Тұлпар мен ту

Тудың шығу тегі, пайда болуы жылқы құйрығымен байланысты. Оған дәлел қазақтар жылқының күйін сынағанда «ту құйрығы қандай екен?» дейді. Мысалы, орта ғасырдағы Доспамбет жырау:
Ту құйрығы бір тұтам,
Тұлпар міндім өкінбен [7] деп жырлаған.
Дерек берушілердің айтуынша ертеде батырлар өздерінің астындағы сәйгүліктерінің құйрығынан кесіп алып, туы мен найзасының шашағына таққан. Бұл дерек фольклорда анық көрінеді:
Аттылы жасақ толған жер,
Ат құйрығын ту етіп
Атойлап ұран салған жер [48. 414-б]
Демек, көшпенділердің алғашқы тулары өздерінің мініп жүрген аттарының құйрықтары. Кейін уақыт өте келе жылқының құйрығы тудың шашағына тағылып, оны қыл шашақты ту, қыл жалау деп атаған.
Түркі халықтарының барлығына ортақ, түркі қағанаты заманынан қалған тамаша мұра – тас бетіне қашалып жасалған тұлпар мен Ту бейнесі. Желбірете ту ұстаған, салт атқа мінген жауынгер бейнесі сонау Байкал көлі маңынан бастап, Шығыс Еуропаға дейін, яғни түркілердің аттары су ішіп, түркі қылышы жарқылдаған жердің бәрінде кездеседі. Монғолиядан бастап Болгарияға дейін асыл текті арғымақтар мініп, қолдарына желбіретіп ту ұстаған ерлердің суреттері кең тараған Шишкино жартасындағы Курыкан суреттеріне тән тұлпар мен ту. Туы төрт бұрыш (тіпті шаршы десе де болады) пошымында бейнеленіп, ұзын тік ағаштың ұшына бекітілген. Бүйірінен үш көлденең сызық өтеді, бұл тудың үш қыл құйрығы бар, өзі төрт бұрышты қалың матадан жасалған, иленген мал терісінен де жасалуы мүмкін. Себебі көне түркілерде мал терісінен жасалған тулар да кездеседі. Шишкинодағы бұл сурет қазір Якутияның елтаңбасы болып табылады. Курыкандар – якуттардың арғы тегі. Көрнекті археолог Алан Медоев Алматы маңындағы Таңбалы тас сайынан табылған салт атты түркі жауынгерінің бейнесіне «бұл сурет көне түркілердің даңқын әлемге паш еткен сол заманғы саяси плакат» деп баға берген-ді. Бұл Еуразия белдеуіне салынған бейнелердің көне түркілердікі екеніне күмән туғызбайтын айғағы. Көне түркі жазба деректерінде ту – ру, рулық одақтардың, ұлыстардың, әскери жасақтардың, қолбасшылардың белгісі ретінде кездеседі. Әлі күнге дейін түркі халықтарының лексиконында ту, тұғ, байрақ деген сөздер сақталған.
        
        ТҰЛПАР МЕН ТУ
Тудың шығу тегі, пайда болуы жылқы құйрығымен ... Оған ... ... ... сынағанда «ту құйрығы қандай екен?» дейді. Мысалы,
орта ғасырдағы Доспамбет жырау:
Ту құйрығы бір ... ... ... [7] деп ... ... ... ... батырлар өздерінің астындағы
сәйгүліктерінің құйрығынан кесіп алып, туы мен ... ... ... ... ... анық ... ... толған жер,
Ат құйрығын ту етіп
Атойлап ұран салған жер [48. 414-б]
Демек, көшпенділердің алғашқы тулары өздерінің мініп жүрген аттарының
құйрықтары. ... ... өте келе ... ... ... ... тағылып,
оны қыл шашақты ту, қыл жалау деп атаған.
Түркі халықтарының барлығына ортақ, түркі қағанаты ... ... мұра – тас ... ... ... ... мен Ту бейнесі. Желбірете
ту ұстаған, салт атқа мінген жауынгер ... ... ... көлі ... ... Еуропаға дейін, яғни түркілердің аттары су ішіп, түркі қылышы
жарқылдаған жердің бәрінде кездеседі. Монғолиядан бастап ... ... ... ... ... ... ... ту ұстаған ерлердің
суреттері кең тараған Шишкино жартасындағы Курыкан суреттеріне тән тұлпар
мен ту. Туы төрт ... ... ... десе де ... пошымында бейнеленіп,
ұзын тік ағаштың ұшына бекітілген. Бүйірінен үш көлденең сызық өтеді, бұл
тудың үш қыл ... бар, өзі төрт ... ... ... ... иленген
мал терісінен де жасалуы мүмкін. ... көне ... мал ... ... да ... ... бұл сурет қазір Якутияның
елтаңбасы болып табылады. ...... арғы ... ... Алан Медоев Алматы маңындағы Таңбалы тас сайынан табылған салт
атты ... ... ... «бұл ... көне ... ... ... еткен сол заманғы саяси плакат» деп баға берген-ді. Бұл ... ... ... көне ... екеніне күмән туғызбайтын
айғағы. Көне түркі жазба ... ту – ру, ... ... ... ... ... ... ретінде кездеседі.
Әлі күнге дейін түркі халықтарының лексиконында ту, тұғ, ... ... ... ... ... ... ... кескіндеген.
Алтайлықтардың тілінде «ту», «аруах», ... бір ... ... ... ескерткіштері, көшпелілер петроглифтері, балбал тастардағы
суреттерден ту ұстаған батырлардың ... ... ... ... ... ... ... тулар бейнелерімен салыстырып қарасақ, олардың
формалары, ... ... ... ... шығыс халықтарына ортақ екенін
көруге болады. Көшпелілер өнерінде бейнеленетін түркілердің, қыпшақтардың
туларын соған қарап ... ... ... үш ... не төрт бұрышты матадан жасалып, басқа түсті ... ... ... тудың төрт бұрышты желегіне қосымша құйрық
тағылады. Өнер ескерткіштерінен көшпелілерде бір, екі, үш ... ... ... Үш бұрышты тулар құйрықсыз болып келеді. Көшпелілер
туларының ... ... ... өнерінде түгелдей кездеседі. Тулардың
желектеріне киелі символдар салынған. Қытай жазбаларында көне түркілердің
туында қасқыр ... ... ... ... Петроглифтерден күн бейнесі
салынған туды ұстап тұрған жауынгерді көруге болады. Көне көшпелілердің
қасқырды да, күнді де кие ... ... ... ... да байрақтікі
сияқты ұшты найза, ұшты найза түрінде, ұзынша ... ... ... ... енуімен бірге түркі халықтары тудың басына ... ... ... ... ... ... қарай оған қосымша байрақ та
(аттың қылы, шашақ, матадан ... бау) ... ... Кейде бұл
белгілер қосарланып келеді. Белгінің қосарлануы дәреженің жоғарылылығын
білдіреді. Байраққа, туға ... ... ... ... деп ... ... осы түрі ... асаба, сұр желек найзасында жалпылдап.
Ақ асаба туменен, айғайлаған шуменен,
Көк асаба туменен.
Жердің жүзі ... ... ... бөлінбей.
Дауылпазы қағылып, Туға Байрақ тағылып [1].
Сонымен қатар Қожа Ахмет Яссауи кесенесіндегі тайқазан құлақтарына
ілінген туларда ... қос ...... пен бау ... он байрақ
сақтаулы тұратын. Мұның бәрі көшпелілерде байрақтың көптеген түрлері
болғанын көрсетеді.
Шығыс ... скиф ... ... сол ... ... өмір
сүрген Орталық Азиядан бастап Ордос пен Солтүстік Қытайға дейін жайлаған
дала ... ... ... қола мен ... ... ... ұшырасады [2].
Орхон түріктерінің тулары, қытай деректері бойынша ... ... ... келген. Қытай деректері бойынша түркілердің билеуші руы
Ашинаны қасқыр ... ... «Ол ... ... ... болған, өзінің
сарайының қақпасының аузына шыққан тегін білдіру үшін бөрібасты ту ... Көне ... ... ... сасанидтік Иранның айдаһар басты,
римдіктердің бүркіт суреті бейнеленген туларын еске ... ... ... ... байрағым,
Бөрілі байрақ көтерсе
Қозып кетер қайдағым... –деп аталатын белгілі өлең жолдары – көне түркі
заманынан ... ескі ... еске ... [3]. Әлі ... дейін көнекөз
қариялар: «Көкбөрінің тұқымымыз» деп қасқырдың терісін ... ... ... ... іліп ... ... ... «соғыста жақ пен садақ және ту қолданылады» - деп
қытай деректерінен көрсек [4], тағазғаздардың туының түсі ... деп ... ... Абу-Дулеф [5].
Ықылым заманнан көне түркілер туды ерекше қасиет тұтқан, туға
түріктердің өздері ... ... ... ... ... ... өз туларына бас игізген. Ұйғыр ханы Гэлэ Моянчжо «өзінің ... үшін ... ... ... ... елшісі Дзынды бөрібасты туға
тағзым етуге алып жүреді» ... ... ... ... ... ... осы Бөрі басы
бейнеленген туға тізе бүгіп құрмет көрсеткеннен кейін ғана қабылдайтын
болған..» ... ... ту ... ... оның ... ... Жәнібек батырдың
туы туралы аңыз-әпсаналардан анық көрінеді. Жоңғар басқыншыларына ... ... ... ... бірі керей Жәнібек Ер Бердәулетұлы 1714
жылы Ордың Қарағашында (қазіргі Ресейдің Орск ... ... 1793 ... (Шар) ... қайтыс болған. Бейіті Семей облысының Георгиевка
селосының жанында ... ... ... биік ... ... туы – осы ... ... жеткен қазақ батырларының туларының
бірі ғана. Абақ-Керей ішіндегі Қарақас, ... ... ... ұрпақтарының
бірінен-біріне қалып отырған. 1940 жылы Шыңжандағы Өр-Алтай қазақтары
гоминдандық Қытайға қарсы көтеріліске ... ... туын ... көз ... ... туын жазып, желбірете көтергенде,
халықтың қуанышында шек болмай, ерекше бір рух пайда болғанын «Қара Ертіс»
романының авторлары әдемі баяндайды ... ... ... бұл ... ... ... ... даңқы шыққан.
Сондықтан Абақ-Керей жауға шапса,
Жәнібек, Жәнібек деп ұрандатқан.
Жәнібек батырдың туы жайында, оны көзі ... ... ... ... ... майдангерлердің естелік-
әңгімелерінен және жазба деректерден құрастыруым бойынша:
«...1930 жылдары ту жеке арнаулы үйде ... Ту ... үйде ... рет құрбандық шалынады екен. Батырдың туы 2 метрге жуық сарғыш мата,
қай ... ... ... ... ... ... сандықтың ішінде
сақталған. Бұл сандықтың алдына ешкім отырмайды екен, үйдің жанында ... ... үйді ... ... ... ... болатын кезде
сандықтың ішіндегі ту қозғалып дүрілдейді, сол уақытта ғана алып ... ... туын алып ... көтерген кезде, екі көкбөрісі жол
бастайды. Жәнібектің екі қос ... жай ... екі ... ... ... ... бозбала Жәнібек жылқы күзетуге шығады, ... ... ... ... ... ... келсе Жәнібек ұйықтап жатыр, екі бөрі екі
езуін жалап отыр екен. Әкесі шошып ... ... бар екен деп ... ... ... ... нағашыларына жібер, сонда барып тәрбие
алсын дейді [9]. Жәнібектің қос ... ... ... ... ... Гери және Фреки деп аталатын екі қасқыр қорғап жүретіні
туралы индоеуропалық ... ... ... ... [10]. Бұл жерде
бөрі соғыстың символын, ... ... мен ... ... ... рет ел ... ілігіп батырлардың көшіне түскен шағы
– Қаракерей Қабанбай бастаған ... ... бір ... ... ... ... кезі екен. Биік қамалдың алдындағы ордан Қабанбайдың
аты секіріп кеткен кезде ... ... ... Мұны ... Жәнібек
дулығаны жерден іліп алып, Қабекеңнің басына ... ... ... ... Ұрыс ... соң ... «Бағанағы менің дулығамды кигізген кім,
басымды сындырып жібере жаздады» деп ... Енді бір ... ... қалмақ әскері қазақтарды ығыстырып, Абылай хан ... ... ... ... Сол ... ... ... оқ тиіп шапқыншылар жақындап
қалады. 18 жасар Жәнібек атынан ... ... ... ... ... ... Қарағым өзің қайтесің дегенде Абылай сіз қолға түссеңіз
ел басшысыз қалар, мен ... ... ... бір ... ұл туар ... ... аяқталған ұрыстан кейін Абылай өзін ... ... ... шықпаған жай шаруа Бердәулеттің баласы Жәнібек екенін
біліп өзіне шақырып алады. «Бала ат бергеніңнен сөз бергенің ... ... ... – деп Абылай екі рет сұрағанда үндемей, үшінші сұрағанда
Жәнібек: «Біз ... ... ел ... Ер ... ... ... ... Алтайдың төрінде қазаққа қорған боламын деп, хан Шыңғыстың жолын кескен,
сауытын жыртқан ел едік. Амал айласы асқан Шыңғыс қапыда ... ... ... ... ... тоздырған, шаңырағымызды шағып, ошағымызды
қиратып, күл төккен топырағымыздан қуған. Сол тозғаннан қазірге дейін еңсе
көтере ... ... Енді ... ... ел ... ... ... орын алсақ дейміз,» – деген екен.
– Сендей ер ... елде оң ... орын ... ханда әділдік бола
ма? Тағы бір тілегіңді айт, – ... Абақ ... елім деп оң ... орын ... рас ... жинап, сардарымды сайласам деймін. Найзамды өткір қайрап, жау
алдында ойнақтасам деймін.
Анамыз Абақтың желкілдеген желегін ту қып ... ел ... ... ... ... ... ... шыққан шыңыма қадайтын туымды
белгілеп беріңіз, – дейді. Қалың қолдың ... ... оған ... екі кере ... ақ жібек туды ұсынады.
Сол Абылай берген ақ ту Жәнібектің ақ туы – деп аталып, 200 ... ... ... ... ... ... ... 1856 жылы қытайлар
қолға түсіріп, құртты. Жәнібектің туы кеткен соң, қазақтың қытайға ... ... ... қазақ мүлде жуасыды.
Хандардың, әскербасылардың жеке дәреже белгілері – байрақтарды,
салтанатты рәсімдерде, жорықта, ... ... ... адамдар ұстап
жүрген. Еуропа авторлары түрік хандарының, ... ... ... ... ... ... құйрығын алып жүретінін жазады. Байрақты алып ... ... ... тубегі деп аталатын. Шығыс елдерінде, соның ішінде
көшпелілерде әскери салт бойынша батырларға түрлі ... ... ... ... ... ту ... ... айтуынша ту әскердің киесі саналғандықтан, туды
ұстауға ең батыр адамдар ... олар ... бас ... ... адам ... ... Жекпе-жекке шығарда ту ұстаушыдан ... бата ... ... ұшын ... ... ... ... туды сүю мүлде
болмаған. (L XVII)
Батыр болатын баланы қазақ жас ... ... ... ... ... ... ... түсінде көрген.
Ту ұстап құлан жалды тұлпар міндім
Түсімде қалың жауды таптап жүрдім [43]
Қабанбай батыр туралы тарихи жырларда алдымен ол бас ... емес ... ... көрінеді:
Найманның ту басшысы,
Байжігіт ер Қабанбай [11].
Тарихи әңгімелерде Барақтың адуынды, азулы батыр, ... ... ... ... мына өлең ... ... ... тулы батыр Барақ;
Айтулы ер, ұран болған жұртқа барып,
Жауыма қанды көбік жұтқызам деп,
Қол жиды үш ... үш мың ... ... ... ұшар басына алтын ай орнатып сабын алтындағаны
жайлы мәліметтер кездеседі.(С XXIX)
Тулар ұрыс кезінде әскердің, әскери бөлімшелердің ... ... Қай ... қай ... ... ... тігілуіне орай соғыс
қимылдары есептелінді.
Ұстасып өз туымды өр жағынан
Қожакең туы ... жел ... мың ... ... ортаға алып
Ер Жәнібек туы ұсталсын бер жағынан.
Қазақтың тарихи туларының ішіндегі біздің ... ... ... ... туы, ... дейін Моңғолияның Баянөлгий аймағында
туыстарында сақтаулы.
Семірмес нақ ... жез ... ... дұға ақ ... те, ... ... төккен,
Батырым Қожаберген ақ туына –
Ойнатып арғымағын ақ ту ұстап
Атамыз Қожаберген жауды қуған.
Қойға кірген көкжалдай жалғыз барып
«Қожаберген менмін!» деп ұран ... ... тау ғып ... ...... ... ... Батырдың туы өз ұрпақтары болмаса өзге рудың адамының қолына
тоқтамайтыны ... ... Ерте ... ... ... туын бір
жаугершілікке күллі елдің ұйғарымымен көтеріп ... ... ... ... өзге ... ... жігіті туға ие бола алмапты. Ерекше ... үн ... ... тудың екпінінен ту ұстаған батырдың аты
сенделіп, аяғын дұрыс баса алмаған екен. Сол ... ... ... ... ... адам тудың дауысын естиді де, астына мінген сұр ... ... туды ... ... ... ғана, ту дүрілдегенін қойып, сабасына
түседі: ... ту ... ... ... ... ... ту ұстаушы боп
аттанған екен. (Гендін аты ... ... ... ... Осы ... бір ... ат сүйретіп өлтірген деседі. Батырдың туын
шығарғанда, ұрпақтарынан адам шығыны болады деген ... сол ... ... [54, 20 ... ... ... ... Ту туралы әңгімелердің көп болуы,
олардың жауынгерлік рухының сақталып қалуынан. Абай ... ... ... ... ... ... ... орыстың отарына айналса, Қытай
қазақтары күні кешеге дейін 1951 ж. ғана құрықталды.
Ауызша әңгімелерде Төртқара ... ту ... ... ... ... Қожалақ батыр екені айтылады. (L. L. X)
Соғысқа алғаш кірген жас Абылай да ту көтеріп көзге түседі.
Найзаға ... ту ... ... оны ... атын Абылай деп ұран қылып,
Қалмақтың алдын қырқып ұрысқа ... ... ... ... ... туы, әрбір бөлімшенің (рудың) өз
белгісі болған. Ту бейбітшілік ... ... ... ... ... ... ... уақытында алып шыққан. Жауынгерлер өз ... ... ... ... ... ... туды сақтау үшін беделді
сұлтандар мен ... ... ... Ол жорықта қолбасшыдан кейін
екінші адам саналған. Тудың жоғалуы масқарашылық, опат деп ... ... А. ... ... – жауынгерлік рухты белгілейтін қасиетті рәміз. Тіліміздегі ту қылып
ұстау, ту қылып көтеру сияқты сөз ... бір ... ... ... ... күш ... ... осы тудың жауынгерлерге
рух беретін киелі ... ... ... күш ... қорғау үшін оған
киелі белгілер салынған. Мысалы, мұсылмандарда ай, ... ... ... ... ... ... құс, т. б. ... әлемімен, құдаймен байланысты бұл символдар әскердің ... ... ... деп ... ... үстінде желбіреп тұрса, әскерді жеңіске жеткізеді деген
түсініктен, оны қорғап, ... ... ... ... ... ... ... Самарқандты қоршап тұрып туы жығылып өзінен-өзі ... ... туы өзі ... ... ... Темірдің мергені атып
түсіріпті ... деген сөз бар. [42] Тоқтамыс пен Ақсақ ... ... ... ғой, ... ... ... ... қай жылы өткені белгісіз,
бірақ кішкене аңыздың айтпағы тудың қаншалықты маңызды ... ... ауыз ... ... ... да туды құлатпай ұстап тұрған
батырлар туралы аңыздар бар. Мысалы, қалмақтармен бір соғыста Абылайдың ала
туын ... ... ... ... ... қалмақ оғы тисе де туды
құлатпай ұстап тұрады:
Олжабай Орта ... ту ... ... ... ... ... оқ тисе ... ұстаған жерінен жылыспаған [13).
Жырда А.Левшин жазғандай Олжабай тек рудың ғана ... ... бір ... ... ... ... екіншіден, қолына оқ тисе де ерлік көрсеткені
мадақталады. Әскерлер Олжабайды «Ала ту» деп ... ... ... ... жау оғы ... ... «Қу ... деп те атаған [49].
Ту ұстаған батырды өлтіріп, туды ... екі ... да ... ... ... батырдың туын ұстаған Мұрын Қазымбет
батыр ... ... ... ... “Ту ... тулап өлген
Қазымбет” деп ерекше сүйіспеншілікпен, асқақтата ... ... ... тұс-тұсынан қылыш шабылып, найза сұғылып жатса да батыр
ақырғы қайратын жұмсап, қасарып баққан туының ... ... ... ... ... қолындағы бар қаруы жерде ... ... ... ... ... ат ... тік ... қалпында жан тапсырған екен.
Халық өлеңінде:
Бойында үш Шәулінің өлген екен,
Қазақтың туын жықпай ер Қазымбет.
Қапысыз ажал келсе кім ... ... де ... жебе ... ... ... ... сабын жібермеген [14].
Киелі рәміз болғандықтан, әскердің үлкен бөліктерінің өз туы ... ... ... саны ... ... ал он мың әскер ту деп ... ... ... ... ... ... моңғол, манчжур
империяларында, Қоқан, Бұхара хандықтарында болған. Әр ... ... ... түменбасы) бас қолбасшылыққа сайланған батырлар бұл
әскери лауазыммен бірге ... туды ... ... ... ... дәрежемен бірге ту, байрақ, дауылпаз тапсырылатыны
айтылады.
Ер Қосай өзі қырып салған жау әскерін, майдан даласында қалған ... ... ... ... ... топ бастап,
Туын бұзып құлатты
Тастан соққан қаланы (51, 103 б
Атақты қолбасшының, мемлекет қайраткерінің ту иесі қайтыс болған күнде
де ... ... ... ... ... дәстүрі – түркі-
моңғол көшпенділеріндегі ата ... ... ... Шыңғыс ханның туы
/хара сүлде/ ұлы хан ... ... оның ... ... ғұрыптық культін
қалыптастырған. Сүлде ұлы ханның тегін, тайпасын, тұтас ... ... ... ... сүлдесі бүкіл монғолдарды біріктіруші ретінде
айтылады. Сүлде ... ... ... ... бірі ... және ... ... сақтаушы, қорғаушы мағынасын білдіреді. Сүлде –
ту мен рух – соғыс синонимі ... ... – ту бар ... ... мен ... өмір сүреді. Егер оған жамандық болатын болса әскері мен халқы да
жаманшылыққа ... ... ... ... патшаны өзінің
қарамағындағыларды қорғап тұратын ерекше көзге көрінбейтін құдыреттің ... ... ... ... ... деп ... Моңғол сүлдесінің үлгісі
болып табылатын патшаның туы – әуел баста Шыңғыс әулеті ... ... ... өзінің сүлде деп аталатын тоғыз қыл шашақтан құралған
туы». Қазақта әбден жүдеген-жадаған адамды, құр ... ... ... ... деп ... ... ... тарихи жырларды зерделейтін болсақ жоңғар
шапқыншылығына қарсы ту ... ту ... ... ... ... ... туы ... реликвияға айналады, тіпті оған Қабанбай туына
қазақпен тағдырлас басқа халықтардың табынып сыйынғанын тарихи ... 1864 жылы ... ... ... ... ... Бұл ... мен Тарбағатай аймағын да қамтиды. Кезекті бір ... мен ... ... қолы ... қаласындағы қытай қамалын
қоршап ала алмай, ... ... ... ... қолын басқарған Бор батыр
қазақ әскерінің қолбасшысы Әділбек* батырға: Маған Қабанбайдың туын бер,
сауытын бер, ... ат бер. ... ұран сап ... ту ... онда
өздерің біліңдер, жығылмаса артымнан шабыңдар дейді.
* Әділбек – Қабанбайдың үшінші ұрпағы
Сол жолы көтерісшілер Шәуешекті ... Бұл ... ... ... болмысынан асып, халықаралық дәрежеге ие болып, бүкіл мұсылман
қауымының азаттық туына ... ... ... ... бұл ... жайындағы бірден-бір қағаз бетіне түскен факті деп айтуға болады
[16]. Шыңжаң қазақтарында Әділбек – Бор ... жыр бар [17]. ... ... ... ... мифологиясында соғыс боларда сандықтың ішіндегі ту ... ... ... ... тоқ, күз жоқ нақ тал түс ... туы ... дүрілдеді [43].
Ту жаудың жақындап, ұрастың боларын да білдіреді.
Тарихи деректерде ту шабуылға шығатын әскерге ... ... ... пен ... ... ту ... жасырын өтіп, жауды көк желкеден
соғады. Ақбантай мен Баймұрат жауға екі бүйірінен тиеді. Жанбай, ... ... ... ... ... ... ... маңдайынан шеп
құрады. Қабанбай осы сарбаздар ортасында болады. Қабанбай ақ туын ... ... ... бүкіл жасақтар жаудың бекінісіне төрт жағынан бір
мезгілде шабуыл жасауы керек...» [50. 73-б].
Омбы мұрағатында ... бір ... ... 1844 ... ... ... ауылын шапқандағы әдіс-айлаларының туға
тікелей ... бар. ... ... ... бетпе-бет шабуылмен ала
алмайтынын білген есауыл Рыбин Кенесарының туындай ту желбіретіп, ... ... ... ... ... ... ауылға
беттеді. Кенесары жорықтан келе жатыр деп ... ауыл ... мен ... ... 500-дей адам отрядқа жақындап келгенде
қардай бораған картеч оғымен қарсы алынады. Алданғанын білген ауыл ... ұрыс ... ... ... ... ... ... қырып-жойып, көптеген өліктерді қалдырып, Күнімжанмен қоса 23 әйелді
тұтқынға алады [18]. Мұнда Кенесарының ... түсі ... ... ... ... ғана ... көз ... жерге келгенде қарсыластары
бірін-бірі туларының түсіне ... ... ... ... Кенесарының туын
ұстаған Толысбай (Толыбай) батыр жайында ту ұстаған Толысбай Алмас, Қылыш
Қонысбай ... ... [47. ... батырдың туы соңғы кезде ғана зерттеле бастады.
Н. Ахметбековтың «Амангелді» ... ... ... ... ... жолдар бар:
Уә батыр, құтты болсын талабыңыз,
Қарыштап алға бассын қадамыңыз.
Жолыңа бір басымды құрбан етіп,
Атаңның көтеремін шұбар туын.
Зерттеуші М. ... А. ... ... ... келтіре отырып 1916 жылғы Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілістің
туы – шұбар ала ... ... Енді бір ... ... әскерінің туы – Кенесары, Наурызбай көтерілісінде бабаларымыз алып
шыққан Абылайдың ақ туы ... 1960 ж. ... ... комиссия алып
кеткен делінеді. [52, 76-77-бб.] 1987 жылдары ... ... ... ... ... туы біздің музейде «Алты қыл шашағы
болыпты» неліктен дегенде мен «алты ... ... ... ... дегем.
Мүмкін осы ту 1960 жылы комиссия алып кеткен ту шығар.
Тулардың түсі елдің, тайпаның, рудың ерекшелігіне, батырдың ... ... ... т.б. ... ... ... болып келеді.
...Құсбегенің туы – ақ, Барақтың туы – ... ...... Абылай көк ту көтеріп шыққанда Сұлтанбек пен Жолбарыс әулеті бұған
қосылып, бәрі көк тулы болады. ... ... ... ... ... жасыл десе де осы көк туды айтады...
Шұбар тулылар аз ғана, бұлар ұлы жүз ішінде. Бұл нәсілден ... аты ... ... ... Онан хан ... Сейтқұл төреден
десе, біреулер Аула төренің Бақи ... ... ... ... Олай ... қызыл тулы. Оннан ханға туыстығынан ақ тулы, Абылайға жақындығынан
көк тулы болған соң, әрбіріне бірдей болғаннан ... көк, ақ ... ... ... [16]. Бұл ... ... ... қазақ хандарының
үш түрлі ту ұстағанын көреміз.
... Сары ала туы салбырап,
Қабағы ... ... ... Барлыбай Шұбар тулы Жаулыбай
/Шақшақ ұлы Ер Жәнібек/[20].
Ала шұбар ту байлап,
Қорлықтан салды ... туды ... ... жауға шапқанда
Қолына жасыл ту алар [22].
Сарыала туын көтереді достары
Жазасын Жанқожаның көрді бұлар ... ... ... ... ... ... ... тағылатын шашақ, асабалары /лента/ көрсетілген.
Кенсарының қозғалысына қатысқан Бұқарбай батырдың су сиырдың құйрығынан
жасалған шашақты туы мен мөрі күні бүгінге ... ... ... ... бар. [43. 83-б]
Елдің, рудың, тайпаның тулары сол елдің жауынгерлік мінезін ... ... пен Алау ... ала жібек жалау болды
Ту ұстап, тұлпар мініп, топты бастап,
Дұшпанға туғаннан-ақ талау болды.
Көшпенділер рәсімінде ұрыс боларда, шешуші ... ... ... ... ... Туға ... ақбоз ақсарыбас шалып, қанын туға
жаққан. Мысалы, бұл салт Қобыланды батыр жырында анық бейнеленген.
Туырлықтай ту ... ... ... мың атты ... ... ... ... туын байлады.
(Сайын батыр).
Алпыс кісі қосшы алып,
Шашақты қара ту алып
Асабасы жалпылдап,
Алтынды туы қалпылдап ... ... ту, ... ала ту, ақ, қара бас ту, ала ту, ... ... ту, ... ту, сары ала ту, шұбар ту, қара жалау [26]. Қазақ ... ... ... семантикасын ашуға мүмкіндік жоқ. Мұның ... ... ... ... тек ... кейбір түстердің мәнін анықтауға
болады. Мысалы, жасыл ту мен ... ту ... ай ... сөз жоқ
мұсылман дінінің белгілері. Жалпы мұсылманның жасыл туының ... ... ... бір қорытындыға келеді. Сартап құм ... ... ... ... ... ... ... бәдәуилер жұмақтың
төріне шыққандай болып рақаттанған. Жасыл түсті қадір-қасиет түту ... ... ... [27]. ... ... берушілердің айтуы бойынша қазақ
батырларының тулары оның жақсы көретін атының ... ... ту, ала ... ту – шұбар түсті жылқыдан шыққан деуге ... ... ... да ерекше ардақтаған түсі шұбар. Тіпті
әлі күнге дейін зерттеушілер Кенесары мен қырғыздардың арасындағы ... ... ... ... ... жылқылар екеніне көңіл аудара
бермейді. Арқадан шаршап-шалдығып Балқаш бойына көшіп келген ханның ... ... ... және ... ... ... ... жылқыларын айдап әкетеді. Мұны естіген Кенесары қырғыздарды тәртіпке
үйретіп, қатты кек алатынын айтып ант ... ... жылы ... ... ... ... шайқаста Ақсақ Темір басында
айы бар торы жылқының құйрығынан жасалған қыл ... ... ... шығыстанушы Вамбери өзінің «Әмір Темір» атты еңбегінде Темірланның
туында үш дөңгелекті таңба бейнеленген, астына парсы ... ... ... (күш ... ... жазу ... ... Туға ханның
қолбасшының таңбасын салса, бұл елтаңбаның рөлін атқарады.
Қазақта, жалпы түркі халықтарында қызыл тулардың ... ... ... ... ... ... ... тулар – туды қандау,
туға қан жағу рәсімінен де шығуы ... да, оның ... ... да туға ... қымыз бүрікті. Бірден
кернейлер ақырып, барабандар даңғырап, сап түзеп сарбаздар ұран шақырып,
азан-қазан ... ... үш рет ... ... ... ... ... ұран
шақырып, қосты үш рет айналып шықты [53, 121-б].
Бұл факті тудың ат жалын ... ... ... ... ... ... Көшпендінің астындағы жылқысы бүкіл отырықшыларды бағындырып,
аяғына таптаған құрал ... ал ... еті мен ... ... желіктіріп,
жұлқындырып күш берген – қуаткөзі.
«... Салжұқтардың ... ... және ... ... ... тілдес
тайпалардың тулары қызыл түсті болып келеді. Тулар арнаулы ту ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының арасындағы діни
соғыстар туралы сөз болғанда, тағы да ... туды ... ... ... ... ... ... анығында Х ғ., Қараханидтер мұсылмандар
болып, мұсылман болмай қалған буддалық ұйғырлармен соғысады.
Аттың жалын түйдік ... ... ... туды ... ... ұшырдық.
Ұйғырлар мен сарттардың –
Ұрылар мен иттердің.
Жетті огрек Ұрыс қып
Сәл тартынып ... ... ту, ... ...... дәреженің, хандық биліктің,
әскери лауазымның символдық белгісі және жеке адамдардың белгісі. Бұл белгі
патшалар, ... ... ... ... ... ... шайқаста түрлі тактикалық белгілер ... ... ... ... ... әлі ... ... ту ұстаушыны – байрақтар ... ... ... ... жапырам.
Жеке батырлардың, рулардың, тайпалардың туларынан халықтық ту шығады.
Қазақ халқындағы ... ... ... ... ірі ... ... бір орталыққа бағынған, қазақ хандығын - мемлекетін ... ... Дәл осы ... ... ... ... белгісі
ортағасырлық қазақ хандығының астанасы – Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет
Яссауи мавзолейінен көрініс береді. ... ... ... ... бөлмедегі әйгілі адам бойымен пара-пар қазанның құлақтарына
бекітілген туларды алып ... ... ... он, қыл ... ... ... Осы он санының тылсым құпиясын іздеп Шымкент, Ташкент өңірлеріндегі
тұратын қариялардан сұрағанымда, ... ... екі ... ... ... Яссауидің он шәкірті болған, тулар соның белгісі дегенді
айтады, бірақ тарихи деректерде Қожахметтің нақты он ... ... ... жоқ. ... Сүлеймен Бақырғани, Қараман-ата деген ғана
шәкірттердің аты кездеседі. Екіншілер қазақтың ... ... он ...... ... ... Әсіресе Ташкент қаласының тұрғыны Тойбазар Аухауов*:
«Бала күнімде әкем мені ... ... ... ... келіп таныстырғанда,
қазанды қоршай бастары түйісіп тұрған туларды көрсетті, мынау бәлен рудың
туы, мынау түген ... туы деп ... еді. ... ... ... ... мына рулардікі болып келеді: Үйсін, Дулат, Арғын, Найман, Қоңырат,
Керей, Қыпшақ, Әлімұлы, Байұлы, ... ... ... ... ... ... ... өңірінде тұратын тағы да
бірнеше қарттардан естідім. (ХХХІХ. ХХІІІ) Енді ғылыми деректерге келсек
«М. Е. Массон ... деп ... ... қазандықтың ортасына адам бойындай
болып келетін қола қазан ... Он ... ... ал ... ... тәрізді металүшкілдермен он ілгек орнатылған.
Қалың қылқұйрық шашақтары бар, шүберектер ... ... ... ... ай ... бар он биік ... ... айнала қоршай
қазанның он ілгегіне орнатылған». [32] М.Е. Массон бұл еңбегін 1930 жылдары
жазған, яғни он ту ол ... ... ... ... ... ... ... түркеш ұлыстарымен
бірге «он оқ бұдұн халқы /народ десять стрел/ көрінеді.
Түркі қағаны елін он аймаққа бөліп, ... ... жебе ... ... ел он оқ ... ... он оқ» аталды [37].
Кейінгі түркологиялық зерттеулер – «он оқ бұдұнның» – он рулы ел екенін
анықтап отыр. Кейін «он оқ ... «он сан ... ... хан ... ... ноғайға» «он сан ... ... ... ... он ... анық көрініс тапқан. Бұхар жыраудың Абылайға айтқаны:
Жұлдызың туды ... ... ... сан алаш баласын-
Аузыңа құдай қаратқан [33].
Он сан алаш билігі
Хан Абылай төреңде [34].
Бұл өлең жолдарынан Абылайдың бүкіл үш ... хан ... он сан ... ... ... жеткені көрінеді.
Біздің Исатай өлген күн!
Он сан байтақ бүлген күн [35]
Махамбеттің Исатай қаза болғанда «он сан ... ... күн» ... ... бүкіл он тайпа елден құрылған қазақтың басына қайғы-қасырет
орнады дегенді білдіреді.
Тәуке ... ... ... жанымыз
Он сан алаш бірігіп
Ойран болып жауымыз. [39]
*Тойбазар Аухауов бала кезім, 8-9 жасымда дегеніне қарағанда ол кісінің
туған жылы 1890, оқиға 1898-1899 ж. ... ... 1899 ... он тудың
бәріде аман тұрған, қазіргі кезде 1-ақ ту бар. (А.Т.)
Халық қанша ғасыр өтсе де ... үшін тер ... ... ... қиған
қайраткерлерді есіне сақтаған ғой. Тәукенің билік қылған уақытын қазақ «қой
үстіне боз торғай жұмыртқалаған заман» ... ... ... ... Жеті Жарғыны шығарды, елдің тентегі мен телісін тыйды. ... ... көп жері мен ... ... төлеп тұрды. Батыста
орыспен, шығыста қытаймен, парсымен қазақтың терезесін тең ұстады.
Абылайдың ақ туы бертінге 1930 жылдарға ... ... ... ... ... ... сақталыпты. Қызылқұм ауданы, Балтакөл
совхозының тұрғыны Алтаев Адасхан туды ... ... ... көрген.
Ұзындығы 1,5 м сарғыш жібек мата болыпты. Алтаевқа көрсеткен адам тудың он
қыл шашағы ... атап ... ... он сан ... ... туындағы он
қыл шашақ үндеседі. Кешегі Амангелдінің туында алты қыл шашақтың ... ... ... ... ... да дәлелдейді. 6-қыл шашақ алты
алашпен шендессе ... ... ... ... ұрпақтарына мұрагерлікке берілсе, ту
да батырдың әулетінде ... ... ... ... ... сақталып, оларды кие тұтып, ауру – ... ... деп, ... ... Біздің заманымызға келіп жеткен
тулардың саны саусақпен ... ... ... туы. Тобықты
руының атақты батыры Тоқтамыстың туы – Абай ... ... ту ... ... көлденеңі мен ұзындығы бірдей 50х50см., кезінде үш
түрлі ... ... ... өте ... ... ... ... оңып кеткен. Олжабайдың туы мен найзасы Омбы музейінде деп
естіген соң, ... 300-ге жуық ... ... ... ... Абылайханның серігі Жауғаш ... ... ұшар басы ... ... ... ... батырдың туы
Моңғолиядағы туыстарында ... Адай ... ... түсі ақ ... ... көптеген көнекөз қариаларынан сыр тартқанымызда ту
жайында білетіндерінің барлығы да ақ түсті ... ... ... ... ... додалап, деп айтылатын жыр жолдарындағы атақты Қожалақ
батырдың туы – ақ, ортасында Адай руының үш аша таңбасы ... ... ... ... ... туларында да ру таңбалары кескінделді ... ... ... туады. XVII ғасырдың соңында шығыс өңірінде өмір кешкен
Төртуыл Баймұрат батыр ... ... ... ... суреті бейнеленіпті.
Түрік, моңғол халықтарының туында ... ... ... ... ... бұл бар құбылыс. Ежелгі германдар ұрысқа шығарда шауып келе
жатқан ақбозаттың бейнесі бар ту ... ... ... ... ... скифтер өмірінде қандай қатысы бар екенін
былай деп жазады: «Борисфен (Дон.А.Т.) мен Гипанис өзендерінің арасында
Ексампай деп ... ... бар, ... ... мыс ыдыс тұр. ... мынаны баян етемін: скифтердің бұл мыс ... 600 ... ал оның ... алты елі ыдыс жергіліктілердің оқтарының
жебелерінен жасалған, ол ... ... ... Бірде олардың Орнанта есімді
патшасы скифтердің санын анықтағысы келеді де ... ... ... ... алып ... ... – Кім келмесе өлім жазасына кесілетін
болады. Әкелінген оқтың жебелері өте көп ... да ... ... ... ... ... ... бұл ыдыс патшаның әмірімен оқтың
жебелерінен құйылып жасалған, Ексампайда ... еді. ... ... маған осыны айтып берген...[38, с. 81-б].
Бұл мысалдар біз: ... ... ... ... анықтау үшін
пайдаланылғанын, екіншіден, көшпелі қоғамда ... ... ... ... ... тайпалары өмір сүрген Евразияның апайтөс ... ... ... ... ... ... үш ... мыс
қазандардың обалардан көптен табылуы ежелгі тарих атасының жазбаларын
дәлелдей түседі. V-VI ... ... ... ... Еуропаны жаулап алып,
Рим империясының тас-талқанын шығарған ғұндар, еуропалықтар өміріне қазанды
кіргізді. Шыңғысханның, Әмір Темірдің, Қасымханның, ... ... ... ... үшін ... ... созылған
тайқазандар қатар-қатар қойылған. Ондағы асты ... ... ... ... ... Қазанбасылар мен қазаншылардың жұмысы
қазіргі тілмен айтсақ әскерді азық-түлікпен ... ету – ... Әр ... (он мың ... ... ... ... бір қазанбасы
болған. Түрік әскерінің асханасында янычарларға ... ... ... үлкен алып қазан болған. Қазір бұл қазан Стамбулда Топқапы
сарайында сақтаулы тұр. ... ... ... ... ... ... ... алу үшін талаптар қойғанда қазанды төңкеріп
тастаған. Қазірге дейін «қазан төңкеру» - ... сөз ... ... және ... ... ... ... білдіреді [40].
Кезінде сәулет өнеріне аса жетік Әмір Темір түрік ... ... ... ... ... ғимараттың кіндігін «қазандық» деп атап, ... өзі ... ... ... ежелден келе жатқан 10 тайпа
елінің туларын қазанның басына түйістірген.
Қожахмет мавзолейіндегі ... ... ... ... отырған он ту
баға жетпес тарихи мұра, сонымен қатар ... ... ел ... ... ... ... ... оның жеті металдың қоспасынан
жасалғанда этнографиялық деректерім бойынша екі жылқының еті сыйатын, ... ... ... арнаулы «асқазан» деп аталған алып қазандар қазақ
жерінің әр аймағындағы байларда болған, олар ... ... ... ... ... қазанды қасиет тұту – халқымыздың ықылым замандардан келе
жатқан ... ... «Бір ... бас, бір ... қол», достар бір-
біріне жақсылық жасағанда «Қойнына ... ... ... ... орнаттым»
деседі, «жарыс қазан», «мырза қазан» атты әдет-ғұрыптар бар.
Қазақта «Қара қазан – ... ... ... ... ... ... ... жұт болса, аштықта қара қазанға келіп сыйынған [44].
Қазақстанның шығысында бір ... 180-200 жыл ... 80 л су, ... еті тұтас сиятын, түбі жайпақ жақсылыққа да жамандыққа да жүре
беретін бір ... бар. ... ... ел қазанды ренжітпеу керек деп,
құлағына ақтық байлап, ішіне ... ет, ... ... ... иесіне
қайтарады. Ішін жумай иесіне қайтарса, сол үйдің тілеуі ақталмайды. Қазанды
тебуге, лақтыруға, лас жерге тастауға ... деп ... ... ... ... лаң ... иесі бай қазанды алып жүре алмай құмырсқанның
илеуіне көміп кетеді. Кейін елге хабар салып қазан ауылдың құты еді ... ... ... ... бері ... ауыл ел болып пайдаланып
келеді [45]. ... ... ... ... ... ... бағымыз»,
«Бақырың оттан түспесін» [46] – деген сөздерге қарағанда қазан мен ... ... ... ... сар ... үшін қылыш сермедік
/Махамбет/
Қазақ жерінде толып жатқан топонимдер: Омбы облысындағы – ... ... - ... ...... ... – Байқазан, т.с.с. Қазан культіне байланысты қойылған. Демек,
қазанды ... ... он ту, он ру – ... – елдің береке – бірлігін
аңғартады.
Демек, ежелгі түркі халықтарының ту ... туды ... ... – ерте заманнан келе жатқан бай дәстүр. Бұл түрік халықтарының
ерлік, елдік ... ... ел, ... ... ... ... ... да түркі халықтарының ту ұстау дәстүрін жеке-жеке ұлтқа
/қазақ, қырғыз т.б./ бөліп зерттемей, тұтастай кешенді зерттеу қажет. ... ... ... ... өміріндегі ... ... ... ... оларға осы заманғы мемлекеттік
мәртебе беру мыңдаған жылдыққа созылған жол.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тұлпар» сервисі10 бет
Тұлпарлар театры17 бет
Эпостағы тұлпар образы43 бет
Қазақ аңыз-әңгімелерінде тұлпар бейнесінің сомдалуы55 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Алтын адам10 бет
Асқар Егеубай – публицист, аудармашы32 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани туралы24 бет
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь