XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі

XX ғасырдың басында оқу-ағарту жұмыстары, мөдениет және өнер-білім салалары жандана түсті. Семей, Қызылжйр (Петропавловск), Қостанай, Қызылорда, Торғай сияқты бірсыпыра қалаларда орыс-қазақ мектептері пайда бола бастады. Мүнымен қоса ауылдық мектептер көбейді. Осы мектептерде оқып шыққаңдардың көзқарасы өз халқына, оның келешегіне бүрынғы мұсылманша оқығандардан әлде-қайда ілгері болды, олар қазақ халқының саяси, мәдени дамуына белсене ат салысты. XX ғасырдың басында қазақ тілінде баспа жүмыстары да қаулап өсті.
Бүгігі қазақ әдеби тіліндегі фонетикалық, лексикалық және грамматикалық нормалар бірден қалыптаса қалған жоқ. Өткен кезеңдегі сияқты, XX ғасырдың басында да қазақ тілінің өз табиғатына, өз ерекшелігіне лайық, үлттық артикуляциялық базаға сәйкестелген арнайы алфавиті бол¬тан жоқ. XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ тіліндегі үлкенді-кішілі жазу нүсқалары татар баспасынан шығып түрды. XX ғасырдың басындағы қазақ халқының өміріндегі сая-си-әлеуметтік дамуға, ғылым мен жалпы мәдениеттегі әр алуан өнер, білім саласындағы өзгеріске байланысты, сон-дай-ақ орыс тілінің әсерінен де түрлі жаңа атаулар, тың ұғымдар, терминдер, терминдік сөз орамдары, аударма ынгайында баламалар да пайда болды. Осы жағдайлардың бәрі қазақ әдеби тілінің, оның ішінде ресми іс қағаздар тілінің жалпы қалыптасу барысында ізсіз қалған жоқ. Де-мек, қазіргі қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық, грам-матикалық нормалары біртіндеп даму үстінде болды. Әрдайым екшеліп, үнемі сүрыпталып отырды.
Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық қүрылымының, лек¬сика, морфология және синтаксис жүйесінің XX ғасыр-дың бас кезіндегі дамуындағы негізгі процестер, өр түрлі озгерістер белгілі дәрежеде сол кездегі ресми іс қағаздар тілінен де айқын керінеді.
Бұл кезендегі ресми іс қағаздар тіліңде де біраз фонетикалық өзгерістер болды. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде ақыл, ақылдасу, әскер, айып,әмір, өнёр, арыз түрінде қОл-данылып жүрген жекелеген сөздер бұл түстағы ресми іс қағаздар тілінде ғ дыбысы арқылы, ягни араб тіліндегі формасында жүмсалады,
гақыл — ақыл гайып — айып
гақылдасу — ақылдасу гөнер - өнер
еаскер - әскер гарыз ~ арыз
Тіл нормаларының бірте-бірте екшеленіп, келе-келе әбден түрақталу барысында сөз басындағы ғ фонемасы түсіріліп, гайып емес айып, гарыз емес арыз т.б. түрінде қолданылып кетеді. XX ғасырдың бас кезінде қазіргі арыз сезі гарз түрінде де, кейде тіпті гарза түрінде де жазылған.
        
        XX ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі
"Айқап" журналының іс ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары, мөдениет және өнер-білім
салалары жандана түсті. ... ... ... ... Торғай сияқты бірсыпыра қалаларда орыс-қазақ мектептері пайда
бола ... ... қоса ... ... ... Осы ... оқып
шыққаңдардың көзқарасы өз халқына, оның келешегіне бүрынғы мұсылманша
оқығандардан әлде-қайда ілгері болды, олар ... ... ... ... белсене ат салысты. XX ғасырдың ... ... ... ... да ... ... ... әдеби тіліндегі фонетикалық, лексикалық және грамматикалық
нормалар бірден қалыптаса қалған жоқ. Өткен кезеңдегі сияқты, XX ... да ... ... өз ... өз ... ... үлттық
артикуляциялық базаға сәйкестелген арнайы алфавиті болтан жоқ. XX ғасырдың
бас кезіндегі қазақ ... ... жазу ... ... ... ... XX ғасырдың басындағы қазақ халқының өміріндегі сая-
си-әлеуметтік дамуға, ғылым мен жалпы мәдениеттегі әр ... ... ... ... ... ... орыс тілінің әсерінен де түрлі
жаңа атаулар, тың ұғымдар, терминдер, ... сөз ... ... ... да пайда болды. Осы ... бәрі ... ... оның ... ... іс ... тілінің жалпы қалыптасу барысында
ізсіз қалған жоқ. Де-мек, қазіргі ... ... ... ... ... біртіндеп даму үстінде болды. ... ... ... ... ... тілінің фонетикалық қүрылымының, лексика, морфология және
синтаксис ... XX ... бас ... дамуындағы негізгі
процестер, өр түрлі озгерістер белгілі дәрежеде сол ... ... ... ... де ... ... ... ресми іс қағаздар тіліңде де біраз фонетикалық өзгерістер
болды. Мысалы, ... ... ... ақыл, ақылдасу, әскер, айып,әмір,
өнёр, арыз ... ... ... жекелеген сөздер бұл түстағы ресми іс
қағаздар тілінде ғ дыбысы арқылы, ягни араб ... ... ... — ақыл ...... — ақылдасу гөнер - өнер
еаскер - әскер гарыз ~ ... ... ... ... ... әбден түрақталу
барысында сөз басындағы ғ фонемасы түсіріліп, гайып емес айып, гарыз емес
арыз т.б. ... ... ... XX ... бас кезінде қазіргі арыз
сезі гарз түрінде де, кейде тіпті гарза түрінде де жазылған.
Мұндай өзгешелік х ... ... да ... Мысалы, қазіргі
әзірлеу, әман, еш, әр сөздері хәзірлеу, ... хеш, һәр ... ... ... ... тағы бір фонетикалық ционалдық стильдердің бір-
бірінен жігі әлі нақтылы ... ... Яғни ... жеке ... ... стильдік бояуы бұл кезенде жете ажыратыла бермеді. Міне, ... де XX ... ... ... ... бол сын, баспасөз ... ... ... қай-қайсысында да сөздер стильдік икемділігі
түрғысынан бірсыпыра ... ... ... -дүр ... ... көне формалардың XX ғасырдың бас кезіндегі ресми іс ... жиі ... да осы ... ... ... сол және ол сілтеу есімдіктері мен ушін шылауы арқылы
жасалған соның ушін, оның ушін ... ... іс ... ... әдебиет тіліне қарағанда жиі қолданылған. Себебі соның ушін, оның
ушін, өйтквні, сол ... ... ... конструкциялар көркем
шығармадан гөрі ... іс ... ... ... ... ... Бұл ... соның ушін конструкциясы негізінен сондықтан
жалғаулығының ... ... аның ушін ... ... ... ... Ал кей-кейде қазіргі өдеби тіліміздегі ол
ушін конструкциясының мағынасын береді.
Аның сезі жеке ... та, осы, ол ... ... да ... Бул ... ... ... ал-майды деп айтуга болмайды, аның
үшін буларды жеті ата-мыздан бері ... ... Алты ... қазақ халқына көз уа қулақ болсын деп, аның дуниеде есімі жогалмасын
деп ("Айқап").
Соның ... оның ушін ... ... болу ... ара-түра
соның секілді, осының себеблі конст-рукциялары да ... ... ... хазірде бес-алты миллион қазақ есіміне шыгарылган жалгыз бір
журнал аз көрінсе де... ("Айқап").
Уә, һәм, ине жалғаулықтары жеке-жеке де, уа һөм, һөм ине, һәм ... ... те ... Уа гайри жалғаулығы сирек қолданылады.
Мысалы, Елдің шаруашы-лыгы хақында ... һәр ... ... уа ... ... ... ... общества").
Шаруашылыққа керек болган абзалдарды қолга тусіріп алуга ине шаруашылықтан
келген мал уа ... ... ... ... ... ... сатуга
уа зак/іадқа салуга һәм дахы өзінің ... ушін ... ... ... ... ... уа гайри осындай істерді... (сонда).
"Айқап" журналындағы ресми іс қағаздар тілінде өткен шақ есімше немесе
түйық ... ... созі ... ... ... ... ... себеблі) қолданылады. Мысалы, Бейхабар ... ... ... ... ... ... айтқанларының бірі де жоқ ("Айқап").
Думада өзімізден депутат болмаган себеблі онда не ... ... ... ... ... ... арқылы талғау мәнді жалғаулық мағынасын
білдірген. ... ... ... ... ... керек рус болсын)
қазақ халқын қан-ша.аяп қоргайын десе де... ("Айқап") ...керек еркек, ... ... шлен ... ... ... ... ауызекі тіл әсерінен сөйлемдегі сөздердің сөйлеу
тіліңдегідей ... ... ... ... Оны жер министрінің
мәхкемесі министрлердің ... ... ... ушін ... журналындағы материадцар қазақтың халық тілі ... ... ... тілінің өз соз байлығы-мен қоса өзге ... де ... ... ... ... ... ... тіліндегі күйінде қол-даңылған создер: Министр, положение, манифест,
государственный, общество, школ, область, фирма, ... ... ... ... ... ... ... антропология, лингвистика, член,
совещание, пункт уезд т.б. Мысалы, Ол положениенің куаты ... ... ... ... ... дума ... болып ...
("Айкал").
Бұл кезенде орыс ... ... ... туа ... ... ұғымдар, балама атаулар әр алуан. Мысалы, Савет хәр бір ... басы ... ... ... ... ... орнына
келтіреді. ("Устав"). Бұл мысалда бітім созі қазіргі қаулы сөзінің орнына
қодданылған тузілген бітім - қабылданган қаулы.
Обшестваның ... уа ... ... ... ... ... ... деген мысалдағы Обшества-ның ауқат уа ... ... ... ... де-
қүбылыс — дауыссыз қосар cm фонемаларына байланысты.
Қазіргі әдеби тіліміздегі дурыс, ... ... ... ... ... ... растна, растнан, достқа түрінде жүмсалған. t
Бұл қосар дауыссыз cm етістік ... де ... Ол — ... ... өсу ... Бұл ... :> ... етістік ыңғайында өстіру
түріңце қолданылады. Мысалы, заман өстіреді, мал өстіра ... ... ... әдебиеттердегі раст, дост сөздеріндегі т дыбысының жойылып
кеткені сияқты өстіру етістігіндегі т фонемасы да қодданылмайды.
Функционалдық стильдерді, оның ... біз ... ... ресми іс
қағаздар сгалін қалыптастырып отыратын негізгі база — ... ... XX ... басыңца жарық көрген "Қазақ газеті", "Қазақстан"
газеті (1911-1913), "Айқап" журналы (1911-1915), ... ... ... т.б. ... ... ... әдеби ' тілін, оның стильдік
тармақтарын әрі қарай дамьпуда ора- ;' сан зор ... ... ... ... тіліне тән көптеген сездер мен ... ... осы ... ... ... ... айтарлықтай болды.
Кейінгі ресми іс қағаздар тілінен мықтап орын алған жаңа сөздер мен сөз
орамдарыньщ, ... ... ... мен ... ... ... осы ... беттерінде қодданыла бастады. Елімізде болып жатқан
саяси-әлеуметгік, қоғамдық-экономикалық, мәдени өзгерістерге байланысты
кіріп жатқан жаңа ұғымдарды дәл ... сөз ... ... ... ... ... ... мерзімді баспасөз орындары
айрықша қызмет ... ... ... дамытуда XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында
жазылған оқу-педагогикалық әдебиеттердің, қазақ тілі ... ... де ролі ... Бұл кезде оқу-ағарту ісінде жаңа бағыт бас-
талса, оқу-ағартуға да жаңа әдіс ... ... төте оқу ене ... ... ескі ... араб тілі дәстүрі сақталса, тете ... ... ... өріп ... ... және жазуда создегі
дыбыстардың таңбасы түсірілмей жазылу принципі сақталған және оқыту - ... ... ана тілі ... негізінде жүргізілген, сойтіп, сауат ашуда
көп жеңілдік ... Төте ... ... ... ... ... ... халық ағарту жүйесіне толық енгізуде "Айқап" журналы мен
"Қазақстан" ... ... орны ... Тете ... артықшылығын дәледді
түрде халыққа баяндап, қадимшілердің бала өмірін босқа өткізетіндігін, қүр
схо-ластиканың ... ... ... ... ... ... тіл
тазалығын сақтауға үндеді.
"Айқап" журналының алғашқы ... 1911 жылы ... ... Ол ... ... және ... ... болды. Айқап 1911 жылдың
қаңтарынан 1915 жылдың қыркүйегіне ... ... ... ай ... шы-ғып
түрды. Колемі 16-24 бет, тиражы — 1000 дана, журналды ... ... жеке ... ... ... ... үйымдастырушы және
редакторы демократ-жазушы Мүхаметжан Сералин (1872-1929) болды.
XX ғасырдың басындағы коркем әдебиет тілінде ... ... ... ... ... ... ... түлғалардың көпшілігі
"Айқап" журналы тілінен де байқалады. Мысалы, -а-шақ, -а-шек арқылы келетін
етістік түлғасы көркем әдебйет тілінен гёрі ... ... іс ... ... ... ... ... бірнеше мысал келтірейік:
Газитте русша сөвлерде ара-тура жазылып тұрашақ екен. Бізде жер 5-6 жылга
бар-май тарылып ... ... ... бір ... ... ... ресімлі журнал болашақ. Ғабидолла афендінің істері осы майдың 28-де
қаралашақ екен. Барша шлендерді жилыс қаралашақ ... ... ... ... ... ... ... түлғасы кдзіргі қазақ тіліндегі,
-а-тын тұлғасы (бар-атын, ... т.б.) ... ... ... қоймайдьі, сонымен қатар —мақ-шы түлғасы бармақшы, (айтпакдгьі)
мақсатты келер шақ етістік ... да ... ...

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ іс қағаздар тілінің тарихы6 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
Xx ғасыр басындағы қазақ әдебиеті3 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар13 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
М. Сералиннің шығармашылығы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь