Сыртқы экономикалық қатынастардың валюталы – қаржылық механизмі


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 Сыртқы экономикалық қатынастар және валюта.қаржылық жүйесінің
мазмұны мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5
1.1 Сыртқы экономикалық қызмет түсінігі мен оны реттеу ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Валюта.қаржылық жүйесі: түсінігі, мазмұны,эволюциясы ... ... ... ... ... 12
1.3 Валюталық қатынастарды реттеу. Валюталық саясат ... ... ... ... ... ... ... 20

2 ҚР.да валюта.қаржы механизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
29
2.1 ҚР.да валюта.қаржы жүйесінің даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2 Валюта.қаржы жүйесіндегі төлем балансының орны ... ... ... ... ... ... ... 31
2.3 ҚР.да валюта ресурстарын қалыптастыру және пайдалану ... ... ... ... .. 33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 37

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 38

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
40
Тақырыптың өзектілігі. «Сыртқы экономикалық қатынастардың валюталы – қаржылық механизмі». Бұл тақырыпқа жазу мақсатым: дүниежүзілік валюта қатынастарының даму тарихын ҚР- да валюта жүйесі және оның қазіргі жағдайы, банктерде жүргізілетін валюталық операциялар туралы мағлұмат алу.
Халықаралық валюта қатынастарының қалыптасуы және дамуы деп аталады. Бұл тарауда мен мынадай мәселерді талдадым.
Валюта дегеніміз – 1- ден сол елдің ақша бірлігін, 2-ден шетелдік мемлекеттің ақша белгілерін, 3-ден халықаралық есептесу бірліктері және төлем құралын айтамыз. Валюта қатынастары - әлемдік шаруашылықта валюта айналымын қалыптасатын қоғамдық қатынастар жиынтығы, олар ұлттық шаруашылықтың нәтижесінің өзара айырбасталуына қызмет етеді. Валюта қатынастарының кейбір элементтері көне дәуірде ( ежелгі Египетте, Римде) вексель және айырбастау істері ретінде пайда болды. Валюта қатынастарының туындауына ұдайы өндіріске байланысты болғанымен оған, өз кезегінде, өндірістің тұрақтылығы дәрежесіне қарай керісінше әсер етеді. Валюта қатынастары құқықытық нормалармен және ережелермен реттеледі. Валюталық қатынастардың жағдайы ұлттық және әлемдік экономиканың дамуына саяси тұрақтылыққа, елдер арасындағы күштердің шекті қатынасына тәуелді болып келеді. Сыртқы экономикалық байланыстардың дамуына қарай валюта жүйесі пайда болды.
Қызметтің сыртқы экономикалық сферасы мемлекеттің, оның жеке және заңды тұлғаларының ұқсас шетелдік қатысушылармен және халықаралық қаржы-несие институттарымен сауда, кредит, инвестициялық, борыш, есеп-қисап, трансферт және өзге де операциялар кезінде қатысуымен байланысты қатынастардың кең шеңберін қамтиды. Басқаша айтқанда, бұл валюталық есеп-қисап жүйесі ортақтастыратын резиденттердің резидент еместермен, елдің экономикалық агенттерінің «басқа дүниемен» қатынастары. Бұл қатынастарда және сыртқы экономикалық қатынастар жүйесінде қаржы үлкен роль атқарады. Ол шаруашылық жүргізудің экономикалық құрал ретінде Қазақстанды дүниежүзілік экономикаға ықпалдасуды жүзеге асыру үшін пайдаланылады. Халықаралық экономикалық қатынастар сферасында қалыптасып отырған қаржы механизмі Қазақстан Республикасының халықаралық ынтымақтастығы саласында мемлекеттік қаржы саясатын іске асырудың құралы болып табылады.
Курстың жұмыстың мақсаты: сыртқы экономикалық қатынастардағы валюта-қаржылық механизмін анықтау, сыртқы экономикалық қызметін түсінігін қарастыру, Қазақстан Республикасындағы валюта қаржы механизмін талдау.
Курстық жұмыс кіріспеден, 2 негізгі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
1.Айдарханова.К.Н. Становление и развитие валютного законодательство в РК. Вестник КазНУ. Сер.юрид. Алматы 2005
2. Авдокушин Е. Ф. Международные экономические отношения М., 2001 3.Байгісиев. М. К. Халықаралық валюта қатынастары және валюталық құқық. 2004.
4. Бертаева. К. Валютная политика Казахстана положительные тенденций и противоречие, Транзитная экономика 2003.
5. Бұхарбаев. Ш. М.Валюта-бюджет 2004. Банки Казахстана. 2003.
6.Ваймнова. Ж.К. Валютный рынок Банки Казахстана 2003.
7. Вернер. ФҒ Эбке. Международное валютное право. М., 1997.
8. Жас алаш “ Халықаралық Валюта Қоры”. Мәлік.А 12.06.2004
9. Ерешов.М. Валютная политка в условиях глобализаций. Финансист. 2002.
10.Международные валютно-кредитные и
финансовые отношения/ Под ред. Л.Н. Красавиной. М. Финансы и стсатитика.2000.
11. Международные экономические отношения / Под ред. Р. И. Хасбулатова. М., 1991.
12.МобиусМ. Руководство для инвестора по развивающимся рынкам. М., 1995.
13.Международные финансовые организаций сокращают кредитование Казахстана. Финансист. 2002.
14. Мировая экономика и междунардные отношения. Доронини. “ировой финансовый рынок на попрге ХХІ “
15. Мамыров. Н. Қ. Халықаралық экономикалық қатынастар. Алматы. 1998.
16. Носкова И.Я:, Максимова Л.М. Международные экономические отношения., 1997.
17. Линдерт. П. Х. Экономика мирохозяйсивенных связей. М., 1992.
18. Основы международных валютно-финансовых и кредитных отношений/ Под ред. В.В. Круглова.М., 1998.
19.Основы внешнеэкоомическихзнаний/ Под ред. И.П. Фамилинского. М.,1994
20. Пебро М. Международные экономические, валютные и финансовые отношения.М.,1994.
21. Петров. С. И. Международные финансовые рынки и финансовый менеджмент. 2001.
22.Рубков Б.Б. Зарубежные фондовые рынки.
23. Смыслов. Д. В. Международный валютный фондғ на рубеже столетий/ Деньги кредит 1994.
24. Темниченко. М. И. Междунарлдные финансовые рынки и финансовый менеджмент. 2001.
25. Халықаралық экономикалық қатынастар Р. Е. Елемесов. Алматы. “ Қазақ Университеті”

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Мазмұны


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ..

1 Сыртқы экономикалық қатынастар және валюта-қаржылық жүйесінің
мазмұны мен 5
мәні ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ...
1.1 Сыртқы экономикалық қызмет түсінігі мен оны 5
реттеу ... ... ... ... ... ...
1.2 Валюта-қаржылық жүйесі: түсінігі, 12
мазмұны,эволюциясы ... ... ... ... ...
1.3 Валюталық қатынастарды реттеу. Валюталық 20
саясат ... ... ... ... ... ... ...

2 ҚР-да валюта-қаржы 29
механизмі ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ..
2.1 ҚР-да валюта-қаржы жүйесінің даму 29
кезеңдері ... ... ... ... ... ... . ... ... ...
2.2 Валюта-қаржы жүйесіндегі төлем балансының 31
орны ... ... ... ... ... ... ...
2.3 ҚР-да валюта ресурстарын қалыптастыру және 33
пайдалану ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ...

Пайдаланған 38
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ...

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ...

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Сыртқы экономикалық қатынастардың валюталы –
қаржылық механизмі. Бұл тақырыпқа жазу мақсатым: дүниежүзілік валюта
қатынастарының даму тарихын ҚР- да валюта жүйесі және оның қазіргі жағдайы,
банктерде жүргізілетін валюталық операциялар туралы мағлұмат алу.
Халықаралық валюта қатынастарының қалыптасуы және дамуы деп аталады.
Бұл тарауда мен мынадай мәселерді талдадым.
Валюта дегеніміз – 1- ден сол елдің ақша бірлігін, 2-ден шетелдік
мемлекеттің ақша белгілерін, 3-ден халықаралық есептесу бірліктері және
төлем құралын айтамыз. Валюта қатынастары - әлемдік шаруашылықта валюта
айналымын қалыптасатын қоғамдық қатынастар жиынтығы, олар ұлттық
шаруашылықтың нәтижесінің өзара айырбасталуына қызмет етеді. Валюта
қатынастарының кейбір элементтері көне дәуірде ( ежелгі Египетте, Римде)
вексель және айырбастау істері ретінде пайда болды. Валюта қатынастарының
туындауына ұдайы өндіріске байланысты болғанымен оған, өз кезегінде,
өндірістің тұрақтылығы дәрежесіне қарай керісінше әсер етеді. Валюта
қатынастары құқықытық нормалармен және ережелермен реттеледі. Валюталық
қатынастардың жағдайы ұлттық және әлемдік экономиканың дамуына саяси
тұрақтылыққа, елдер арасындағы күштердің шекті қатынасына тәуелді болып
келеді. Сыртқы экономикалық байланыстардың дамуына қарай валюта жүйесі
пайда болды.
Қызметтің сыртқы экономикалық сферасы мемлекеттің, оның жеке және заңды
тұлғаларының ұқсас шетелдік қатысушылармен және халықаралық қаржы-несие
институттарымен сауда, кредит, инвестициялық, борыш, есеп-қисап, трансферт
және өзге де операциялар кезінде қатысуымен байланысты қатынастардың кең
шеңберін қамтиды. Басқаша айтқанда, бұл валюталық есеп-қисап жүйесі
ортақтастыратын резиденттердің резидент еместермен, елдің экономикалық
агенттерінің басқа дүниемен қатынастары. Бұл қатынастарда және сыртқы
экономикалық қатынастар жүйесінде қаржы үлкен роль атқарады. Ол шаруашылық
жүргізудің экономикалық құрал ретінде Қазақстанды дүниежүзілік экономикаға
ықпалдасуды жүзеге асыру үшін пайдаланылады. Халықаралық экономикалық
қатынастар сферасында қалыптасып отырған қаржы механизмі Қазақстан
Республикасының халықаралық ынтымақтастығы саласында мемлекеттік қаржы
саясатын іске асырудың құралы болып табылады.
Курстың жұмыстың мақсаты: сыртқы экономикалық қатынастардағы валюта-
қаржылық механизмін анықтау, сыртқы экономикалық қызметін түсінігін
қарастыру, Қазақстан Республикасындағы валюта қаржы механизмін талдау.
Курстық жұмыс кіріспеден, 2 негізгі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланған
әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

I. Сыртқы экономикалық қатынастар және валюта-қаржылық жүйесінің мазмұны
мен мәні
1.1 Сыртқы экономикалық қатынастар қызметі түсінігі мен оны реттеу.
Нарыққа көшу өзара байланыста және дүниежүзілік экономикамен
бәсекелестікте дамитын ашық түрдегі экономикамен бірге дүние жүзінің
көптеген елдерімен халық
-аралық экономикалық байланысты кеңейтуді қажет етеді.
Қызметтің сыртқы экономикалық сферасы мемлекеттің, оның жеке және заңды
тұлғаларының ұқсас шетелдік қатысушылармен және халықаралық қаржы-несие
институттарымен сауда, кредит, инвестициялық, борыш, есеп-қисап, трансферт
және өзге де операциялар кезінде қатысуымен байланысты қатынастардың кең
шеңберін қамтиды. Басқаша айтқанда, бұл валюталық есеп-қисап жүйесі
ортақтастыратын резиденттердің резидент еместермен, елдің экономикалық
агенттерінің басқа дүниемен қатынастары[1]. Бұл қатынастарда және сыртқы
экономикалық қатынастар жүйесінде қаржы үлкен роль атқарады. Ол шаруашылық
жүргізудің экономикалық құрал ретінде Қазақстанды дүниежүзілік экономикаға
ықпалдасуды жүзеге асыру үшін пайдаланылады. Халықаралық экономикалық
қатынастар сферасында қалыптасып отырған қаржы механизмі Қазақстан
Республикасының халықаралық ынтымақтастығы саласында мемлекеттік қаржы
саясатын іске асырудың құралы болып табылады.
(1.1 сызбаны қараңыз)

Сыртқы сауда Шетелдік Дамуға ХалықаралықМәдениет, Елшілік
инвестициялауресми ұйымдарға шығармашылықтерді,
көмек жарналар , туризм, консуль
ғылым және дық-
техника тарды,
сфераларындаөкіл-
ғы діктерд
ынтымақтастыі ұстау
қ жөнінде
гі
есеп-қи
саптар
Тау
арл
ар
мен
қыз
мет
-
тер
дің
экс
пор
-
ты

Жанама
Тура
Ақш
а
кап
ита
лын
а

пай
ыз-
дық
мөл
-
шер
ле
мел
ер

Елдің төлем балансының жай-күйі
Мемлекеттің қаржы-экономикалық тұрақтылығы
әсе-
рі

Көздері: Мамыров Н.Қ.,Мадиярова Д.М.”Халықаралық экономикалық қатынас-тар”
Алматы,1998 стр.55
Іс-әрекет етудің айрықша нысаны ретіндегі сыртқы экономикалық қызметтің
қаржысы өзгеше белгілерге ие[2]. Ол тек ұлттық валютада ғана емес, сондай-
ақ шетелдік валютада да қалыптасатын ресурстарда нақты түрде көрінеді.
Қаржы қатынастары ұлттық экономикалардың шекарасынан шығып кетеді және
халықаралық ықпалдастық процестің дамуы мен тереңдей түсуіне жәрдемдесе
отырып, оны жүзеге асырады. Халықаралық қатынастарды дамытудағы қаржының
ролі үш бағыт бойынша көрінеді:
1.Қаржы көздерін іздестіру және халықаралық ынтымақтастықтың әртүрлі
бағыт-тарын қаржыландыру үшін қажетті қаржы ресурстарын жұмылдыру;
2.Халықаралық ықпалдастық процестерді реттеу;
3.Халықаралық қатынастардың әрбір түрін және бұл қатынастардың тікелей
қатысушыларын ынталандыру.
Дамудың қазіргі кезеңінде сыртқы экономикалық қатынастарға мыналар
жатады:
1.сыртқы сауда;
2.шетелдік инвестициялау: бірлескен кәсіпкерлік, соның ішінде заңды
тұлғалардың мүлкіне акциялар және басқа бағалы қағаздар арқылы үлестік
қатысу;
3.концессиялар- елдің аумағында шаруашылық және өзге қызметті жүзеге
асыру үшін мемлекет меншігіндегі табиғи ресурстарды, әртүрлі объектілерді
пайдалануға мүлік құқықтарын алу, меншікті жалдау;
4.Қазақстан Республикасының халықаралық қаржы-кредит ұйымдарына
қатысуы: сыртқы экономикалық қызметтің бұл нысанымен шетелдік кредиттер мен
қарыздар-
ды беру байланысты және халықаралық қаржы және басқа ұйымдарға жарналар
төленеді;
5.ғылым, техника, мәдениет, туризм салаларындағы ынтымақтастық;
6.шет елдерде еншіліктерді, консулдықтарды және қызметкерлерді ұстау
жөніндегі есеп-қисаптарды жүргізу.
Сыртқы экономикалық қызметке, сонымен қатар шетелдік активтерге: бағалы
қағаздарға, шетелде өнеркәсіп және басқа объектілер салуға капитал жұмсау
нысан-ындағы сыртқы инвестициялау жатады; алайда қызметтің бұл түрі
Қазақстанда қаржылық және материалдық-техникалық ресурстардың
жетіспеушілігінен нашар дам-ыған. Еркін экономикалық аймақтарды
қалыптастыру- қызметтің ерекше түрі болып табылады, олар аймақты
жеделдетілген әлеуметтік-экономикалық дамыту үшін шет-елдік капиталды
прогрессивті шетелдік технологиялар мен басқару тәжірибесін тар-ту
мақсатымен құрылады[3]. Олар республиканың шетелдермен валюта-қаржы, есеп-
қисап және кредит қатынастарының негізіне қойылған.(1.2 сызбаны қараңыз)
Сыртқы экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу әртүрлі нысандар мен
әдіс-терін қамтиды.Реттеудің негізгі нысандары мыналар:
1.Сыртқы экономикалық қызметті қаржыландыру;
2.Салық салу;
3.Инвестициялау;
4.Сыртқы қарыз алу;
5.Сыртқы берешек;
6.Экспортты қаражаттандыру.
Реттеу әдістері көрсетілген нысандарға сай келеді және тура, жанама
әдістерді кі-рістіреді.
Тура әдістерге реттеудің әкімшілік нысандары: лицензиялар мен квоталар
жатады. Экспорт пен импортты лицензиялау мен квоталау шикізат ресурстары
мен тауар қорларының шектеулігі жағдайында ішкі рынокты толтырып,
тұрақтандыру мақсатымен уақытша шаралар ретінде пайдаланылады.
Реттеменің жанама немесе экономикалық әдістері неғұрлым пәрменді және
дамыған сыртқы экономикалық қатынастарға сай болып табылады. Бұларға
салықтар, соның ішінде кеден баждары, валюта бағамы, дүниежүзілік баға,
сыртқы кредиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелер, облигациялардың, басқа
бағалы қағаздар мен төлем қаражаттарының бағамы жатады.
Валюта бағамы немесе басқа елдің валютасының ақша бірлігінде
тұлғаланатын ұлттық ақша бірлігінің бағасы барлық ішкі бағаларды басқа
елдің бағаларымен байланыстырылады.Валюта бағамының ауытқуы отандық
тұтынушылар үшін басқа елдің тауарларының бағасын өзгертеді және керісінше,
отандық тауарлар бағасы басқа елдің тұтынушылары үшін өзгереді. Бұл
өзгерістер экспорт пен импорттың тартымдылығына әсер етеді; ұлттық валюта
бағамының басқа елдің салыстырмалы валютасынан азаюы жағдайында экспорт
дами бастайды, кері жағдайда импорт дамиды.
Валюта бағамы экспорт пен импорттың көлеміне әсер етеді, яғни қаржы
құралдары- экспорт пен импортқа салынатын салықтар, кеден баждары арқылы
алынатын және бөлінген қаржы ресурстарының мөлшеріне және мемлекеттің де,
сондай-ақ экспорттық өнімді, тауарды, қызметтерді өндірушілердің де немесе
оларды тұтынушылардың да қаржы жағдайына ықпал жасайды.
Салықтар сыртқы экономикалық қатынастарының маңызды реттегіші болып
табылады. Көптеген мемлекеттерде экспорт пен импортты кедендік тарифтік
реттеу жүргізіледі.
Кеден тарифі ішкі рыноктағы шетелдік бәсекені реттейді.Кеден тарифі кеден
баждары мөлшерлемелерінің жүйеленген жиынтығы болып табылады, оны республи
-каның кеден аумағына әкелетін және бұл аумақ шағынан әкетілетін тауар мен
қыз-
меттерге салынады.
Валюта қатынастарының жекелеген элементтері ерте Грецияда және ежелгі
Рим- де вексель түрінде пайда болды. Келесі даму кезеңіне Лиондағы және
Батыс Еуропа елдерінің басқа да саудалық орталықтарында ортағасырлық
вексель жәрмеңкелері жатады. Бұл кезде аудармалы вексель бойынша (тратта)
бойынша есепайырысу жүр-гізілген. Феодализм қарсаңында және өндірістің
капиталистік тәсілінің құрылуымен байланысты банктер арқылы халықаралық
есепайырысу жүйелері дами түсті. Валю-ның дамуы саяси тұрақтылыққа елдер
арасындағы күштердің шекті қатынасыны тә-уелді болып табылады. Сыртқы
экономикалық қатынастарда, оның ішінде валюта-лық байланыстарда саясат пен
экономика, дипломатия мен коммерция, өнеркәсіптік өндіріс пен сауда өзара
бір-бірімен бітісуі валюталық қатынастардың ұлттық және әлемдік
шаруашылықтағы орнының ерекшелігін көрсетеді.
Сыртқы экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу әр түрлі нысандар мен
өдістерді қамтиды. Реттеудің негізгі нысандары мыналар болып табылады:
1) сыртқы экономикалық қызметті қаржыландыру;
2) салық салу;
3) инвестициялау;
4) сыртқы қарыз алу;
5) сыртқы берешек
6) экспортты қаражаттандыру
Реттеу өдістері көрсетілген нысандарға сай келеді және тура, сондай-ақ
жанама өдістерді кіріктіреді.
Тура әдістерге реттеудің әкімшілік нысандары: лицензиялар мен квоталар
жатады. Экспорт пен импортты лицензиялау мен квошалау шикізат ресурстары
мен тауар қорларының шектеулігі жағдайында ішкі рынокты толтырып,
түрақтандыру мақсатымен уақытша шаралар ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ
сыртқы экономикалық қызметке (сыртқы саудаға, валюталық операция-ларға және
басқаларға) мемлекеттік монополия қойылуы мүмкін.
Реттеменің жанама немесе экономикалық әдістері неғүрлым пөрменді және
дамыған сыртқы экономикалық қатынастарға сай болып табылады. Бүларға
салықтар, соның ішінде кеден бажда-ры, валюта багамы, дүниежүзілік бага,
сыртқы кредиттер бойын-ша пайыздық мөлшерлемелер, облигациялардың, басқа
багалы щагаз-дар мен төлем қаражаттарының багамы жатады.
Валюта багамы немесе басқа елдің валютасының ақша бірлігінде
түлғаланатын үлттық ақша бірлігінің бағасы барлық ішкі бағаларды басқа
елдің бағаларымен байланыстырады. Ва-люта бағамының ауытқуы отаңцық
түтынушылар үшін басқа елдің тауарларының бағасын өзгертеді және,
керісінше, отандық тау-арлардың бағасы басқа елдің түтынушылары үшін
өзгереді. Сөйтіп, бүл өзгерістер экспорт пен импорттың тартымдылығына әсер
етеді; үлттық валюта бағамының басқа елдің салыстырмалы валютасынан азаюы
жағдайында экспорт дами бастайды, кері жағдайда импорт дамиды, өйткені
бірінші жағдайда отандық тауарлар шетелдіктер үшін арзандайды жөне бүл
тауарларға олар-дың тарапынан сүраным үлгая түседі; екінші жағдайда импорт-
тық тауарлар арзандайды және өздерінің елінде бүл тауарларға сүраным үлгая
түседі; екінші жағдайда импорттық тауарлар ар-зандайды жөне өздерінің
елінде бүл тауарларға сүраным артады.
Мемлекеттің валюта бағамдарының жүйесі икемді (қүбыл-малы) немесе
тіркелген валюта бағамдары түрінде үйымдастырылуы мүмкін.
Икемді багамдар жүйесі кезінде айырбас валюталардың сүра-нымы мен
үсынымы негізінде жүзеге асырылады, тіркелген ба-гамдар жүйесі кезінде
үлттық валютаның алтынға немесе басқа тұрлаулы валютаға белгілі бір
қатынасы белгілінеді; екінші жағ-дайда мемлекет бүл ара қатынасты реттеп
отырады, сөйтіп еддің төлем балансының теңгерімділігіне жету мақсатында
валюта ры-ногының қызметіне араласады. Бұл орайда шетелдік валюта бағамының
кемуі экспорт кезінде қүнның импорт кезінде өтелінетін шығасын тудырады
жөне керісінше, бүл бағамның көтерілуі кезінде ысыраптар импорт кезінде
пайда болады, бүл қосымша экспортпен жабылуы тиіс (1 кестені, А бөлімін
қараңыз).
1 кесте. Валюта бағамдары өзгерісінің экспорт пен импорттың көлеміне
әсері (шетелдік ақша өлшемдерінде —шетелдік ақша өлш. және ұлттық ақша
өлшемінде — ұлт. Ақша өлш.)

КОРСЕТКІШТЕР Бағамдар нүсқалары
1-қалыпты 2-томен-де3-
тілген котеріңкі
1 2 3 4
Бағамдардың арақатынасы (шет. ақша олш.:1:150 1:140 1:180
ұлт. ақша олш.) 10000 100 100
Ақшаның бастапқы сомасы (мың ұлт. олш.) 100 1500 1400 -100 1600 100
А. Тіркелген багамдар Экспорт 66,7 71,4 62,5
Алынған экспорттық түсім-ақша (мың шет. 10000 10710 93,75
ақша олш.) 100 710 -625
Белгіленген бағам бойынша қайта 100 100
санал-ған экспорттық түсім-ақша (мың
ұлт. ақша олш.)
Валюталардың қалыпты бағамының
шарт-тарынан ауытқу (мың үлт. олш.)
Импорт
1. Отандық импортшы үшін: Шетелдік
валютаға қайта саналған ақшаның сомасы
(импорт қүны, мың шет. ақша олш.)
Ішкі рыноктағы сатудың колемі (рыноктық
шарттар бойынша мың үлт. олш. 1:150)
Валюталардың қалыпты бағамының
шарт-тарынан ауытқу (мың. үлт. олш.)
2. Шетелдік импортшы үшін: Жеткізілім
колемі (мың. шет. олш.)

1 2 3 4
Өткізуден алынған табыс (мың үлт. өлш.) 1500 1500 15000
Шетелдік валютаға қайта саналған 100 107,1 7,193,7 -6,3
откізуден алынған табыс (мың үлт. өлш.)
Шетелдік импортшы үшін ауытқу (мың шет.
олш.)
Б. Икемді багамдар Экспорт 10000 10000 10000
Жеткізілім колемі (мың үлт. олш.)
Шетел рыноктарында сату (мың үлт. олш.) 66,7 1000071,4 62,5 1000
Еркін бағам бойынша үлт. олш. қайта 10000
са-налған откізуден алынған табыс (мың
үлт. олш.)
Импорт 66,7 71,4 62,5
1. Отандық импортшы үшін: Валютаға қайта
саналған қаражатгардың со-масы жоне
сатып алу колемі (мың шет. олш.)
Ішкі рыноктағы сатудың колемі (мың үлт. 10000 10000 1000
олш.)
2. Шетелдік импортшы үшін: Шетелдік 100 100 100
олшемдегі жеткізілім колемі (мың шет.
олш.)
Откізуден алынған табыс (мың шет. олш.) 1500 1400 1600
Валютаға қайта саналған откізуден 100 100 100
алын-ған түсім-ақша (мың шет. олш.)

Көздері: Мамыров Н.Қ.,Мадиярова Д.М.”Халықаралық экономикалық қатынас-
тар” Алматы,1998 стр.65
Импорт кезінде (шетелдік импортшы үшін) шетел валютасы бағамының
жергілікті валютаға салыстырмалы төмендеуі жергілікті рынокта
мүмкіндіктердің кеңейгендігін білдіреді (2-нүсқа) және керісінше, бүл
бағамның артуы импортталатын тау-арларға бағаның есуіне байланысты рыноктың
түқыруына үрын-дырады (3-нүсқа).
Отандық импортшылар үшін бағамдардың ауытқулары ше-тел тауарларын
сатып алу женіндегі мүмкіндіктерінің өзгеруін білдіреді.
Сөйтіп, валюта бағамы экспорт пен импорттың келеміне әсер етеді,ол, өз
кезегінде, қаржы қүралдары — экспорт мен импорт-қа салынатын салықтар,
кеден баждары арқылы алынатын және бөлінген қаржы ресурстарының мөлшеріне
және мемлекеттің де, сондай-ақ экспорттық өнімді, тауарды, қызметтерді
өндірушілердің де немесе оларды түтынушылардың да қаржы жағдай-ына ықпал
жасайды.
Дағдарысты ахуалдар кезінде: өндірістің едөуір қүлдырауы мен
қанағаттанғысыз сүраным тудырған инфляция кезінде сырт-қы экономикалық тепе-
теңдікті айқындайтын микроэкономи-калық үйлесімдер мен қағидаттар бүзылады
өрі бүрмаланады. Бүл түтыншыларды импортқа жалпыға бірдей бағдарлаумен,
өске-лең импортты жабу үшін экспорттық валюталық түсім-ақшаның
жетіспеушілігімен, үлттық валютаның түрлаулы валютаға қара-ғанда бірден
қүнсыздануымен қосарлана жүреді. Орталық банк валюта резервтерінен айырыла
отырып немесе халықаралық қаржы үйымдарына қолдауды өтіне отырып, өзінің
ақша бірлігінің бағамын қолдап отыру үшін валюталық басқыншылық-тар
жүргізуге мүдделі болады. Дағдарыстың одан өрі дамуы мемлекетті елдің
өмірлік тіршілігіне сондай қажет болып отырғ-ан импортты да шектеуге мәжбүр
етеді, өйткені оны төлеуге ақша-сы жоқ. Экономикасы шикізатқа бағдарланып
отырған елдерде үзаққа созылған дағдарыстар экспорттың бірден-бір көзі
болып отырған табиғи ресурстардың сарқылуына, экономикалық, тіпті саяси
тәуелсіздікті болуы мүмкін жоғалтуға жеткізеді.
Салықтар сыртқы экономикалық қатынастардың маңызды реттегіші болып
табылады; бүл жерде әңгіме жалпымемлекеттік салықтар, сондай-ақ арнаулы —
бірлескен кәсіпорындардың пай-дасына салынатын салықтар, кеден баждары
(экспорт пен им-портқа салынатын салықтар) жөнінде болып отыр.
Көптеген мемлекеттерде экспорт пен импортты кедендік-тарифтік реттеу
жүргізіледі.
Кеден кодексі кеден аумағының, кеден баждарының және кеден алымдарының
бірлігі негізінде кеден ісінің қағидаттары-ның (яғни тауарлар мен өзге де
заттардың кеден шекарасы арқы-лы өту тәртібін, кеден салығын салуды,
ресімдеуді, бақылауды және кеден саясатын жүзеге асырудың басқа қүралдарын)
белгілейді.
Кеден тарифі ішкі рыноктағы шетелдік бәсекені реттейді. Кеден тарифі
кеден баждары мөлшерлемелерінің жүйеленілген жиынтығы болып табылады, олар
республиканың кеден аумағы-на әкелінетін және бүл аумақ шегінен өкетілетін
тауарлар мен өзге де заттарға салынады.
Кеден ісін жүзеге асыру кезінде кеден органдары алатын, заңнамада
белгіленген және мөлшерлемелерін Үкімет белгілейтін кеден төлемдерінің
басты түрлерінің бірі кеден баждары — үлттық шекара арқылы тасылатын
тауардан кеден тарифінде қарастырылған мөлшерлемелер бойынша мемлекет
алатын салықтар (21.2 кестені қараңыз). Отандық практикада баж салығының
адвалор-лық, айрықшалықты және қүрамдастырылған мөлшерлемелері кең тараған:
адвалорлық - салық салынатын тауарлардың қүнына пайызбен, айрықшалықты -
бөлгіленген мөлшерде салық салы-натын тауарлардың немесе заттардың
елшеміне, ал қүрамдасты-рылган мөлшерлемелер — салық салудың екі түрінің
үштасуы жолымен есептелінетін мөлшерлемелер. Әкелім, өкетілім, транзиттік,
маусымдық, арнаулы, демпингке қарсы, өтемдік, протекционистік
(қолдампаздық), пүрсаттьшықты (преференци-алдық) кеден баждары болып
ажыратылады. Қазақстанда импорттық(әкелімдік), маусымдық, арнаулы,
демпингке қарсы, өтемдік баждар қолданылады[4].
1996 жылға дейін Қазақстанда экспорттық баждар жүмыс істеді.
Экспорттық кеден баждары үкімет анықтайтын тізбе бой-ынша тауарлардың жеке
түрлеріне салынды. Экспорттық баждар меншік нысанына жөне тіркеу орнына
қарамастан занды түлға-лардан, сондай-ақ тауарларды экспортқа шығаратын
жеке түлға-лардан өндіріп алынды. Экспорттық баждарды шетелдік валюта-да
экспортерлер төлейді жөне тауарлар мен қызметтер көрсетудің кеден қүнына
есептеледі. Бартерлік (тауар айырбасы) операция-лары бойынша тауарлардың
әкетілімі кезінде баждың мөлшерлемесі сақталады. Экспорттық кеден баждары
көптеген мемлекеттерде қолданылады және сыртқы сауда айналымының,
дүниежүзілік рыноктардағы тауарлар бағасының, олардың бөсе-кеге
жарамдылығының шынайы реттеуіші болып қалуда жөне жалпы бүл рыноктардың
конъюнктурасына өсер етеді.

1.2. Валюта-қаржылық жүйе: түсінігі, мазмұны, эволюциясы

Валюта (итальян сөзі, сөзбе-сөз – құн) – елдің ақша бірлігі, оның
шартты түрі, халықаралық төлем-есеп айырысу айналымының каналдары арқылы
ұлттық ақшала-рды қолданудың ерекше формасы.
Шаруашылық жағдайларын интернационалдандыру және әлемдік еңбек бөліні-сін
интенсивтендіру (күшейту) халықаралық нарықтың құрылуына себепші болды.
Өндіріс күштерінің дамуы мен ішкі нарықтағы өркендеген салалардың өнімін
сатуда туындайтын қиындықтар, тауарлар тасымалы жағдайларын жетілдіру- міне
осылардың бәрі әлемдік сауда-саттық байланыстарының кеңеюіне әсер етті.
Әлемдік тауар айнлымының дамуы мұнай, машина жасау, ауыл шаруашылығы, тамақ
өнеркә
сібі салаларының өнімдерін сатудың ұлғаюына байланысты болды.
Халықаралық экономикалық қатынастарда өндіріс пен капиталды интернациона-
лдандыру ішкі сауда айналымындағы шектеуді азайтуды, оның жолындағы
кедергілерді жоюды, яғни ішкі сауда-саттықты босаңдатуды талап етті. Өз
тауарларының сыртқы нарықта кедергісіз қозғалыста жүруіне
транскорпорациялардың қызығушылығы күшті болды. Олардың дамушы
мемлекеттердің тауарларын нарыққа түсуін жеңілдетуі, сондай-ақ
интернационалдық өнеркәсіп кешені аумағындағы ішкі корпорациялық тауар
айналымының ұлғаюы ресурстарды толық және тұрақты қолдануға қол
жеткізгендіктің айғағы.
Әлемдік шаруашылық байланыстағы өнеркәсібі дамыған мемлекеттердің
өзара қарым-қатынастарының тереңдеуі және кеңуі осы елдердің экономикалық
жағдайын анықтайтын барлық факторлардың - өндіріс пен әлемдік
айырбастың,жалақы мен бағаның өсу қарқынына зор әсер етті. Әлемдегі
елдердің шаруашылық қарым-қатынастарына тауарлар, қызмет, капитал және
несие легі жылдан-жылға ұлғая түсуде. Ұлттық қоғамдық ұдайы өндіріс
процесінде қалыптасқан тауар айналымы тұрақты түрде әлемдік нарыққа ұласады
және де әрбір егемен мемлекеттің заңды төлем құралы болып оның ұлттық
ақшасы саналады. Халықаралық тауар айналымында, әдетте, шетел валютасы
қолданылады. Бұл әлемдік шаруашылықта жалпы бүкіл мемлекеттерге міндетті
деп танылған халықаралық несие ақшасының әзірше жоқтығынан[5].
Елдердің әлемдік шаруашылыққа интеграциялануы (экономикалық одаққа
кіруі) ақша капиталының бір бөлігінің ұлттық ақшадан шетел валютасына және
керісінше айналуын туындатады. Ол халықаралық валюта, есепайырысу және
несие-қаржы қатынастарында жүзеге асады.
Валюта қатынастары - әлемдік шаруашылықта валюта айналымынан
қалыптасатын қоғамдық қатынастар жиынтығы, олар ұлттық шаруашылықтарының
нәтижесінің (тауарының, қызметінің) өзара айырбасталуына қызмет етеді.
Валюта қатынастарының туындауы ұдайы өндіріске байланысты болғанымен оған,
өз кезегінде, өндірістің тұрақтылығы дәрежесіне қарай керісінше де әсер
етеді. Валюта қатынастары құқықтық нормалармен және ережелермен реттеледі.
Сыртқы экономикалық байланыстарының дамуына қарай валюта жүйесі пайда
болды. Валюта жүйесі – ол экономикалық көзқарас тұрғысынан – шаруашылық
байланыстарды интернационалдандыру негізінде тарихи қалыптасатын валюта-
экономикалық қатынастар жиынтығы; ал ұйымдық-заңдылық тұрғысынан – ол
белгілі бір қоғамдық-экономикалық формация шегінде мемлекеттік-құқықтық
түрде ұйымдасқан валюта-экономикалық қатынастар.
Тарихи үш түрлі: ұлттық, дүниежүзілік және мемлекетаралық немесе
аймақтық валюта жүйесі қалыптасқан. Алғашқыда елдің ақша жүйесінің құрамдас
бөлігі ретінде ұлттық валюта жүйесі пайда болды.
Ұлттық валюта жүйесі деген қоғамдық ұдайыөндірісті қалыптастыруға және
халықаралық төлем айналымын қамтамасыз етуге қажетті валюта ресурстарын
пайдаланатын экономикалық қатынастар жиынтығы. Ұлттық валюта жүйесі ұлттық
валютаға негізделіп құрылады. Ұлттық алюта – елдің ақша бірлігі. ол қолма-
қол формада (банкнота монета) және қолма-қол емес формада (банктік
шоттардағы ақша қалдығы) болады. оның эмитенттері ұлттық орталық банк және
коммерциялық банктер. Ұлттық валюта жүйесінің негізгі элементтері
төмендегілер:
• ұлттық валюта;
• ұлттық валютаның шетел валютасына айырбасталу жағдайлары, яғни
айырбасталудың екі түрлі болуы: а) шетел валютасына шектеусіз еркін
айырбасталатын валюта. 1978 жылдан Халықаралық валюта қорының (ХВҚ)
Жарғысында еркін қолданылатын валюта деген ұғым енгізілген. Оған
американдық доллар, неміс маркасы, жапон иені, француздық франк,
ағылшындық фунт стерлинг; ә) жарым-жартылай айырбасталатын валюта; б)
айырбасталмайтын (тұйық) валюта;
• валюталық паритеттің бірдейлік ережесі – валюталардың алтын құрамына
байланысты өзара қатысы. Ақша өлшемінің алтын мазмұнына негізделген
ондағы алтын паритеті алынып тасталды.ХВҚ-ң Жарғысы бойынша валюта
паритеті тек СДР – арнаулы ақша өлшемімен немесе басқа халықаралық
валютамен, бірақ алтынмен емес, анықталуы мүмкін. 70-жылдардың орта
шенінен бастап паритеттер валюта қоржыны негізінде анықталады. Валюта
қоржыны деп бірнеше валюталардың белгілі бір бөліктерінің сомасын сол
валюталардың нарықтық бағамына көбейтіп, оларды АҚШ долларына бөлумен
анықталатын бір валютаның орташа өлшенген бағамын айтады;
• валюта бағамының тәртібі (белгіленген, белгілі бір аралықта
өзгермелі).Көптеген елдерде валюта бағамының өзгеретін шегі заңмен
бекітілмеген;
• валюталық шектеудің болуы немесе болмауы;
• төрт қосындыдан тұратын (елдің ресми алтын және валюта резервтері, СДР
есепшоттары, еуро), ХВҚ резервтік позициясы және елдің сыртқы қарызын
өтеу мүмкіншілігін білдіретін мемлекеттің халықаралық валютак
өтімділігін реттеу;
• халықаралық несиелік айналым құралдары мен халықаралық есепайрысу
формаларын қолдану тәртібін белгілеу;
• валюта нарығы мен алтын нарығы ережесі;

• валюта қатынастарын реттейтін ұлттық органдардың статусы.
Әлемдік шаруашылық қатынастарының дамуына байланысты әр елдің ұлттық
валюта жүйелерінің негізінде дүниежүзілік және аймақтық валюта жүйелері
қалыптаса бастады. Олардың негізгі принциптері мемлекетаралық келісіммен
заңды түрде бекітіледі[6].
Дүниежүзілік валюта жүйесі деген халықаралық валюта қатынастарының
ұйымдастыру формасы, яғни ол – халықаралық несие-қаржы институттарымен
халықаралық – шарт және мемлекеттік құқық нормасы кешендерін біріктіретін
жүйе. Бұл ереже – шарттардың негізгі міндеті – халықаралық сауда-саттық
процестерін жеңілдету, саудаға қатысушы фирмалардың іс-әрекеттерінің
тиімділігін қамтамасыз ету. Жалпы валюта жүйесі халықаралық экономикалық
және сауда қатынастарын ұзақ мерзімге жоспарлауға мүмкіндік туғызуы қажет.
Басқа жағынан, оның мақсаты – кейбір мемлекет пен үкіметтер жағынан болып
тұратын әртүрлі валюталық шектеуді және тамыр-таныстық әрекеттерді түп-
тамырымен құруға мүмкіндік жасау.
Валюта жүйесі әлемдік шаруашылық байланыстарда дербес роль атқарады.
Ол өндірістің даму қарқынына, халықаралық айырбастың көлеміне, баға саясаты
мен жалақыға әсер етеді. Дүниежүзілік валюта жүйесі елдер арасындағы ақша-
есептеу қатынастарын, сондай-ақ қатысушы елдердің әрқайсысының ішкі ақша
айналымын қамтиды. Дүниежүзілік валюта жүйесі деген ұғымға кіретін ішкі
және сыртқы жүйелер органикалық өзара байланысты, себебі екуін біріктіретін
түйін - әлемдік ақша белгілері.
Алғашқыда әлемдік ақшаның бірден-бір түрі болып алтын, кейін құйма
формасындағы алтын есептелді. Алтын монетаны халықаралық есептеуде қолдану
үшін алдымен құйма жасау, содан соң басқа елдің монетасын соғу қажет болды.
Біртіндеп айналыс шығындарын азайту мақсатында халықаралық есеп айырысуда
ұлттық алтын монета және несие айналым құралдары қолданныла бастады.
Ұзақ тарихи дамудың нәтижесінде дүние жүзілік валюта жүйесінің негізгі
элементтері қалыптасты. Олар:
• әлемдік ақшаның міндетті формасы (алтын, резервтік валюта, халықаралық
өлшем);
• валюталардың айырбасталу шарттарын белгілеу;
• валюталық паритет пен валюта бағамы тәртібін үйлестіру;
• валюталық шектеу көлемін тәртіптеу;
• халықаралық валюта өтімділігінің құрамдас бөліктерін белгілеу;
• халықаралық несиелік айналым құралдарын қолдану тәртібін үйлестіру;
• әлемдік валюта нарығы мен алтын нарығының ережесі;
• мемлекетаралық реттеу институтының статусы – 1944 жылдан Халықаралық
валюта қоры бекітілді.
Аймақтық валюта жүйесі (ЕВЖ)-дүниежүзілік валюта жүйесінің шеңберінде
батыс Еуропаның өнеркәсібі дамыған мемлекеттерін біріктіретін ұйым. Ол 1957
жылы Рим шарты бойынша құрылған Жалпы нарық одағындағы мемлекеттердің
экономикалық және валюталық ынтымағының дамуынан бастау алып, 1979 жылы
құрылды. Оның мақсаты – ынтымақтастық процесін ынталандыру, еуропалық
саяси, экономикалық және валюта одағын – Еуропалық одақ (ЕО) құру, Батыс
Еуропаның позициясын күшейту. Еуропа валюта жүйесінің дүниежүзілік валюта
жүйесінің элементтеріне дәл келеді.
Дүниежүзілік валюта жүйесінің ерекшеліктері мен тұрақтылығы оның
құрылымдық принциптерінің әлемдік шаруашылықтың құрылымы принциптеріне,
әлемдік тұрғыда күштердің орналасуына және басшы елдердің мүддесіне
сәйкестік деңгейіне байланысты өзгереді. Бұл принциптер сәйкес келмесе
дүниежүзілік валюта жүйесі әлсін-әлі дағдарысқа ұшырап, оның ыдырауымен
және жаңа валюта жүйесінің құрылуымен ұштасады[7].
Дүниежүзілік валюта жүйесінің даму кезеңдері.
Бірінші дүниежүзілік валюта жүйесі алтын монеталы стандарт негізінде
құрылып, 1867 жылы басшы елдердің өкілдері қатынасқан Париж
конференциясында мемлекетаралық келісіммен заңды түрде рәсімделді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін де кең тараған
валюта дағдарысы екінші дүниежүзілік валюта жүйесінің пайда болуына әкеп
соқтырды. Ол 1922 ж. Генуэз халықарлық экономикалық конференциясында
қатысушы мемлекеттердің келісімімен рәсімделді. Бұл Генуэз валюта жүйесі
конференцияда келісімге келуші 30 елдің ақша жүйесі тәрізді алтын девизді
стандартқа негізделіп құрылды. Ол девиздің принципі бойынша банкноталар
алтынға емес вексельге және чекке, яғни девиздерге айырбасталды. Девиз
деген кез келген формадағы шетел валютасы. Екі дүниежүзілік соғыстар
аралығында Бреттон-Вудс конференциясына дейін резервтік валюта статусы
ресми ешбір валютаға бекітілген жоқ. Ал ағылшын фунт стерлингі мен
американдық доллар осы статусты бірінші болып алуға өзара шиеленіскен
бәсекелесте таласып жатты.
Үшінші дүниежүзілік валюта жүйесі. 1944 жылы 22 маусымда АҚШ БҰҰ-ның
Бреттон-Вудс конференциясында заңды түрде резервтік валюта статусы
бекітілді. Онда алтын девиз стандартына негізделіп девиздік валюта ретінде
американдық доллар мен фунт стерлинг қабылданды.Сонымен бірге алғашқы рет
резервтік валюта статусы заңды түрде осы валюталарға бекітілді. Бұл АҚШ пен
Ұлыбританияның халықаралық қарызын өз ұлттық валютасымен өтеулеріне
мүмкіндік туғызды. 1949 жылы өзіне капиталистік өнеркәсіп өндірісінің 54,6%-
ін, тауар экспортының 33%-ін, ресми алтын резервінің 75%-ін шоғырландырған
АҚШ-тың экономикалық басымдығы және оның бәсекелестері екінші дүниежүзілік
соғыстың нәтижесінде әлсіреуі доллардың үстемдігін қамтамасыз етті. Батыс
Еуропаның және Жапонияның аса ауыр валюта-экономикалық жағдайы , сондай-ақ
бұл мемлекеттердің АҚШ-қа тәуелділігі, долларлық гегемония (басымдық)
олардағы доллардың өткір жетіспеушілігінде, яғни долларлық аштықта
көрініс тапты.
Бреттон-Вудс жүйесінің құрылымдық принциптері төмендегідей:
• доллар мен фунт стерлингтің резервтік валюта ретіндегі статусы
бекітілді;
• ХВҚ-ға мүше елдердің барлығы өз валютасын басқа валюталарға алтын
арқылы айырбастайды, онда валютаның алтын паритеті және валюта бағамы
бекітілді;
• шетел орталық банктерінің долларлық резервтері алтынға американдық
қазынашылық мекемесі арқылы ресми бағамен айырбасталады;
• алтынның төмендетілген ресми бағасы бекітілді;
• мемлекетаралық валюта қатынастарын реттейтін орган – Халықаралық
валюта қоры (ХВҚ) құрылды.
ХВҚ-ның негізгі қызметі – осы мемлекетаралық қорға мүше елдердің
валюта паритетін, бағамдарын және басқа валюталарға еркін айырбасталуын
бақылауды қамтамасыз ету. Бреттон-Вудс жүйесі ширек ғасырдан астам уақыт
аралығында халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуіне және әлемдік нарықтың
қарқынды өсуіне ықпал етті.
Дегенмен бұл жүйе оған мүше елдердің барлығына бірдей тең құқық бере
алмады. Долларлық стандартты бекіткен принциптерді АҚШ басқа елдер есебінен
әлемде өз үстемдік позициясын күшейтуге пайдаланды. Бреттон-Вудс валюта
жүйесінің қайшылығы ең алдымен доллар мен фунт стерлингтің ұлттық сипаты
және оларды халықаралық төлем құралдары ретінде қолдануы, біртіндеп жүйені
әлсірете бастады. Осы кезде Батыс Еуропа мен Жапонияның позициясы күшейді.
1971-1973 жж. валюта дағдарысы Бреттон-Вудс жүйесінің іс жүзінде күйреуін
жеделдетті[8].
Төртінші (қазіргі) дүниежүзілік валюта жүйесі 1976 жылдың қаңтарында
ХВҚ-ға мүше-мемлекеттердің Кингстонда (Ямайка) қол қойған келісіммен
дүниеге келіп, Ямайка валюта жүйесі деп атлды. Бұл жүйе енді ешбір ұлттық
валюта жүйесіне негізделмей, тек заң жүзінде бекітілген мемлекетаралық
принциптерге сүйенеді. Онда доллар ерекше орында болғанымен, ол бұрынғыдай
роль атқармайды. Жаңа жүйе көпвалюталы стандарт болып табылады.
Ямайка валюта жүйесінің бұрынғы жүйеден айырмашылығы:
• алтын өзінің монетарлық қызмет атқаруын тоқтатты, яғни енді бірде-
бір валютаның құрамында алтын жоқ: ХВҚ-ның өзгерген Жарғысына
сәйкес алтын құн өлшемі ретінде және валюта бағамын есетеуге де
қолданбауы тиіс. Сөйтіп алтын поритетінің, алтынның ресми
бағасының, шетел орталық банктерімен үкімет орындары үшін
американдық қазынашылықтың долларлық резевтерді алтынға айырбастауы
жоғалғандығы заңмен бекітілді. Дегенмен, Ямайка валюта жүйесінен
алтынды валюта соғылатын металл ретінде заң жүзінде ығыстырғанға
қарамастан, іс жүзінде оның ақша ретінде қолдану мүмкіндіктері
таусыла қойған жоқ. Алтынның нақты бағасы болғандықтан ол
бұрынғыдай төтенше халықаралық ақша және аса сенімді резервтік
актив ретінде саналады. Қазіргі кезде мемлекеттердің орталық
банктері және тезавраторлар шамамен 60 мың тонна алтын сақтауда.
• алтын девизді стандарттың орнына жаңа халықаралық есеп айырысу
құралы – СДР енгізілді. Ол валюталық париететпен валюта бағамының
негізі деп жарияланды. Дегенмен СДР эмиссияланған 30 жыл ішінде ол
құн эталонына, не басты халықаралық төлем және резерв құралына
айналған жоқ. Ол әлемдік ақша ролін орындаудан тым алыс болды.
Бағамы СДР-мен анықталатын валюталар саны жылдан-жылға азайды. СДР
стандартының болашағы жоқ, оның қолдану аясы негізінен ХВҚ-ның
операцияларымен шектелуде. Доллардың Бреттон-Вудс жүйесіндегі ресми
резервтік валюта статусы алынып тасталса да, іс жүзінде долларлық
стандарт сақталуда. Әлемде 21 валюта долларға бекітілген, доллар
халықаралық төлем және резерв құралы ретінде алда келеді. СДР
стандарты көп валюталы стандартқа ауысты. Ол – үш әлемдік валюталық
орталықтың валюталарына, яғни американдық долларға, неміс маркасына
(1999 жылдан еуромен алмастырылған), жапондық иенге негізделген.
• ХВҚ-ның мүшелері валюталық паритетті қолданбай кез келген валюта
бағамының тәртібін пайдалануға құқық алды. Сөйтіп өзгермелі валюта
бағамының ережесі бекітіліп, оған көптеген елдер 1973 жылдың
наурызынан бастап ауысты. Бұрынғы бекітілген валюта бағамына
қарағанда бұл тәртіп икемді болғанымен валюта курстарының
арақатынасының тұрақтылығын қамтамасыз етуін ақтамады. Керісінше,
орталық банктің валюта нарығындағы операцияларға араласуы
формасындағы жүргізетін валюталық интервенциясына шығындары
көбейді.
• Бреттон-Вудс жүйесінен ауысқан ХВҚ-ның міндеті – мемлекетаралық
валюталық реттеуді күшейту, мүше-елдердің өзара тығыз қарым-
қатынастығын қамтамасыз ету, әлемде валютаның тұрақтылығына қол
жеткізу үшін әр түрлі валюталық шектеулерді жою.
Қорыта айтқанда, Ямайка валюта жүйесі бұрынғы жүйемен салыстырғанда
өзінің икемділігімен төлем баланстары мен валюта бағамдарының
тұрақсыздығына және әлемдегі күштердің жаңадан орналасуына тез лайықтанды.
Сонымен қатар ол біраз қиындықтарды: СДР стандартының тиімсіздігіне
байланысты; алтын ды заңды түрде демонетизациялаумен оның іс жүзінде
әлемдік төтенше ақша статусын сақтауы арасындағы қарама-қайшылық; өзгермелі
валюталық бағам ережесінің жетіспестігі және с.с. мәселелерді шешу үшін,
әлемдік үш орталықтың валюта-экономикалық саясатын үйлестіруді күшейту үшін
және әлемдік валюта механизмін тұрақтандыру үшін Ямайка валюта жүйесін
жетілдіретін жолдар іздестірілуде.
1979 ж. Еуропалық экономикалық одақтың (ЕО) шеңберінде Батыс Еуропа
елдерінің интеграциялық процестерін дамытуға көмектесу мақсатында Еуропа
валюта жүйесі (ЕВЖ) деп аталатын аймақтық валюта жүйесі құрылды. Бұл жүйеге
кіретін мемлекеттер ХВҚ-ның мүшелері болғандықтан ЕВЖ-сін әлемдік валюта
жүйесінің құрылымдық бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Солай болғанмен
оны Ямайка жүйесінен ажырататын бірсыпыра ерекшеліктері бар[9].
Екі валюта жүйесін салыстырғанда ЕВЖ-ге валюта бағамы сиректеу ауытқиды.
Ол жетістікке келесі факторлар себепші болды: экономикалық және валюталық
интеграцияның үдемелі дамуы; ұлттық органдардың дербес құқының бір бөлігін
басқаға беру; нақты бағдарламаға бейімделу; валюта қатынастарының бағытын
және әдісін таңдаудағы икемділік; қаулы қабылдау және оны орындау
механизмін дайындау.
Дегнмен, ЕВЖ-ге мүше-елдердің өзара қарама-қайшылығын біраз қиыншылық-
тарды басынан көшіруде. Олар сол елдегі экономиканың, инфляцияның,
жұмыссыздықтың, төлем балансы жағдайының, алтынвалюта резервтерінің әртүрлі
деңгейлілігі мен қарқындылығынан туындайды.
ЕВЖ-нің дамуындағы маңызды кезең – саяси, экономикалық және валюталық
одақ (во) құру жөнінде 1994 жылы қарашада қол қойылған Маастрихт шарты. ЕО-
ны құрудың бірінші кезеңі 1990 ж. шілдеде басталып (бұл шарт алдыңғы Делор
жоспары негізінде жасалған), мүше-елдерге 1992 ж. аяғында валюталық
шектеуді мүлдем жоюды қарастырған. Бұл кезеңде мемлекеттердің экономикалық
дамуының деңгейін жақындастыруға, инфляция қарқынын төмендетуге, бюджет
кемшілігін қысқартуға зор көңіл бөлінген.
Екінші кезеңде Еуропа валюталық институты (ЕВЫҚ-ның орнына) құрылып, оның
құрамына он екі орталық банктердің басқармалары енді. Оның мақсаты –
орталық банктердің Еуропалық жүйесін эмиссиялау. Бұнда ЕО-ның министрлер
Кеңесінің директивалары негізінде экономикалық үйлестікке және оған мүше-
елдердің Еуропарламентке берген есебінің орындалуына басты назар
аударылады. Экономикалық тәртіпті бұзушыларға Еуропалық инвестициялық
банктің несиесін шектеу, айыппұл төлеу, бюджет кемшілігін төмендеткенге
дейін ЕО-ның процентсіз депозитін шектеу формасында жазалау шаралары
қолданылады. Экономиканы сауықтыруға бірлескен қорлар есебінен және ЕИБ
несиесін ЕО-ның көмегі қарастырылған.
Үшінші кезең ЕО-ның бірнеше мемлекеті несие-ақша жүйесінің бірыңғай
үлгісі шеңберінде біржақты өзгерістер енгізуге қажетті келісімге келген 20-
ғасырдың аяғында басталды. Жоғарыда айтылғандай, ЕО-ға кірген 15 елдің 11-і
1999 жылдың қаңтарынан ұжымдық валюта – еуроны – алғашында қолма-қол
ақшасыз есеп айырысу үшін банктік шотқа жазу формасында енгізді, ал 2002
жылдан ол ұлттық ақша өлшемдерінің орнына қолма-қол ақша формасында
енгізілген болатын. Ақша-несиелік және валюталық реттеу үшін 1998 ж. 1
шілдеден Еуропа орталық банкі құрылды.

3. Валюталық қатынастарды реттеу. Валюталық саясат.

Әлемдiк тәжiрибе көрсеткендей, нарықтық экономика жағдайында
халықаралық валюталық қатынастарды реттеу екi түрде жүзеге асырылады(
- нарықтық реттеу.
- Мемлекет тарапынан реттеу.
Валюталық нарықта валюталарға деген сұраныс және ұсыныс, сондай –
ақ олардың бағамдық шектi қатынастары қалыптасады. Нарықтық реттеу
құн заңына бағынады. Мұндай заңлардың валюталық мнарықтағы
бәсекелестiк жағдайында жұмыс жасауы, валюталар айырбасының қатысты
баламалылығын, тауарлар, көрсетiлетiн қызметтер, капиталдар, несиелер
қозғалысына байланысты әлемдiк шаруашылықтың қажеттiлiгiне валюталардың
халықаралық ағымының сәйкес келуiн қамтамасыз етедi. Баға
механизмi және нарықтағы валюталық бағам динамикасының белгiлерi
арқылы экономикалық агенттер валюталарды сатып алушылардың сұранысы
мен оларды ұсыну мүмкiндiктерi туралы бiле алады. Сонымен бiрге,
нарық валюталық операциялардың жағдайы туралы ақпараттар көздерi
болып табылады.
Бiрақ та мемлекет ертеден берi валюталық қатынастарға араласып
келген, бастапқысында ол жанама түрде кейiннен оның әлемдiк
шаруашылықтағы маңыздылығын ескере отырып, тiкелей араласа бастады.
30- жылдардағы ХХ ғ. алтын стандарты алынып тасталуына байланысты
валюталық бағамды реттегiш ретiнде алтын механизмi қызметiн тоқтытты.
Бағамдық шектi қатынастардың аяқ асты ауытқуы мен валюталық
дағдарыстар ұлттық және әлемдiк экеономикаға терiс әсер ете отырып,
ауыр әлеуметтiк – экономикалық зардапқа ұшыратты[10].
Нарықтық және мемлекеттiк валюталық реттеу бiрiн – бiрi
толықтырады. Бiрiншiсi, бәсекеге негiзделген, яғни дамуды ынталандыра
түссе, ал екiншiсi, валюталық қатынастарды нарықтық реттеудегi
терiс салдарларды жоюға бағытталған. Екi реттегiш арасындағы шекара
нақты жағдайлардағы тиiмдiлiк және шектеуге байланысты анықталады.
Сондықтан да олардың арасындағы шектi қатынас жиi ауысып отырады.
Дағдарыс, соғыс және тағы басқа қиын жағдайларда қатаң мемлекеттiк
валюталық реттеудiң маңыздылығы артады. Сондай – ақ валюталық –
экономикалық жағдайдың жақсаруы барысында валюталық операциялар
ырықтандырылып, бұл аумақта нарықтықбәсеке орын алады. Бiрақ та мемлекет
бұл жағдайда да валюталық қатынастарды қалыпқа келтiру және қадағалау
мақсатында валюталық бақылау жасайды.
Нарық экономикасын реттеу жүйесiнде валюталық саясат маңызды орын
алады.
Валюталық саясат - бұл елдiң ағымдық және стратегиялық мақсаттарына
сәйкес халықаралық валюталық және басқа экономикалық қатынастар аумағында
жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы.
Валюталық саясат экономикалық саясаттың ең басты мақсаттары-
Тұрақты экономикалық өсудi қамтамасыз етуге,жұмыссыздық пен
инфляцияның өсуiн тоқтатуға,төлем балансындағы тепе-теңдiктi ұстап отыруға
бағытталады.
Валюталық саясаттың басты бағыттары мен формалары елдердiң
валюталық – экономикалық жағдайына, әлемдiк шаруашылықтың
эволюциясына,әлемдiк аренадағы күштеодiң орналасуына байланысты
анықталады.
Заңды түрде валюталық саясат валюталық заңдылықтар, яғни елдегi және
одан тысқары жерлердегi валюталық бағаларымен байланысты ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Дүние жүзілік экономикалық қатынастардың сыртқы экономикалық негізі
Валюталы жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы
Валюталы саясат және валюталы реттеудің түсінігі
Кәсiпорынның сыртқы экономикалық қызметтiның қаржылық есебі
Жергілікті басқарудың экономикалық механизмі
Сыртқы экономикалық байланыстар жүйесі
Қытай сыртқы саясатының идеологиясы мен механизмі
Сыртқы экономикалық қызмет
Қазақстанның сыртқы экономикалық байланыстары
Қаржылық менеджменттің механизмі мен ақпараттық база
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь