XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі


XX ғасырдың басында оқу-ағарту жұмыстары, мөдениет және өнер-білім салалары жандана түсті. Семей, Қызылжйр (Петропавловск), Қостанай, Қызылорда, Торғай сияқты бірсыпыра қалаларда орыс-қазақ мектептері пайда бола бастады. Мүнымен қоса ауылдық мектептер көбейді. Осы мектептерде оқып шыққаңдардың көзқарасы өз халқына, оның келешегіне бүрынғы мұсылманша оқығандардан әлде-қайда ілгері болды, олар қазақ халқының саяси, мәдени дамуына белсене ат салысты. XX ғасырдың басында қазақ тілінде баспа жүмыстары да қаулап өсті.
Бүгігі қазақ әдеби тіліндегі фонетикалық, лексикалық және грамматикалық нормалар бірден қалыптаса қалған жоқ. Өткен кезеңдегі сияқты, XX ғасырдың басында да қазақ тілінің өз табиғатына, өз ерекшелігіне лайық, үлттық артикуляциялық базаға сәйкестелген арнайы алфавиті бол¬тан жоқ. XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ тіліндегі үлкенді-кішілі жазу нүсқалары татар баспасынан шығып түрды. XX ғасырдың басындағы қазақ халқының өміріндегі сая-си-әлеуметтік дамуға, ғылым мен жалпы мәдениеттегі әр алуан өнер, білім саласындағы өзгеріске байланысты, сон-дай-ақ орыс тілінің әсерінен де түрлі жаңа атаулар, тың ұғымдар, терминдер, терминдік сөз орамдары, аударма ынгайында баламалар да пайда болды. Осы жағдайлардың бәрі қазақ әдеби тілінің, оның ішінде ресми іс қағаздар тілінің жалпы қалыптасу барысында ізсіз қалған жоқ. Де-мек, қазіргі қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық, грам-матикалық нормалары біртіндеп даму үстінде болды. Әрдайым екшеліп, үнемі сүрыпталып отырды.
Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық қүрылымының, лек¬сика, морфология және синтаксис жүйесінің XX ғасыр-дың бас кезіндегі дамуындағы негізгі процестер, өр түрлі озгерістер белгілі дәрежеде сол кездегі ресми іс қағаздар тілінен де айқын керінеді.
Бұл кезендегі ресми іс қағаздар тіліңде де біраз фонетикалық өзгерістер болды. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде ақыл, ақылдасу, әскер, айып,әмір, өнёр, арыз түрінде қОл-данылып жүрген жекелеген сөздер бұл түстағы ресми іс қағаздар тілінде ғ дыбысы арқылы, ягни араб тіліндегі формасында жүмсалады,
гақыл — ақыл гайып — айып
гақылдасу — ақылдасу гөнер - өнер
еаскер - әскер гарыз ~ арыз
Тіл нормаларының бірте-бірте екшеленіп, келе-келе әбден түрақталу барысында сөз басындағы ғ фонемасы түсіріліп, гайып емес айып, гарыз емес арыз т.б. түрінде қолданылып кетеді. XX ғасырдың бас кезінде қазіргі арыз сезі гарз түрінде де, кейде тіпті гарза түрінде де жазылған.

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






XX ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі

"Айқап" журналының іс қағаздар стилін қалыптастырудағы рөлі

XX ғасырдың басында оқу-ағарту жұмыстары, мөдениет және өнер-білім
салалары жандана түсті. Семей, Қызылжйр (Петропавловск), Қостанай,
Қызылорда, Торғай сияқты бірсыпыра қалаларда орыс-қазақ мектептері пайда
бола бастады. Мүнымен қоса ауылдық мектептер көбейді. Осы мектептерде оқып
шыққаңдардың көзқарасы өз халқына, оның келешегіне бүрынғы мұсылманша
оқығандардан әлде-қайда ілгері болды, олар қазақ халқының саяси, мәдени
дамуына белсене ат салысты. XX ғасырдың басында қазақ тілінде баспа
жүмыстары да қаулап өсті.
Бүгігі қазақ әдеби тіліндегі фонетикалық, лексикалық және грамматикалық
нормалар бірден қалыптаса қалған жоқ. Өткен кезеңдегі сияқты, XX ғасырдың
басында да қазақ тілінің өз табиғатына, өз ерекшелігіне лайық, үлттық
артикуляциялық базаға сәйкестелген арнайы алфавиті болтан жоқ. XX ғасырдың
бас кезіндегі қазақ тіліндегі үлкенді-кішілі жазу нүсқалары татар
баспасынан шығып түрды. XX ғасырдың басындағы қазақ халқының өміріндегі сая-
си-әлеуметтік дамуға, ғылым мен жалпы мәдениеттегі әр алуан өнер, білім
саласындағы өзгеріске байланысты, сон-дай-ақ орыс тілінің әсерінен де түрлі
жаңа атаулар, тың ұғымдар, терминдер, терминдік сөз орамдары, аударма
ынгайында баламалар да пайда болды. Осы жағдайлардың бәрі қазақ әдеби
тілінің, оның ішінде ресми іс қағаздар тілінің жалпы қалыптасу барысында
ізсіз қалған жоқ. Де-мек, қазіргі қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық,
грам-матикалық нормалары біртіндеп даму үстінде болды. Әрдайым екшеліп,
үнемі сүрыпталып отырды.
Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық қүрылымының, лексика, морфология және
синтаксис жүйесінің XX ғасыр-дың бас кезіндегі дамуындағы негізгі
процестер, өр түрлі озгерістер белгілі дәрежеде сол кездегі ресми іс
қағаздар тілінен де айқын керінеді.
Бұл кезендегі ресми іс қағаздар тіліңде де біраз фонетикалық өзгерістер
болды. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде ақыл, ақылдасу, әскер, айып,әмір,
өнёр, арыз түрінде қОл-данылып жүрген жекелеген сөздер бұл түстағы ресми іс
қағаздар тілінде ғ дыбысы арқылы, ягни араб тіліндегі формасында жүмсалады,
гақыл — ақыл гайып — айып
гақылдасу — ақылдасу гөнер - өнер
еаскер - әскер гарыз ~ арыз
Тіл нормаларының бірте-бірте екшеленіп, келе-келе әбден түрақталу
барысында сөз басындағы ғ фонемасы түсіріліп, гайып емес айып, гарыз емес
арыз т.б. түрінде қолданылып кетеді. XX ғасырдың бас кезінде қазіргі арыз
сезі гарз түрінде де, кейде тіпті гарза түрінде де жазылған.
Мұндай өзгешелік х фонемасына байланысты да аңғарылады. Мысалы, қазіргі
әзірлеу, әман, еш, әр сөздері хәзірлеу, хәман, хеш, һәр түрінде
қодданылған.
Бұл кезең тілінде байқалатын тағы бір фонетикалық ционалдық стильдердің бір-
бірінен жігі әлі нақтылы ашыла қоймаған. Яғни әрбір жеке сөздің стильдік
бейімділігі, стильдік бояуы бұл кезенде жете ажыратыла бермеді. Міне, осы
себепті де XX ғасырдың басында көркем әдебиетте бол сын, баспасөз және
кейбір әдебиеттерде болсын, қай-қайсысында да сөздер стильдік икемділігі
түрғысынан бірсыпыра ретте талғанбай қолданылды, -дүр тәрізді мор-
фологиялық көне формалардың XX ғасырдың бас кезіндегі ресми іс қағаздар
тілінде жиі үшырасуы да осы жағдайлармен байланысты.
Ілік жалғаулы сол және ол сілтеу есімдіктері мен ушін шылауы арқылы
жасалған соның ушін, оның ушін конст-рукциялары ресми іс қағаздар тілінде
көркем әдебиет тіліне қарағанда жиі қолданылған. Себебі соның ушін, оның
ушін, өйтквні, сол себепті, сондықтан тәрізді конструкциялар көркем
шығармадан гөрі ресми іс қағаздар, баспасөз, ғылы-ми стильге көбірек
жарасады. Бұл кезеңцегі соның ушін конструкциясы негізінен сондықтан
жалғаулығының қызметінде жүмсалса, аның ушін конструкциясы өйткені
жалғаулығының қызметін атқарады. Ал кей-кейде қазіргі өдеби тіліміздегі ол
ушін конструкциясының мағынасын береді.
Аның сезі жеке түрып та, осы, ол есімдігінің орнына да қодданылады.
Мысалы, Бул кәсіблерді жақсшап істей ал-майды деп айтуга болмайды, аның
үшін буларды жеті ата-мыздан бері уйреніп... ("Айқап"). Алты миллионной
артық қазақ халқына көз уа қулақ болсын деп, аның дуниеде есімі жогалмасын
деп ("Айқап").
Соның ушін, оның ушін конструкцияларыньщ есерінен болу керек ара-түра
соның секілді, осының себеблі конст-рукциялары да қодданылады. Мысалы,
соның секілді хазірде бес-алты миллион қазақ есіміне шыгарылган жалгыз бір
журнал аз көрінсе де... ("Айқап").
Уә, һәм, ине жалғаулықтары жеке-жеке де, уа һөм, һөм ине, һәм дахы
түрінде біріктіріліл те қолданылады. Уа гайри жалғаулығы сирек қолданылады.
Мысалы, Елдің шаруашы-лыгы хақында болган һәр турлі керек уа пайдалы
хабарлар-ды... ("Устав тургайского сельскохзяйственного общества").
Шаруашылыққа керек болган абзалдарды қолга тусіріп алуга ине шаруашылықтан
келген мал уа басқа муліктерді сатуга... (сонда) Багалы қагаздарды сатуга
уа закіадқа салуга һәм дахы өзінің қызметі ушін (сонда) Оларды арадан
шыгарып тастау сықылды уа гайри осындай істерді... (сонда).
"Айқап" журналындағы ресми іс қағаздар тілінде өткен шақ есімше немесе
түйық етістікпен себепті созі арқылы жасалатын конструкциялар {болмаган
себеблі, жатуы себеблі) қолданылады. Мысалы, Бейхабар қараңгыда уйық-тап
жатуы себеблі біздің қазақта жогаргы айтқанларының бірі де жоқ ("Айқап").
Думада өзімізден депутат болмаган себеблі онда не болып ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
XX ғасырдың басындағы іс қағаздар
XХ ғасырдың басындағы қазакстаннын,әлеуметтік- экономикалық дамуы
Ресми, іс кағаздар тілі
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі
ХІХ ғасырдың І жартысындағы ресми іс қағаздар тілі
Қазақ тілі - мемлекеттік тіл. Іс қағаздар
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар
Іс қағаздар пәнінің мақсаты
Іс қағаздар (Лекция жинағы)
Қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілі және дамуы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь