіктігі 7,9м, диаметрі оңтүстіктен ... ... ... ... ... 97,4 ... үш құрылыс қабатынан тұрады. Ең жоғарғы ... ұсақ ... ... шым және құм араласқан ... ... ... ... ... тас оба. Осы тас ... астында жуан қызыл қарағайлардан қималанып
салынған қабірхана бар. Онда бір ер адам жерленген.
Обаның қазбадан тыс қалған қабырғаларынан бес топырақ ... ... ... етек жағы ... ірі тас ... ... ... қабатты алу барысында оның астындағы тас оба ... ... ... ... және өзеннің малта тастарынан үйілген. Биіктігі 4,9,
диаметрі 18 м. Тас обаның ... жақ ... ... 1 м жуық ... Оның ... және тас ... үстінде шашылған ұсақ малдың
сүйегі көп кездеседі, арасында жылқы сүйектері де бар. Тас ... ... ... ... ... асын ... кейін құрбандыққа шалынғын
малдың сүйегін обаның үстіне шашып тастаған.
Тас обаның астындағы ағаш қабірханананың биіктігі 3м 50см, ... екі ... ... ... ... ... Бөренелер бір-
біріне қиылысқан тұсында нақты қима құрылыстағыдай тығыз жымдастырылмаған.
Сондықтан олардың арасындағы қуыстар тас және шыммен толтырылған. ... ... ... ... ... көне жер беті деңгейінде орналасқан.
Дәл сол сияқты Тывадағы қорғандар да көне жер ... ... ... ... ... ... содан кейін айнала қоршаған тастар
қаланып, қорған үстіне тас үйіндісі үйілген.
Көне жер бетіне салынған ... ... ... және ... ... Орта Азия жерлерінде қола ... ... ... ... және ерте-скиф уақытына (б.д.д. VІІ-VІғғ.) тән [49,
171-174 бб.]. Ғимараттың шығыс жақ беті ... ... ... ... мінәжат ету салты бойынша ғимараттың шығыс жақ бетіне
осындай салтанатты ... ... ... ... ... және кіші – екі жер асты ... (дромос) ашылды. Қабірханаға апаратын үлкен жер асты ... 15,65 м, ені 2,5-3м, ... - ... Оның ... ... бөренелермен жабылған. Үлкен дәліздің орта шенінің 5,5 метрдей
тұсы түгелімен ірі ... ... ... ... кіретін
есіктің болмауы, о бастан жерасты ... ірі ... ... бұл құрылыстың таза ғұрыптық қана мәні болғанын ... жер асты ... тура ... кіші ... салынған. Ол үлкен
дромоспен қабірхананың аузына жақындаған ... ... Кіші ... ені
0,8 , тереңдігі 1,4 м. Бұл жер асты дәлізін ... әр кез ... үшін ... Кіші ... ... ... ірі қара ... жіліншік
сүйектері, жұмыртқа қабығы қалдықтары ... ... ... есіктің ені 1,2, биіктігі 1 м.
Обаны сол уақытта төбесіндегі ... ойып ... ... ... шықты және бұлардың бәрі де бір ер адамның сүйегі. ... екі ... ... 2,8 м. ... ... ... төрт қырлы сұр
сынтас шықты. Қабірхананың солтүстік шығыс бұрышынан бір белгісіз ... ... ... ... ... майлы
бояумен салынған суреттер ... Екі ... ... ... ... ... ескеретін жағдай Шілікті қорымындағы зерттелген
қорғандарда керамикалық саз ыдыс пен ... ... ... ... ... ... не ат ... кездеспеуі.
Керамикалық ыдыстардың ертесақ дәуірінің Тывадағы ерте уюк ... ... ... да жоқ. ... ... N 2.
1977. (76 бет).
3-Шілікті қорымының Бәйгетөбе обасынан барлығы 4303 дана ... ... Оның 153 ... ... ... ... 36 данасы бүркіт-
самұрұқ, 20 данасы бұғылар, 39 данасы ... (аю) ... 1 ... 1 ... ... ... ... қатар 23 дана қоңырауша
түріндегі, 63 дана ... ... 17 дана ... тілікше, 7 дана
алтын сым, 141 дана ... ... ... 2835 дана ... кесеге ұқсас салпыншақтар, 223 ұсақ ... ... ... ... және 1 дана ... қапсырма шеге.
Бесжұлдыз түріндегі әшекей қаптырма, бір ... ... ... ... ... орнатылған. Бесжұлдыздың жан-жағы және ортасы
сүйек пен мүйізден, ... ... ... ... ... ... ... алтын жіпсе салынған. Түймешенің артқы жағының
ортасында түймелік бар. ... ... ... ... ғана ... ... Оның бірі Ольвиядан
табылған сырғаның ортасындағы, екіншісі ... ... ... кезеңінің Уйбат қорымынан табылған бесжұлдыз. Дегенмен бұл
бесжұлдыздар өзінің жасалған ... ... ... ... ... ... ... сегіз жылдық сақина түсірілген екі таутекенің басы мен
ортасына орналасқан құс пішінді алтыннан құйылып жасалған қапсырмалар. ... ... ... таутекенің екі басы мен ... құс ... ... ... ... - 2,48 см, ені ... см, ... - 0,2см. Текенің мүйізі кері қайырылған, мойнына дейін
жетеді. Мүйізіндегі жеті ... ... ... жағы ... жағы ... ... Бұлшық еттері бедерленген. Көз ... ... ... ... және аузы ... тәріздес 8 көгілдір түсті
жалпақ ақық ... ... ... ... ... құс бейнесі
текелерге 90 градуста орналасқан. Құстың басы имек тұмсықты, ... ... ... ... екі ... ... Құс қанаты мен
құйрығы текенің жағының астына тиіп тұр. ... ... ... ... ... ... ... жалпақ тілікті үш сопақша ілгек дәнекерленген.
Бұл өзінің композициясы ... өте ... ... Бұл затта үш тұрық, үш
мағына бар. Әшекей алыстан қарағанда мысық тектес жыртқыштың бет ... Ал енді ... ... ... ... оның ... ... беті мен мүйізі анық көрініп тұрған екі ... ... ... болады. Ал енді осы ... ... ... затты бір қырынан қарасаңыз тура қалықтап ұшып келе ... ... ... ... ... сақ шеберлерінің
қолданысындағы үш бірдей аң образының (құс –тұяқты жануар –жыртқыш) ... ... ... ... (үш ... әсері идеясын бейнелеп
көрсетуді көздеген. Бұл заттарға ... ... ... [51, 57-58
бб.]. Мұндай аса жоғары көркемдік және ... ... ... ... ... өнер ... бұрын соңды кездеспеген. Бір
қапсырмада үш түрлі бейненің берілуі бір тайпаға бірігетін полиэтникалық үш
рудың ... не ... да ... да ... ... түрде
біріктірілген бұғылардың екі басы пішінді қапсырмалар. Алтыннан құйылып,
дәнекерленіп жасалған, ... ... ... ... екі басы ... ... ... бастары жоғары қаратылып, мойындары күрт
қайырылған. Бұтақты мүйіздері тік ... ... ... ... ... Көз ... ... мұрын және аузы түрлі-түсті таспен
безендіру үшін ойып жасалған. Екі ... ... мен ... ... ... ойық бар. ... тінін екі бұғының мойыны,
басы және мүйіздері құрайды. Екі бұғы ... ... ... ... екі ... қарап тұр, бірақ тағы да өзара жымдасып қосылып
кеткен ... бір ... ... тұр, ... бір ... ... ... Бұғылардың ауызы, мұрыны, құлағы көк ақық ... ... ... ... тілікті үш сопақша ілгек дәнекерленген.
Өлшемдері: ұзындығы - 2,61 см, ені - 2,43 см, биіктігі - 0,25 см;. ... екі ... ... ... тұрған бейнесіндегі алтын әшекей
кезінде Жетісудан табылған Жалаулы көмбесінің ... бар [52, 59-71 ... ... ... ... ... көп заттарының мезгілі белгісіз болып
келген. Енді біз Жалаулы көмбесіндегі алтын бұғылардың мөлшерлі заманын
анықтай ... ... ... ... ... арқар түріндегі
қаптырма. Бұл әшекей түрі жалғыз ақ. Мойнын алға созып, тұяғының ұшымен тік
тұрған арқар пішінді. Оңға ... бір ... ... ... ... және ... дөңес жерлері бедерленген, құйрығы қысқа.
Құлақ, көз, ... ... ... ... ... аузы ... көк ... түсті 8 (7 жалпақ және ... ... ... 1 ... ... ... ... безендірілген. Артқы бетінде екі
жалпақ ілгек дәнекерленген. Табылған заттардың ішіндегі ең ірісі ... да, ... ... ... ... ... құлағы,
тұмсығы, ауызы, тұяқтарына көкшіл ақық тас орнатылған. Өлшемі: ұзындығы -
4,1 см, ені - 3,97 см, ... - 0,55 ... ... ... ... сап алтын. Қанатын жайып-
қомдап, мойынын ішіне алған бүркітті елестетеді. Тұмсығының үсті дөңестеу.
Көз ұясы мен ... ... аузы ... ... Көк және ... ... ... Қанатын қомдап отырған қыран пішінді, бедерленген.
Денесі, кеудесі, қанаты және құйрығының сұлбасы кескінмен ... ... ... ... ішке қарай иілген. Аяғы мен қомдалған
қанатының арасында үшбұрыштанып келген ... ... Басы ... ... ішкі жағына қарай кіріккен. Тұмсығы иілген, бедерлері
айқын бейнеленген. Жыртқыш ... ... ... ... аяғы, құйрығы,
тырнақтары да нобайланып ғана берілген. Зер сала қараған кісі құстың ... ... ... басын, денесін көреді. Жыланның иірілген денесі бір
жағынан құстың бауыр жақ бөлігін де құрап тұр. Артқы бетінде ... ... ... ... Өлшемі: ұзындығы - 2,89 см., ені - 1,59 ... – 0,21 см. ... ... ... алқабына тек бүркіт бейнесі ғана
тән, қалған заттар сериялы түрде емес.
Аю ... ... ... ... алтыннан құйылып, дәнекерленіп
жасалған, безендірілген қапсырмалар. Сол бағытқа қаратылған аю ... ... ... ... басы ... қаратылған, мұрны,
аузы терең ... ... Көз ұясы ... ... ... ... ... безендіруге арналып, ойылып жасалған. Мойыны
күрт иілген, алдыңғы аяқтары, саны ... ... ... ... ... қысқа. Артқы бетінде жалпақ тілікті екі ілгек
дәнекерленген. Өлшемдері: ұзындығы - 1,32-1,46 см, ені - 1,0 см, ... ... ... ... ... тағы бір ... әшекей зат – ол алтыннан
қалыпталып жасалған қатпарлы тізбекті ... ... ... ... іші қуыс. Қатпарлы тіліктерден оралып ... ... ... ... ... ... ... арналған екі ... ... ... ... ... ... ... -
әшекейлеген сияқты. Өлшемдері: 1) ұзындығы - 2,03 см., ені - 0,88 ... - 0,93 см. 2) ... - 1,74 см., ені - 1,46 см., ... ... см.
Алтыннан шыңдалып, дәнекерленген қоңырауша ... ... ... ... Қимасы екі конус пішінді, бір-біріне негіздерімен
дәнекерленген. Жоғарғы жағына тігуге арналған ілгек дәнекерленген. ... 0,5 см., ені - 0,3 ... ... ... ... ... ... - 1,6
мм., ені - 1,6 мм ұсақ салпыншақтар. Дөңгелек ... ішкі ... ... ... ілмек дәнекерленген.
Алтыннан шыңдалып, дәнекерленген тостаған пішінді, іші қуыс ұзындығы -
1,0 мм., ені – 0,7 мм ... ... ... төменгі жалпақ
жағының ортасына тігуге арналған ілмек дәнекерленген.
Алтыннан шыңдалып ... ... - 1,5 мм., ені - 1,1 мм ... ұсақ, жұқа тіліктен ширатылып, ұштары бір-біріне кіріктірілген
түтікшелі моншақтар.
Алтыннан шыңдалып тегістеліп жасалған, ұзындығы - 0,9 мм, ені - 0,9 ... ... ұсақ ... ... ... шығыршықтана иіліп, ортасына
саңылау тесік жасалған.
Мұндай заттарға дәнекер жасау өнердің асқан жетістігі. Осындай өте
нәзік ... ... ... ... асыл әйнек (үлкейткіш) қажет.
Өйткені ... ... ... тарыдан да ұсақ заттың түймелік құлақшасы
тұр ғой өзін ажырату, көру қиын. Бұл ... ... өте ... ... ... тағы да бір ... ашады. Сақ-скиф дүниесінің басқа
көпшілік алтын әшекейлерінен Шілікті ... ... – ол ... алтын
және сыныбы өте жоғары (940-970).
Алтын заттардың металлографиялық сараптамасы бойынша бұл алтындар өте
жоғарғы сапалы, яғни 940-960 ... ... ... ... белгілі түсті металл зерттеушісі Т.Жәутіковтің алғашқы
қорытындылары бойынша Шілікті әшекейлерінің шикізаты жергілікті ... ... ... ... ... ... ... (Тилля-
Тепе, Әмудария көмбесі, Қаратеңіз жағалауы, т.б.) табылған ... ... ... Бұл жағдай скиф-сақ аң стилі өнерінің алғашқы шыққан
отаны жөніндегі біздің түсініктерімізге өзгеріс енгізуі әбден ... ... ... ... ... ... Шілікті
алтынының ерекшелігі – ол құйма алтын. Бұл алтын заттар ... ... ... ... ... ғұрыптық зат емес, бұл әшекейлер патшаның
тірісінде хан жиынға, мерекелерге киетін киімі.
Біз зерттеген үш ірі ... ... ... ... ... ... шыққан заттары бойынша б.з.д. ҮШ-ҮІІ ғасырлармен
мерзімдегенбіз. Санкт-Петербор ... ... мен ... 3-
Шілікті қорымындағы Бәйгетөбе ... ... ... ... ... ағаш ... салынған кезі
мөлшермен б.з.д. 810-760 жылдарға сәйкес келеді.
Шілікті қорғандарының дәл анологиясын қайталайтын әзірге зерттелген ... ...... ... №2 ... // ... С. ... о работе Восточно-Казахстанской археологической экспедиции ЛОИА АН
СССР в 1971 г. // БжҒМ Ә. Х. ... ... ... ... 6 ... ... ... Шығыс Қазақстанның далалық өңірінен
Ф.Х.Арсланова да зерттеген болатын. // ... Ф.Х. ... VIII-VII вв до н.э. из ... Казахстана. //В глубь веков
Алма-ата. 1974. 46-60бет.
Шілікті қорғандарымен өте ұқсас ескерткіштер қатарына топырақ үйінділі
54 ... ... ... V-IV ... ... Усть-Бөкен
қорымында жылқы қосып жерлеуі жоқ қабір шұңқырдың бетіндегі ағаш бөренелер
кертпешелерде Шіліктідегідей тиянақталып жабылған. ... да ... ...... ... ... бар. 1956 жылы 22 ... қазылды.
Ертістен Семейге дейінгі алқаптағы д – 80м, Н- 5м ең ірі №1 ... ... Д – 8-15м ... ... ... шұңқырдың екі
жағында кертпешегі бар және кейбір жағдайда Шілікті қорғандары сияқты ағаш
бөренелермен жабылған. ... ... ... //КСИИМК. Вып.37. 1951/.
Барлық қорғандар жерлене салысымен көп ұзамай ... оны ... жебе ... қола ... байыппен алынғаны айғақтай
түскендей. Тоналмаған қорғандар мынандай материалдар ... ... 8 ... ... ... әйел ... ... тұсында
теріден жасалған қынында сақталған қола қанжар, тесігі бар тас қайрақ,
кішкене темір пышақ және ... ... ... ... бар қола ... ... ер адамның қаңқасы жанында 56 жебесі бар ... ... 54 қола жебе ... үш ... ... сапшасы бар 2 сүйек жебе ұштары
кездесті. Жамбас сүйектері жанында ортасында тесігі бар ... ... ... ... зат, иық ... ... қандайда бір заттың орамасы
ретінде пайдаланылған (қамшы сабы?) алтын жапырақша кездесті.
Усть-Бөкендіктерді С.С.Черников Шіліктіктердің қарамағындағы ел ... ... ... ... бұл жұрт ... Қазақстан ерте
көшпелілері – құлажорғалықтар мен пазырықтардан ... ... мен ... ... ... ... жергілікті этникалық топ ... ... ... ... экспедиции.
//КСИИМК. Вып.37. 1951/.8 бет.
Біз бұл жерде пазырық және құлажорға мәдениеттерінің ... ... ... ... ... ... әрі көп ... ұқсастығы бар Шығыс
Қазақстанның ерте көшпелілерінің нағыз жергілікті ... ... ... ... ... ... мен ... да жоқ
емес. Мысалы, Усть-Бөкен қорымындағы №30 қорғанда жамбас сүйегі жанында
қабанның ... бар екі азу ... ... ... ... пластинка және бас
жағында қыш құмыра бар адам мәйіті ... ағаш ... ... ... ... ... қарап-ақ, қоғамда еркекке ел қорғау, жаңа ... ... ... көп ... ... ... ... өмірге қажетті темір пышақ, жебе және оның ұштарын қайрайтын тас
қайрақтың болғандығын байқаймыз. Әйел адам ... ... айна ... ... ... ... ... әртүрлі өрнекті, пішінді
әшекейлер таққан. // С.С.Черников. Отчеты о работе ВКАЭ ЛО ИИМК АН ССССР ... и ... ... ... ... ЕРТЕ САҚ ... ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ КЕЗЕҢДЕЛУІ
МЕН МЕРЗІМДЕЛУІ
Осы «ең ежелгі ескерткіштер тобының» материалдары М.П. ... ерте ... ... ... кезеңін» бөліп шығаруға негіз
болды (Грязнов М.П. Памятники майэмирского этапа эпохи ранних кочевников на
Алтае // ... М.; Л., 1947. Вып. 18. С.9-17. 9 бет). ... ... ... мен ... ... ... «Алтайдың ерте
көшпелілер мәдениеті» (М.П Грязнов бойынша), «майемер мәдениеті» (С.В.
Киселев ... ... ... ... мәдениеті» (С.И. Руденко
бойынша) археологиялық мәдениет деп атала ... және ... ... ... ... ... ... асыра
айтылған. Бұл жағдайда пазырық қорғандарын, сондай-ақ майемер деп ... ... ... ... «бір археологиялық мәдениетке» жатқызған
С.С Черниковтың ұстанымы көңілге қонымды. Зерттеушінің пайымдауынша ... ғғ. және ... V—III ғғ. ... «әр ... ... ... (Черников С.С. К вопросу о хронологических периодах в
эпоху ранних ... (по ... ... ... //Первобытная археология Сибири. Л., Наука. 1975.133 бет). Осы
«мәдени-мерзімдік ... ... бөлу ... ... да қолдануда
(Марсадолов Л.С. История и итоги изучения археологических памятников
VIII—VII веков до н.э. (от ... до ... ... ХХ ... СПб., ... ... ... Таулы Алтай үшін археологиялық мәдениет ретінде
В.А Могильников ... ... ... В.А. ... ... ... Горного Алтая в раннем железном веке // Материалы
по археологии Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1986. С. 35-67.). ... ... ... жақтары болғанымен, алайда мәліметтердің
жеткіліксіздігінен ұсынылған кесте көбінде жалпылама болып табылады. ХХ ... ... ... республикасында алынған ... ... ... ... ... қазған қорғандарының нақты
ерекшеліктері бар екендігі және бір топқа жатпайтыны айқын ... ... ... ... бар ... ... шұңқырларда және
материк деңгейіндегі жерлеулер; адамдардың ақымдағы жерленуі, оның ... және ... бір ... ... ... 1939 жылы Алтайдың ерте көшпелілер дәуірін үш қорымдар
хронологиясы бойынша: майемер ... VII-V ғғ.), ... ... ... және шибе ... II ғғ.) деп ... ал 1956 жылы ... материалдарын есепке ала отырып майемер кезеңін ж.с.д. VII-VI
ғғ. деп қысқартты. Грязнов М.П. История древних ... ... Оби ... близ с. ... ... //МИА №48. М-Л., 1656. -160. С.17. Тывадағы
1971-1974 жылдары Аржан қорғанындағы қазбадан кейін хронология мен кезеңдеу
сұрақтарын шешуге жаңаша көзқараспен ... ... М.П. ... Л., ... с. ... 1978 жылы Алтайда майемерліктерден бұрын өмір ... ... ... ... өмір ... ... ... кезеңін (ж.с.д.
VIII-VII ғғ.) бөлек көрсетті. Грязнов М.П. К вопросу о сложении ... типа в ... с ... ... ... ... №154. ... С. 9-18. Ал 1979 жылы ж.с.д. VIII-III ғғ. скиф мәдениетінің біріңғай
даму үрдісін үш фазаға ... ... ... VIII-VII ... ... VII-V ғғ.) және пазырық-чертомлык ... ... ... фаза ... тән ... ... ат ... және аң
стилімен айқындалады. Грязнов М.П. Об ... ... ... ... ... //Проблемы скифо-сибирского культурно-исторического
единства. – Кемерово, 1979. С. 4-7. Осы мәселе ... ... ... ... ерте скиф ... біріңғай даму үрдісін үш фазаға
бөлді: аржан-черногоров (ж.с.д. VII-VI ғғ.) және ... ... V-IV ... ... Ал ж.с.д. III-I ғғ. ғұн-сармат уақыты деп белгілеп, пазырық
дәуірін сонда кіргізген. ... С.В. ... ... ... ... – М-Л.,
1951. -638с. С.288-293.
Ал С.И.Руденко болса скиф уақыты деп ... ... VII-VI ... ... ... және скиф ... ... бұған дейін
мекендеуші тұрғындарымен ешқандай байланысы жоқ деп пайымдады. Руденко С.И.
Культура населения Центрального Алтая в скифское время. – М-Л., 1960. ... С164. ... ... ... VIII-VII ғғ. ... ... шұңқырындағы
Ертістің жоғарғы ағысы, немесе Тарбағатай бөктерін ... ... ... ... Алтайға келіп жергілікті халыққа сіңісіп кеткен ... ... ... С.И. ... ... и скифы. – М-Л., 1952.
-266 с. С.250. ... ерте ... ... ... ... ... ... ғалымдардың бірі – А.С.Суразаков. Алтайдағы ерте ... ... VI-II ғғ. үш ... ... бөле ... ... ... Тыва, Шығыс Қазақстан және Таулы Алтай ... ... ... ... ... ... ерте көшпелілер мәдениетінің қалыптасуына А.С.Суразаковтың
пікірінше керексур мәдениеті ... мен ... ... ... ... ... болса ерте скиф уақытын ерекше майемер мәдениеті дей
келе ... ... VIII-VII ғғ.) және ... (ж.с.д. VII-VI ғғ.) деп екі
кезеңге бөледі. Алтай ескерткіштерін Л.С.Марсадолов майемер (ж.с.д. VIII-
VII ғғ. ... ... VI ғ. ... ... кезеңіне жататын екі
ескерткіштер тобы (ұзыннан сұлай жатқызылған және бүктетілген) және пазырық
кезеңі (ж.с.д. VI-IV ғғ.) деп ... ... ... Л.С. ... ... (VIII-IV вв. до н.э.). ... дис... к.и.н. –Л., 1985.
-16 с. С.10-11.
Тарбағатайда 1971 ... ... ... ... ... Шілікті және Шаған оба ескерткіштерінде ғана жүргізілді.
Алтай–Тарбағатай ... сақ ... ... мен ... ... ... ұзақ жылдарғы ғұмырын арнаған
С.С.Черников ... ... ... VIII-IIIғғ. ескерткіштерін жерлеу
құрылыстарына қарап ... және ... деп екі ... ... ... орналасып көптеген элементтері ортақ скиф мәдениеті түріне
жатқанымен, ... ... алып ... және ... ... ... ... ажыратылады.
Солтүстік топ – Ертістің жоғарғы ағысы салалары жазықтарын мекендеген.
Оларға топырақ пен тас қорғандар және ... ... ... мен ... ... ер тоқымымен ауыздықталған жылқылар жерленуі тән. ... ... ... ... Оңтүстік топ – Зайсан көлі маңы мен
Тарбағатай жоталарын мекендеушілер. ... ... ағаш ... ... бөренелерден салынған ағаш құрылыстар; қабір шұңқырға шығыс
жағынан жер асты жолы ... ... Бай ... ... ... саз ... пен шым, ал қорған етегіне тастар ... ... ... және жылқылардың жерленуі кезікпейді.
Солтүстік және оңтүстік топтар арасындағы шекара Усть ... ... және ... ... ... ... Нарын өзені бойында айқын
аңғарылады. Археологиялық зерттеулерде осы территориялық топтар арасындағы
шекараны анықтауға ... ... ... ... көлі ... Екі ... да кездесетін қола ... мен ... ... айырмашылық байқалмайды. Бұл өлкеде көптеген ескерткіштердің
зерттелгендігіне қарамастан қазіргі таңда да ақтаңдақ ... ... І мың ... көшпелілердің мәдениетінің хронологиясы мен
кезеңделуін талдаған С.С.Черников ... ... ... ... айтады, ал оңтүстік ескерткіштер тобында (Тарбағатай аймағы) тек
б.д.д. VII-V ғасырларға жатқызылған ... ғана ... ал ... кезең ескерткіштері зерттелмеген еді. Ескерткіштердің
солтүстік тобында ... ... ... ... ... ... үш кезеңге бөлді. Басқа территорияларда
табылған жаңа ... ... ... ... ... ерте көшпелілер дәуірінің хронологиясының бастауы ретінде
б.д.д. VIII ... ... 1) ... VIII-VIIғғ. – майемер типіндегі
ескерткіштер (Славянка, 19 қорған; ... 1 ... ... 7 ... ... ... мен Ю.А. ... бар кезеңдеулерді, сондай-ақ
жаңа археологиялық материалдарды, ... ... ... ... ... ... ... отырып, негізгі үш кезеңге бөліп
қарастырады. [Боковенко Н.А.. ... Ю.А. ... ... ... ... ... ... части СССР в скифо-
сарматское ... М., 1992. ...... ... ... ... ... VIII-VI
ғасырлармен кезеңделеді. Мүмкін, оның «көне» кезеңі б.д.д. IX ғасырларға
дейін игеріліп, бұнда ерте көшпелілердің ... ... ... ІІ типі негізге алынған. Скиф ескерткіштерін сондай ерте ... ... ... ... ... ... жасауға
негізделеді. Зевакино немесе Измайловка комплекстерін (б.д.д. VIII-VII ... ... және ... бір ... ... типологиялық анализ,
дендрохронологиялық әдістер, радиокөміртекті сараптау арқылы одан да ... ... ... ... ... ... кезеңі мерзімін
біреулері тым ерте кезеңге апарса, ... ... келе ... ... ал баз ... ... ... соңғы жылдары еліміздегі қазылған Мәйемер 2, №3 қорған (Самашев
З.С.) Шілікті 3, №1 қорған (Төлеубаев Ә.Т.) ескерткіштері б.з.д. ... ... ... ... бойыншыа) мәйемер
кезеңінінің уақытын арырақ жылжытып ... ІХ ... ... ... негіз бар деп ойлаймын [Марсадолов Л.С., Зайцева Г.И. Соотношение
радиоуглеродных и археологических ... для ... и ... І ... // ... изучения скифской эпохи Алтая и
сопредельных территории. Барнаул.1999. Изд. Алтайского государственного
университета. С.115.]. Бұл ... ... бір ... ... ... құрылысында (біреуінде дромос бар, біреуінде ... ... ... ... ... ... ... қатар
өмір сүргендігін көрсетеді. Сондықтан да атауын Майемер-Шілікті деп атаған
дұрыс болар.
Қазіргі таңда Шығыс Қазақстанмен көршілес Таулы Алтайдың скиф ... ... екі ... бөліп қарастырады: «ерте скиф», «скиф» немесе
«пазырық». Бұл кезеңдердің хронологиялық шеңбері және кезеңдері ... ... ... ... ерте скиф ... ... ... б.д.д VI ғғ., ал скиф немесе пазырық уақыты б.д.д VI- ... III-I ... ... ... ... скиф ... ... қалыптасқан көзқарас бойынша 1) тек ... ... ... ... В.Д. ... Сайлюгема. Новосибирск, 1992. С.
114-117. ... В.И. К ... о ... ... ... ... ... Алтая // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и
сопредельных территорий, Барнаул, 1999. С. 170-171.]; 2) ... ... ... ... ... ... П.И. Этнокультурная ситуация в
Горном Алтае северо-западных предгорьях в VII-III вв. до н.э. // ... ... ... ... и ... территорий, Барнаул, Изд. АГУ,
1999.С.245-250.]
Алтайдың солтүстік батыс беткейінде және Шығыс Қазақстанның онымен
шектес ... ерте сақ ... ... ... ... VII
- VI ғғ. басы). П.И.Шульга ... бір ... ... ... ... ... қарастыруды ұсынады. Шульга П.И. Этнокультурная ситуация ... ... ... ... в VII-III вв. до н.э. // ... ... ... Алтая и сопредельных территорий, Барнаул, Изд. АГУ,
1999.С.246б./
1 топқа орталық бөлігінде ұзын қабырғасын бойлай ақымы бар ... ... бар ... ... ... орталық бөлігіндегі
қабірде 1,2-3м тереңдікте басын батыс, солтүстік батыс немесе солтүстікке
қаратып ақымда шалқасынан жатқызған. Кейде ... ... ... ... және ... ... (Солнечный Белок, №1,2 қорғандар. Майемер-
2, Машенка-1, №1 қорған, Чекановский Лог X). Бұған ол Катуньдегі ... ... 5 ... ... ... ... қорымындағы №2 қорған екі дөңгелек
қоршаулы, бұрыштары дөңгелене ... ... ... ... ... ... ... басы солтүстік-батысқа, беті
солтүстікке қаратылған, жанында қылшанның сүйек түймелері, алты қола ... ... жебе ... ... адам ... ... Жебе ... екі
қанатты, ағаш өзек кигізетін тесік, ромбалық-ассиметриалық және ромбалық
түрде Олар ... 8-7 ғғ. ... сақ ... жиі ... З.С, ... А.С., Омаров Г.К. Раннесакские наконечники стрел
из Казахстанского Алтая ... ... ... ... – Спб. 1998. – С.155-160.
Осы қорымдағы №3 қорған орталығындағы тас жәшіктен құлын, не тайдың
үстіңгі жеті тісі мен ... аяқ ... ... Кей ... үшін бүтін заттың орнына оның негізгі бір бөлігі ғана
қойылады. Бұл жөнінде ... ... о том, что ... ... – это ... ... ... представлений парциальной магии. В
соответствии с ней часто в жертву богам приносили не ... ... ... его голову или ногу. В поэтическом языке эта идея ... ... типа – ... – колесница – колесо.
Таким образом, в Авесте воплотились синкретизм и ... ... ... ... ... и натуралистический
дуализм» – деп ой түйеді. (С.26-27) Кузьмина Е.Е. В ... ... ... М.1977. ... -144с. Тас ... ... ... қорған
тұғыртасында үш дөңгелек салынған тас аршылды.
Майемер ... ... ... ... ... ... ... созылған, бұрыштары дөңгелене келген
төртбұрышты ... ... қола шаш ... алынды. // Самашев З. С.
және т.б. Отчет Восточно-Казахстанской археологической экспедиции в 1997 ... БжҒМ Ә. Х. ... ... археология Институтының мұрағаты.
2 топқа Чарыш өзені бойындағы Чесноково-1 қорымындағы 1 топқа
ішкі құрылымы жақын шеңбер түрінде немесе ... тас ... ... ... ... 6 ... мәйіттің 3-і шағын ақымда
жерленген. Бастары СБ немесе СШ қаратып шалқасынан сұлай ... ... ... болған адаммен қатар текпіршекте екі ... ... ... Бұл топтың жерлеу ғұрпындағы ерекшелік қабір
тындырынды топырағында керамика, сүйектен ... ... ... ... ... ірі қара ... бар екі ... орынның болуы. Үш
жағдайда қабір қосымша жерленген адамдармен толтырылған ... П.И. ... ... на реке ... ... ... ... Сибири и сопредельных территорий. ... VI ... ... ... ... и ... СО РАН. ... 379-384б.).
3. Чекановский Лог X қорымындағы табылған жылқының әбзелдер және
қарулар жиынтығы ... ... мен ... ... материалдарынан
байқаймыз (Демин М.А., Ситников С.М. Некоторые ... ... ... с ... ... ... ... изучения скифской эпохи
Алтая и сопредельных территорий. ... 1999: ... ... университета. С43-47. 47б.). Ат әбзелдерінің (тартпа-айыл
бастары мен жүген заттары), ... ... ... белгілері (марқұмның
шалқасынан созыла жатуы, басының СШ ... оның аяқ ... екі ... ... ... ... ... мәдениеті
ескерткіштерімен ұқсастығы Чарыш өзеніндегі Чесноково-1 қорымындағы №2
қорғандағы (№2 ... ... де ... ... VII ғ. ... жартысы
мен VIғ. басы). Бұл жақындық мұнда жерленген мәйітті ... ... ... ойға ... ... (Шульга П.И., Казаков А.А., Ведянин С.Д.,
Семибратов В.П., Ситников С.М. Аварийные ... на реке ... ... ... ... ... ... края (Материалы научно-
практической конференции) Вып. VIII. Барнаул, 1997. ... ... СБ ... ... ... қорымындағы №1
қорғандағы (ж.с.д.VII ғ.соңы - VIғ. басы) жерлеу ерекше қызық. Мұнда ... ... ... бар ... ... зерттелген. Қабірдің ақым алды
шұңқырына ер-тұрманымен жүгенделген жылқы және қой орналастырылған. ... С ... ... ... жас әйел ... ... ... қола айна, сүйек түтікше, сүйек тарақ, өңделген ағаш кесектері бар
тері сөмке мен қызыл және қара ... бар тері ... ... Бұл
қорғандағы марқұммен бірге жерленген ақыреттік заттарға, ... ... ... ... ... ескерткіштерімен ұқсастығын көрсетеді
(Шульга П.И. Раннескифская упряжь VII – начала VI вв. до н.э. по ... на р. ... ... ... коня на Алтае в раннем
железном веке и средневековье. ... 1998. С.37). ... ... ... дүниелер ж.с.д. VII - VI ғғ.жататын Оңтүстік
Зауралье және Солтүстік Қазақстан жерлеу орындарынан да табылған ... ... А.Ф. ... ... из ... ... Урала и
Северного Казахстана и их возможное ... ... 2001. ... не ... ... не Оңтүстік Зауральеде ерте сақ ... ... ... ақым ... ... ... шұңқырға жылқыны,
олардың терісін, болмаса бас сүйегін қою мүлде кездеспейді. Сондай-ақ ... ... ... бір рет те ат әбзелдері кездеспеген.
С.С.Турдың зерттеуі бойынша ... бас ... ... ... ... моңғолдар бас сүйегіне ұқсас. [1997.Краниологические
материалы из ... ... ... П.И. ... ... ... ... жерлеулерге жақындығы ж.с.д. 7ғ. басы мен
ж.с.д. 6ғ. Алтай мен Жоңғар мәдениеттерінің ... ... ... ал ... өз ... ... Қазақстанның Тасмола мәдениетіне жақын келеді.
Белгіленіп тұрған ескерткіштер, оның ойынша, СБ ... ... ... ... тау ... ... ғ.ғ. ерекше мәдени қауымдастық болған
[Шульга П. И. Раннескифская упряжь VII — нач. VI вв. до н. э. по ... на р. ... // ... ... коня на ... в ... веке и средневековье. Барнаул: Изд-во АлтГУ, 1998а. С. 25-49.
5.Дромосы бар жерлеу ... ... ... ... ... ... Шілікті ескерткіштерінен басқа [Черников С.С.,
Төлеубаев.] далалық Алтайда да ... ... А. Н. ... ... года ... курганной группы Ключи-3 // Сохранение и изучение
культурного наследия Алтайского края. Барнаул, 1996. С. ... А. Н. ... ... ... ... ... Ключи-3 //
Сохранение и изучение культурного наследия Алтайского края. Барнаул, 1997.
Вып. VIII. С. 140-142. Бұл ... ... ... ... ... ... ықшам ауданындағы ерте көшпелілер ескерткіштері ... ... ... немесе тікбұрышты қоршау болып келген. Мәйіттер
шалқасынан жатқызылып, басын ... ... ... ... ... ... ... қорымындағы №28 қорғанның материалдары ... ... ... доғалдана біткен шаршы қоршаудың көлемі 4,5х4,5м.
Шығыс қабырғасына қиғаш ұзындығы- 1,3м, ені- 0,3м, ... – 0,2м ... ... жатты. Қоршаудың орталық бөлігінде БОБ – ШСШ ... ... ... ... ... тас плитаның батыс бөлігі
бұзылған. Қабірде бетін жапқан ағаш қалдықтары және ... ... ... ... табылса, қабірдің оңтүстік қабырғасының ... – 0,7м, ені – 0,5м ... ... адам ... ... /Ткачев
А.А., Тишкин А.А.Курганы раннескифского времени на ... ... ... ... ... ... ... эпохи Алтая и сопредельных
территории. Барнаул, 1999. Изд. АГУ. ... 8 ... ... ... да дәл ... ... ... және Қазақстан ... ... ... ... ... осы ... ... жүріп жатуы еді. Ю.Ф Кирюшин және А.А. Тишкин ертесақ
кезеңінің ескерткіштеріне сараптама жасай отыра, мынадай қорытындыға ... ... осы ... ... ... ... оңтүстік-
оңтүстік-шығысқа қарайғы аймақтардан, солтүстік-батыс Моңғолиядан, сондай-
ақ Алтайға жақын жатқан ... ... ... керек. Ертесақ
мәдениетінің сіңісуі ж.с.д. IXғ. басынан ... VIIIғ. ... ... ... ие ... ... Ю.Ф., Тишкин А.А., 1997.Скифская эпоха Горного
Алтая.Часть 1.Культура ... в ... ... ... ... ... бұл ... оданда кең әрі тек Саян-
Алтайды ғана алып ... одан ... ... ... Жетісу, Арал маңы
және Орал-Қазақстан далалары үлкен маңызға ие болды [Васютин А.С., Садовой
А.Н. 1999.К ... ... ... систем жизнеобеспечения в
раннескифское время (Восточный Алтай-могильник Коо-1) //Итоги изучения
скифской ... ... и ... ... Ақышев ары қарай, тайпалардың шығыстан батысқа және батыстан
шығысқа инфильтрациясының немесе миграциясының негізгі екі ... ...... арқылы Шығыс, Орталық және Батыс Қазақстан. Ал 2-шісі-
Синьцзян ... ... ... және ... өтуі. [Акишев К.А. 1973.
Саки азиатские и ... ... ... и ... в культуре)
//Археологические исследования в Казахстане.Алматы: ... ... ... мен Н.В. Полосьмак назар аударған Орталық Қазақстан,
Алтайдың солтүстік-батыс бөктері, ... ... ... ... ... ... ... жақындығы ж.с.д. VIII ғ. ... ... және ... ... мен Моңғолиядан келген
көшпелілердің туыстас топтарының Жоңғар қақпасы мен Қара Ертіс ... ... ... бойлай Орталық және ... ... әрі ... ... ... орналасуының ортақ жолдарына
негізделеді. Алтайдың солтүстік-батыс ... Орал ... ... ... ... ... бұл қоныс аударушылардың
барлық тобы моланың ... ... ... ... ... ... жер ... үстіне тас қабыршақтар, төсенділер
сияқты ... ... үшін ... ... ... ... оларда өлікті арқасымен түрлі ... ... қою ... ... ... ... ... немесе батыс бөлікке
қаратқан. Жерлеу ... – жай жер ... ... камерасының негізгі
типі), тас жәшік, ақымды қабір ... ... ... ... әртүрлілігіне байланысты болған. Бірақ ... ... ... екі ... ... ... ... сәйкес қабір
тек адамға ғана ... оның ... да ... ... Қазақстанда
өлікті жерлеу камерасына жүгендеулі ат ... -бас ... ... тұяқ ... оның ... – жүген жиынтығымен бірге жерлеу
кездеседі. Екінші дәстүр бойынша, тек ... ... ғана ... ... алаң да тек ... арналады.
Орталық Қазақстандағы сияқты Алтайдың солтүстік-батыс ... ... ... ... ... ... аудандарында да анықталған
екі дәстүр кездеседі [ ... П.И. ... ... в ... и ... ... в 7-3 в.в. ... изучения
скифской эпохи Алтая и сопредельных территории.-Барнаул: ... ... ... 245-250 ; с.246]. Бірақ
Оңтүстік Зауралье мен Орталық Қазақстаннан ... ... ... бар оба ... бір ... ... ... бар. Көбінесе алдындағы шұңқырға оның ... ... ... ... Ат ... ... ... бөлінген. Атты жеке ... қою ... ... ... көрініс тапқан. Сондықтан
Алтайдың солтүстік-батыс бөктеріндегі мола шұңқырларында ... ... ... ... ... оның бөктеріндегі
халыққа әсер етуінің дәлелі. Шығыс ... ... ... ... ат ... ... ... қорымындағы 23 қоршауда
кездеседі. [Самашев З.С, ... А.Т., ... А.С., ... Гий Э., ... С., ... ... Г.К. ... древних кочевников Казахстанского Алтая \\ Проблемы изучения
и сохранения ... ... ( ... ... ... ... 1998. с.177-202. с.174., 13, ... Осы ... ... өтірік түйіршіктермен әшекейленген,
қиылған конус пішінді ілмекті алтын ... мен ... ... ... мен ... ... ескерткіштері арасында жақын
ұқсастықтар болуы қызық. ... ... 2; ... 5, 3, 4, ... ... ... және ... мен Моңғолиядан көшуі бірнеше ... ... ... өтіп,
әртүрлі аймақтарға бағытталды. Біріншісі ... ... аз ... ... IX ғ.аяғында басталып, ... ... ... мүмкін. Бұл аймаққа қоныс аудару үлкен ... ... VIII ғ. ... ие болды [Кирюшин Ю.Ф., Тишкин А.А. ... ... ... ... 1.Культура населения в раннескифское время.
Барнаул: Изд. АГУ.1997 .-с.237.,с.111 ], екінші ... ... ... ... толқыны ж.с.д.VIII ғ. аяғында немесе шетте ж.с.д. ... ғғ. ... Ол өте кең ... ... екі ... жолмен өтті.
Көшпелілердің бір тобы ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан өтіп, ... мен ... ... Миграцияның екінші жолы Шығыс Қазақстан, Алтайдың солтүстік-
батыс бөктері, Солтүстік ... мен ... ... арқылы өтті.
Бұл ... ... ... жеке ... ... Алтай
аудандарына да өткен.
Қоныс аударушылардың құрамы да бір текті ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Екінші толқын «созып жерлеу» дәстүрі иелерін қамтыды.
Қоныстанушылардың жерлеу рәсімінде ... ... ... жергілікті халықпен араласуы сол ... ... ... ... дәуірі мәдениеті ... ... алып ... ... ... ерте сақ ... халықтарының жерлеу
рәсімдерінің ерекшеліктері солтүстік-батыс Моғолия мен ... ... ... ... толқыны мен жазықтық
Алтайдан солтүстікке қарай ... ... ... ... В.В.К ... ... развития в
начале 1 тыс. до.н.э. на ... ... ... \\ ... ... эпохи Алтая и сопредельных территории.-Барнаул:Изд. АГУ,1999.
с.245-2507, с. 20-23]. Қоныстанушылардың ... ... ... ... ... ... арқасымен созып жерлеудің пайда
болуына ... скиф ... ... ... ... ... Ю. Ф., ... А. А. Скифская эпоха Горного Алтая. Ч. I:
Культура населения в раннескиф-ское время. Барнаул: Изд-во ... 1997. ... ... аты ... ... көлемі |Қаңқаның орналасуы|Табылған заттар |
|1 ... ... ... ... ... ... СБ қаратып, |Үш тесігі бар мүйізден |
| | ... ... ... таяз |бір ... ... ... |
| | ... |қабірде. Қоршау жанындағы ... ... | |
| | | ... ... ... | |
| | | ... ... ... | | |
| | ... VIII ғ. ... м 7 ... |жоқ ... пластиналар мен |
|2 |Майемер көмбесі |екінші ... ... ... | ... оның ... |
| | ... VII ғ. ... орналасқан, | ... қола ... ... |
| | ... ... 800 кг ... ... қола ауыздық |
| | | |үш ірі ... тас | ... мыс ... |
|3 ... ... VIII- ... шаршы түрдегі |Негізінен бір адам|Көпшілік қабірлерде ақыреттік|
| ... ... ... VII ғғ. ... көне жер ... |заттары жоқ. ... |
| ... | ... немесе терең емес |күйінде оң жақ |ұқсас қыш ыдыстар, ... |
| | | ... ... ... не ... ... ... пышақтар, қола, |
| | | ... ... ... ... сол жақ ... және ... ... |
| | | ... ... басы ОБ, ... заттар. |
| | | | |не О ... | |
| | | | ... | |
|4 ... ... VIII- ... қоршаудың |бір ... ... бар екі ... |№5, 17 ... |ж.с.д VII ғғ. |орталығында қабір түбінде |«қапсырма-қыспа» |құрсау, екі қола |
| | | |1,6 м ... ... | ... саз ... |
| | | ... жеті ... | ... ... және әбден тот|
| | | ... ... | ... темір зат (пышақ?) пен|
| | | ... 3,2 (С-О) х 2,5 м | ... ағаш ... |
| | | |(Б-Ш) тас ... ... | ... бар ... |
| | | ... ... ... | |екі ... ... |
| | | ... ... | ... бар үш ... |
| | | |№17- тас ... | ... ... ... |
| | | | | ... және блок. Бұдан |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... зат |
|5 ... көмбесі |Б.з.д. VII- | |жоқ ... ... қола |
| | ... VI ғғ. | | ... құс ... |
| | | | | ... ... сияқты |
| | | | | ... ... ұшы сәл ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... екі қапсырма және |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... бар, |
| | | | | ... ... дөңес |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... бес ... |
| | | | | ... ... басты болып |
| | | | | ... ... ... ... | | | | ... ... ... екі |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... және сырт |
| | | | | ... ілдіргі болып бітетін|
| | | | | ... бар бір ... |
| | | | | ... үш ... ... |
| | | | | ... пен ... ... |
| | | | | ... ... түріндегі екі |
| | | | | ... |
|6 ... Яр ... VII- |Тас ... |СБ ... |Екі қола пышақ, 4 қола |
| | ... VI ғғ. | ... Адам ... және ... ... |
| | | | ... ... ұштары. Пішінді қола |
| | | | ... -1,6м. ... 2 тез – ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... және ... |
| | | | | ... ... ... ... | | | | ... ... домалана |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... бар. |
|7 ... ... ғ. |№22 қ. Д-6-7м, Н-0,2м. Ақ |№22қ. СБ ... |№22 ... ... пен ... |
| |№ 22, 28 қ. ... ... ... Д-5м қоршауы |шалқасынан |№28 қ. ... 1,3м, ені- |
| | | |бар ... ... ... |0,3м, ... – 0,2м сынтас|
| | | |№28 қ. Д-6м, ... ... ... адам | |
| | | ... ... ... | |
| | | ... БОБ – ШСШ | | |
| | | ... ... | | |
| | | ... ... | | |
|8 ... ... VIII- |№2 қ. бұрыштары дөңгелене |Басы СБ, беті С |Қылшанның сүйек түймелері, |
| |№2,3, ... ... VII ғғ ... екі ... ... ... қола және бір сүйек жебе|
| ... | ... | ... Жебе ... екі |
| | | ... | ... ағаш өзек кигізетін |
| | | ... ... | ... бар |
| | | ... ... шұңқырында | ... және |
| | | ... | ... ... Жас ... |
| | | |№3 ... ... ршылды. | ... жеті тісі мен ... | | ... ... ... | |аяқ ... Үйіндінің |
| | | ... ... | ... бөлігінде үш дөңгелек |
| | | ... ... | ... тас. Қола шаш |
| | | ... ... | ... |
|9 ... |Б.з.д. VIII ғ. |№1- Д-14м, ... ... СБ |№1-30 ... ұсақ қара ... ... ... мен ж.с.д ... тас үйінді |бұрышында бұзылған|моншақтар. |
| | |VII ... ... -0,8м ... ... ... |№2 -2,7м тереңдікте ағаш |
| | | ... – 2,4м, ені – ... ... ...... ... | | |0,9м, ... – 0,65м |бөлігінің С ... – 3,05м, ... |
| | | |тас ... ... ... ... ... ені – 0,57м, орта |
| | | ... ... ... ... ... – 0,5м ... – 0,4м. |
| | | ... ... ... ... ... ... ... | | ... ... ... ... ... және ... |
| | | |№3- Д-20м, ... ... ... |жабысқан моншаққа қарағанда |
| | | |пен тас. ... ... ... қабырға |қорап болар, сондай-ақ |
| | | ... ... ... ... ... ... ортаңғы тұсынан |
| | | ... ... 5,7м, ... шығыс бөлігінде|қойдың скульптуралық басы |
| | | |1,3м ... ... ... ... ұштық, |
| | | |№4- ... ... ... ... ... ... бұрышынан |
| | | ... ... ...... ... және ... |
| | | ... бағыттағы |№3- ... ... ... ... |
| | | ... С-О – 4,05м, ... жер беті ... бастырма және конус, |
| | | ... – 1,35м. ... 2 адам ... ... қола |
| | | ... ... ... Ш тас |моншақтар, сүйектен жасалған |
| | | ... ... басы Ш ... желке тарақтар. |
| | | | ... |№4-. Сол ... ... дәл |
| | | | ... Жас ... жанында омыртқамен |
| | | | ... не ... ... ұсақ қола |
| | | | ... ... ... жұмысақ |
| | | | ... ... жер ... сөмкенің жасыл түс |
| | | | ... басы Б ... ... қалдығы |
| | | | ... ... ... оң қолы |
| | | | ... ... ... ... ... |
| | | | |№4- ... ... Ш ... ... ... |
| | | | ... етпетінен |қабірдің солтүстік |
| | | | ... Бас ... ... ... Астыңғы|
| | | | |оң жақ ... |жақ ... ... ... |
| | | | ... Әйел ... ... 5 янтарь |
| | | | ... ... бір ... ... |
| | | | ... |жасалған ... ... және |
| | | | ... ... ... ақ ... бар |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | ... тірі ... ... ... |
| | | | ... зорлықпен | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... деп | |
| | | | ... болады.| ... ... | |№6-Д – 17м, Н- 1,4м. ... -0,45м |№6- ... – 1,95м, ені – |
| ... | ... ... етегінде|тереңдікте жылқы |0,5-0,6м ағаш астау-табыт. |
| | | ... ... ... ... ... ... ... |
| | | |тас ... ... ... ... |жылқының басындағы әбзелдері,|
| | | ... тас ... ... ... ... ... конус |
| | | ... ... ... ... |№5- Жер беті ... ... |
| | | ... ... ... 1м | |
| | | |№5- Ірі ... ... ... жас | |
| | | ... ... ... қаңқа | |
| | | ... ... ... | |
| | | |– 3,8м. ... Қабір | |
| | | |№9- ... ... ... | |
| | | ... Д С-О ... |№9- Тастар | |
| | | |8,2м, Ш-Б ... 9,6м. ... адам | |
| | | |Ірі ... ... ... | |
| | | ... ... үсті ... Бұл | |
| | | ... ... ... орнынан | |
| | | ... ... ... |0,4м ... | |
| | | ... ... ... ... бойы Ш-Б | |
| | | ... ... ... | |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... | |
| | | | ... Онда Ш | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... Бас | |
| | | | ... жоқ. | ... ... |Б.з.д. VII ғ. |(0,75 х2,9 м, ...... ер адам ... ... ... ағаш сапты,|
| |№3 қорған | |2,1 м), ... ... ... ... бар, қола ... |
| | | ... ... Ұзын |басы СБ беріліп |Үш қанатты 4 қола жебе ұшының|
| | | ... СБ – ОШ ... ... ... масағына кигізгендегі|
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... пен |
| | | | | ... ... тас ... |
|12 |Меновное ... VIII - ... ... | | |
| |№8,29 |VII ғ.ғ. ... шұңқыр ішінде | | |
| | ... |тас ... | | ... ... белок | |2,84 м ... ... ... сулықтар өсіндісіне|
| |№2қорған | ... басы -ОБ ... ... ... ... |
| | | ... ... |ақымда адам |ауыздық, т.б. ат әбзелдері |
| | | ... ... ... болу | |
| | | | ... | ... ... ... |Д 12 м, ені 2 м жуық тас ... СБ ... ағаштан ойылып жасалған|
| | | ... ... ... ... қола ... |
| | | ... С ... ... жоқ ер|және жасырын төлкелі және екі|
| | | |1,01 х 0,17 х 0,12 м, ... ... тот ... ... |
| | | ... ... сынтас. | ... ромб ... ... | | |Тас ... ішінде төрт | |ұшы. 3 ... 1 қой, ат |
| | | ... | ... ... ... ... |
| | | | | ... қола тоға ... ... | | | | ... |Тар асу №23 ... VII – | ... ... |Ақымда |
| ... ... VI ғғ. | ... ... | |
| | | | ... бар | |
| | | | |20-25 ... | |
| | | | ... | |
| | | | ... | ... ... |Б.з.д. VII - | | | |
| |№5 ... VI ғғ. | | | |
| |№7 ... VI - | | | |
| | ... V ғғ. | | | ... |Шілікті-2 ... VII - | | | |
| | ... VI ғғ. | | | ... ... |Б.з.д. VIII ғ. | | | |
| | ... ж.с.д VII| | | |
| | |ғ. басы | | | ... ... ... |Тас ... беті ағашпен |Басы Б не СБ | |
| ... | ... ... ... ... ... ... |Б.з.д. |Тас жәшікте, беті ағашпен ... Б не СБ | |
| | | ... ... ... ... ... ... ... |Тас жәшікте, беті ағашпен |Басы Б не СБ | |
| | | ... ... ... ... ... ... | | | ... ... ... |Б.з.д. | | | ... ... ... | | | ... ... |Б.з.д. | | | ... ... ... ... 5-22 м, ... |Басын батысқа, тас|Бастары оңтүстікке қаратылған|
| |№1, 2, 3, 4, 5, | ... ... тас ... ... ... жебенің ұштары, |
| |6, 22, 23, 24, | ... ... ... ... ... және ... ... және т.б. |
| |26 | ... ... ... ... ... ... қыш ыдыстар, |
| | | ... ... ... ... ... оң жақ ... омыртқалары мен |
| | | ... ... іші ... ... ... |
| | | ... топырақ, | | |
| | | ... ... | | ... ... ... ... ... шығарар болсақ.
Шығыс Қазақстан өңірінде өмір сүрген ерте сақ ... ... ... ... берілді. Өңірдегі ерте ерте сақ дәуірінің
ескерткіштерін зерттеу тарихы XVIII ғасырдың ... ... ... ... ал ХІХ ... бастап жүйелі түрде ғылымға
негізделіп қарастырылғандығы нақтыланды. Бүгінгі күнге дейін ... ... ... жататын біршама материалдар жинақталып, солардың ... ... ... байланысты тұжырымдар ... ... ... ... ... ... өңірдегі археологиялық
ескерткіштерге ... ... ... ... ... уақыт күттірмес
тақырыптардың біріне айналды. Соның нәтижесінде өлкеге Қазақ Алтайы деген
жаңаша атау ... ... ... ... ... жаңа ... ... 2003 жылы елбасымыз тарихи құнды ескерткіштер мен ... ... « ... ... бағдарламасы сай бүліну деңгейінде тұрған
және жоғалып бара ... ... ... жаңғырту жұмыстары
қарастырылып отырған өңірге де өз әсерін тигізді. Оған дәлел ... ... бері ... ... ... ... келе жатқан
археологиялық қазбаларды атап өтуімізге болады. Оның ішінде ... ... ... ... мәдениетіне жататын бірен-
саран қорғандарды зерттеуін және Ә.Т. Төлеубаевтың ерте сақ ... ... ... ... ерекше айтуға болады. Республика
көлемінде жүргізіліп жатқан мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы ... ... ... ... және ... ... ... әлемдік деңгейде аталған ескерткіштерге қызығушылықты
артырып отыр.
Енді тікелей ... ... ... ... ... ... тарауда қарастырылып отырған өлкенің тарихи-географиялық
жағдайына және флорасы мен ... ... шолу ... Оның себебі көне
тайпалардың белгілі бір жерді қоныс ретінде таңдап алуына бұл ... ... әсер ... деп ... ... айтуға болады. Сонымен бірге
осы тарауда жоғарыда өзіміз айтып ... ... ерте сақ ... ... ... ... Ең ... сол зерттеулердің
негізінде жасалған қорытындылар мен ... ... бір ... ... толығымен бітіру жұмысының негізгі мазмұнын ашып беруге
арналған. ... ... ... ... ... барлық
ескерткіштерге сипаттама жасалып, ... ... мен ... ... жайлы көзқарастарға талдау жасалды. Жаңаша зерттеу
әдістемелерді басты бағдар етіп, ерте сақ ... ... ... ... жаңа ... сараптама жасалды. Өлкенің
жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері әр ... пен ... ... ... ... ... ... кешен, ал элитарлық обалар ... ... ... ... ... 8-7 ғасырларынан бастап жергілікті қола дәуіріндегі тұрғын үй
қүрылысын салудың қима-тағанды және жертөлелі каркасты түрі ... ... топ ... ... ... жер беті құрылысын
салуда кеңінен қолданылғандығына көз жеткіздік. Оларда жер ... ... ... ... ... қима-таған және торкөзді етіп төртбүрышты,
көлемді құрылыс салуға ... ... ... мен тор көздердің арасы
тастармен, ағаш діңгектермен бекітілді. Қабір үстіндегі ағаш ... саз шым, құм мен ... ... бірнеше қабатты қүрылыстан тұрды.
Ертіс аңғарында б.з.д. 8-6 ғасырларда дөңгелек, не төртбүрыш ... ... көне жер ... не ... емес шұңқырға көму тэн. Зевакинода
адамды оң қырымен, ... ... ... ... ... ... бетін ағашпен жапқан тас жәшікке басын батысқа, солтүстік-
батысқа қаратып жерлеген. ... 6-4 ... ... ... жэне ... ... екі түрі ... Қызылтуда 2,5 м
тереңдіктегі қима-тағанда адам басы ... ... ... киіз ... сақталған екі жылқы бастары шығысқа ... ... түрі ... шіліктіліктерге ұқсайды.
Бүгінгі күнге дейін қазылған Бөкен обаларында жылқы жерлеуі кезікпеді.
Сондықтан да С.С. Черников бөкендіктер шіліктіктердің қарамағындағы ел ... ... ... ... бұл жұрт ... Қазақстан ерте
көшпелілері - құлажорғалықтар мен ... ... ... мен ... ... ... нағыз жергілікті этникалық топ дейді.
Ерте сақ тарихи кезеңіне жататын Шілікті обаларының орналасқан Сауыр-
Тарбағатай таулы аймағы табиғи жағдайы бойынша ... мен ... ... алып жатыр. Екі жота да ... ... ... ... ... созылып жатыр. Шілікті қорымы көшпелілікке өтер ... ... мыс, ... мен ... ... ... ... жаңа даму
қарқынына ие болған уақытында салына бастаған жэне келесі бір ... ... одан эрі ... кең байланыста болған. Тез
құрылған тайпалық одақтардың тұрақсыздығы, саяси шекараның тез өзгеруі ... ... ... ... басқа жерлеу ғұрпын пайда етті, элитарлық обалар
салынуы тоқтайды.
Бұл айтылғандардан байқайтынымыз Шығыс Қазақстан өңірінде ерте ... өзі ... ... ... ... дамыған, яғни бір
кезеңнің өзінде қарастылып отарған өлкеде жерлеу дәстүрі ... ... ... ... ... тайпалық одақтардың қоныстағандығы
туралы қорытынды шығаруға болады.
Бүгінгі күні ерте сақ ... ... ... ... ... ... ... жайлы мәліметтер
толығымен қаралған десек болады, ... ... ... сақ
тайпаларының қоныстарын зерттеу мәселесі тұр. Егер осы ... ... ... ... ғылыми шешімін табатын болса, Шығыс Қазақстанның ғана
емес ... ... ... ерте көшпелілер мәдениетінің өзекті
мәселелері ашылар деген ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан
жеріндегі ерте сақ ескерткіштерінің кезеңделуі мен ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген кезден
бастап ерте сақ уақытына жататын ескерткіштерді, олардан табылған заттарды
белгілі бір уақытпен ... ... ... ... ... ... және ресейлік мамандардың тарапынан әртүрлі белгілер бойынша ерте
сақ кезеңіне жататын ескерткіштерге біршама қорытындылар мен ... ... ... ... ... ... оның барлығын атап
өтумен және жүйлеп берумен ғана шектелдік.
Сонымен Шығыс Қазақстанның ерте сақ кезеңі ... ... ... ауқымды зерттелген тақырыптардың бірі болса да, олардың
барлығын жинақтап, ... ... ... ... жазыла
қойған жоқ. Согдықтан қазақ археологиясының алдында тұрған басты және ... ... бірі ... ... ... ... ... Оған біздің елімізде жинақталған затттай деректердің қоры
жеткілікті.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Пекевич М.В. Строение поверхности // Горный Алтай – ... ... ... Э.А. ... мир // ... ...... 1971
3. Радлов В.В. Из Сибири: страницы дневника – ... ... Г.Ф. ... ... М.,-Л. 1937. Т.1.
5. Паллас П.С. Путешествия по ... ... ... империи,
ч.1, Спб., 1773, ч.2, кн. 1-2, Спб., 1876, ч.3, Спб., ... ... Г.И. ... по ... Путешествие по южным Алтайским
горам в 1809 г. //Сибирский вестник. 1818. Ч.ІІІ.
7. ... ... о ... археологической экспедиции в
окрестностях города Усть-Каменогорска в 1910г. // ... п/о ... ... ... ... 1912, ... ... А.В. К археологии Западного ... (из ... ... область в 1911году) //Известия Императорской
Археологической Комиссии. - СПб, 1916. - Вып. ... ... С.И. К ... ... Алтая. //Казахи, Л., 1930.
Киселев С.В. Алтай в скифское время ... ... ... №2.
10. Черников С.С. Древняя металлургия и горное дело Западного Алтая.
–Алма-Ата.: ... ... ... С.С. ... о ... ВКЭ 1948 года. // Изв.АН КазССР
№108, вып.3. 1951.
12. Черников С.С. ... ... ... ... //СА. ... Черников С.С. О ... ... ... Вып.64. М., 1956.
14. Черников С.С. Работы Восточно-Казахстанской археологической
экспедиций в 1956 ... ... ... Л., ... ... Ғ.Қ. ... және Шағаноба қорғандарының зерттелуінен
(С.С.Черниковтың жарияланбаған 1959 жылғы ... ... ... ... ... ... музей жинақтары: зерттеу мәселелері мен ... атты ... ... семинардың
материалдары (28-29 қараша 2008жыл). Алматы: «Қазақ университеті»,
2009.
16. Черников С.С. Загадка ... ... М., ... ... С.С. ... о работе Восточно-Казахстанской экспедиции
Ленинградского Отделения АН СССР в1961году. Фонд 11, дело ... ... ... ... ... исторического развития
ранних кочевников (по археологическим материалам Западного Алтая).
//Центральная Азия в ... ... ... ... по ... ... и культуре. М., Наука, 1975
19. Черников С.С. В глубине веков. //Очерки истории ... ... ... ... ... Ф.Х. ... ... кочевников на правобережья
Иртыша// Изв. АН КазССР, вып. 2/19/.
21. Арсланова Ф.Х. Отчет о ... ... ... Усть-
Каменогорского педагогического института за 1965 г. Фонд 11, ... ... ... ... А.Х., ... К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. А-Ата, 1966.
23. Иессен А.А. К вопросу о памятниках VIII- VIIвв. до н.э. на ... ... СССР //СА, 1953, ... ... Ф.Х. ... ... ... вв. до н.э. из Восточного
Казахстана // Бронзовый и ... век ... ... ... СО. ... ... Ф.Х., Чариков А.А. Бронзовые котлы из музеев ... обл асти // ... ... ... І ... ... конференции.
Кемерово, 1980.
26. Ермолаева А.С. Исследования на левом берегу Иртыша в Восточном
Казахстане.//АО. М,1983
27. ... Ю.И., ... С.М. ... III ... в зоне ... Шульбинской ГЭС. А-Ата, 1987
28. Арсланова Ф.Х. Работы в Восточном ... // ... 1981 ... М., ... ... З.С., ... Ф.Х. ... комплекса Карашат //
Археологические открытия 1982 года. М., 1984
30. Арсланова Ф.Х. Новые материалы ... ... до ... эры ... Казахстана // СА. 1972. №1.
31. Арсланова Ф.Х. Погребальный комплекс VIII-VII ... ... эры из ... ... // В ... ... А., 1974
32. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников верховьях реки Бухтармы.
// Археологический сборник. №8. М-Л., 1966
33. ... А.Т., ... А.З., ... Г.К. К ... ... ... Восточного и Центрального Казахстана
в раннежелезном веке.// ХІV Уральское археологическое совещание.
Тезисы докладов. Челябинск, 1999
34. ... З.С, ... А.С., ... Г.К. ... ... из Казахстанского Алтая //Военная археология
(Материалы международной конференции). – Спб. 1998.
35. Ткачев А.А., Тишкин А.А. Итоги ... ... ... ... и
сопредельных территории. Барнаул, 1999
36. Омаров Ғ.Қ., Үмітқалиев Ұ.Ү.Марқакөл өңірінің археологиялық
зерттелу тарихнамасы. //Әл-Фараби атындағы ... ... ... ... іске ... ... үлесі: жетістіктері
және даму бағыттары» атты халықаралық ғылыми-практикалық
конференция ... 27 ... 2009 ж. ... ... ... Төлеубаев Ә.Т., Омаров Ғ.Қ., Ж.Шайкен., Ұ.Ү.Үмітқалиев, С.Самашев
Шілікті қорымының зерттелуі // ... ... мұра ... ... ... ... жайлы есеп. Алматы,
2005
38. Төлеубаев ... ... ... Б. Қожахметов Шілікті ... 2006 ... ... // ... ... ... ... 2006 жылғы Археологиялық ... ... ... 2007
39. Ермолаева А.С. Измайловский погребально-поминальный комплекс начала
эпохи ранних кочевников из ... ... ... НАН ... ... ... 2008. №1.
40. Марсадолов Л. С. Пазырыкский феномен и попытки его объяснения ... ... ... ... ... и ... территории.
Барнаул, 1999
41. Руденко С. И. Культура населения Центрального Алтая в ... М.-Л.: ... АН ... ... ... П. И. ... ... в Горном Алтае и северо-
западных предгорьях в VII-Ш вв. до н. э. // Итоги изучения ... ... и ... территорий. Барнаул: Изд-во АлтГУ, 1999
43. Марсадолов Л.С.,. Основные тенденции в ... форм ... и ... коня на ... в 8-5 ... до н.э. ... коня на ... в раннем железном веке и средневековье.
Барнаул, 1998
44. ... А.А., ... А.А. ... ... ... ... Герасимовка в Восточном Казахстане.Барнаул: 1999.
45. Оразбаев А.М., Омаров Г.К. ... ... ... ... Казахстана //Проблемы изучения и сохранения
исторического наследия (материалы международной археологической
конференции). Алматы,1985.
46. Мартынов А.И., Алексеев В.П. История и ... ... ... ... ... Майк ... ... сибирские золотых дел мастера // National
geographic. Россия. Қазан, 2003
48. ... ... ... ... Б. Қожахметов Шілікті ... 2006 ... ... // ... ... мұра»
бағдарламасы бойынша 2006 жылғы Археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. ... ... ... В.П. К ... о местных особенностях в погребениях
тагарской культуры // СА, ... ... А.Т. ... золотых изделий из 2-Чиликтинского
могильника. // Историческая роль Александра ... и ... в ... мировой, региональной и национальной науки.
Алматы, 2004
51. Акишев К.А. Саки азиатские и скифы ... ... и ... ... ... ... в Казахстане. Алматы:
Наука. 1973.
52. Самашев З.С., Ольховский В.С., Омаров Г.К. К ... ... ... І тыс. До ... бляшка из Семиречья)
//Евразийское сообщество. Алматы, 1998, №6.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Домбығу9 бет
СБЖ трактісін жобалау16 бет
Тараз қаласы экономикалық- әлеуметтік жағдайы бойынша әйел адамдарының жалақы көрсеткішін ехсеl бағдарламасында жасау19 бет
Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай33 бет
Қытай тіліндегі сан есім2 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь