ХІҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармашылығы

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2 . 4

ІІ. Негізгі бөлім
ХІҮ.ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармашылығының түсіндірме сөздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5 . 27

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28 . 29


Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30 . 31
ХІҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармашылығының әдебиет тарихынан алатын орны ерекше. Өйткені осы кезде белгілі болған жеке жыраулар мен қазақ ақындарының көркем туындылары арқылы халық әдебиетінің жетістіктерін жете аңғарамыз. Әлеуметтік өмірге араласқан жыраулық әдебиеттің асыл мұрасы бізге толық жетпесе де,астарлы, мәнерлі, терең ойлы туындылары оны қазақ әдебиетінің іргетасы деп қарауымызға мүмкіндік берді. Ал осы шығармалардың авторлары қазақ әдебиетінің көне өкілдері ретінде танылды.
Аталмыш ғасырларда өмір сүрген жыраулардың сөзі сақталғандары санаулы-ақ. Олар: ХІҮ ғасырда жасаған Сыпыра, ХҮ ғасырда жасаған Асан қайғы мен Қазтуған, ХҮІ ғасырда өмір сүрген Шалкиіз, Доспамбет, ХҮІІ ғасырда жасаған Жиембет пен Марғасқа жыраулар. Бұлардың шығармалары белгілі бір кезең поэзиясына тән әдебиетті танытып тұрады.
Тақырыптың өзектілігі. Жыраулар шығармашылығы қазіргі таңда филология факультетінде жеке пән ретінде қалыптасып, 9-сыныптың оқу бағдарламасына енгізіліп, дәстүрлі өнер саласындағыларға арнайы оқытылып жүргенмен, олардың мазмұнын толық ұғынып, терең түсіну қиынға соғып отыр. Өйткені олардың шығармаларында ертеде кеңінен қолданылып, уақыт өте келе ұмыт қалған және қолданыстан шыққан көнерген сөздер немесе бастапқы мағынасынан айрылып, басқа мағынада қолданылып жүрген, фонетикалық, лексикалық өзгерістерге ұшырап,сөздердің диалектілік ерекшеліктері ретінде жұмсалып жүрген сөздер өте көп. Мәселен, арабы, балаңқы, шапшақ, кәуір, көбе, күпшек, нараду, қом, мүрит т.б. сөздердің қазіргі кезде қолданылмайтыны белгілі, соған байланысты оларды көпшілігі түсіне бермейді. Осының салдарынан жырау толғауларына деген қызығушылық төмендеп, оларды оқушылар да, насихаттап, елге жеткізуші дәстүрлі өнер адамдары да азайып барады. Мәнін, түпкі мағынасын түсінбегендіктен, тек жаттап алып, айту кезінде қателік жіберетіндер де аз емес. Ал қос, қары, жекен, ерен, ала, шәр, аға, кілең т.с.с. сөздердің мағынасы тарылған, тек бір ғана мәнде жұмсалады және көпшілігі белгілі бір аймақтың ғана сөйленісіне тән болып келеді, яғни диалект ретінде кездеседі.
1.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы,1974 – І том.
2.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2-том. Б-Г. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1976. -695 бет.
3. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 3-том. Ғ-Ж. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1978, -735 б.
4. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 4-том. Ж-К. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1979, -672 б.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 5-том. К-Қ. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1980, -640 б.
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-том. Қ. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1982, -624 б.
7. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 7-том. Қ-П. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1983, -672 б.
8. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 8-том. П-Т. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1985, -591 б.
9. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 9-том. Т-Ү. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1986, -560 б.
10. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 10-том. Ү-Я. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1986, -512 б.
11. Бұралқыұлы М. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы: Мектеп, 2007. - 680 б.
12.Диалектологиялық сөздік. –Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. -800 бет.
13.Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді... – Алматы: Мектеп, 1980.- 125 б.
14. Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық. / Құрастыр. М.Мағауин, М.Байділдаев. –Алматы: «Жазушы», 1989. –Т.1. -384 бет.
15.Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: Санат, 1997. -928 бет.
16.Мағауин М. Қобыз сарыны.XV-XVIII ғасырларда жасаған қазақ ақын,жыраулары.Монография. –Алматы: Атамұра,2006 .- 264б

- 30 -
17.Сыздықова Р.Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Ана тілі баспасы, 1993. – 320 б.
18.Нурдәулетова Б. Көне күннің жыр күмбезі. ‒ Алматы: Жазушы,2007. – 496 б.
19.Мағауин М. Алдаспан.Көне қазақ поэзиясының антологиясы. XV- XVIII ғасырлар. – Алматы: Атамұра, 2006. – 312б
20.Ақылдың көзі.-Алматы, «Жазушы», 1990. – 153 б.
        
        Жоспар
І.
Кіріспе.....................................................................
.............................2 - 4
ІІ. Негізгі бөлім
ХІҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармашылығының түсіндірме
сөздігі.....................................................................
.........................................5 - 27
ІІІ.
Қорытынды...................................................................
.................. 28 - ... ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Өйткені осы кезде белгілі ... жеке ... ... ақындарының көркем туындылары арқылы халық әдебиетінің жетістіктерін
жете аңғарамыз. Әлеуметтік өмірге араласқан жыраулық әдебиеттің асыл ... ... ... ... ... терең ойлы туындылары оны қазақ
әдебиетінің іргетасы деп ... ... ... Ал осы ... ... ... көне өкілдері ретінде танылды.
Аталмыш ғасырларда өмір сүрген жыраулардың сөзі ... ... ХІҮ ... ... ... ХҮ ... ... Асан қайғы
мен Қазтуған, ХҮІ ғасырда өмір сүрген Шалкиіз, Доспамбет, ХҮІІ ... ... пен ... жыраулар. Бұлардың шығармалары белгілі бір
кезең поэзиясына тән әдебиетті танытып тұрады.
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... ... жеке пән ретінде қалыптасып, 9-сыныптың оқу
бағдарламасына енгізіліп, дәстүрлі өнер ... ... ... олардың мазмұнын толық ұғынып, терең түсіну қиынға соғып отыр.
Өйткені олардың шығармаларында ертеде кеңінен қолданылып, ... өте ... ... және ... ... ... сөздер немесе бастапқы
мағынасынан айрылып, басқа мағынада қолданылып ... ... ... ұшырап,сөздердің диалектілік ерекшеліктері ретінде
жұмсалып жүрген сөздер өте көп. Мәселен, арабы, ... ... ... ... ... қом, ... т.б. ... қазіргі кезде
қолданылмайтыны белгілі, соған байланысты оларды көпшілігі түсіне бермейді.
Осының салдарынан жырау ... ... ... ... ... да, ... елге ... дәстүрлі өнер адамдары да азайып
барады. Мәнін, түпкі мағынасын түсінбегендіктен, тек ... ... ... ... ... де аз ... Ал қос, ... жекен, ерен, ала,
шәр, аға, кілең т.с.с. сөздердің мағынасы ... тек бір ғана ... және ... белгілі бір аймақтың ғана сөйленісіне тән болып
келеді, яғни диалект ретінде кездеседі. ... ... ... ... 2 ... көбі ... ... мағынасына сәйкес келе бермейді.
Әрине, бұл қазақ тілінде түсіндірме сөздік жоқ ... ой ... ... ... бар, ... онда ... ... байланыстырылып
қарастырылмаған. Сол себепті ондағы сөздер ... ... ... ... ... ... келеді. Мұның өзі жыраулар шығармашылығын оқытуға
кері әсер етуде. Міне, осындай мәселені анықтай отырып, ... ... ... үшін осы ... алынып отыр.
Жұмыстың мақсат-міндеттері:
- жыраулар поэзиясындағы қазіргі кезде қолданыстан қалған ... ... ... ... ... ... ... ала отырып толғаудың
жалпы мазмұнына сәйкестендіру арқылы ... ... ... қазіргі кезде диалектілік ерекшелік ретінде
қолданылтын мағынасымен байланыстылығын көрсете отырып, толғаудағы
мағынасымен ... ... осы ... ... толғаудағы нұсқасын қазіргі қазақ тіліндегі
немесе мақал-мәтелдердегі қолданысына негіздей ... ... ... ... ... ... ... [15], М.Мағауиннің [16], Б.Нұрдаулетованың ... [13], т.б. ... ... болады. Бұл жұмыс қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... Осы ... ... сөздіктен ең басты айырмашылығы мынада: түсіндірме
сөздікте сөздердің ... ... ... бұл ... ... ... мысалдар арқылы сөз мағынасының ... ... ... оларды қазіргі қазақ тіліндегі қолданысымен
байланыстыру арқылы сәйкестігін көрсетіп, сөз мағынасын анықтау ... ... Осы ... ... ... ... ... ретінде
он томдық қазақ тілінің түсіндірме сөздігі [1-10], ... ... [11], ... ... [12] пен М.Мағауин,
М.Байділдаев құрастырған екі томдық «Бес ғасыр жырлайды»[14] т.б. кітаптар
танылады. ... ... ... ... 3 ... келтірілген мысалдардың дені «Бес ғасыр жырлайды» еңбегінен,
ал кейбіреуі Х.Сүйіншәлиевтің туындысында ... ... ... ... ... ... мағынасы толғаудағы мәнімен
сәйкестіріле отырып, толғаудағы жалпы мазмұны анықталды. Диалектологиялық
сөздікке келер ... бұл ... ... ... ... ... қай
жерде қолданылатындығы, қандай мағына беретіндігі туралы ... ... ... ... ... Бұл жұмыстың нәтижелері жыраулық
поэзия жеке пән ретінде ... ... оқу ... ... студенттеріне, жыраулар шығармашылығы оқу бағдарламасына
енгізілген 9-сынып ... ... ... өнер ... ... мен өнер институтының
студенттеріне қатысты болып табылады. Филология факультетінің қазақ тобына
оқытылатын «Хандық дәуір ... мен «ХІХ ... ... ... ... толық мазмұнын түсінуде студенттерге ... ... бірі ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады. Кіріспе
бөлімінде жұмыстың өзектілігі, маңызы, ... ... ... ... т.б. ... ... бөлімінде сөздер алфавит ретімен
беріліп, ХІҮ-ХҮІІІ ... ... ... ... ... мағыналары түсіндірілген, қорытындыда жыраулар поэзиясының маңызы
мен әр жыраудың шығармашылығынан ... ... ... ... ... жалпы саны көрсетілсе, пайдаланылған әдебиеттер
тізімі осы зерттеу жұмысына негіз болған еңбектердің қатарынан құралған.
- 4 -
- А ... Ер ... ... ... ... Ер ... ағадан...
(Айнала бұлақ басы
тең...)[19;61,62]
- ханға жақын феодалдардың титулы [16;45].
- осы ... ... ... ... ер ... ... Түркияда аға титулы әскери адамға, комендантқа,
янычарлардың ... ... ... XV-XVI ... қазақ
қауымында да аға сөзі басшыға, оның ішінде ... ... да ... ... мағынасын бергенге ұқсайды.
Аға сөзінің бір кездердегі «басшы» деген ауыспалы мағынасы ертеректе
қалыптасқан ел ағасы, отағасы ... ... бар ... ... ... ... бұл сөздердің мағынасы жалпыланып, «ересек, сыйлы
адам» ... ... [17; ... Сонымен қатар аға сөзі ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл тіркестерде аға сөзі
тікелей ... ... ... ... аға ... немесе әскери шенін
(аға лейтенант) білдіру үшін жұмсалады. ... аға ... ... ұғымды беретін мағына бар.
Доспамбет жырау қолданысындағы аға сөзі ханға жақын адамдардың
титулы ... ... ... XV-XVIII ғғ. ... ... ... сөзін көп
кездестіреміз. Мысалы, Қазтуғанның «Мадақ жырында»:
Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті
Адырнасы шайы ... оққа ... [14; 28] ... ... ... сөзі ... ... «садақтың кермесі, иіп тартқан
қайыс» [1;70] деп берілген. Ал диалектологиялық сөздікте ... аяқ ... деп ... ... ... адырна – бір нәрсені бекітуге
немесе ұстатуға арналған жіп яки жіптен жасалған құрал.
- 5 -
Азбан. ... ... да ... жортармын
Сары азбанға қосымды артармын [14;59] – деген жолдар бар.
Бұл жердегі азбан сөзі түсіндірме сөздікте «кестірілген, тарттырылған еркек
мал» деп ... [1;80]. ... ... ... кезде диалект ретінде
қолданылып жүргенін байқау да қиын емес. Мәселен, ... ... ... кейбір қазақтар азбандық сөзін «бұқалық» дегеннің орнына
қолданады екен [12;26]. Толғаудағы азбан сөзінің де ... ... ... ... яғни ... ... ... еркек мал» орнына
жұмсалып тұр.
Айыл.
Асау тулап жықпасқа,
Артқы айылдың беркі игі.
Жағаға құшпан қолы тимеске,
Артыңда туысқанның көбі игі [14;42] – ... өлең ... ... айыл ... ... ... ... «ер тоқымды бекіту
үшін атты бауырлай ... ... ... ... [1;113] деп
көрсетілсе, диалектілік мағынасы мүлде ... ... ... жақтарында
«ауыл» сөзінің орнына жұмсалады екен [12;35]. Сонымен қатар айыл сөзінен
тараған «айылбас, айылжуа, ... т.б. ... де ... ... ... ... тілінде қолданып жүрген айылбас сөзінің мағынасы
айыл сөзінің ... ... ... ... ол ... ... темір» болып табылады [12;35].
Әдеби шығармада кездесетін «айыл» сөзіне мысал келтірер болсақ,
Шерхан Мұртаза туындысында «Көрші айылдағы қызы ... ... ... алыпты»
(Мұртаза Ш. Интернат наны. 30) ... ... ... Бұл ... ... ... жұмсалып тұрғаны айдан анық. Ал халық мақалында:
Төске айылдың батқанын иесі емес, ат ... ... ... ... ... жат, білер, - делінген. Мұндағы
«айыл» сөзі ер-тұрман жабдығы деген мағынада ... ... 6 ... ... ... сөзі де ат ... ер-тұрман
жабдығы, ер тоқымды бекітуге арналған тартпа мағынасында жұмсалған.
Айыр. ... ... ... ... ... ... ... ретінде
танылып жүрген «айырдың» түсіндірме сөздіктегі мағынасы «қос өркешті түйе»
деп көрсетілген [1;117]. ... ... ... су ... қос ағаш» десе, Балқаш тұрғындары «бір орыннан ... ... ... тыратын құрал» [12;35] орнына жұмсайды екен.
Шалкиіз жыраудың:
Айырдан туған жампоз бар
Жүгін нарға салғысыз,
Арғымақтан туған будан бар
Түбінде ... ... ... [14;44] - деген жолдарында
«айыр» сөзі «қос өркешті түйе» ... ... ... ... «жаманнан жақсы, ал жақсыдан жаман туады» деген ... ... анық ... ... - ... ... ... құралы, «ал» сөзі оғыз тілдер
тобындағы «қол» мағынасын ... ... «қол ... қолға ұстайтын сапты
балта» өйткені «ал» сөзі кейбір түркі тілдерінде ... ... ... поэзиясында бұл сөз көп кездеседі. Мысалы, ... ала ... ... алып,
Топ бастадым, өкінбен (Тоғай, тоғай, тоғай су) [14;34]
немесе ... ... «Би ... ... толғауында»:
Тебінгінің астынан
Ала балта суырысып
Тепсініп келгенде
Тең атаның ұлы едің [14 ; 38] ... ... ... ... ... ... ... болғандығын
дәлелдейді.
- 7 -
Сонымен, ала балта – ертедегі бір ұрыс ... аты. Бұл атау ... ғғ ... ... ... Түсіндірме сөздікте ... ... ... ала ... ... енжар, селқос» [1;193] деп көрсетсе,
диалектологиялық ... бұл ... ... ... ... дегенге
синоним ретінде қолданылатынын атап айтқан.
XV ғасыр қазақ әдебиетінің төлбасыларының бірі Қазтуған жыраудың
«Алаң да ... алаң ... ... да алаң, алаң жұрт
Ақала ордам қонған жұрт
Атамыз ... бұ ... ... ... жұрт... [14;27] «алаң» сөзі үш ... жұрт ... ... ... Мұндағы «алаң жұрт» тіркесі ел
көңілінің орнықпаушылығын, алаңдаушылығын ... сөзі ... ... да осы мағынасында қолданылады.
Аламан. Жыраулар ... ... ... ... бірі – ... ... XV ғасырда аты аңызға айналған қазақ жырауы
Қазтуғанның «Қырында киік жайлаған» атты толғауында:
Ал қолыңдаы малдырдың
Алтын мене ... ... ... шақырған... [15;258] немесе ХІХ ғасырдағы ірі
қоғам қайраткері, езілген елдің жоғын жоқтаған ... ... ... ... Өтемісұлының «Баймағамбет сұлтанға айтқанында»:
...Аламанға жел бердік
Аса жұртты меңгердік... [14;187] «аламан» сөзі қолданылған.
Түсіндірме ... ... ... ... ... топ; бәйге» деп
[1;191] көрсетілсе, ... ... ... осыған сәйкес
келеді, яғни Қарақалпақ, Моңғол ... ... ... тобыр», ал
Маңғыстау жұртында «сарбаз, шапқыншы қол» [12;50]
- 8 -
мағынасында қолданылады екен. ... ... ... ... ... ... мағынаға ойысады. Орал, Жамбыл қазақтарының ауызекі сөйлеу
тілінде «аламандық» сөзі ... ... ... ... тең қолданылады.
Жыраулар шығармашылығындағы аламан сөзінің негізгі мағынасы «халық,
көпшілік, тобыр» дегенге жуықтайды.
Алдаспан – көне, зат. ... имек ... [1;215] ... ... алп ... ... ... алтын, мол кескен
Алдаспаным өзіңсің (“Би Темірге бірінші толғау”. ... ... ару торы ат ... ауыр қылыш байлаған (Шалкиіз жырау “Ер Шобан”).
Арғымақ атың аласы,
Қас игінің баласы,
Алдаспан ауыр ... ... [14;49] ... – зат ... ... ... ... ең алғаш қауым болып біріккен одағы,
«қазақ» деуден бұрынғы ... ... ... ... ... ерте ... ... Жау дұшпан, жат, бөтен.
4. Ел, халық, жұрт.
«Алаш» деген сөзді ұран қылып алған ел ... соң ел ... ... деп ... ... «Ноғай, қазақ - бәріміз бір алаштың баласымыз»
деген сөз содан шыққан (Сейфуллин С. ... ... ... алаш ... [1;203] .
Мысалы:
- 9 -
Аштық келіп алашқа,
Бір түйір етке зар болар.
Алашың түгел ашықса,
Ақыл кетер басыңнан (Асан қайғы “Түйе бойы қары ... ... ... ұран ... ... “Еңсегей бойлы ер
Есім”)[14;53] .
Айдындықтай (айдын) сөзінің үш түрлі анықтамасы көрсетіледі:
1. теңіз, көл сияқтыкөлемді су ... ... ... ... айбат, айбын, айбар [1;93].
-дықтай (діктей) зат есімнен сын есім тудырушы жұрнақ. Бұл жұрнақ
өлең ... ... ... ... ... ... ... -тай жұрнағы теңеу тудырудың ең қнімді тәсілі.
- Ал, Р.Сыздықова бұл сөзді ... алып ... да ... ... бұл ... ... күні образ ретінде де, нақты бір мағына
беретін ... де ... ... біз бұл ... ... ... ... [13;17,18].
- Біздіңше бұл сөздің мағынасы оны ... ... ... ... түсетін сияқты. Себебі, сөз тіркесін ... ... ... ... сөзі ... ... ... анықтап тұр. Бұл тіркес бүкіл өлең бойында тамаша ... ... бұл сөз ... ... қолданылуы мүмкін:
1. Сөздегі түбірдің ... ... ... ... білектің үлкен не кішілігі. Егер нақтылайтын болсақ, кішілігі.
Мысалы: Хан қызындай сұлтанның
Айдындықтай ақ білегін жастанып...
Ерең үйін тіктіріп
Омыраудағы он түймесін ағытып
- 10 ... ... ... да ... ... ... шумақтың ішінде жырау өзін көпекке (яғни ұсқынсыз, тапал)
теңеп, өзін төмендетіп жырлайды, яғни ... ... ... жастану;
2. түбірдің ауыспалы мағынасынан туындауы мүмкін; айбатты, айбарлы,
айбынды ақ білегінжастану.
Аймәдет (Аймадет)
Азаулының Аймадет Ер ... ... ... ... ... ... руының немесе тайпасының аты болса керек.
(Беріне Қаратоқай Мұрат ақын, Алаша Байтоқ жырау деген сияқты). Алайда ... ... ... ешқайсысында Аймадет деген ру аты жоқ.
Ноғай тайпалары кейде өздерінің немесе мекен еткен жерлерінің атымен ... ... ... ... уақыт өте келе өз есімін өзгертуіне ... ... те ... ... бірі ... ... М. ... сарыны.-А., 1968. -33-37 беттер).
Арабы//араби. XV-XVI ғғ өмір ... ... ... ... саналатын Шалкиіз Тіленшіұлының «Алаштан байтақ озбаса» ... ... ... атты ... ... [14;36] ... Мұндағы
арабы сөзі түсіндірме сөздікте «араб тұқымдас ... [1;304] ... Ал ... ... ... ... «арабы кілем»
тіркестері кездеседі, мұндағы арабы қой – ... ұзын қой, ал ... ... ... ... [12;66] деп ... Соған арағада, арабы сөзі өзі
тіркескен сөздің, яғи белгілі бір заттың немесе жануардың ... ... ... деп ... ... үзіндіде аттың ерекше бір түрі, яғни араб тұқымдас
жылқы деген мағынада ... ... ... – мал ... ... таза ... ... Қымбат, бағалы, таза, құнды.
2. Майырылмайтын құрыш, болат.
3. Жер астынан алынатын қазына, байлық, бағалы кен.
4. Шұрайлы, ұнамды, ... ... Бір ... ең ... ... жақсысы.
6. Асыл бейне [1;398-399].
Мысалы:
Асылдан саба тoлтырып,
Әзелде қымыз іше ... ... ... ... ... – зат ... Сымбатты да жүрдек, асыл тұқымды жылқы.
Шаттықтың сусылдаған бұлағына ... ... ... ... ат үстінде аударысып,
Ойнаған Арымақтың құлағында (Жұмалиев А. “Өшпеген жалын”).
Қараса арғымақ тұр алтын ерлі,
Байлаулы қанжығаға басты көрді. ... Т. ... ... ... ... ... ... қайғы “Есті көрсең, кем деме”).
Аша тұяқ. Бұл тіркеске тоқталмас бұрын «аша» сөзіне мән бергеніміз
жөн. Түсіндірме сөздікте ... сөзі екі ... одан да көп ... ағаш деп ... ... ... ... Семей, Шығыс Қазақстан ... ... ... ... «аяқ» сөзінің, Қарағанды облысында «бақан» сөзінің, Көкшетау мен
Жезқазғанда «бағананың» ... ... ... ... ... ... жігі, арасы» (ДС. 96-97) деген мағынаны білдіреді ... ... ... өмір сүрген жыр атасы Асан қайғы:
Түйе бойы қары ... тұяқ ... беті қан блар ... Х. ... ... 254) деген жолдарда «аша тұяқ» тіркесін ... Ол екі ... ... ...... қой, ешкі ... ... жалпы атауы;
екіншісі – айыр тұяқты [1;512] .
Атайы. Р. Сыздықова бұл ... ... жұрт ... ... қарайды. Сырт қарағанда бұл сөз атаулы, ... ... бір ... ... ... көрінеді, өйткені бұларды бірінің
орнына ... ... бар. ... ... ... де, ... да
өзгеше, мәні «мықты, күшті, берік» деген мағынада ... ... құба ... ойнар шарқ ұрып,
Атайы ердің тұсында.
Тұлпары тұрар тарп ... ... Ә ... ... ... Қырымға
Әзізленген сұлтан жаның шалт етер! (Арық хан «Бес ғасыр
жырлайды», 37)
немесе:
Адам әзіз ... ... ... ... ... – дегеніндегі «әзіз» сөзі сын есім тұлғасындағы сөз болып
табылады, түсіндірме ... ... ... ... ... І том, 585-
бет) деп түсіндірілген. Жырау толғауындағы «әзізленген» сөзі осы ... ... Б ... ... ... өмір ... қазақ жыраулық
поэзиясының атасы Шалкиіз ... ... ... ... Мәмбет бар (“Ер Шобан”)[14;48] – деген
жолдар бар. ... ... сөзі ... ... «балалау, жастау»
және «ысылмағандау, тәжірибесіздеу» деген екі мағынада көрсетілген [2;74] .
Берен.
Жауға келсең ... ... ... өте ... ... бер де батыр жый
Басыңа қыстау іс түссе
Дұспанның қолы жете алмас ... ... “Би ... ...... ... ... түсіндірме сөздікте
бірнеше мағынасы көрсетілген. Мәселен,
1. болаттан жасалған ... ... ... ... асыл ... ұңғысы ұзын шиті мылтық;
4. өжет, өткір;
5. беріктік, тұрақтылық [2;269] деп ... ... ... ... мен ... кейбір аудандарында «мықты,
қайратты» сөздерінің ... ... ... сонымен
қатар Қостанай қазақтары бұл сөзді «асыл мата» дегеннің орнына
жұмсайды деп түсіндірме сөздіктегі ... ... ... тіл ... ... ... бұл ... бес түрлі
мағынасын атап көрсетеді:
1. ең мықты болат;
2. болаттан немесе металдан жасалған қылыш, семсер, кездік, ... ... ... ... асыл ... ең ... ... [13;47] .
Бұған қосымша, ақын-жыраулардың мұраларын зерттеуші Б.Нұрдаулетова
«берен» сөзінің жүйрік атқа, оның шабысына ... да ... ... ... ... ... ... перен тіркестері бар. Берен
мылтық деген қолданыс ... ... ... ... ... оның ... тигірлігіне де орай айтылуы мүмкін. Берен сөзінің
мағынасындағы ... ... ... ақын-жырауларында қолданылған,
―дейді ол [18;432] .
Ал толғаудағы «берен» сөзі ... ... ... ... ... ... ... киетін сауыт» деген мағынада жұмсалып тұр.
Будан. Шалкиіздің:
Арғымақтан туған будан бар
Күнінде көрінім ... ... ... туған жампоз
бар”)[14;44] – дегеніндегі ... сөзі ... ... «әр ... ... ... ... жаңа тұқым, дүбара» [2;448] ... ... бұл ... «будан» сөзі «жақсыдан да ... ... ... керек.
Бидайық. Қазтуғанның:
Буыршынның бұта шайнар азуы
Бидайықтың көл жайқаған жалғызы (“Мадақ жыры”) [14;28] ... ... сөзі екі ... ... ... бірі – көп ... ... жабайы өсімдік болса, екіншісі – тұрымтай, қаршыға тұқымдас
жыртқыш құс [2;303] .
Ботташық.
Ботташығы бұзаудай
Боз сазаны ... ... ... киік
жайлаған”)[14;29] .
«Қазақ тілінің түсіндірме ... ... ... яғни ... ... жататын тамыры сәбізге ұқсас көп жылдық шөптесін
өсімдік» [2;389] деп көсетілген. Ал ... ... 15 ... ... ... ... де ... екен. Жырау
шығармасындағы «ботташық» сөзі де ... ... ... ... ... ... буыршын «аруана мен үлектен туған
төрт жасар жас бура, інген бұзар» [2;471] деп түсіндірілген. Бұл сөзді ... ... ... кездестіре аламыз:
Буыршынның бұта шайнар азуы
Бидайықтың көл жайқаған жалғыз [14;28]
Мұнда жырау өзін жас бураның қатты азуына ... ... ... ... ... қолданған.
Бұлан. Ақтамберді жыраудың:
Бұлан да бұлан, бұлан сан
Бұланның санын оқ тесер (“Түйе мойнын тұз кесер”) ... ... ... ... білдің қайысы (Доспамбет “Айнала бұлақ басы
тең”) [14;33] – дегеніндегі «бұлан» сөзі ... ... екі ... – зат есім ... «еш ... бұла боп ... өскен: ерке»
[2;511,512] деп түсіндірілсе, диалектологиялық сөздікте ... ... ... ... [12;186] баламасы ретінде қолданатындығы
айтылған. Аталған сөз антропонимдік атау (кісі ... ... де ... сөзінің жырдағы мағынасына келер болсақ, жыр мәтініне қарай
отырып, «аң» атауын білдіріп тұрғанын аңғару қиын емес.
Бура. Түсіндірме сөздікте ... ... ... түсетін еркегі,
аталық түйе; бор қышқылды натрий; ... ірі ... ... зат, буылған қамыс, қурай, шөп-шалам [2;456,457] – деген үш түрлі
мағынасы көрсетілген. Маңғыстау тұрғындарының тілінде «үш картадан ... ... ... аты ... [12;183] ... ... 16 -
Арасан оты жанғанда
Бура мұздан тайғанда (Сыпыра жырау “Ей, ... [15;236] ... ... сөзі ... иесінің, яғни түйе
малының орнына жұсмсалған.
Бүлдірге.
Қарағалы көдік бойында
Қамшым қалды ойында
Бүлдіргесі бұлан терісі
Өрімі құнан білдің қайысы (Доспамбет ... ... ... [14;33] – ... ... ... сөзі «қамшыға, соқпар, ... ... ... бау; ... ер-тұман әбзелдері мен әр түрлі тұрмысқа
қажетті ... ... үшін ... ... мaл терісі» ... ... ... ... ... ... ... шығатын
қарашықтың» [12;192] баламасы ретінде жұмсалады екен.
Жырда «бүлдірге» сөзі бұлан ... ... ... ... ... ... ... бұз / бұзу ~ ет. 1. қирату, сындыру,
талқандау; сын ... 2. ... ... ... ... ... ... түбірі – бұз, етістік тұлғасындағы сөз, ... ... ... ... ... сөздерінің орнына
жұмсалады екен. Түбірге жалғанған -дай жұрнағы – ... сын ... ... ... ... қайратты» мағынасын білдіреді. Ал ... ... ... киген өкінбес (“Қоғалы көлдер қом сулар”) [14;31] –
дегендегі «бұздай» сөзін Р.Сыздықова тіркесімен қоса ... ... ... ... гөрі ... тән ... жоқ па екен
Жармай білте саларға... (Доспамбет ... оқ ... 17 ... ... ... ... от ... тұтандырғыш зат”,
ал білтелеу – мылтықтың ... ... ... ... ... ... «қоздыру, ұшығын шығару, істің басын аша
түсу» мағынасында [12;196] жұмсалады екен, ... ... ... ... да болып табылады.
Сонда «білте» аталатын заттың негізгі қызметі бір нәрсені (мылтық,
зеңбірек, шам, т.б.) тұтандыру екенін ұғамыз.
Бетеге. Асан ... ... ... бел ғаріп (“Бұл заманда не ... ... сөзі ... ... «мал ... көде тәріздес
аласа шөп» [2;201] деп түсіндірілген. Қызылорда, Арал тұрғындары бұл сөзді
«бетебоз» деп қолданады екен [12;167] ... ... ... сөзі ... ... да сол ... Ғ ... Шалкиіздің:
Арқасына ауыр намыс іс ... ... ... қара ... санар ма?! (Көгерген
көн ... ... күні ... ... жанын аяман! (Би Темірге бірінші толғау)
[14;37,39] – деген жолдардағы «ғазиз» сөзі түсіндірме сөздікте «құрметті,
ардақты, ... ... ... [3;5] деп түсіндірілген. Жырау
шығармашылығындағы бұл сөз түсіндірме сөздіктегі мағынасымен сәйкес келеді.
Ғаділ.
... ... төре ел ... 18 ... ... қол ... адам сөз бастар... (Шалкиіз “Шығармақ бұлт жай
тастар”) [14;43].
Мұндағы «ғаділ» сөзі сын есім тұлғасындағы сөз, ... ... деп ... ... Асан ... ... бұқара
Өз қолында болмаса,
Қанша жақсы болса да
Қайратты туған ер ғаріп [14;25] – деген толғауындағы ұйқас
ретінде келіп, қайталанып ... ... сөзі ... ... ... жарымжан» мағынасында [3;12] жұмсалған.
- Д -
Дулыға. Батырлар жырында, жыраулар поэзиясында ... бұл сөз ... ... ... ... киетін киімі,
темірден, жезден жасалған қалпақ»[ 3;183 ] деп ... ... ... бас ... ... игі қолы болар ма!
(Жебелей жебе
жүгірген);
Дулығамның төбесі
Туған айдай болмаса
Батыршылық сүрмен-ді (Алаштан байтақ ... ... ... ... ... ... кидім, өкінбен (Тоғай, тоғай, тоғай су) [14;34]
деген жолдарында батырлардың бас киімі екендігі анық көрініп тұр.Көнерген
сөздердің қатарына жатқызылып ... бұл ... ... ... ... ... де ... Мәселен, Орал облысының Бөкей ордасында
«айыр түйенің өркешінің басындағы шуда» ретінде қолданылса, Арал
өңіріндегілер «үйдің шатырының ... биік ... ... ... ... екен [12;231].
- 19 -
- Е -
Ебелек. Қостанай облысы Жангелдин ауданы тұрғындарының
тілінде «егін машинасының айналып тұратын ағаш қалағы»[12; 237] деген
мағынаны білдіреді, ал ... ... 1. ... ... ... ... биіктігі 10-30 см-дей, сабағы дөңгеленіп келген бір жылдық
шөп; 2. дәрменсіз, әлсіз [3;250-251] деп көрсетілген
Асан ... ... отқа ... ... киік жайлаған)
[14;23] дегеніндегі «ебелек» сөзі шөптің аты болып келеді. Махамбеттің «Ұлы
арман» атты өлеңінде де дәл осы жолдар ... ... ... ... отын ... [20;57] ... сөз бар. Мұнда да шөптің атауын
білдірсе керек.
Еңсегей. Жиембет жыраудың:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім, сені есірткен
Есілде ... ... ... бойлы ер Есім) [14;52]
немесе Марғасқа жыраудың:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есігіңе келіп тұр
Алғалы тұр жаныңды
Шашқалы тұр қаныңды(Ей, Қатағанның хан ... ... ... ... сөзі Есім ханның тұлғасын сипаттау мақсатында
қолданылған.
Түбірі - еңсе, адамның денесіне байланысты сөз. Қызылорда облысы
Арал ауданының тұрғындары тілінде «ауыл-аймақ арасы» [12;242] ... ... ... Ал ... ... «ұзын бойлы, зор денелі
адам» [3;378]деп көрсетілген.
Елеуреп/елеуреу. Асан ... ... хан ... неге ... (Ай, хан, мен ... [14;24] ... ... сөзі түсіндірме сөздікте:
1. елегізу, елігу;
2. даурығу, лепіру;
3. ... ... ... ... [3; 319-320] деп ... ... алынған
жолдардағы бұл сөздің мағынасы «лепіру, желігу» дегенге
жуықтайды.
Ерен. Алматы облысы Кеген, ... ... ... -
паран» деп, яғни қос сөз ретінде қолданылып, «елең – алаң, ала көлеңке»
- 20 -
деген мағынаны білдірсе, Іле, Нарынқол өңіріндегілер болымсыздық ...... ... деп ... жүр [12;243]. Ал түсіндірме
сөздіктегі мағынасы мүлдем басқа, онда «теңдесі жоқ, асқан әдемі, керемет
сұлу»[ 3; 394 ] делінген.
Доспамбет жыраудың «Алғаным Әли ... қызы еді» ... үйін ... он ... ... ... көпекке
Қалай да белін шешті екен [14; 33] ― «ерен» сөзі
кездеседі. Мұнда ол үйдің сұлулығын, әдемілігін ... үшін ... ... Ақтамберді жыраудың:
Жел, жел есер, жел ... ... ұлы өсер [14;58] – ... ... ... түсіндірме сөздікте “сазды, батпақты жерде өсетін көпжылдық
өсімдік” деп [4;53] түсіндірілген. Қарақалпақстан қазақтары ... ... ... ал «жекендеу, жекендену» етістіктері Алматы ... ... ... ... тілінде “қоныстану, мекендеу”[12;280] деген
сөздердің орнына жұмсалады екен. Аталған сөз ... атау ... ... де ... Сондай-ақ, бұл сөз мақал ішінде де кездеседі.
Мысалы:
Әркім жер-жеріне кетеді,
Жекен суына кетеді
немесе:
Жекен жерінде көгерер
Сор елінде көгерер.
Жампоз. ... Иран ... ... ... ... тілге шешен» сөздерінің баламасы ретінде қолданып жүрген
- 21 ... сөзі Орал ... ... ... тұрғындарының тілінде «өткір,
алғыр, пысық» сөздерінің орнына [12;260,261] жұмсалады ... ... ... ... ... ... ... [14;44] – дегеніндегі «жампоз» сөзі
“нар мен айыр ... ... ... асыл ... ... [3;605] дегенді
білдіреді.
Жон. Арал өңірінде “бөшкедегі балықты үстінен нығыздап
басатын құралдың атауы” ... ... ... бұл сөз ... ... мен Таулы Қошағаш тұрғындарының ауызекі сөйлеу тілінде «таудың жазық
жері» деген мағынаны білдіреді екен ... ... ... қара ... жонның уақ тамырынан
(“Арғымаққа оқ тиді”)
[14;32] – дегеніндегі ... сөзі ... ... ... бел ... ... ту сырты» [4;161] деп түсіндірілген.
Жалқын. Ақтамберді жыраудың:
Атадан жалғыз туғанның
Жүрегінің бастары
Сары да ... су ... сені ... ... ел ... [14;58] ... жолдарындағы
«жалқын» сөзі “алаулаған жалын, жалындай, жалын ату” деген мағынаны
білдіреді [3;578]. ... ... ... ... бұл ... шөп» [12;257] дегеннің орнына қолданады екен.
Жендет.
Жендетті көрсет көзіме
Желіккен ... кім ... 22 ... “Уа, Қарт ... [14;65] – ... ... ... мағынасы түсіндірме сөздікте ”хан әмірін
орындаушы, өлім жазасын іске ... ... ... [4;80] ... К ... ... ... «жау, дұшпан» мағынасын білдіретін
[4;531] бұл сөздің диалектологиялық сөздікте дәл осы мағынасында Жамбыл,
Шу өңірлерінде қолданылатындығы көрсетілген [12;331]. Қазіргі ... ... ... оны ... поэзиясынан ғана кездестіре аламыз.
Мысалы, Қазтуғанның:
Мұсылман мен кәуірдің
Арасын өтіп, бұзып дінді ашқан,
Сүйіншіұлы Қазтуған!!! ... ... ... ... ... ... Бұл ... түсіндірме сөздіктегі мағынасы:
1.дегду, құрғау; 2. таз кепеш; 3. ой-пікір, сөз деп көрсетілген ... Ал ... ... бұл ... ... ... ... «чемодан» дегенді, Алматы, Жамбыл, Қордай, Шу өңірлерінде сөз,
әңгіме дегенді білдіретіндігі көрсетілген [12;340]. ... ... ... ... ... ... ... жиғанда
Сыймайды екен бір кепке (Ағынды сулар,аймақ көл) деген
толғауындағы ... сөзі ... ... жұмсалған.
Көбелі. Қазтуған жыраудың:
Бұдырайған екі шекелі
Мұздай үлкен көбелі (Мадақ жыры) [14;28] дегендегі
«көбелі» сөзінің диалектологиялық ... ... Арал ... шөп үйіндісі, Жамбыл, Талдықорған өңіріндегілер марқа қозы
мағынасында, Шығыс Қазақстан мен ... ... ... ... ... айтылған. Қазіргі таңда бұл сөз қолданыстан
шыққан. Ал түсіндірме сөздіктегі мағынасы ─ «мықты, берік» [5; 85 ].
- 23 -
Күдері. ... ... бау ... киер ме ... ... [14;61] ... «күдері» сөзі түсіндірме сөздікте әбден иі
қанып, жұмсартылған тері деп көрсетіледі [5;259 ... ... ... ... тіл ... ... достан аяман...(Күпшек санды
тіл жалмаған күреңді) [14;39] дегеніндегі ... сөзі ... сан, саны ... жұмыр [5; 250 ] деп көрсетілген.
Күрең. Доспамбет жыраудың:
Қатарланып қарланып
Қайран ер қарт күреңге ... ... ... ... ... ме?) [14;31] ... «күрең» сөзі
түсіндірме сөздікте жылқының түсі, ал ... ... ... ... деп ... Ал ... ... толғаудағы мағынасы түсті
білдіріп тұрған жоқ, «ат, ... ... ... ... қолданылған.
- М –
Майыру. Бұл сөз түсіндірме сөздікте «құралдың жүзін бір затқа ұрып
майыстыру, жапыру» [7; 100] деп көрсетілген.
Ақтамберді ... ... ... ... да ... ... (Салпаң да салпаң жортармын)
[14;59] деген жолдарында бұл сөз түсіндірме сөздіктегі мағынасынан сәл
өзгеше. Өйткені, онда ... ... ... деп ... ... өзінің беріктігін, иықтылығын, күштілігін суреттеу мақсатында
қолданылған.
Мүрит. «Хазірет, иман, молда, халфе т.б. діни лауазымды
адам- дарға қол тапсырып, ... ісін ... ... ... ... мағынасын білдіретін бұл сөз қазіргі таңда фонетикалық жағынан
өзгеріске ұшыраған күйінде, яғни мүрт – диалект ретінде Жамбыл облысы
Сарысу ауданы ... ... ... ... ... қолын алған
адам» [12;522] мағынасында жұмсалады екен.
Асан қайғының:
... Мүритін тауып алмаса,
- 24 ... ... пір ... ... не ... ... жолдарында «діни адамдардың ісін дәріптеуші шәкірт» сөздерінің ... ... Н ... Асан ... ... киік ... ... біздің жүріске
Еділ менен Жайықтың
Бірін жазға жайласақ
Бірін қысқа қыстасақ
Ал қолыңды моларсың,
Алтын менен күміске (Қырында киік жайлаған) [14;23]
деген ... ... ... ... сөзі: 1. лағынет; 2. қарғыс атқан,
жексұрын [7;332] деген мағынаны білдіреді. Аталмыш сөз ... ... ... ... ... ... ... мағынасында
айтатын сөздерінің бірі ретінде танылған. Бұған «атаңа нәлет!» сөзі дәлел
бола алады.
Нәпсі. Түсіндірме ... ... ... құмарлық
және көрсеқызар» [7; 348] деп көрсетілген бұл сөз бүгінгі күнде еш
өзгеріссіз қолданылып келеді.
Асан қайғы ... ... ... ... ... кем ... [14;25]
деген өлең жолдары арқылы көрсеқызар дұшпандардың тілін алмауға шақырады.
Сол сияқты ақыл, өсиет ретінде айтылған нәпсі туралы ойлар да аз ... ... ... тыя ... адам ... болар» немесе «Нәпсі
деген бәледүр, жанған отқа саладүр» [20; 109] ... ... ... ... ... ... ... және оның жаман қасиетке
байланысты айтылатындығына дәлел бола алады.
- П -
Пейіл. Түсіндірме сөздікте “ниет, пиғыл, ықылас, көңіл” ... ... ... ... ... Асан ... 25 -
Күнінде өзім болдым деп,
Кең пейілге таласпа
(“Есті көрсең кем деме”) [14;25] – ... ... ... ... Ал ... сөзі ... ... тілінде
«көңілдену, жадырау» етістіктерінің [12;555] орнына жұмсалады екен.
Пақыр. Марғасқа жыраудың:
Алтын тақта ... ... ... пақырсың
(“Ей, Қатағанның
хан ... ... ... ... ... сөзі ... мал-
мүліктен жұрдай, кедей-жарлы, қалі мүшкіл, байқұс, мүсәпір, ... ... ... ... ... Ш -
Шапшақ. Доспамбет жыраудың:
Құрама шапшақ көп қымыз
Құйып ... ... қом ... ... бұл сөз ... ... арналған қандай
да бір ыдыстың аты екендігі көрініп тұр.Түсіндірме сөздіктегі мағынасы ... ... онда ... ... ... зат ... ыдыс» [11;628] деп
көрсетілген.
Шәр. Тәтіқара ақынның:
... Құмкент шәрінің қасынан
Перінің қызы ... ... ... ... ... бойынан) [14;70] деген жолдарындағы «шәр» сөзі түсіндірме
сөздікте ... [10;182] деп ... ... облысының кейбір
аудандарында «қала» мағынасында айтылатын бұл сөз Қытай қазақтарында да
қолданылады екен [12;714].
Шүй. Бұл сөз ... ... ... ... Ақтөбе облысы
Ойыл, Ырғыз ауданы және Қостанай облысы ... ... ... ... ... қалған жер» дегенді білдірсе, Қарақалпақстан
қазақтарында аталмыш сөз «темір шеге немесе арба ... ... ... ... сөздерінің орнына жұмсалады екен [10;741,742].
Шалкиіз жыраудың «Би Темірге ... ... ... ... ... 26 ... сона құтылмас [14;36]
деген жолдар бар. Мұндағы шүй сөзі түсіндірме сөздікте:
1.ағаштан жасаған жуан қазық, қада;
2.жоғарыдан төмен қарай құлдилай шүйілу, шүйлігу [10;289]деп
көрсетілген. ... ... ... ... ... тұрған бұл сөз
қазіргі кезде де сөз тіркесі болып та кездеседі. Мысалы, шүй желке ... май ... ... ... [10;289 ] ... ... ... Қазтуған жыраудың:
Шырмауығы шөккен түйе таптырмас
Балығы көлге жылқы жаптырмас ... анау үш ... [14;29] ... ... сөзі ... аты
болып табылады.Түсіндірме сөздікте бір нәрсенің бойына шырмалып өсетін
көпжылдық өсімдік [ 10;356 ] деп ... Ы ... ... Шу, ... ... ... ... аумағында “бидайдың ық жаққа ұшып шыққан ұшағы” болса, Моңғолия
қазақтарының тілінде «ықтын ... ... ... ол ... ... ... ... дегенді білдіреді екен [12;764].
Асан қайғының:
Ойында деп табаны
Нуында деп ықтыны
Бұл жерді өзім ... ... қос ...... жолдарындағы «ықтын» сөзі
түсіндірме сөздікте ықтасын [10;388] деп ... 27 ... ... ... ... ... ... жыраулар поэзиясы
әлденеше ғасыр бойы қазақ ... ... ... келді. Әлбетте,
қазақ әдебиетінің осындай ортақ арнадан ... жол ... ... ... кемел өрге, көркем келісімге жетуі заңды. Дешті-
Қыпшаққа даңқы кеткен Асан ... ... ... ... біз ... ... ... ұрпаққа әулие танылып, аңыз кейіпкеріне айналған, Шоқан
Уалиханов «Көшпенділер философы» ... Асан ... ... ... ... үкіметті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру
қажетін насихаттауды, әдет-ғұрып, мінез-құлық мәселелерін көтереді.
Ерлік жырларын ... ... ... ... Қазтуған өз артына өмір
туралы, ата мекен, туған ел ... және ... ... сан ... ... ... мол мұра қалдырады.
Жыраулар поэзиясының дамып, өркендеуіне Доспамбет пен Шалкиіз өнер
тамашалары айрықша әсер ... ... ... ... ... ... ... жауынгер көшпендінің, қол бастаған батырдың өр
тұлғасы, өмірлік мұраты танылса, көне ... ... ... ... өкілі – Шалкиіз жырау толғауларынан дала тұрғынының дүниетанымы,
адамдық табиғаты, ... ... ... аңғарылады.
ХVІІ ғасырдан біздің заманымызға Жиембет, Марғасқа ... ... ... ... Есім хан ... ... оқиғаларға
қатысқан екеуінің санаулы ғана толғаулары ХVІІ ғасырдағы өазақ поэзиясының
сын-сипаты, даму бағдары байырғы дәстүр ауқымында болғандығын танытады.
ХVІІІ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... жырау, Үмбетей, Тәтіқара шығармаларынан анық көрінеді.
Осы жыраулардың толғауларынан алынған сөздерді статистикалық мәлімет
ретінде кесте арқылы көрсетіп отырмыз:
- 28 -
|Жыраулар ... саны ... ... |2 ... бура ... ... |12 ... ... аша |
| | ... ... ... |
| | ... елеулеп, пейіл,|
| | ... ... ... |
| | ... ... |9 ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... шырмауық, |
| | ... ... ... |13 ... ... аға, ала |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... жон, |
| | ... ... ... ... |16 ... айыл, айыр, |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... шүй, ... |
| | |кеп ... |1 |Шәр ... |7 ... ... ... |
| | ... ... ... | ... |
|Жиембет |2 ... ... ... |1 ... ... 63 ... 29 ... ... ... түсіндірме сөздігі. –Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым»
баспасы,1974 – І том.
2.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2-том. Б-Г. ... ... ... ... 1976. -695 бет.
3. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 3-том. Ғ-Ж. –Алматы, Қазақ ССР-
нің «Ғылым» ... 1978, -735 ... ... ... ... сөздігі. 4-том. Ж-К. –Алматы, Қазақ ССР-
нің «Ғылым» баспасы, 1979, -672 б.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 5-том. К-Қ. –Алматы, Қазақ ССР-
нің ... ... 1980, -640 ... ... ... ... ... 6-том. Қ. –Алматы, Қазақ ССР-
нің «Ғылым» баспасы, 1982, -624 б.
7. Қазақ тілінің ... ... ... Қ-П. ... ... ... ... баспасы, 1983, -672 б.
8. Қазақ тілінің түсіндірме ... ... П-Т. ... ... ССР-
нің «Ғылым» баспасы, 1985, -591 б.
9. Қазақ тілінің түсіндірме ... ... Т-Ү. ... ... ССР-
нің «Ғылым» баспасы, 1986, -560 б.
10. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 10-том. Ү-Я. –Алматы, Қазақ
ССР-нің ... ... 1986, -512 ... Бұралқыұлы М. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы: ... - 680 ... ... ... ... баспасы, 2007. -800 бет.
13.Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді... – Алматы: Мектеп, 1980.- 125 б.
14. Бес ғасыр жырлайды: 2 ... / ... ... ... ... 1989. –Т.1. -384 ... Х. ... әдебиетінің тарихы. –Алматы: Санат, 1997.
-928 бет.
16.Мағауин М. Қобыз сарыны.XV-XVIII ғасырларда ... ... ... Атамұра,2006 .- 264б
- 30 -
17.Сыздықова Р.Қазақ әдеби тілінің тарихы. – ... Ана ... 1993. – 320 ... Б. Көне күннің жыр күмбезі. ‒ Алматы: Жазушы,2007. –
496 б.
19.Мағауин М. Алдаспан.Көне қазақ ... ... XV- ...... Атамұра, 2006. – 312б
20.Ақылдың көзі.-Алматы, «Жазушы», 1990. – 153 б.
- 31 -

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
C++ тілінде сызықтық тізіммен жұмыс29 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бездер мен гормондар18 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь