Қазақ тiлiнде iс жүргiзiлгенде азаматтық iс жүргiзу құжаттарының толтырылуында және жүргiзiлуiнде сот бұйрығында қандай проблемалар бар екенiн зерттеу және қазақ тiлiнде бұл құжаттардың заң терминологиясы бойынша дұрыс аталуы және реттiк кезекпен дұрыс жүргiзiлуi

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І. Азаматтық iс жүргiзудегi сот бұйрығы институтының
тарихи аспектiлерi
1.1.Азаматтық iс жүргiзудегi сот бұйрығы институтының
ұғымы, міндеттері мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2.Азаматтық iс жүргiзудегi сот шешімінің сот
бұйрығынан айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
ІІ. Сот бұйрығының заңды күші.
2.1. Бiрiншi сатыдағы сот бұйрығының заңды күшi ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
2.2. Сот бұйрығының мәні, жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІІ. Азаматтық іс жүргізудегі сот ұйғарымдарының сот бұйрығынан айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
Қорытынды. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
Адам құқықтарын қорғау – мемлекеттің мерейлі міндеті ғана емес, саяси-әлеуметтік, қоғамдық қастерлі борышы. Ол Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабындағы 2-тармақта былайша көрініс тапқан; «Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады,олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де құқықтық нормативтік актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталған». Мұны тарата түссек Ата Заңның 18-бабында ол «Әркімнің жеке өміріне, өзінің және отбасының құпиясына қол сұғылмауына, абыройы мен ар-намысының қорғалуына құқығы бар» - деген тұжырыммен айқындалар еді.
Біз Ата Заңымызбен қорғалған жалпыға белгілі адам құқықтарын санамалаудан аулақпыз. Кейбір түйінді мәселелердің түпкі мәніне үңіліп, оның бүгінгі тыныс-тірлігі, алдағы көкжиек кемері туралы кемерлі де келелі ой тамызықтау ниетіндеміз.
Құқықтық мемлекет құрудағы және сол тектес өмір сүрушілердің құқықтық қорғалуын қамтамасыз етудегі сот органдарының роліне барлық өркениетті әлемде баға жетпейді.
Осындай ролге ие және мемлекеттік қоғамдық құрылымда сот органдарының орнын толық және объективті бекіту үшін біздің елімізде азаматтық істерді жүргізу сатыларының ерекше маңызы бар.
Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алып, құқықтық мемлекет болуға бет алып жатқан заманда азаматтық іс жүргізу заңдарындағы азаматтық іс жүргізу сатыларының маңыздылығы өте көп болып табылады. Бұның маңыздылығы Қазақстан Республикасының Конституциясында басты қазынасы болып табылатын азамат және оның құқығы мен заңды мүдделері және бостандықтарының соттар алдында қорғалуының негізділігі болып табылады.
Әрбір азамат өз құқығы мен заңды мүддесін, бостандықтарын қорғауға құқылы. Соған азаматтардың бұзылған құқықтарын қалпына келтіру біріншіден, конституциямен екіншіден, азаматтық іс жүргізу заңдарымен қорғалуға жатады. Соның ішінде азматтық іс жүргізуде талап өндiрiсiнiң маңызы өте зор.
Азаматтық іс бойынша талап өндiрiсi азаматтың даулы құқықтарын өз шешіміне жетуді негіздей отырып, ол даудың сот сатыларында уақытында дұрыс шешілуін, даудың мәні бойынша қаралып, заңды шешімін табуға негіз болады.
Азаматтық іс жүргізу сатыларының дұрыс және заңды түрде қарай білу құқықтық мемлекет болғалы отырған қазақ Елінің жас заңгерлерінің негізгі міндеті мен халық алдындағы борышы екені сөзсіз.
Азаматтық іс жүргізудегi талап өндiрiсiнiң,азаматтық іс жүргізу сатыларының негізгі міндеттері болып азаматтардың даулы құқықтарын шешу, уақытында және дұрыс айқындау, азаматтық істерді мәні бойынша қарау, сот актілеріне шағым, наразылық білдіру арқылы апелляциялық сатыда және қадағалау сатысында азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерінің азаматтық іс жүргізу заңдары бойынша қорғалуына негіз береді.
1. Қ.Р. Конституция. 30.08.1995ж.
2. Қ.Р. сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы. Қ.Р. заңы 25.12.2000ж 1,24-27 баптар.
3. Н.Б. Зейдер «Судебное решение по гражданскому делу», М., 1966, 5-6 бет.
4. М.М.Агарков. «Обязательство по советскому гражданскому праву» - М., 1940., 58-бет
5. Советский гражданский процесс. Под ред. Юдельсон К.С.- М., 1956., 206-208 бет.
6. Я.Л.Штутин «Предмет доказывания в гражданском процессе»- М., 1963., 39-бет.
7. Д.И.Полумордвинов «Законная сила судебного решения»-Тбилиси, 1964, 19-бет.
8. М.К.Треушников «Особенности рассматрение отделных категории гр. дел», М.- 1995., 30-31-бет
9. Д.И.Полумордвинов «Законная сила судебного решения» -Тбилиси, 1964, 19- бет.
10. А.А.Пиантковский «К методологии изучение действующего права», ученые записп, ВИЮН., М., 1947, 45-бет
11. Азамамттық iс жүргiзу дегi сот бұйрығының тарихи аспектiлерi. Заң газетi 21.12 2001жыл.
12. Зейдер Н.Б. Судебное заседание и судебное решение в советском гражданском процессе. Саратов. 1959.
13. Зейдер Н.Б.Аталған еңбекте, 76, 78,81-беттер.
14. Воронков Г.В. Определение суда первой инчтанции в советском гражданском процессе. Саратов,1967. с-5
15. Юдельсон К.С. Советский гражданский процесс. М.: Госюриздат, 1956. с-270.
16. Абрамов С.Н. Гражданский процесс. М.: Юриздат МинЮст СССР, 1948. с-285.
17. Авдюков М.Г. Судебное решение. М.: Госюриздат, 1959.
18. Гурвич М.А. Советское гражданское процессуальное право. М.: Высшая школа, 1964.
19. Зейдер Н.Б. Судебное заседание и судебное решение в советском гражданском процессе. Саратов.1959.
20. Чечот Д.М. Постановление суда первой инстанции по гражданским делам. М.: Горюриздат, 1958.
21. Юдельсон Н.А. Аталған еңбекте, 270-бет.
22. Абрамов Н.А. Аталған еңбекте, 314-бет.
23. Воронков Г.В. Аталған еңбекте, 26-бет.
24. Осокина Г.Л. Право на защиту в исковом произхводстве, Томск 1990.
25. Семенов.В.М. Конституционные принципы судопроизводства М 1982.
26. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Том 1 Алматы КазГЮА 2001.
27. Абдулина З.Қ. Азаматтық iс жүргiзу құқығы Дәнекер 2002 жыл.
28. Воронков Г.В. Аталған еңбекте, 39-бет.
29. Воронков Г.В. Аталған еңбекте. 74-бет.
30. Воронков Г.В. Определение суда первой инстанции в советском гражданском процесс. Автореф.дис..канд.юрид.наук. Саратов, 1965.
31. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право РК: Том-2. Алматы: КазГЮА, 2001.
32. Мухин И.И. Обжалование, опротестование и просмотр определение суда первой инстанции. М. Госрюиздат, 1958.
33. Баймолдина З.Х. Аталған еңбекте, 246-бет.
34. Муравьева А.С., Никитинский Ф.Ф., Чечина Н.А. Участие общественности в рассмотрении судами гражданских дел. М.: Госюриздат, 1963.
35. Авдюков М.Г. Обжалование судебных определений в советском гражданском процессе. // вестник Московского университета, №3, 1960.
36. Пучинский В.К. Особые определения суда первой инстанции. // Социалистичекая законность, №1, 1956. Чечот Д.М. Постановление суда первой инстанции по граждансим делам. М.: Госюриздат. 1958.
37. Қазақстан Республикасының Жоғарғы сотының бюллетенi. №3, 2002.
38. Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының бюллетенi. №8 2001.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...............................................3
І. Азаматтық iс жүргiзудегi сот бұйрығы институтының
тарихи аспектiлерi
1.1.Азаматтық iс ... сот ... ... ... ...... сот ... ... Сот ... ... күші.
2.1. Бiрiншi сатыдағы сот ... ... Сот ... ... Азаматтық іс жүргізудегі сот ұйғарымдарының сот ... ... ...... ... міндеті ғана емес, саяси-
әлеуметтік, қоғамдық қастерлі ... Ол ... ... ... ... ... ... тапқан; «Адам
құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп
танылады,олардан ешкім айыра алмайды, ... мен өзге де ... ... ... мен ... ... ... анықталған».
Мұны тарата түссек Ата Заңның 18-бабында ол «Әркімнің жеке өміріне, өзінің
және отбасының ... қол ... ... мен ... ... бар» - ... ... айқындалар еді.
Біз Ата Заңымызбен қорғалған жалпыға белгілі адам ... ... ... ... ... ... мәніне үңіліп,
оның бүгінгі тыныс-тірлігі, алдағы ... ... ... ... де ... ... ... мемлекет құрудағы және сол тектес өмір сүрушілердің ... ... ... сот органдарының роліне барлық өркениетті
әлемде баға жетпейді.
Осындай ролге ие және мемлекеттік ... ... сот ... толық және объективті бекіту үшін біздің елімізде азаматтық істерді
жүргізу сатыларының ... ... ... ... Тәуелсіздік алып, құқықтық мемлекет болуға
бет алып жатқан заманда ... іс ... ... ... ... ... ... өте көп болып табылады. Бұның маңыздылығы
Қазақстан Республикасының Конституциясында басты қазынасы болып ... және оның ... мен ... ... және ... ... қорғалуының негізділігі болып табылады.
Әрбір азамат өз құқығы мен заңды мүддесін, бостандықтарын қорғауға
құқылы. Соған ... ... ... ... ... ... екіншіден, азаматтық іс жүргізу заңдарымен
қорғалуға жатады. Соның ішінде азматтық іс ... ... ... өте ... іс ... ... ... азаматтың даулы құқықтарын өз
шешіміне жетуді негіздей отырып, ол даудың сот сатыларында ... ... ... мәні бойынша қаралып, заңды шешімін табуға негіз болады.
Азаматтық іс жүргізу ... ... және ... ... қарай білу
құқықтық мемлекет болғалы отырған қазақ ... жас ... ... мен ... ... ... ... сөзсіз.
Азаматтық іс жүргізудегi талап ... іс ... ... ... ... ... ... құқықтарын шешу,
уақытында және дұрыс айқындау, азаматтық істерді мәні бойынша қарау, сот
актілеріне шағым, ... ... ... ... ... ... сатысында азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерінің азаматтық
іс жүргізу заңдары бойынша қорғалуына негіз береді.
Азаматтық іс жүргізудегi ... ... және ... ... сот ... ... мен азаматтардың құқықтары мен заңды
мүдделерінің қорғалу барысындағы мақсаты болып табылады.
Азаматтық iс ... ... ... – бұл ... ...... заңдарының нормаларымен реттелетiн
және осы iс ... ... ... ... мен ... ... ... қатынастардың өзiне тән ерекшелiктерi де бар, бұл:
Бiрiншiден – ... ... ...... қатынастың объектiсi.
Үшiншiден- құқықтық қатынастың мазмұны.
Төртiншiден- құқықтық ...... ... ...... бұл ... ресми мазмұны бар, белгiлi бiр қатынас үшiн
толтырылатын қағаз.
Iс құжаттары – бұл ... бiр iс ... ... ... ... бар
қоғамдық қатынас кезiнде толтырылатын құжат түрi, яғни құжаттың ерекше
арнайы түрi. ...... ... ... ... болып
төмендегiлер танылады:
- Талап арыз, арыз ;
- Ұйғарым;
- Сот бұйрығы;
- Шешiм, қосымша шешiм, сырттай шешiм;
- Сот ... ... ... ... Бұл ... құжаттың мән-мағынасы әр түрлi болып
табылады. Әрбiр құжаттың ... бiр ... ... орны және ... әр түрлi болуы әбден мүмкiн.
Сондықтан мен бұл дипломдық жұмысымның басты тақырыбы етiп осы мәселенi
ала отырып, азаматтық iс ... ... ... сот ... ... да ... ... олардың бiр-бiрiнен айырмашылықтарын, өздерiне тән
ерекшелiктерiн және де қай сатыларында қандай құжат керек екенiн ... ... ...... тiлiнде iс жүргiзiлгенде азаматтық
iс жүргiзу құжаттарының толтырылуында және жүргiзiлуiнде сот ... ... бар ... зерттеу және қазақ тiлiнде бұл құжаттардың
заң терминологиясы ... ... ... және реттiк кезекпен дұрыс
жүргiзiлуiн бiлу болды.
Негiзiнде бұл проблемаларды қазақ заңгерлерiнен ... ... ... қазақ тiлiнде шыққан әдебиеттер жоқтың қасы.Сондықтан ... ... бұл ... ... тiлiнде шығатын заң ... ... ... да өз ... деп ...... сот ... институтының тарихи аспектiлерi.
1.1.Азаматтық iс жүргiзудегi сот бұйрығы институтының
ұғымы, міндеттері мен маңызы
Ата ... ... ... ... ... сот
тәулігін тек сот қана жүзеге асырады. Сот билігі ... ... ... ... және ... азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын,
бостандықтары мен ... ... ... ... заңдарының өзге де нормативтік құқықтық актілерінің,
халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз етуді мақсат етіп қояды[1].
Әділсоттылықтың ... және сот ... ... ... ... ... сипаттайтын белгілер сот қаулыларының әсіресе оның
ішінде сот шешімінің маңыздылығын анықтайды[2]. Сот шешімінің ... ... сот ... мәні кең, үстемдігі жоғары акті екендігін
ескерген жөн. ... бір ... ... ... ... сот ... ... мен мемлекет үшін маңызы зор.
Жалпы түсінік бойынша, азаматтық әділсоттылық түсінігі ... ... ... ... ... іс-әрекеті деп түсінуге болады. Бірақ та тек
құқық ... ... ғана ... ... ... сот іс-
әрекетінің пәні болып табылмайды[3]. Бұл ... ... ... дау ... тоқталып өткен жөн. Құқық туралы дау – бұл азаматтық, неке
және отбасы, еңбек және өзге де ... ... ... Осындай
дауларды шешуші сот алдымен нақты құқықтық қатынастық бар жоғын және бұл
құқықтық қатынас элементтерінің ... ... ... ... ... ... ... құқыққа нұқсан келтіру ... ... ... ... тудырады. Сондықтан да соттың азаматтық дауды қарауды,
бұзылған немесе нұқсан келтірілген талапкер құқығын қарауға ... іс ... ... жеке және ... ... ... және
қоғам мүдделерін қорғау үшін қызмет ... ... да ... ... сот ... жүзеге асыран кезде азаматтық іс ... ... ... алады.
Сот тек ұсынылған дәлелдемелер мен ... мен ... ... мән-жайын тараптардың құқықтары мен міндеттерін толық, жан-
жақты және объективті анықтау үшін заңмен ... ... ... ... тиіс.
Жоғарыда айтып өткендей азаматтық, отбасылық, еңбек қатынастарынан
туындайтын дауларды шешу мен қатар ... ... ... ... ... ... ... мен ерекше өндіріс істерін де
қарайды. Әкімшілік құқықтық қатынастардан туындайтын ... ... ... мен ... істерге мыналар жатады: әкімшілік құқық бұзушылық
туралы істерді ... ... ... ... дау айту ... ... референдумдарға қатысушы азаматтар мен қоғамдық
бірлестіктердің сайлау құқықтарын ... ... ... ... өкілет, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, қоғамдық
бірлестіктердің, ұйымдардың, ... ... мен ... ... мен ... дау ... ... істер;
Нормативтік құқықтық актілердің заңдылығына орай даулар туралы ... ... мен ... ... актілері мен іс-әрекеттерін
заңсыз деп тану туралы жүгінуіне байланысты істер.
Азаматтық іс жүргізу құқығында ... ... ... талап өндірісі
және Ерекше өндірістермен қатар Бұйрық ... іс ... яғни ... де ... орын ... іс жүргізу кодексінің 13-тарау 139-бабы бойынша сот бұйрығы
өндіріп алушының ақшалай ... ... алу ... ... ... ... алушыны олардың түсіндірмелерін тыңдау үшін шақырмай-ақ және
сотта іс қарамай-ақ ... ... ... ... талап ету туралы
арызы бойынша ... ... ... ... ... ... ... күші болады,сондықтан ол атқару үшін
белгіленген тәртіптермен жүзеге ... ... ... ... үшін ... ... міндетті түрде болу
керек.
1.егер талап нотариатта куәландырылған мәмілелерге негізделсе,
2.егер талап ... ... ... және оны жауапкер таныса,
3.егер талап төленбеген векселге, акцептің болмауына, және нотариус жасаған
акцептің күні белгіленбеуіне білдірілген наразылыққа ... ... ... ... ... ... тартылуына қатысы
жоқ, кәмелетке толмаған балалар үшін алименттерді ... алу ... ... ... ... және ... ... салықтар мен басқа да міндетті
төлемдер бойынша бересіні ... алу ... ... ... ... ... ... бірақ төленбеген жалақы мен ... алу ... ... ... ... жауапкерді немесе борышкерді іздестірген шығындарды өндіріп ... ... ішкі ... ... мен ... полициясы мәлімдеген болса
шығарылады.
Сот бұйрығының тарихы өте әрiден басталады, ол революцияға дейiн
ресей үдерiсiнде, бұрынғы ... сол ... ... Рим, ... Батыс
Германия, Австрия, Швеция, Венгрия мен Чехославакиядағы шетелдiк сот iсiн
жүргiзу ... ... ... құқығында сот бұйрығы преторлық қорғау үлгiсiнде болған, претор
(судья) арызданушының өз мүддесiне нұқсан ... ... ... ... да болсын iс-әрекеттi дереу тоқтату туралы өкiм ... ... ... деп ... ... және ... ... ие болған.
Претор ақиқат презумпциясына шартты түрде сүйене отырып, ... ... ... ... ... да сот бұйрығы болды. Император соты ... және ... ... қолданылды. Соңғысында борышкердiң iстiң
мәнiсiмен келiспейтiнi туралы мәлiмдеуiне мүмкiндiк жасалып, ... ... ... ... салу ... ... ... бiрге соттың қатар
жарылғымен қатар бұйрықта айып салынуы ... ... жоқ ... үшiн айып салу ... ... Осыған орай қарыз алушы
сот бұйрығын сөзсiз орындауға мiндеттi болды және ... ... ... ... ... бұйрықтарды соттар құжат бойынша берешек
мiндеттемесiн ... ... ... ... ... ... ... және сотсыз талап ету құқығына қарсылық көрсетпейтiн.
Азаматтық iс жүргiзудiң құқықтық ... ... сот ... ... пiкiр ... ... Германияда, Австрияда, басқа ... ... ... келген шарты бұйрық жауапкердi
сотқа шақырмай-ақ арызбен талап етудi, сондай-ақ оның несиелерге қатысты
мiндеттемесiн ... ... ... ... қағаз секiлдi. Бұлардың
айырмашылығы сол, түрлi мақсаттарға ... ... және әр ... ... ... соқтырады.
Револяциядан бұрынғы Ресейдегi сот бұйрығы тәжiрибесiне қарағанда олар
талассыз iстердi шешуде аса қолайлы және ... жол ... ... ... жауапкер өз мiндеттемесiн еркiн түрде орындамаған жағдайда несиегердiң
қолына талап етер ... ... iстi ... ... ... ... ... революцияға дейiнгi құқықтық иедяға табан
тiреп, азаматтық сот жүргiзудегi сот бұйрығын жоққа шығармады. 1923 ...... ... (210-219 ... ... судья сот бұйрығын
беруден бас тартуға және сұраушыға ... ... ... ... ... тараптардың сотқа қатысуы көзделмедi, жауапкер сот бұйрығы
болғаны ... сот ... ... ғана бiлдi. Ол iстi
қарауға ... өз ... ... ... ... сот бұйрығын беру туралы шешiмнен де бейхабар болды. Онда сот
бұйрығын ... ... ... келтiруге тиiстi.
Сот бұйрығы институты негiзiнен нарықтық ... ... ... ол ХХ ... 30-50 жылдарындағы кеңестiк кезеңiндегi
азаматтық реттеудiң ... ... ... ... ... орай ... ... iс жүргiзу кодексiнде де оған ... орын ... ... ... ұзақ жылдар бойы негiзсiз ұмытылды. Алайда,
бiрнеше ... ... ... яғни 1995 ... 27 ... ... iс жүргiзу кодексiнде «сот бұйрығы» деген жаңа ... ... ... бiрқатар социалистiк елдердiң заңнамаларында
азаматтық iстер бойынша сот бұйрығын шығару көзделедi, бұл тәжiрибе ... ... ... ... ... ... ... Венгрия сот бұйрығы «iстi адал ниетпен жүргiзу ұстынын жақсы
жүзеге асыру, тараптардың ... ... ... ... ояту ...... тиiмдiлiгiн көтеру үшiн» 1972 жылы енгiзiлдi.
Венгер ғалымы Я. Неметтiң пiкiрi бойынша «сот бұйрығының тиiмдiлiгi оны
жиi қолдану ... ... ... белсендiлiгi мен тәртiбiн жақсартумен
сипатталады». Сот бұйрығының профилақтикалық ... ... ... ... азаматтық iс жүргiзуiне сот бұйрығы енгiзiлгенге дейiн
борышкер соттың бiрiншi мәжiлiсiне ... ... өзi iстi ... ... түсiретiн. Жауап берушiнiң келмеуiне және көзқарасына
қарамастан азаматтық iстi бiрiншi ... ... шешу ... ... берiлгеннен кейiн жауапкердiң сот талқылауына қатыспауының аяғы неге
апарып соғатынына сергек қарап, ... ... ... ... ... ... сот бұйрығы жауапкердiң сотқа қатыспағаны үшiн
келiсiмi (санкция) ретiнде саналатын болды. Мiне, ... ... ... ... ... ... да ол бұл ... азаматтық iс жүргiзу
заңнамасында қолданылуда.
Сот ... ... ... түрi ... ... ... ... болып, ол «төлем бұйрығы» деген атпен азаматтық iс ... ... ... ... Сот жауапкер сөзiн тыңдамай-ақ мүдделi
жақтың талап етуi бойынша төлем бұйрығын шығарды. Сот төлем бұйрғын шығару
үшiн ... ... ... ... ... ала ... ... етуi
қажет болды, ал оның көшiрмесi талап арызына тiркелдi.
Чехославакияда төлем бұйрығынан басқа вексельдiк (чектiк) сот ... ... сот оны ... сотқа вексельдiң түпнұсқасын әкелгенде
шығаратын. Мұндай бұйрықтарға үш күн iшiнде қарсылық мәлiмдемесi вексель
бұйрығын бұзуды емес тек iс ... ... үшiн ... ... ... Бұдан кейiн сот тарапынан вексель бұйрығын күшiнде қалдыру ... ... ... ... сот iсiн жүргiзуде сот бұйрығының тарихи сипатын есепке ала
отырып және сот билiгiн ... ... 1999 ... 13 ... заң шығарушылары Қазақстан Республикасының Азаматтық iс жүргiзу
кодексiне толықтырулар енгiзудi, соның бiрi ... ... ... ... ... ... ... iс жүргiзу кодексiнiң жаңа нормларына
сәйкес сот бұйрығы өндiрiп алушының ақшалай сомаларды ... алу ... ... ... ... ... алушыны олардың
түсiндiрмелерiн тыңдау үшiн ... ... ... бойынша
борышкерден талап ету туралы арызы бойынша шығарылған судьяның актiсi болып
табылады (ҚР АIЖК 139-бап).
Қазақстан ... ...... ... 146-бабында
көзделген талаптар бойынша судья сотқа түскен арыз бойынша сот бұйрығын
шығару үшiн ... ... ... ... егер ... қою ... ... дауға салынатын сомадан аударымдарды негiзге ала отырып
50 пайыз ставка ... ... баж ... бұйрығын беру туралы арыз талапқа сай болуы қажет, яғни өндiрiп
алушы сотқа ... ... ... ... ... және ... да құжаттар тапсыруы тиiс. Мәмiленiң жазбаша ... ... ... жөн, оның ... заңмен бекiтiлген талаптарды
куәландыратындай болуы керек.
Судья сотқа арыз ... ... ... үш күн ... ... ... ... түсiндiрмелерiн тыңдау үшiн шақырмай-ақ мына жағдайларда:
егер талап ... ... ... ... егер ... мәмiлеге негiзделсе және оны жауапкер таныса; егер ... ... ... болмауына және нотариус жасаған акцептiң
күнi белгiленуiне бiлдiрiлген ... ... егер ... ... үшiншi тұлғаларды тарту қажеттiлiгiне қатысы жоқ,
кәмелетке толмаған ... үшiн ... ... алу туралы талап
мәлiмделген болса; егер қызметкерге есептелген, бiрақ төленбеген ... ... де ... ... алу ... ... iшкi ... органдары
немесе салық полициясы мәлiмдеген болса; егер елу айлық ... ... ... ... талап мәлiмдеген болса, егер лизинг
туралы ... ... ... ... ... болса, сот бұйрығын
шығарады.
Iс жүргiзу әрекетiне тиiсiнше хаттама жасалмайды. Сот ... ... ... ... талап қойылады, бұлар: заңдылық пен дәлелдiк.
Сот бұйрық шығарғаннан кейiн судья тапсыру туралы хабарлай ... ... ... ... ... борышкерден белгiленген мерзiмде сотқа қарсылық ... ... ... ... оны ... көрсету үшiн ... ... сот ... бередi.
Сотқа жүгiнгенде жоғарыдағы талаптарға сәйкес келмеген жағдайда, судья
өтiнiш берушiнiң арызын қабылдамайды, не талапқа сәйкес ... ... ... ... бас ... ... дәлелдi сот бұйрығы шығарады,
онда егер iс азаматтық сот iсiн ... ... ... және ... ... қоюшының қандай сотқа жүгiнуi жөн екендiгiн көрсетедi.
Арызды ... бас ... ... ... ... ... баж ... аталған тармақтар бойынша талап қоюшы жол берiлген ... ... онда ... ... ... ... сол ... сол нысана
туралы және сол негiздер ... ... ... жол ... ... болса, онда арызды қайтару талап қоюшының сол жауапкерге, сол нысана
туралы және сол негiздер бойынша ... ... ... қайтадан жүгiнуiне
кедергi келтiрмейдi.
1.2. Азаматтық iс ... сот ... сот ... ... ... азаматтық iстер бiр-бiрiне ұқсамайтын түрлiше болып
кездеседi. Сондықтан да кейбiр iстердi тез шешуге тура ... ... ...... ... тәртiбi азаматтық дау-дамай iстерiне арналған,
бұларды тиiстi ... ... және ... ... ... ... ... асыруға тура келедi. Дау-шарасыз iстердi шешуде талап қою
бойынша iс ... ... ... сақтау азаматтық ... сот ... ... ... ... Осыған орай
Азаматтық iс жүргiзу кодексiне жаңа тарау – сот ... ... ... қойылды.
Сот бұйрығының сот шешiмiнен айырмашылығы бар, сот ... сот ... ... iске ... ... онда ... ... жауапкердiң
талап қою арызы бойынша соттың билiктiк пiкiрi ... ... ... iс жүргiзуде сот талап қоюдың белгiлi бiр билiгiн ғана шешедi, ... ... ... сот бұйрығы берiлмейдi.
Шешiм – iстiң мәнi бойынша ... ... ... сот қаулысы. Шешiм
шығарған кезде сот дәлелдемелерге баға бередi, iс үшiн маңызы бар қандай
мән-жайлардың анықталғанын, ... ... ... ... Сот ... ... ешқандай дәлелдемелер
болмайды. Бұдан біз сот ... ... ... екі ... Бұйрық элементі
2. Бекіту элементі
Сот шешімінің маңызы туралы мәселені зерттегенде сот шешімінде тек
бұйрық элементі бар деп ... ... Сот ... ... ... арасындағы даулы құқықтық қатынастың бар жоғын бекітетін сот
бекіту элементінің бар ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру үшін әділсоттылық ...... ... ... ... ... ... Ал кері жағдайда
бұзылған құқық қорғалды деп санауға болмайды.
Сот ... ... және ... ... ... ... ретінде сот шешімінің ерекшелігін білдіреді.
Сот шешімін бір ... ... және ... ... ... ... ... туындайды. Сот шешімінің бұл 2 элементі сондықтан
да бір-бірінен ажыратылмайды.
Сот өз шешімінен нақты ... ... ... азаматтық
құқықтың немесе іс ... ... ... ... ... немесе
болмағанын бекітеді. Мұндай бекіту өз мазмұны бойынша болымды және ... ... Сот ... қатынастың бар жоғын бекіту арқылы осы құқықтық
қатынастың болуына, ... және ... ... ... ... ... бар ... бекітеді. Сот қарайтын талаптың түріне байланысты сот
бекітуінің сипаты да әртүрлі болады. Сондықтан да, осы ... ... ... ... ... ... қарау ерекшеліктерін
ескеру керек.
Сот шешімімен беру туралы талапты қанағаттандырғанда сот ... ... ... Талапкер мен жауапкер арасындағы құқықтық қатынас
2. Талапкердің субъективтік құқығы
3. Талап негізделген фактілер
4. Сот негізіне алынатын өзге де әртүрлі фактілер
Беру ... ... ... ... ... ... ... мүлікті немесе ақша сомасына не белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... да сот талапкердің субъективтік
құқығын білдіретін жауапкер мен талапкер арасындағы ... ... ... анықтау керек.
Ал, тану туралы талапты қанағаттандырғанда сот ... ... де осы ... ... ... тану ... талап қойғанда
жауапкерден белгілі бір затты ... ақша ... ... ... неғ ... бір ... өз пайдасына істеуді талап етпейді. ... ... ... ... ... ... мәжбүрлі түрде құқықтарды ... ... сот ... ... мүдделі емес. Тану туралы талапты
қанағаттандырғанда сот ... ... бар жоғы ... даулы мәселені
шешеді.
Сонымен тану туралы талапты қарағанда сот бекітуінің объектісі болып
табылады:
1. тараптар арасындағы ... ... ... ... ... ... сот ... негіз болатын өзге де фактілер
Сот өз шешімімен тану туралы талапты қанағаттандырғанда ... ... ... және жағымсыз сот бекітуінің объектісі болуы
мүмкін.
Жағымды бекіту сот белгісі құқықтық қатынастың бар екендігін ... ... ... ... табады. Мысалы: Авторлық құқықты
тану туралы жағымды талап жән т.б.
Керісінше жағымсыз бекіту сот белгілі құқықтық қатынастың жқ ... ... ... қанағаттандырғанда көрініс табады. Мысалы: тараптар
арасындағы шарттың жарамсыздығын тану ... ... ... ... ... ... және т.б.
Құқықтық қатынасты әрі жағымды әрі жағымсыз ... ... ... ... ... сот шешімінің ерекшелігін сипаттайтын белгі
деп тану керек.
Ал беру туралы талапты қанағаттандырғанда сот ... тек ... ... ғана ... ... ... Кері жағдайда талап
қанағаттандырылмайды.
Шын мәнінде сот ... беру ... ... ... ... ... ... субъективтік құқығы бар екендігін
бекітеді. Егер ... ... ... талапкерде болмаса онда көп
жағдайда ... мен ... ... ... қатынаста болмайды.
Алайда, практикада тану туралы талаппен беру туралы талап 1 талап
арызда бірге келетін жағдайлар аз ... ... ... ... деп
тану және негіссіз алған заттар мен ақша ... ... алу ... заңсыз жұмыстан қуылғанын тану, жұмысқа қайта орналастырып ... ... бос ... ... ... үшін ... өндіріп алу туралы
талап арыз.
Мұндай қосылған талаптарды қарағанда, мәселен сот ... ... ... және осы шарт ... негіссіз алғандарын өндіріп алу туралы талапты
қанағаттандырғанда сот өз шешімімен:
1. шарттың жарамсыз болуына байланысты ... ... жоқ ... ... шарт ... заттар мен мүліктік жиналымдарды, ақшы
қаражаттарын алуна байланысты құқықтық қатынастың бар екендігін
3. негізсіз алғандарын қайтару туралы ... ... ... ... – ақ сот тану ... ... қанағаттандырғанда, талап
негізделген фактілерді де бекіту керек. Сот ... өз ... ... ... ... даулы құқықтық қатынасты туындатқандығын немесе ... ... ... ... Бұл ... фактілерді анықтамай сот
объективті шынайы құқықтық қатынастың бар жоғы ... ... ... ... сот ... ... тыс тұратын фактілерді яғни соттың
арнайы қарауына негіз болатын ... ... ... ... бір ... және ... қатысты мәселелер соттың арнайы
қарауына жатады. Бұл мәселерді анықтаудың беру ... ... ... ... ... зор. Ал тану туралы талаптарды қарағанда бұл фактілерді
анықтаудың маңызы 2-ші ... ... ... ... құқықтарын қорғау олардың арасындағы құқықтық
қатынасты өзгерту немесе тоқтату жолымен де жүзеге ... ... ... ... ... құқықтық қатынасты өзгерту немесе
тоқтату туралы талабын қарағанда сот бекітеді:
1. ... ... ... не өзгертілуге жататын нақты қандай
құқықтық қатынас дауласушы тараптар ... бар ... Заң ... осы ... ... ... немесе өзгертуге жол
беретін заңды фактілердің бар жоғын.
Ақыр соңында сот шешімінде нақты қай заңды ... ... ... тоқтатылғанын немесе ... ... ... ... ... қатынас мазмұнын сот анықтайды.
Мысалы: Жалдап алушының басқа жаққа кетіп қалуы және оның ... ... үйде 6 ... көп ... ... ... ... үйді жалдау
шартын тоқтату туралы талапты қарағанда сот:
1. Тұрғын үйді ... ... ... ... ... құқықтық
қатынастың бар екендігін;
2. Жауапкердің басқа жаққа кетіп қалуы және жалдаған тұрғын үйде 6
айдан көп ... ... ... ... Тиісті заңдарға сай тараптар арасындағы құқықтық қатынасты тоқтату
туралы фактіні бекіту.
Енді ерекше жіне ерекше талап өндірісі істері бойынша ... ... ... ... ... айтылып өткендей сот ерекше және
ерекше талап өндірісі істерін ... ... ... ... не
фактінің даулылығын жою арқылы азаматтардың құқықтары мен заңды ... ... ... ... сот осы ... ... да ... құқықтар мен
фактілерді өз шешімімен бекітеді.
Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау туралы ерекше өндіріс істерде ... ... ... жеке не ... ... ... болуына,
өзгеруіне немесе тоқтатылуына әсер ететін фактілерді бекітеді.Дәл сондай
заңдық ... бар ... ... сот ... ... ... ... немесе азаматты қайтыс болды деп жариялау туралы және өзге де ерекше
өндіріс істерін қарағанда бекітеді.
Жекелеген жағдайларда беру туралы ... ... ... ... ... құқықтық қатынастың бар ... ... ... талап етуінің жоқ екендігін бекітуге мәжбүр болады.
Мысалы: талапты ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қанағаттандырмау. Мұнда
сот тараптар ... ... ... ... ... бар
екендігін бекітуге мүмкіндігі бар, бірақ ... ... ... ... ... ... ... етуінің жоқ екендігін анықтайды[5].
Істі қарау барысында талап пәнін не негізінсот өз ... ала ма ... ... ... ... даулы мәселеге
айналды. Іс жүргізудің диспозитивтік қағидасына сәйкес талап пәнін не
негізіг өзгерту ... ... ... ... аян. ... бір топ
авторлар сот бастамашылығымен талап пәнін не негізін өзгерте алады деп
пайымдайды[6]. ... ... «сот өз ... тек талап
негізін өзгертуге құқылы, ал талап пәнін өзгерте ... ... ... ... «Сотқа өз бастамашылығымен талап пәнін
не негізін өзгерту құқығын беруге болмайды.
Біздің ... осы ... ... тек ... пікірімен
ғана келісуге болады. Себебі, талап қою құқығы тек тараптарға ... өз ... ... ... мен ... мүдделері бұзылған дығы
немесе нұқсан келтірілгендігі туралы фактілерді ... және ... ... не ... келтірілген құқығын қорғауды сұрайды. Егер біз
талап пәнін немесе негізін ... ... ... ... онда бұл талапкер
құқығын шектегеніміз ... және іс ... ... ... келеді.
Сонымен қатар мұндай әрекет заңға қайша келеді. Іс ... ... ... өз бастамашылығы бойынша талап қою пәнін немесе негіздемесін
өзгертуге құқығы жоқ. (ҚР АІЖК ... ... ... ... ... ... сот шешімі кез-келген жағдайда
және кез-келген іс бойынша сот бұйрығының көрнісі. Сот шешімінің ... ... ... сипатын білдіретіндігі бәрімізге аян. Со өз
шешімімен жауапкерден ... ... бір ақша ... не ... ... ... жауапкерге белгілі бір әрекет жасауды ... ... ... ... ... ... ... тиіс
белгілі бір әрекетін, қатынастарын анықтайды. Мысалы: тұрғын үйді босату
туралы, талапкерді қайтадын жұмысқа ... ... және ... ... ... орындауға міндетті.
Бұйыру элементі кез-келген сипаттағы со ... ... ... сот ... ... егер ... түрде жүзеге асырылмаса онда
мәжбүрлі түрде ... ... ... ... ... заң жүзінде
әрі практикада мәлім.
Соттың азаматтық істі шешуде ... ... ... ... ... ... ... ерекше. Сот нақты азаматтық
құқықтық дауды ... ... ... білдіреді. Осы тұрғыда сот шешімін
еріктілік акті ретінде қарастырған жөн. Сот ... ... іс ... ... ... ... халықтың еркін білдіреді.
Сот шешімі нақты азаматтық-құқықтық дауды шешкенде тиісті заң
нормаларын қолдану ... ... ... қатынастарын және белгілі
фактілерді бекітуді білдіретін ... ... ... ерік білдіру
актісі болып табылады.
Құқықтық норма сот шешімінде өзінің нақты қолданысын ... ... ... мен ... жеке ... ие ... ... жөн:
1. кез-келген сот шешімі заңға негізделуі тиіс және бұл ... ... ... ... Сот ... ... құқықтық нормалар
негізінде, процессуалдық құқық нормаларын сай шығарылады. Осыған ... ... ... ... азаматтық істерді қарағанда сот
тиісті материалды құқықтық нормалар негізінде ... ... ... да сот ... ... құқық нормаларын қолдану
актісі деп айтамыз»[9].
2. Нақты жеке жағдай бойынша мемлекет актісі ... сот ... ... ... күшін көрсетуші белгі ретінде тану ... ... осы ... ... ... ... ... Сот шешімі өзінің заңи табиғатынан, заңды жүзеге асырушы акт болуы
шешімінің заңдық күшіне ... ... ... ... ... ... шешімімен жүзеге асырылып сот шешіміне құқыққа тән ... күш ... ... емес. Құқықтың заңдық күшінің бейнесі сот ... ... ... табылады»[10].
Ата-заңымыз конституцияға және ҚР сот жүйесі мен ... ... ... заңға сәйкес ҚР-да сот төрелігін тек сот
ғана жүзеге асырады және ешқандай өзге ... мен ... ... немесе сот ... ... ... құқығы жоқ.
(Конституция 75-бап).
Сот шешімі заңды, егер оны шығарған сот және оның құрамы заңға сәйкес
құрылған және ... ... ... (ҚР АІЖК ... ... сот құрамының
процессуалдық құқықтық қатынас субъектісі ... ... ету ... ... ол ... сот ... ... болып табылады.
Соттың 1-ші сатысындағы азаматтық істерді соттың атынан әрекет етуші
судья жеке дара ... ал, ... ... қадағалау сатысындағы
істерді соттың алқалы құрамы қарайды. Іс алқалы түрде қаралған кезде соттың
құрамына саны тақ, кем ... үш ... ... тиіс, олардың біреуі
төрағалық етуші болады. Азаматтық істерді соттың алқалы ... ... ... ... ... судьялар тең құқықтарды пайдаланады және іс бойынша
туындаған мәселелерді судьялар ... ... ... ... мәселені
шешкен кезде судьялардың ешқайсысы дауыс беруден қалыс қалуға құқылы емес.
Төрағалық етуші ... ... өз ... ... және ... дауыс
береді. Көпшілік шешімімен келіспеген судья осы шешімге қол қоюға ... ... ... ... ... ... ... Ол төрағалық етушіге
тапсырылады және конвертке салынып, мөр басылып іске қоса ... ... ... және қадағалау сатысындағы сот осы істі ... ... ... ... ерекше пікірі бар екендігі іске ... ... және ... ... сот отырыс залында
жарияланбайды.
Сондай-ақ, істі қарайтын соттың құрамына ... туыс ... ... 1-ші ... сотта істі қарауға қатысқан судья сол ... ... ... ... ... ... оның ... шешім күшін жойған жағдайда 1-ші сатыдағы сотта істі ... ... ... ... судья істң бірінші қараған кезде іс
бойынша бір тұжырымға келген, ол шешімді қайтадан ... және ... ... ... жоғарыда айтылған процессуалдық тәртіпті бұзу іс бойынша
заңсыз шешім шығарылуға алып келеді. Сондықтан да ... істі ... ... ... ... ... сақтаған жөн. Бұл іс-жүргізу нормаларын
қатаң сақтау сотшешімінің ... ... ... зор ... ... айтылғандарды қорыта келе материалдық заңды қолдану
аясындағы сот шешімі заңдылығының шарттары деп танимыз:
а) ... ... ... ... ... нормаларды дұрыс
анықтауды;
б)Құқықтық нормаларды дұрыс талқылау, заңдық маңызы бар фактілерді
анықтау мақсатында құқықтық норманың шынайы қолданылу ... ... ... ... ... ... тұжырымының объективтік
шынайылығына тек осы қоғамдық қатынасты ... ... ... ... ғана ... ... көрсетілген істің мән-жайы
сотқа даулы құқықтық қатынас сипаты ... ... ... және алдын-ала
құқық нормасын анықтауға мүмкіндік береді. Оның ... ... ... фактілерді және оларды дәлелдейтін дәлелдемелерді анықтаймыз.
Осылардың негізінде ... ... ... ... ... құқық
нормаларын анықтап білеміз.
Ал, бұл құқықтық норманы дұрыс талқыламай, оның мазмұнын түсінбей
орынды қолдану мүмкін ... ... да ... ... ... ол алғашқыда оның түсінікті болып көрінсе де қолданбас бұрын ... жөн. ... ... ... бұл оның ... ... Осыған байланысты А.А.Пиантковскийдің келесідей пікірімен
келісуге болады: ... заң ... ... ... да, ... ... құрамының қажетті белгілері қаншалықты анық
көрсетілсе де, қылмыстық заңды дұрыс түсіну ... ... ... қылмыстық құқықтық норманы нақтылау ... ... ... ... ... ... және ... реттеледi. Шешiм кеңесу
бөлмесiнде шығарылады. Бұл бөлмеде өзге адамдардың болуына жол ... ... ... емес, заң бұл жағын қатаң талап етпейдi.
Бұйрық пен шешiмнiң субъективтiк құрамында да айырмашылық бар. ...... ... талап арызбен iс жүргiзудегiдей талапкер және
жауапкер ... ... ... ... алушы, ал өндiрiп алушының
берешектi талап ететiн тарабы борышкер деп аталады.
Шағым беру ... де ... бар. ... сот ... ... ... ... он бес тәулiк iшiнде шағым ... тек ... жағы ... ... алады. Борышкер сот бұйрығының
көшiрмесiн алған күннен ... он күн ... ... кез ... ... ... мәлiмдеген талапқа келiспеген қарсылығын
бұйрық шығарған сотқа жiберуге ... Егер ... ... ... етiлген талапқа келiспеген қарсылық түссе, судья ... ... ... ол туралы сот бұйрығы шығарады. Ал, туындаған ... ... ... ... ... ... арызбен сот iсi жүргiзiледi.
Сот бұйрығын (немесе соған ұқсас сот ... тiптi ... ... ... ... да) соттың мiндеттерi мен қызметi жағынан талдау, сот
билiгiнiң шексiз құқығы сот қаулысының бұл ... түрi ... ... ... ... ... ... көрсетедi. Мәселен, Қазақстан
Республикасының Азаматтық iс жүргiзу кодексiнiң осы ... ... ... ... ... аудандық соттардың 2006 жылы сот
бұйрықтары арқылы жүргiзген iстерi мынадай: Алматы ... ...... ... – 557; ... ... – 558; ... ауданында – 360;
Медеу ауданында – 340; Түрксiб ауданында – 343.
Сайып келгенде сот ... ... ... ... ... ... тоздырып, уақыты мен күшiн сарып ететiн. Өйткенi, азаматтық iс
жүргiзу айтарлықтай күрделi болатын. Бұйрық ...... өз ... тез және ... ... қол жеткiзiлдi.
Азаматтық сот iсiн жүргiзуде жеңiлдетiлген құқықтық iс ... оның ... ... ...... ... ... туғызып,
сот қорғауының тиiмдiлiгi мен ықпалын арттыра түсiп ... Сот ... ... ... ... ... сот ... заңды күшi.
Бiрiншi сатыдағы соттың бұйрығының заңды күшi ... ... ... және практикалық маңызына ... бұл ... ... ... зерттелмеген. Iс жұзiнде көп ... ... ... күшi ... мәселелермен ұқсастырып шешiледi.
Профессор Н.Б. Зейдер сот шешiмiнiң ... ...... ... ... ... ретiнде көрсетедi, және бұл қасиет оның ... ... ... күш ... билiк органдарынан, оның iшiнде соттан туындайтын
актiлерге ғана тән. Сот ... ғана ... ... ие ... Н.Б. ... ... сот ... нақты қатынастарға қолданылатын заңның көрiнiсi болып
табылады;
2) сот шешiмiнде объективтiк шындық болады;
3) сот даулы ... ... ... қояды және өз шешiмiмен белгiлi
тұлғалардың мiнез-құлқын анықтайтын бұйрық шығарады;
4) сот шешiмiне заңды күш беру ... ... ... ... және ... ... Н.Б. Зейдер заңды күшiне енген сот ... бес ... ... деп ... ... өзгермейтiндiгi;
2) шешiмнiң бұлжымастығы;
3) шешiмнiң мiндеттiлiгi;
4) шешiмнiң айырмашылығы;
5) шешiмнiң орындалатындығы[13 ].
Бұл қасиеттерге М.Г. Авдюков, А.Ф. ... К.С. ... ... преюдициялығы қасиеттерiн қосу дұрыс тәрiздi.
АIЖК-де бiрiншi сатыдағы соттың шешiмдерiнiң заңды күшiне ... бап ... ... сот ... ... күшi жөнiнде ештеңе
айтылмайды.
АIЖК-ң 21-бабының 2-бөлiгiнде былай делiнедi: «Заңды күшiнен енген сот
шешңмдерi, ... мен ... ... ... мен ... ... талаптары, тапсырмалары, шақырулары мен басқа ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық бiрлестiктер, басқа да заңды тұлғалар, лауазымды
адамдар мен ... үшiн ... ... және Қазақстан Республикасының
аумағында мүлтiксiз орындалуға тиiс». Осы нормадан сот ... ... ... жөнiнде көруге болады.
Процессуалист-ғалымдардың арасында бiрiншi сатыдағы ... ... ... ... ... әр ... ... айтылды. Г.В. Воронков
бiрiншi сатыдағы соттың сот бұйрығының заңды ... ... ... Ол ... ... ... сот ... заңды күш берудiң
қажеттiлiгi келесi мән-жайлармен түсiндiрiледi деп көрсетедi:
1. Бiрiншi сатыдағы соттың сот ... ... яғни ол ... ... келедi. Сот бұйрығының заңдылығы сот ... ... оның ... мен мақсатына сәйкес бұлжытпай қолданудан
көрiнедi. Заңды қолдану актiсi бола отырып, сот ... өзi ... мен ... қатысты заң талаптарын көрсетедi.
2. Бiрiншi сатыдағы соттың бұйрығы бiрқатар мәселелердi шешедi. Бұл сот
төрелiгiн жүзеге асыру және заңдылықты ... үшiн ... Сот ... сот бұйрығында да тұлғалардың белгiлi тобына олардың мiнез-құлқын
белгiлеу ... бiр ... ... ... ... бас ... бұйрығын жiбередi. Егер соттың осы бұйрығына заңның беделi
қолданылмайтын болса, яғни ... ... ие бола ... ... онда соттың
беделi бос сөзге айналып, сот төрелiгiн iс жүзiне асыру мүмкiн емес ... Iстiң ... ... ... олар ... және iске
қатысушытұлғалардың нақты сот бұйрығыда объективтiк шындық болады.
4. Сот ... ... ... заңдылықты нығайтуға бағытталады.
Сондай-ақ, Г.В. Воронков былай деп көрсетедi: «Бiрiншi сатыдағы соттың
сот бұйрығының заңды күшi сот шешiмдерiнiң ... күшi ... ... ... және жоғарыда аталған шешiмнiң заңды күшiнiң қасиеттерiне ие
болады».
Әрi қарай ол өзi былайша өрбiтедi:»Бiрiншi сатыдағы соттың ... ... ... күшiне енгеннен кейiн осы қасиеттердiң бәрiне ие бола ала ма?
Брiншi сатыдағы соттың сот бұйрығының барлық ... ... ... күшiне енген сот бұйрығының барлығының аталған қасиеттерге ие бола
алмайтындығы туралы қорытынды жасауға ... ... ... шешiм заңды
күшiне енгеннен кейiн өзгермейтiндiк қасиетiне ие болады. ... ... ... ... iс жүзiнде шешiм жарияланғаннан кейiн шешiм
шығарған соттың оны жоюға немесе өзгертуге құқығы жоқ. Бұл ... ... ... барлық сот бұйрығына бiрдей қолданылмайды. ... сот ... ... ... ... шығарылған
шешiмге байланысты және жеке сот бұйрығыды қоспағанда) ... ... ... ... ... барысында сол сотпен өзгертiлуi немесе
мәнi бойынша қайта ... ... ... сот ... куәнi
шақырудан бас тартып, кейiннен жаңадан өтiнiм берген кезде жаңа сот бұйрығы
шығару арқылы бұрынғы сот ... ... ... сол ... шақыртуы
мүмкiн. Бiрiншi сатыдағы соттың шағымдануға жатпайтын сот бұйрығы және ... ... ... ... ... ... ... сот
бұйрығы сол сотпен өзгертiле алмайды, яғни заңды күшiне енiп, ... ... ие ... Соттың шығарған әзiрлеушi сот бұйрығы
бiрден әекет ете бастайды, сөтiп сот үшiн және iске ... ... ... мiндеттi болып табылады. Әзiрлеушi сот бұйрығы заңды күшiне ... ... ... ие бола ... ... құрамында шағымданыла
алады, сөйтiп апелляциялық сотпен өзгертiлуi немесе күшi жойылуы ... сот ... ... ... ие ... ... ... мән-
жайлардың өзгертiлуiмен бiрге сот бұйрығымен шешiлген мәселе жаңадан
қаралуы ... ... ... ... айта кету ... ... сатыдағы сот
iс бойынша шешiм шығарғаннан кейiн сотта қарау ... өзi ... ... ... ... жоя ... ... әзiрлеушi сот бұйрығы
мiндеттiлiк пен орындалатындық қасиетiне ие. ... ... ... ... күшi ... ... ... Олар заңды күшiне енгеннен кейiн
сол сопен өзгертiле ... ... жеке ... ... ... ... күшiне енген кедергi келтiрушi сот ... ... және ... ... ие. ... кедергi келтiрушi сот
бұйрығы орындалатындық қасиетiне ие бола алмайды. Айрықшалық қасиетiнiң де
осындай барлық сот ... да тән емес ... айта кету ... ... ...... ... жағдайда сол тараптар арасындағы, сол
мәселе туралы дау ... және сол ... ... екiншi рет сотқа
жүгiнуге жол берiлмейдi.
Бiрақ З.Х. Баймолдина басқаша пiкiр бiлдiредi: «Бiрiншi сатыдағы ... ... ... ... ... Ол өз ойын ... ... бiрiншi сатыдағы соттың сот бұйрығының көпшiлiгi сол соттың өзiмен
өзгертiлуiмен немесе ... ... ... ... iстi сот
талқылауына әзiрлеу туралы сот ... ... ... ал ... ... ... ... етуi жөнiдегi шығарған сот бұйрығыды
сол соттың өзi өзгертуi не қайтаруға құқылы».
Ал К.И. ... ... ... сот сот ... заңды күшiне
енуiнiң мүмкiн еместiгiн былай түсiндiредi: «Сот бұйрығы дауды мәнi бойынша
шешпейдi, материалдық-құқықтық қарым-қатынастарды реттемейдi және ... ... ... не ... ... ... ... мен
өзгертiлуi мүмкiн».
Тура осындай тұжырымды Е.А. Нефедьеф те қолдайды. Оның айтуынша, ... ... ... ... ... ... ... шығарылатын сот бұйрығы емс,тек сот шешiмдерi ғана ене
алады.
Соңғы үш пiкiрмен келiсуге болатын ... ... ... ... ... сот ... ... өзiнiң өзгешелiгiмен ерекшеленетiн
қорытындылаушы сот бұйрығыды бөлiп қарастыру керек. Сөз екi сот ... ... ... ... ... бас ... байланысты iс бойынша iс
жүргiзудi қысқарту туралы сот бұйрығы;
2) тараптардың ... ... ... ... ... ... iс жүргiзудi тоқтату туралы сот бұйрығы.
Аталған сот ... ... ... ... ... ... қоюшы мен жауапкердiң мiнез-құлқы ... сот ... осы ... ... ... сипаттағы мәселелердi
шешетiн басқа сот бұйрығыдан ерекшеленедi. Басқаша айтқанда, аталған сот
бұйрығы өзiнiң ... ... ... сот сот бұйрығына қарғанда, сот
шешiмдерiне ... ... ... өз ... бас тартуға байланысты с ... ... ... ... ... ... ... келiсiмiн бекiту
ұйғраымдары заңды күшiне енедi, себебi олар бойынша ... ... ... тұлғалардың, құқық туралы дауласып жатқан субьектiлерiнiң
құықтары мен мiндеттерi белгiленендi. Бұл сот бұйрығы ... ... ... ... ... ... ие болады.
Бiрiншi сатыдағы соттың сот бұйрығының қай сәттен бастап заңды күшiне
енетiндiгi туралы мәселе қызығушылық ... Сот ... ... ... ...... ... түпкiлiктi реттелмеген.
Шешiмнiң заңды күшiне ену сәтi шешiмге шағымдануға және iстi жоғары ... ... ... ... ... жеке шағымдар мен
наразылықтарды беру тәртiбi, туралы ... ... сол ... ... ... сот ... ... күшiне ену сәтi туралы
мынадай қорытынды шығаруға болады:
1) аталған сот бұйрығы ... ... жеке ... ... ... ... беру (наразылық келтiру) мерзiмi өткен
соң, заңды ккүшiне енедi.
2) егер бұл сот бұйрығыға шағым берiлсе (наразылық ... ... ... (наразылық) апелляциялық сотпен қарстырылып боған соң ... ... сот ... ... қалдыру туралы ... ... ... ... енедi.
2.2. Сот бұйрығының мәні, жіктелуі
Бiрiншi сатыдағы соттың ... ... ... сот ... бола ... ... ... ерiктерiн бiлдiрiдеi. Бiрақ бұл сот ... ерiк ... сот ... ... ... мәнi бойынша
шешуге емес, азаматтық процестiң ... ... ... ... ... жұмысымда бiрiншi сатыдағы сот бұйрығының ... ... сот ... басқа сот актiлерiнен ... ... ... күшi және шағымдану мәселесiн қарастырып, мынадай
қорытындыға келдiм:
1) сот бұйрығы – сот ... ... сот ... – iстi мәнi ... ... актi;
3) сот бұйрығы – жедел-билiк етушi процессуалдық актi;
4) сот ... ... ... ... ... ... және тоқататын актi;
5) сот бұйрығын бiрiншi сатыдағы сот ... Сот ... ... ... яғни сот төрелiгiн азаматтық iсжүргiзу заңнамасын және сот iсiн
жүргiзу тәртiбiн ... ... ... ... ... ... Азаматтық сот iсiн
жүргiзу тәртiбiнiң қатал сақталуы бiрiншi сатыдағы соттың сот ... ... ... ... ... сот ... азаматтық
iстiң дұрыс шешiлуiн және заңды, негiздi сот шешiмiнiң шығуын қамтамасыз
етедi. Ал бұл өз ... ... мен ... ... мен заңды
мүдделерiнiң толық қорғауына әкеледi.
Сот ... ... ... Г.В. Воронков, З.К.
Аблуллина, М.Г. Авдюкова, З.Х. Баймолдина, Н.Б. Зейдер, М.А. Гурвич, Ю.Н.
Чуйков және т.б. ... ... ... ... сот бұйрығына қатысты
даулы және күрделi проблемалар ... ... осы ... терең
зерттелiп, азаматтық iс жүргiзу ... ... ... ... Республикасының қазiргi Азаматтық iс жүргiзу кодексiнiң сот
практикасында ... ... ... ... кемшiлiктi жақтары әлi
де кездеседi.
Осы тақырып бойынша зерттеу жұмыстарымен айналысу ... ... ... Теориялық тұрғыдан бiрiншi сатыдағы сот сот ... ... ... ... ... ... барлық сот ... ... сот ... ғана ... күшiне енетiндiгi көрсетiледi.
Бірақ заңды күшiне енген сот бұйрығы деген ... ... ... ... ... ... нақтылау қажет тәрiздi.
2. АIЖК-ң мазмұнын қарастырған кезде заң шығаруға қатысқандардың
редакциялық және ... ... жол ... ... ... ... шағымдануға, наразылық бiлдiруге жатпайды және ол шығарылғаннан
кейiн дереу ... ... ... ... ... сот ... ... қаулы
шығаратындығы белгiлi. Ендеше «сот бұйрығы» деген сөздiң орнына «қаулы»
болуы керек. АIЖК-ң ... ... ... ... iстi ... сот ... ... кезде шығарған қаулылары» деген сөз жазылған.
Бiрақ АIЖК-ң 251-бабының 1-бөлiгiне сәйкес iс мәнi ... ... ... сот ... сот ... ... шығарылады. Сонда аталған
екi ... ... бар ... сөз. ... ... төртiншi
бөлiгiнде және алтыншы бөлiгiнде де «бiрiншi сатыдағы соттың қаулылары»
деген сөздер кезiгедi. Осы ... таяу ... ... ... ... ... қажет, яғни «бiрiншi сатыдағы соттың қаулылары» дегендi
«бiрiншi сатыдағы соттың сот бұйрығы» деп ... ... ... ... ... екiншi бөлiгi мынадай редакцияда жазылған: «... қаулының
күшiн ... ... бiр ... жою және ... ... ... жаңадан қарауға беру туралы...». осы жерде қаулы
деген сөзге байланысты қателiктi жоғарыда айтып өткендiктен, оған тоқталмай-
ақ қояйық. ... ... ... ... ... ... деген
сөз күмән тудырады, бұл жерде «бiрiншi сатыдағы сотқа» деп жазылса дұрыс
тәрiздi, яғни «апелляциялық» сөзi ... ... ... ... ... үшін іс бойынша зерттелетін фактінің объективтік шынайылығын тану
керек. Осы ... ... ... ... тану әдістерін анықтайтын
азаматтық процесуалдық форма қызмет етеді. Процесуалдық ... ... ... ... факті туралы объективті шынайы тұжырымға
жетудің кепілі болып табылады және сот ... ... 2-ші ... ... ... ... ... қатаң сақталуын қадағалау сот
шешім заңдылығын да анықтайтындығы бізге мәлім.
Сол себептен де сот шешімі негізділігі оның ... ... және ... ... ... ... ... мен процесуалдық
заң талаптарын қатаң сақтау туралы оған талап қойылады.
Өз кезегінде сот шешімі ... да ... ... ... ... тұжырымының объективтік шынайылығының анықталуына тәуелді. Себебі:
сот шешімінің заңдылығын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... нормаларын дұрыс қолдану тек заңды фактілер туралы
шынайы сот тұжырымы болғанда ғана мүмкін болады. ... да сот ... ... ... байланысты және олар бірін-бірі анықтайды
яғни заңсыз шешімді негізді шешім деп ал, негізсіз шешімді ... ... ... ... – маңызды процесуалдық құжат ретіндегі сот шешімінің
сапасы.
Шімшімнің дәлелдігі сол ... ... ... үшін ... зор. ... ... шешімдерінің дұрыстығы үшін жауаптылығын көтереді және
сотты шешімнің негіздемесі мен заңға сәйкестігі ... ... ... ... да ол сот шешімінің сапасын көретуге әсер етеді.
Сот шешімін дәлелдеу соттың тәрбиелік қызметін жүзеге асыруының ... ... ... ... іске ... тұлғаларға және сот отырысына қатысушы өзге
де тұлғаларға түсінікті және ... ... ... ... Сот ... ... осы шешімнің жұрт сенетіндей түсініктілігін қамтамасыз
етуде маңызы зор. Сот ... ... ... ... Ол өзінде
дәлелдемелерді бағалауды, қолданылған заңдарды талқылауды және ... ... ... ... да дәлелдер сот шешімінің маңызды бөлігін құрайды. Сот
шешімі дәлелдігі немесе дәлелдеу бөлімі ... ... және ... ... ... Шешімнің дәлелдігі сот шешімінің заңдылығын және
негізділігін тексеруде маңызды рөл атқарады.
Азаматтық ... ... ... шешу үшін ... ... ... туралы
дұрыс тұжырымға ие болуы керек.
3. Бiрiншi сатыдағы сот өз ... ... iске ... ... ... ... ... қате жазулар мен айқын
арифметикалық қателердi түзете алады. Iстi ... сот iске ... ... ... ... ... жағдайын немесе басқа да мән-
жайларды негiзге ала ... ... ... ... кейiнге ала отырып,
шешiмнiң орындалу мерзiмiн кейiнге қалдыруға немесе оның мерзiмiн ... оны ... әдiсi мен ... ... құқылы. Сот аталған
мәселелер бойынша сот бұйрығы шығарады. Бiрақ АIЖК-де осы ... ... арыз ... ... ... Әрине, норманың мазмұнынан бұл
мерзiмдi шешiм орындалғанға дейiн деп анықтауға болады. Дегенмен, ... ... ... ... қарапайым адамдар болғандықтан, заң
нақты және түсiнiктi етiп жазылса дұрыс болар едi.
4. АIЖК-ң 359-бабына ... ... саты iстi ... ... сот ... ... ... шығарады. Бiзге апелляциялық сатыдағы
соттың iстi мәнi бойынша екiншi рет қарайтыны белгiлi. Ал бұл ... iстi ... ... әр ... ... мәселелердi (iстi сотта
қарауға әзiрлеу, iстi ... ... ... сот ... ... және т.б.) ... бiлдiредi. Сол процессуалдық құжатпен
рәсiмдеуi керек. Жоғарыда аталған бапта iстi қарау нәтижелерi бойынша ... ... ... ... процессуалдық мәселелер бойынша
апелляциялық соттың қандай актi шығаратындығы ... ... ... отыр.
Сондай-ақ, апелляциялық сотта iстi қарау барысында хаттама ... ... ... ауызша шешiледi ме? Осы ... ... ... ... ... ... бойынша
қандай актi (сот бұйрығы немесе қаулы) шығаратындығын ... ... ... ... 336-бабында апелляциялық шағымды немесе наразылықты
қозғалыссыз қалдыру туралы ... Сот егер осы ... ... ... ... көзделген талаптарға сәйкес келмесе, ... ... ... ... ... жағдайда апелляциялық шағымды
немесе ... ... ... ... ... ... шығаратын сот, яғни бiрiншi сатыдағы сот арқылы берiледi. Ал
бiрiншi ... сот ... ... ... ... ... ... заң талаптарының сақталуын ... ... ... ... ... ... ... қалдыратындығын басында
айтып кеттiк. АIЖК-нiң 336-бабында бiрiншi сатыдағы соттың апелляциялық
шағымды немесе ... ... ... туралы қаулы шығаратындығы
туралы айтылады. Осы диплом жұмысында бiрiншi ... ... ... ... бұйрығы шығаратындығы көрсетiлiп кеттi. Сондықтан аталған ... ... ... сот iсiн ... ... ... зерттелмеген қайшылықтарды
мәселелер өте көп. Бiрiншi сатыдағы соттың сот бұйрығы мәселесi ... ... ... ... ... және ... ... болып табылады. Дегенмен қоғамдық қатынастардың күннен-күнге
өзгерiп, жағарып отыруына, сот ... әр ... ... ... жаңа ... ... ... Сондықтан осы
жұмыста азаматтық iс жүргiзу заңнамасындағы жiберiлген кемшiлiктердiң орнын
толтыруға қадам жасалды. Осындай игi ... ... ... ... жұмысымен шектелмей, әрi қарай жетiлдiрiп, iс жүзiне асыруға қол
жеткiземiн деген сенiмдемiн.
ІІІ. Азаматтық іс ... сот ... сот ... ... ... ... сот мынадай актiлердi шығарады:
шешiмдер, ұйғарымдар және ... ... ... Сот шешiмi
дегенiмiз iстi мәнi ... ... сот ... ... ... 1-
бөлiгi). Сот бұйрығы дегенiмiз өндiрiп алушыны немесе борышкердi олардың
түсiндемелерiн тыңдау үшiн шақырмай-ақ және iстi ... ... ... борышкерден ақшалай сомаларды өндiрiп алу немесе мүлiктi талап
етуi ... ... ... ... ... ... АIЖК-ң 139-бабының 1-
бөлiгi). Ал сот ұйғарымы дегенiмiз iстi мәнi бойынша шешпейтiн сот актiсi
(АIЖК-ң 251-бабының 1-бөлiгi). ... ... ... ... ... ... ерекшеленедi. Заңды және негiздi шешiм мен бұйрықтың шығуын
дұрыс ұйғарымдар ... ... ... бiрiншi сатыдағы соттың
ұйғарымдары сот iсiн ... ... ... ... iшiнде
ерекше маңызға ие болады десек қателеспеймiз.
Ал сот ... ... ... келетiн болсақ, соңғы
актiнiң iстi мәнi бойынша шешетiн ... ... ... ... ... ... ... соттың ұйғарымдарының мәнi қандай? Мәнi – ... бiр ... ... ... оның өмiр сүруiн және даму
заңдылығын ... ... Мәнi – бұл ... ... ... басты
қасиеттерiнiң жиынтығы[14].
Бiрiншi сатыдағы соттың ұйғарымдарының мәнi дұрыс түсiнбеуге ... ... ... ... ... ... заң әдебиетiнде осы инстиутқа тиiстi түрде көңiл бөлiнбеуi ... Сот ... ... ... сот ... практикалық жұмысында дұрыс
бағыт алуы үшiн, сотта қараудың мәдениетiн көтеру үшiн ... ие ... ... бiлiм ... қандайда бiр құбылыстың мәнiн оның ... ... ... ... ... ғана тануға болады. Бұған үстүртiн
қарау әдетте қателiктерге әкеледi.
Бiрiншi сатыдағы сот ... ... ... ... ... ... нормаларын өмiрге енгiзедi. Сондықтан бiрiншi сатыдағы соттың
ұйғарымдары бүкiл сот ... ... ... басқа сот актiлерi сияқты
заңға бағынады. Бiрiншi сатыдағы ... ... ... алуы үшiн,
олардан процессуалдық нысанда мемлекеттiк билiк органы ретiндегi ... еркi ... ... ... сот актiлерi тәрiздi ұйғарымдарға да
заңды күш, мiндеттiлiк тән, ұйғарымдар ... ... және ... АIЖК-ң 26-бабының 2-бөлiмiне сәйкпс заңды ... ... ... ... ... мен ... сондай-ақ, соттар мен
судьялардың заңды өкiмдерi, талаптары, тапсырмалары, шақырулары мен ... ... ... ... органдар, жергiлiктi өзiн-өзi басқару
органдары, қоғамдық ... ... да ... тұлғалар, лауазымды
адамдар мен азаматтар үшiн ... ... және ... ... ... ... ... тиiс.
Сот ұйғарымдарында көрiнiс табатын соттың билiктiк еркi талап қою
талаптарына және қарсылықтарға қатысты ... сот ... ... ...... ... шешiмдi орындау барысында туындайтын әр түрлi
мәселелерге қатысты ... ... ... ... сот ... ... әр ... С.Н. Абрамов былай деп жазады: « ... ... ... туралы даулы мәселенi талқылаумен және шешумен байланысты
барлық ... ... сот ... дара ... ... түрде) шығаратын
қаулылар ұйғарымдар деп аталады»[16].
Авдюков М.Г. ұйғарымдар ретiнде «процесс барысында ... ... ... негiзгi сұрағынан басқа) соттың жауабы болатын
қаулыларды» атайды[17]. М.А. ... ... ... «сот ... ... ... ... (олар материалдық құқық туралы дауды шешпейдi, өзге
мiндеттердi шешуге ... ... ... ... мен ... ... түрлi қаулыларын» түсiндiредi[18]. Н.Б. Зейдер бұл ... ... ... жеке ... ... шығарылатын сот ұйғарымдары сот
қарайтын iстiң мәнi бойынша жауап бермейдi. Бiрiншi сатыдағы ... ... ... iстi ... кезiнде соттың алдында туындаған әр түрлi
жекелеген мәселелердi шешу болып табылады»[19]. Д.М: Чечот ... ... ... болып табылатын материалдық-құқықтық дауды мәнi бойынша
қараумен және ... ... ... мәселелердi шешетiн соттың
(жеке дара немесе ... ... ... ... ... ... ... сот қаулылары (актiлерi) туралы айтып, мынаны ... ... ... ... iстi қарау жолымен заңды құқықтар мен
мүдделерi қорғауға немесе сот төрелiгiн жүзеге ... ... ... ... шешуге бағытталуына байланысты екi түрге бөлiнедi... Сот
ұйғарымдарында талап қою ... және ... ... ... сот ... жүзеге асыру және iстiң мәнi бойынша қаулыларды орындау
барысында туындайтын әр түрлi мәселелерге қатысты ... ... ... ... ... ... ... соттың барлық ұйғарымдарын ... деп ... ал ... ... жеке ... «ерекше
ұйғарымдар» деп атайды[22]. Жеке ұйғарымдардың ерекшелiгi мынада: олар осы
нақты материалдық-құқықтық қатынастарға және осы iске ... ... ... ... ... деп атауға болмайды, өйткенi АIЖК-де (253-бапта) олар
«ерекше» деп емес, «жеке» деп ... ... ... ... ... ... бар, атап ... барлық авторлар соттың талап қою арқылы жүргiзiлетiн iстердi қарау
кезiнде шығаратын ұйғарымдарының ғана ... ... ... ... мәнi ... шешiм шығарғанға дейiн және шешiм шығарғаннан ... қою ... ғана ... ... ... қою ... және ...
жүргiзудiң iстерi бойынша да шығарылады;
2) бұл тұжырымдаулармен жеке ұйғарымдар қамтылған;
3) аталған ... ... ... олардың шығару
тәртiбi туралы ештеңе айтылмайды. АIЖК-мен ... ... ... шығаруға жол берiлген және бұл осы сот актiлерiнiң ерекше
белгiсi болып табылады.
Жоғарыда аталған авторлардың тұжырымдарына ... ... ... ... ... ғана белгiсi бар сияқты, ол iстi мәнi ... ... ... ... ... ... мәнi туралы
түпкiлiктi қорытынды жасау үшiн, екi мәселеге тоқталу керек:
– сот ... сот ... ... сот ... процессуалдық құқықтық ... ... ... және ... атқаратын ролi.
Сот шешiмiмен ұйғарымның мынадай айырмашылықтары бар:
1) шешiм – iстi мәнi ... ... актi ... ал ұйғарым – iстi мәнi
бойынша шешпейтiн сот актiсi;
2) бiр iс бойынша бiр ғана ... ... ал ... ... болып
шығарылады;
3) шешiм iс жүргiзудi аяқтаса, ал ұйғарым iс жүргiзудi ... ... ... ...... ... iстi қысқарту және ... ... ... ... ... ... жерде айта кету керек, ... ... ... ... ... ... ал қалған екеуi алғашқы белгiден туындап тұр.
Ендi екiншi мәселе сот ... ... ... ... ... өзгертiлуiнде және тоқтаылуында атқаратын
ролiн қарастырайық. Азаматтық iс ... ... ... және тараптардың,
үшiншi тұлғалардың, сондай-ақ, процестiң басқа қатысушыларының арасында
нақты азаматтық құқықтық ... ... мен ... ... туындайтын
қатынастарды реттейдi.
Азаматтық iс жүргiзушi құқықтық қатынастарының ерекшелiктерiнiң бiрi –
оның мiндеттi субъектiсi, - соттың процессуалдық нормаларды қолдануы ... Сот ... ... ... ... ... ... қатынастарының билiктiк құқықтық сипаты ... ... ... ... мәнi неде? Ол ең алдымен соттың
процессуалдық заңның негiзiнде ... ... ... ... дамуы, өзгеруi және ... ... ... шешетiндiгiнен
көрiнедi. Сот өзiнiң осы функциясын қандай процессуалдық құралдың көмегiмен
жүзеге асырады? Бұл құралға сот ... мен ... ... құқықтық қатынастың пайда болуы үшiн үшiн мүдделi тұлғаның
талап қоюы оның қабылдауы ... ... ... ... ... пайда болуы мен дамуына қатысты ... ... ... процессуалдық құқықты қолдануы процессуалдық құқықтық
қатынастардың пайда ... ... ... және ... ... процессуалдық мәселелердi шешуде жатыр.
Бұл мағынада процессуалдық нормаларды қолдану арқылы сот iстi қараудың
жолдарын ... ... ... ашу және ... құқықтық
дауларды дұрыс шешу құралдарын анықтайды. Сот процессуалдық құқық
нормаларын ... ... ... ... ... ... ... және сонымен бiрге, процестiң тиiстi
түрде дамуы үшiн алғы шарттарды ... ... iстiң ... ... және азаматтық-құқықтық дауды дұрыс шешу үшiн тараптардың ... ... ғана ... ... ... ... субъектiлерi өздерiнiң құқықтарын дұрыс ... ... ... ... ... және ...... мiнез-
құлқы тиiстiге сәйкес келетiндей болуы қажет. Әйтпесе, сот даудың мәнi
бойынша шешуге байланысты ... өте ... және ... ... ... Процестiң заңды дамуы және дұрыс шешiм шығару мақсатымен
процессуалдық ... жою үшiн ... ... нормаларды
бұзушыларға қатысты мәжбүрлеу шараларын қолдану мүмкiндiгi берiлген. Бұл
сот ... ... ... Егер сот құқықтық нормаларды дұрыс
қолданған және процессуалдық құқықтық қатынастың барлық субъектiлерi ... ... мен ... ... және ... ... процесс дұрыс дамып, әдiл ... ... ... ... ... жол ... сенiмдi кепiлi азаматтық
процессуалдық құқықтық ... ... ... ... және
тоқтатылуымен байланысты заңды және негiздi сот ұйғарымдарының шығарылуы
болып ... ... ... келуге болады: азаматтық процестегi бiрiншi
сатыдағы соттың ұйғарымдарына сот ... ... ... ... ... құқықтық қатынастарды құратын, өзгертетiн және
тоқтататын актi болып табылады ... ... ... ... ... ... ... соттың ұйғарымдарын әр түрлi
белгiлер бойынша жiктеу қалыптасқан: ... ... ... ... ... бойынша.
Мазмұны және процестiң дамуына ықпал ... ... ... ... келтiрушi, қорытындылаушы, толықтырушы және жеке ... ... ... сот ... ... жiктеу бiздiң ойымызша,
ұйғарымдардың әрбiр тобының нақты дербестiгiн қамтамасыз етедi, сондай-ақ,
соттардың жұмыс тәжiрибесiнде кездесетiн барлық ұйғарымдарды ... ... ... сот ... байланысты және зор практикалық маңызы бар
басқа мәселелердi қаратстыру үшiн ыңғайлы.
Жалпы азаматтық iс жүргiзу бұл Қазақстан ... ... ... ... өз ... ... ... қою және өзге ... мен шешу ... сот ... ... кезiнде туындайтын қоғамдық
қатынастар.
Азаматтық iс жүргiзудiң мiндеттерi азаматтардың, мемлекеттiң ... ... ... даулы құқықтарын, бостандықтарын және заңмен
қорғалатын мүдделерiн қорғау, ... пен ... ... ... ... ... алу болып табылады.
Сот iстердi азаматтық сот iсiн жүргiзу тәртiбiмен шешу негiзде Қазақстан
республикасы ... осы ... ... ... ... сақтауға мiндеттi.
Азаматтық iс болу үшiн немесе азаматтық iс қаралу үшiн ең ... ... iс үшiн ... ... ... арыз табылады. Талап арыз келiп
түспей ешбiр орган iс қозғауына қақысы жоқ. Талап арыз келiп ... ... ...... ... басы басталады. Талап арыз түскен кезде
белгiлi бiр соттың судьясы талап арызбен танысып, мазмұны ... ... ... Осы ... ... ... отырып талап арызды қабылдау
немесе қабылдамау туралы мәлiмдейдi[24].
Талап ... ... түрi ... ... бостандығы мен құқығына зиян,
не болмаса қиянат келдi деп тапқанда ... ... ... ... ... ... жазбаша нысанда өткiзiлетiн құжат болып табылады.
Талап арызда:
а) арыз берiлетiн соттың атауы;
б) талап қоюшының атауы, тұрғылықты жерi, ал егер ... ... ... оның ... жерi мен ... ... ... арызды өкiлi берсе,
өкiлдiң атауы мен мекен-жайы;
в) жауапкердiң ... оның ... жер, ал егер ұйым ... тұрғылықты
жерi мен банктiк реквизиттерi;
г) талап қоюшының құқықтарын, бостандықтарын немесе заңды мүдделерiн
және оның ... қою ... ... ... бұзу ... ... талап қоюшы өзiнiң талаптарын негiздейтiн мән-жайлар, және бұл мән-
жайларды растайтын ... егер ... қою ... ... ... талап қоюдың бағасы;
з) бұл заңмен белгiленсе ... ... ... көзделсе,
жауапкерге жүгiнудiң сотқа дейiнгi тәртiбiн сақтау туралы мәлiметтер;
и) арызға қоса тiркелген құжаттар тiзбесi көрсетiлуi ... ... ... ... шешу үшiн маңызды фактiлерi бар өзге де
мәлiметтер;
к) арызға талап ... ... ... ... қол ... және оны көрсетуге
өкiлеттiгi болған жағдайда оның өкiлi қол ... ... қоса ... ... ... мен ... ... санына қарай талап арыздың
көшiрмесi;
б) мемлекеттiк баж төлеудi растайтын құжат;
д) талапкер өз талаптарын негiздейтiн мән-жайларды ... ... ... болмаса, жауапкерлер мен үшiншi тұлғалар үшiн ... ... бұл ... осы ... үшiн ... ... ... белгiленген
болса, жауапкермен дауды реттеудiң сотқа дейiнгi тәртiбiн сақтауды
растайтын құжаттар;
и) оны ... ... ... нормативтiк құқықтық актiнiң мәтiнi;
к) талапкердiң мерзiмдi кейiнге қалдыру, ұзарту, сот шығындарын төлеуден
босату немесе олардың ... ... ... ... ... ... ету,
дәлелдемелердi талап ету туралы өтiнiшi және, егер олар ... ... ... ... қоса ... ... сай келген кезде осы құжат азаматтық iс ... ... ... ... ... ең қымбат қазынасы адам және адамның өмiрi,
құқықтары мен бостандықтары болғандықтан олардың азаматтық iсте сот арқылы
қорғалуы өте ... ... ... Республикасының Конституциясының 13-бабының 2-тармағында
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сотпен ... ... ... ... ... ... ... 75-
бабында сот билiгiнiң сот iсiн жүргiзудiң азаматтық, қылмыстық және ... өзге де ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Азаматтардың шағымдарын
қарау тәртiбi туралы» 1995 жылғы 19 ... заң ... бар ... атап ... ... ... Жарлықтың 4-бабында өздерiнiң жоғарғы органдары жоқ мемлекеттiк
органдар мен ұйымдардың iс-әрекеттерiне ... ... ... ... ... Азаматтардың шешу тәртiбi әкiмшiлiк
–құқық бұзушылық туралы қылмыстық iс ... ... ... және ... ... өтiнiштерi, сондай-ақ өтiнiш айтушының ... ... ... ... орындары, қызметi немесе оқуы
туралы деректер келтiрiлмеген беймәлiм өтiнiштер қарауға жатпайды.
Өтiнiш берушi азамат: шағымды, өтiнiштi тексерушi ... өз ... ... ... материал ұсынуға; қабылданған шешiм туралы
ауызша немесе жазбаша нысанда ... ... ... ... ... шешiмге жоғары тұрған органға немесе жоғары тұрған лауазымды
адамға шағымдануға; органдар мен ... ... ... ... шешiмдерi мен iс-әрекеттерiне заң ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтары бұзылған жағдайда қоғамдардың
мемлекеттiк органдары оларды қайта ... ... ... ... келеңсiз жағдайлардың болдырмауын адамдар арасындағы құқыққа
қайшылық дауларды әдiл шешу үшiн заңда құқықтық нормалармен реттелiнген.
Қазақстан Республикасының азаматтық iс жүргiзу ... ... ... адам ... немесе даулы ... ... ... ... ... үшiн осы ... тәртiппен сотқа жүгiнуге құқылы.
Мемлекеттiк органдар, заңды тұлғалар немесеазаматтар ... ... өзге ... ... ... ... бiр тобының
құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерiн қорғау ... ... арыз ... ... Яғни бұл ... ... өзiне келтiрiлген зиянды
материалдық құқықты шығынды өндiру жәбiрленушiнiң заңға қайшы әрекеттерiне
жауаптылық туындауды ... ... ... ... ... ... яғни ... талапкер оның мазмұнын және нысанын жазбаша түрде өз ... ... яғни ... ... ... ... жоғарыда көрсетiлiп
кеткендей:
1) Жауапкерлер мен үшiншi тұлғалардың санына ... ... ... ... баж төлеудi растайтын құжат;
3) Өкiлдiң өкiлеттiгiн куәландыратын сенiмхат ... өзге де ... ... өз ... ... ... ... құжаттар,
егер көшiрмелер оларда болмаса жауапкерлер мен ... ... үшiн ... ... оны ... салған жағдайда нормативтiк құқықтық актiнiң мәтiнi.
6) Талапкердiң ... ... ... ... сот ... босату немесе олардың мөлшерiн азайту туралы, талап ... ету ... ... ету ... ... және егер ... арызда жазылмаған болса, басқалар да қоса ... ... ... ... ... ... ... (материалдық құқығын немесе басқа да ... ... ... ... оларды жауапкерден талап ету арқылы сот
арқылы қорғалуы болып табылады. Яғни осы ... ... ... ... ... ... ... болып табылады ол мiндеттi ... ... ... бұл ... ... өзгертуi талапкердiң құқығында
болады, ал мұндай құқыққа сот ие емес.
Мысалы: ... ... алу ... ... ... ... алуын арыз жазу арқылы өзiнiң бұзылған құқығын қайта қалпына
келтiру үшiн сот ... ... ... ... ... жүктелген мiндеттердi жүзеге асыру мақсатында және
азаматтардың, заңды ... ... ... және ... ... үшiн талап қойып сотқа жүргiзуге құқылы.
Ешкiмге өзiнiң келiсiмiнсiз ол үшiн ... ... ... ... Жоғарғы тұрған соттың өзiнен төменгi соттың жүргiзетiн
iсiн тараптардың келiсiмiнсiз алып ... және оны ...... ... ... заңға қайшы келсе немесе әлдекiмнiң құқығын және заңмен қорғалатын
мүдделерiн бұзса, сотқа жүгiнуге ... бас ... ... ......... кезiнде азаматтың процесске қатысушы ар-
ожданын қорғалатын немесе қадiр-қасиетiне кемсiтетiн шешiмдер мен ... ... ... сот iсiн ... ... ... органдар мен лауазымды
адамдардың заңсыз әрекеттерiнен адамға келтiрiлген моральдық зиян заңда
белгiленген ... ... ... өз ... ... ... қатынастарды реттейтiн құқық
нормалары ... ... сот ... қатынастарды реттейтiнi құқық
нормаларын қолданады, ал мұндай нормалар ... ... ... ... ... ... ... ала отырып шешедi.
Қорғаушы да осы азаматтардың заңды тұлғаларын құқығын қорғау үшiн
заңдық ... ... ... ... Мұнда да сот талапкер не
жауапкерден келiсiмiмен қорғаушысын тағайындай алады.
Қорғаушы осы сот ... ... ... ... жеңiлдететiн
мән жағдайы болғанда оны көрсете отырып барынша көмек ... ... ... тиiс.
Құқық өз құқықтарымен мүдделерiн қорғай алмайтын азаматтарға ... ... ... қорғауға тиiс.
Ал психикалық ауруларға ұшырағандардың мүдделерiн оның заңдық өкiлдерi
көмек көрсетуi ... сот ... ... ... ... өз ... жасырмай айтуға тиiс[27].
Азаматтық сот iсiн жүргiзу тараптардың айтысуы мен тең құқылығы
негiзiнде ... ... ... ... iс жүргiзу құқықтарын
пайдаланады және бiрдей iс жүргiзу мiндеттерiн көтередi.
Тараптар ... сот iсiн ... ... өз ... таңдап
алады, оны қолрғау әдiсi мен амалдарын дербес және ... ... ... ... ... ... алады. Сот iстiң анықтау
мақсатында өз бастамасымен айғақтар жинаудан босатылған алайда тараптардың
дәлелдi өтiнiшi ... оған осы ... ... ... қажеттi
материалдарды алуға, жәрдемдеседi.
Iстi қараушы сот объективтiлiгi және әдiлдiгi сақтай отырып, iстiң ... ... және ... зерттеуге тараптардың құқықтарын iске асыруын
үшiн қажеттi жағдайлар жасайды, iске қатысушы адамдарға ... ... ... түсiндiредi iс жүргiзу ... ... ... ... ... ... және осы кодексте көзделген жағдайларда
олардың өз құқықтарын жүзеге асыруына жәрдемдеседi. Сот iс жүргiзу шешiмiн
зерттеуге қатысу тараптардың ... ... ... ... ... ғана негiздейдi.
Сот тараптарға бiрдей және құрметпен қарайды.
Әр адамның азаматтық процесс барысында бiркiлiктi заң ... ... бар. ... ... ... заң көмегi тегiн көрсетiледi.
Сот талқылауының мақсаты ... ... ... ... болып табылады. Сонымен жоғарыдағыларды қорыта келгенде
азаматтармен ... ... ... ... мен ... ... ... үшiн сотқа жүгiну сотта қорғалуы болып табылады.
Сондықтан да осы сот талқылауын қорғауға себеп тудырушы осы ... ... ... ... ... ... талап арызда көрсету
арқылы iстi қозғау болып табылады.сот талқылауында сот заңға сүйене отырып
азаматтардың құқықтарын қорғауға әдiл ... ... ... ... ... көрсетуi қажет. Сонымен азаматтық iс жүргiзуде ... ... ...... ... азаматтық iстi
қозғауға себепшi болып талапкердiң өз еркiмен ... ... ... ... қатар дәлелдемелердi ұсына отырып тiкелей сотқа жүгiнуi болып
табылады.
Мұнда тек қана iстi сот ... жеке дара ... ... және ол ... осы ... ... арызды тексере отырып оның кемшiлiктерiн көрсете
отырып талапкерге түсiндiруi тиiс.
Ал қылмыстық iс жүргiзуде iстi талап ... iстi ... ... бес ... ... ... iс қозғала бередi және алдын ала
тергеудi анықтауды тергеушi анықтама органдары жүзеге асырады.
Сонымен азаматтармен заңды ... ... ... ... және мемлекеттiк органдар қорғай отырып, ... ... ... ... ... осы ... әр ... кеңiрек қарастыруға тырысайық:
1) әзiрлеушi ұйғарымдар – бұл бiрiншi сатыдағы соттардың ең ... ... Бұл ... ... ... және ... және ... шығару уақыты әр түрлi. Бұл соттың iс-әрекеттерiнiң әр
түрлi және оның билiк ... ... ... ... ... ... белсендi ролiмен түсiндiрiледi. Әзiрлеушi ұйғарымдардың мақсаты
– соттың даудың мәнi бойынша заңды және ... ... ... ... ... және ... түрде қамтамасыз ету, процестегi даудың мәнi
бойынша тез шешу ... ... ... өз ... мынадай топтарға бөлiнедi:
- iстiң iлгерiлеу мәселелерi бойынша шығарылатын ұйғарымдар;
- дәлелдемелердi жинау тұлғаларды ... ... ... ... процеске жаңа тұлғаларды тарту мәселелерi бойынша шығарылатын
ұйғарымдар;
- талаптарды ... және ... ... қамтамасыз ету, мәлiмделген
қарсылықтарды қанғаттандыру немесе одан бас тарту, айып пұл салу ... т.б. ... ... ... ... арызды қабылдау, iстi қарауға тағайындау,
тоқтата тұрылған iс бойынша iс жүргiзудi ... ... ... ... ... ... келтiру туралы, iстi бiр соттан екiншiсiне беру
туралы және т.б. ... ... ... дәлелдемелердi қамтамасыз
ету туралы, сараптама тағайындау туралы, куәларды шақыру, дәлелдемелердi
талап ету және т.б. ... ... ... ... ұйғарымдарына мыналар
жатады: үшiншi тұлғаларды тарту немесе кiрiстiру туралы, ... ... ... ... тиiстi жауапкердi немесе тең жауапкердi
iске тарту туралы, мемлекеттiк органдарға iс жөнiнде хабарлау ... ... ... келтiрушi ұйғарымдарға мыналар жатады:
а) талап арызды қабылдаудан бас тарту туралы ұйғарымдар;
ә) талап арызды қайтару туралы ұйғарымдар;
б) талап ... ... ... туралы ұйғарымдар;
в) iс бойынша iс жүргiзудi қысқарту туралы ұйғарымдар;
г) арызды ... ... ... ... ... ... дамуына ықпал ететiн болса, бұл топтың
ұйғарымдары азаматтық iстiң пайда болуына және қозғалуына кедергi келтiредi
немесе ... ... ... ... мәнi бойынша шешпей аяқтайды.
Кедергi келтiретiн ұйғарымдар құқыққа қайшы iс жүргiзудi үзетiн жағдайда
ғана ... ... ... Сондықтан соттың кедергi келтiрушi ұйғарымдарды
шығаруы заңдылық пен құқықтық тәртiптi нығайту мақсаттарына ... ... ... қою ... ... ... Бiрiншi сатыдағы соттың бұл
ұйғарымының кедергi мәнi екi ... ... ... олар ... бастапқы сатысында үзiп, пайда болуына кедергi келтiредi
(АIЖК-ң 153-154-баптары);
- олар қозғалған iс жүргiзуге келтiредi, сөйтiп процестi аяқтайды (АIЖК
247, ... ... мәнi ... – олар өздерiнiң шығарылуы уақытына және
құқықтық салдарына қарамастан, соттың процессуалдық ... ... iстiң мәнi ... ... үзедi. Сондықтан соттың кедерге
келтiрушi қызметi шешiммен емс, ұйғарыммен рәсiмделедi[28].
3) қорытындылаушы ұйғарымдар кедергi ... ... ... ... шығармай, аяқтау нысаны болып табылады. ... ...... iс жүргiзудi талап қою құқығының кемшiлiктерi және
сотқа қорғау үшiн ... ... ... емес, өз ерiктерi
бойынша дауды жоятын ... ... ... ... ... ... белсендi ролiнiң арқасында қорытындылаушы ұйғарымдар
тараптар арасындағы құқық туралы дауды жою және iс ... сот ... ... жоқ ... ... Сот ... ... отырып,
тараптардың ерiктерiне байланысты процестiң әрi қарай дамуы қажет емес
жағдайларда ... ... ... мысалы, талапкер талаптан
бас тартқан және сот бас тартуды ... ... ... ... ... және оны сот бекiткен жағдайда. Сонымен,
қорытындылаушы ...... ... ... ұйғарымдардың
бәрiн емес, аталған екi жағдайда iстi қысқартқан ұйғарымдарды ... ... ... сот тарапынан процессуалдық сипаттағы әр түрлi
қателiктердi немесе сот ... ... ... iске ... ... ... жоюға бағытталған. Мұндай ұйғарымдарға сот
шешiмiндегi қате жазулар мен айқын ... ... ... ... ... туралы, шешiмнiң орындалу мерзiмiн ұзарту немесе кейiнге
қалдыру ... ... ... ... мен ... ... ... дереу орындау туралы және т.б. ұйғарымдар жатады;
5) жеке ұйғарымдар басқарушы функцияларды атқаратын лауазымды ... ... не ... ... заң ... ... жасаудың алдын алады және оларды туғызатын себептердi жояды. АIЖК-
нiң 253-бабына сәйкес сот отырысында заңдылық бұзылған жағдайлар анықталған
кезде сот жеке ... ... және оны ... ... ... ... ... немесе өзге де адамдарға жiберуге құқылы, ол ... ... ... бiр ай мерзiм iшiнде хабарлауға мiндеттi.
Қабылдаған шаралар туралы хабарламау заңға ... ... ... ... ... жаза ... тиiстi адамдарды соттың жеке ұйғарымы
бойынша қабылданған шаралар туралы ... ... ... ... ... сот ... ... басқа қатысушылардың, лауазымды немесе
өзге адамдардың әрекетiнен қылмыс белгiлерiн тапса, ол ... ... ... ... бар жеке ... адамдар адамдар АIЖК-нде
344-бабының төртiншi бөлiгiнде көзделген тәртiппен шағым бере алады. ...... ... ... тыс ... Жеке ... Воронков өзiнiң мазмұны бойынша сигнализациялық және қылмыстық iстi
қозғау туралы ұйғарымдар деп екiге бөлудi ... ... ... ... ... бойынша, яғни кiмнiң шығарғанына байланысты ... ... ... жеке дара және ... бұл ... ... ... басқаша жiктеген:
- соттың iстi қарауы немесе сот ... ... ... ... шығаратын ұйғарымдары;
- судьяның iстi қозғау және оны сотта қарауға әзiрлеу кезiнде шығаратын
ұйғарымдары[31].
III. Ұйғару немесе шығару нысаны бойынша ұйғарымдар ... ... жеке ... ... ... рәсiмделген ұйғарымдар;
2) сот отырысының хаттамасына енгiзiлетiн ұйғарымдар.
Жеке ... ... ... ... ... соттың кеңесу
бөлмесiнде талқыланатын сот шешiмiнiң шығарылу ... ... ... ... емес ... ... ... сот ұйғарымдары
кеңесу бөлмесiне бармай-ақ, сот талқылауы бiткен соң, сол ... яғни ... ... ... ... 251-бабының 3-бөлiгi). Воронков Г.В.
оларды «хаттамалық ұйғарымдар» деп ... ... ... ... iстi ... қарауға әзiрлеу
тәртiбiмен, iстi мәнi бойынша қарау кезiнде, яғни сот отырысында, тiкелей
шешiм шығарған ... ... ... және ... ... ... ... 37-бабының 1-бөлiгiне сәйкес соттың бiрiншi
сатысындағы азаматтық ... ... ... ... ... судья жеке дара
қарайды. Демек, ұйғарымдарды судья жеке дара шығарады деген сөз. Ұйғарым
АIЖК-нiң ... ... ... ...... ... ... (АIЖК-нiң 251-бабының 2-бөлiгi). Сот ұйғарымды кеңесу бөлмесiнде
шығарады. Бұл бөлмеде өзге ... ... жол ... Жұмыс
уақытының аяқталуына қарай, сондай-ақ, жұмыс күнi iшiнде сот (судья) кеңесу
бөлмесiнен ... ... үшiн ... ... құқылы. Заңда ұйғарым
шығарудың мұндай тәртiбi ... ... ... ... мән-жайларды
жан-жақты талдауы және заң талабын сақтауды қамтамасыз етуi ... Ал ... емес ... ... ... ... кеңесу бөлмесiне бармай-ақ, сот отырысының залында шығарады (АIЖК-
ң 251-бабының 3-бөлiгi). Ұйғарымдар шығарылған соң, ... ... ... 251-бабының4-бөлiмi).
Ұйғарымның мазмұны мыналар көрiнiс алуы керек:
- ұйғарымның шығарылу уақыты мен орны;
- ұйғарым ... ... ... сот ... ... және хатшының
тегi, аты-жөнi;
- iске қатысушы тұлғалар, даудың нысанасы немесе, мәлiмделген талап;
- ұйғарым шығарылған мәселе;
- соттың өз қорытындыларын шығару себептерi және сот ... ... ... ... сот ... егер ұйғарымға шағымдануға болатын болса, шағымдану ... ... ... ... ... ... ... өзiнде қандай бiрiздiлiкпен орналасуы
керек? Менiң ойымша, бұл мәселеде сот шешiмiмен аналогия қолданылуы ... сот ... ... сот ... да төрт ... ... кiрiспе,
сипаттау, дәлелдеу және қарар. Кiрiспе бөлiгiнде ұйғарымның шығарған соттың
атауы, сот ... ... және ... тегi, аты-жөнi көрсетiлсе;
сипаттау бөлiгiнде iске ... ... ... ... ... ... ұйғарым шығарылған мәселе көрсетiледi; ал дәлелдеу
бөлiгiнде соттың өз қорытындыларын шығару ... және сот ... ... ... ... ... ... бөлiгiнде сот қаулысы, егер
ұйғарым бойынша шағымдануға болатын болса, шағым берудiң немесе наразылық
келтiрудiң тәртiбi мен ... ... Сот ... ... ... ... оның дәлелдеу бөлiгiнiң қалай ... ... ... ... ... ... қысқа және түсiнiктi
болып жазылуы керек. Жеке процессуалдық ... ... ... мiндеттi түрде дәлелдi болуы керек. Заңда кейбiр жағдайларда
соттың дәлелдi ұйғарым шығару ... ... ... ... көп ... ... ұйғарым шығару көделмеседе, кеңесу бөлмесiнде
шығарылатын ұйғарымдарда дәлелдеу бөлiгi мiндеттi болуы керек тәрiздi.
АIЖК-нiң 252-бабының 2-бөлiгiне сәйкес сот ... ... ... яғни сот ... ... ... ... мынадай
мәлiметтер мiндеттi түрде болуы тиiс:
1) ұйғарым шығарылған мәселе
2) ... өз ... ... ... және сот басшылыққа алып,
iлтеме жасаған заңдар;
3) сот қаулсы;
ал басқа мәлметтер соттың хаттамасында орын алғандықтан, оны ... ... ... ... ... ... ... қатысушыларының соттың процессуалдық
iс-әрекеттерiне және актiлерiне ... беру ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғаудың маңызды кепiлi
болып табылады. Егер сот өзiнiң мiндеттерiн орындамаса және iске ... ... ... ... онда олар ... тұрған сотқа
соттың iс-әрекеттерiне шағымдана алады. Жоғары тұрған сот ... ... ... ... ... ... ... және негiзсiз
актiлердiң күшiн жоюға мiндеттi, сөйтiп iске ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етедi.
Бiрiншi сатыдағы соттың ұйғарымдарына шағымданудың мақсаттары сот
шешiмдерiне апелляциялық шағымдану ... ... ... ... Ұйғарымдарға шағмданудың басты мiндетi бiр ... ... ... мен ... ... ету ... екiншi
жағынан процесс қатысушыларының заңды ... ... ... ... сәйкес апелляциялық шағымдар, наразылықтар бойынша апелляциялық
сатыдағы сот iсте бар және қосымша табыс ... ... ... ... мән-жайы анықталуының, материалдық құқық нормаларының қолданылуы мен
түсiндiрiлуiнiң дұрыстығын, ... iстi ... мен шешу ...... заң нормаларының сақталуын ... ... ... ...... жеке ... беру және ... сот шешiмдерiне апелляциялық шағымданумен ... ... ... ... ... ... жеке ... беру және жеке
наразылықтар келтiру арқылы азаматтық iстер бойынша сот төрелiгiн соттардың
жүзеге ... ... ... қателiктер түзетiледi. Судьялар көбiнесе
заңи сауатты адамдар болатындығына қармастан, оар өз ... жол ... ... Сот қателiктерi заңның талаптарын бұзу,
iстiң фактiлiк мән-жайларының өте күрделiлiгi, ал ... ... ... ... немқұрайлығы салдарынан туындайды. Азаматтық iс жүргiзу
заңнамасы бiрiншi сатыдағы соттың қызметiнде болуы мүмкiн. ... ... iске ... ... ... ал ... наразылық
келтiруге кең құқықтар бередi. Бұл құқықтар соттыi iстi ... ... ... және iске қатысушы тұлғалардың заңды мүдделерiн қорғау
құралдарының бiрi болып ... ... ... жеке ... берудiң ерекшелiгiне және оның сот
шешiмiне апелляциялық шағымданудан айырмашылығына ... ... ... ... берiлетiн шағымдар мен наразылықтар «жеке
шағымдар» және «жеке наразылықтар» деп аталады. Ал сот ... ... ... «апелляциялық шағым», «апелляциялық ... ... Жеке ... мемлекеттiк баж төлеуден босатылған (ҚР ... ... ... Ал ... ... ... ... Апелляциялық шағымдану құқығы дегенiмiз апелляциялық сатыдағы
соттың ... ... сот ... ... күшiне енбеген шешiмдi тексеру
бойынша қызметiн қозғауға құқық[33].
Жеке шағым ... және ... ... ...... ... заңды күшiне енбеген ұйғарымдары болғандықтан, мынаны айтуға болады:
жеке шағым беру және наразылық келтiру ... ... ... ... ... сатыдағы сот шығарған заңды күшiне енбеген
ұйғарымды тексеру ... ... ... ... Бұл құқық жеке шағым
немесе жеке ... ... ... жүзеге асырылады.
Бiрақ апелляциялық соттың бiрiншi сатыдағы сот шешiмiн тексеру бойынша
қызметiн қозғаудан бiрiншi сатыдағы ... ... ... ... ... ... бар. ... 344-бабының төртiншi
бөлiгiне сәйкес бiрiншi саты бойынша iстердi қарау кезiнде аудандық ... және ... ... сот ... апелляциялық сатыдағы
сотқа шағым жасалып отырған ұйғарым шығарылған күннен бастап, он күн ... Жеке ... ... жеке ... ... ... кезiнде қаралу
нысанасы болған барлық құжаттарды қосып, ұйғарым шығарылған сот ... ... және ... ... соттар шығарған ұйғарымдарға
берiлген жеке шағымдар мен наразылықтарды ... ... ... оған ... соттың азаматтық iстер жөнiндегi алқасы, ал
облыстық және оларға теңестiрiлген ... ... ... ... ... жеке шағымдар мен жеке наразылықтарды Қазақстан
Республикасы Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... жеке наразылық апелляциялық шағымдар мен наразылықтар бойынша
iстердi қарау ... ... ... жеке ... ... жеке
наразылықты қарау тәртiбi апелляциялық шағымды немесе наразылықты қарау
тәртiбiнен ерекшеленедi. Атап ... ... ... беру ... ... ... бүкiл iс емес, жеке
шағымды (наразылықты) қарауға қажеттi құжаттар ғана жiберiледi; екiншiден,
апелляциялық сот бiрiншi ... ... ... ... мен
негiздiлiгiн тексеру кезiнде материалдық-құқықтық даудың ... ... ... ... ... сатыдағы соттың ұйғарымдарымен
процессуалдық сипаттағы мәселелер шешiледi. ... ... ... ... ... сатыдағы соттың талапкердiң талаптан бас
тартуына және тараптардың ... ... ... ... ... ... ... туралы ұйғарымдарға ... ... ... ... атауға болады. Өйткенi, бұл
ұйғарымдармен ... ... ... мен ... ... ... соттың барлық ұйғарымдарына апелляциялық тәртiппен жеке
шағым беруге немесе жеке наразылық келтiруге болады. ... ... ... iстi бiрiншi сатыдағы сот ретiнде қараған ... ... ... ... ... наразылық келтiруге
жатпайды және олар жария етiлген күннен бастап күшiне ... ... ... және оларға теңестiрiлген соттардың iстi бiрiншi
сатыдағы сот ретiнде қараған кезде шығарған ұйғарымдары жеке ... ... жеке ... ... ... ... ... Шағымдану немесе
наразылық келтiрудiң дербес объектiсi болып табылатын ұйғарымдары АIЖК-нiң
344-бабының 1-бөлiгiнде көрсетiлген. Бұл ... ... ... ... ұйғарымдарына жеке шағым беруге немесе жеке наразылық келтiруге
мынадай ... жол ... ... көзделген жағдайларда;
2) сот ұйғарымы iстiң әрi қарай iлгерiлеу ... ... ... ... ... сәйкес бiрiншi сатыдағы соттың жоғарыда
көрсетiлген екi жағдайдан басқа қалған ұйғарымдарына жеке ... ... ... ... ... ... ... немесе
наразылық берiлуi мүмкiн. Сонымен шағымдану мүмкiндiгiне ... ... ... ... ... ... бөлуге болады:
1) шағым беруге немесе наразылық келтiруге жатпайтын ұйғарымдар;
2) шағым беруге немесе наразылық ... ... ... ... ... ... апелляциялық шағымнан бөлек, яғни жеке шағым беру
және наразылық келтiретiн ұйғарымдар.
Шағым беруге немесе наразылық келтiруге жатпайтын ... ... ... ... ... ұйғарымды немесе қаулыны қайта қарау
туралы арызды қанағаттандыру туралы ұйғарым (АIЖК-ң 409-бабының 2-бөлiгi),
iстiң ... ... ... ... дауларды шешуге байланысты
жоғары тұрған соттың ұйғарымы (АIЖК-ң 36-бабының 4-бөлiгi), ҚР-ң ... ... ... 344-бабының 1-бөлiгi) жатады. Шағымдану
мүмкiндiгiне тыйым салынған басқа ... ...... ... iс жүргiзу кодексiнде көзделген жағдайларда мысал ретiнде
келесi ұйғарымдарды атауға болады:
- iстiң сот қарауына жатпауы туралы ... ... ... ... ұйғарым (АIЖК-ң 36-бабының 3-бөлiгi);
- судьяның дәлелдеменi қамтамасыз ету туралы арызды қабылдаудан ас тарту
туралы ұйғарымы (АIЖК-ң 75-бабының 3-бөлiгi);
- сараптама тағайындау туралы ... ... ... ... сот ... ... ... бойынша ұйғарымдар (АIЖК-ң 117-
бабы);
- мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы соттың ұйғарымы (АIЖК-ң 122-бабының
3-бөлiгi);
- соттың өткiзiлiп ... ... ... ... және ... бас ... ... ұйғарымы (АIЖК-ң 128-бабының 5-бөлiгi);
- судьяның талап арызды ... бас ... ... ұйғарымы (АIЖК-ң
153-бабының 5-бөлiгi);
- судьяның талап арызды қайтару туралы ұйғарымы (АIЖК-ң ... ... және ... ... ... ... ету мәселелерi бойынша ұйғарымдар (АIЖК-ң 164-
бабының 1-бөлiгi);
- соттың шешiмдегi қате жазулар мен ... ... ... ... бойынша ұйғарымы (АIЖК-ң 230-бабының 3-бөлiгi);
- қосымша шешiм шығарудан бас тарту туралы ұйғарым (АIЖК-ң 231-бабының 3-
бөлiгi);
- шешiмдi ... ... ... ... ... ... 232-бабының
3-бөлiгi);
- шешiмдi орындау мерзiмiн кейiнге қалдыру немесе ұзарту, орындау тәсiлi
мен ... ... ... ... бойынша ұйғарымы (АIЖК-ң 233-бабының
3-бөлiгi және 240-баптың ... ... алып ... ақша ... ... туралы ұйғарымы (АIЖК-ң
234-бабының 3-бөлiгi);
- соттың шешiмдi факультативтi дереу орындау мәселесi бойынша ... ... ... ...... iс жүргiзудi тоқтата тұру туралы ұйғарымы (245-бабы);
- ......... ... ... ұйғарым (АIЖК-ң 248-
бабының 4-бөлiгi);
- арызды қараусыз қалдыру туралы ұйғарым (АIЖК-ң 250-бабының 2-бөлiгi,
290-бабының ... ... ... бiрiншi сатыдағысоттың жеке ұйғарымы (АIЖК-ң 253-бабының 4-бөлiгi);
- жоғалған құжат бойынша төлем жүргiзуге немесе ақша беруге ... ... және iстiң ... ... ... газетке жарияланым беру
туралы ұйғарымдар (АIЖК-ң 326-бабының 4-бөлiгi).
Осы ... ... ... жеке ... ... заң ... әр түрлi пiкiрлер ... ... ... ... ... деп көрсетедi, өйткенi олар тараптардың
даулы өзара қарым-қатынасының ... ... ... шешпейдi, жеке
ұйғарымдарда соттың ойынша, сәйкес ұйымдардың немесе лауазымды тұлғалардың
өзiндегi немесе ... ... ... ... ... ... Ал басқалар жеке ұйғарымдарға жоғары тұрған сотқа шағым
беруге және ... ... ... деп есептейдi. «Ерекше ұйғарымдар
(автор жеке ... ... ... – Н.Ш.) ... ... ... ... алады, сондықтан ерекше ұйғарымдардың заңдылығына
толық кепiлдiк беру қажет. Мұндай кепiлдiк болып ... ... ... беруге қарамастан, қассациялық тәртiппен (қазiргi заңнама
бойынша ... ... – Н.Ш.) ... беру және ... ... беру ... Осыған ұқсас пiкiрдi В.К. Пучинский және Д.М.
Чечот келтiредi[36].
Бiрiншi сатыдағы ... жеке ... iстiң әрi ... ... ... процесс қатысушыларының мүлiктiк құқықтарын қозғамайды.
Бiрiншi сатыдағы ... ... ... ... ... ... көзқарастары дұрыс емес сияқты, өйткенi мәселе
жеке ұйғарымдардың тараптардың өзара даулы қарым-қатынасының мәнiне ... ... ... осы ... ... ... және азаматтардың елеулi мүдделерiн
қозғайтындығында. Осы жеке ұйғарымдарда көрсетiлген ... ... ... және ... бiр ... ... ... болуы мүмкiн.
Сондықтан заңсыз және негiзсiз жеке ... ... ... ... дұрыс. Азаматтық iс жүргiзу заңнамасына 2001 жылы 11-шiлдедегi №
238-II заңмен енгiзiлген өзгертулер мен ... ... ... ... қатысы бар адамдар шағым бере алатын болды. Заң
шығарушылардың бұл қадамы жоғарыда ... ... ... ... ... жеке ұйғарымдарға наразылық келтiруi жөнiнде заң
шығарушылар ештеңе айтпаған. ... ... ... ... 4-
бөлiгiне толықтыру енгiзу қажет. Сот тәжiрибесi көп ... ... ... және ... етiп ... ... Мысалы,
Солтүстiк Қазақстан облысының Әдiлет басқармасының ... ... ... ... ... ... ... бойынша әрекетiне ... ... ... ... ... жеке ... ҚР Жоғарғы
сотының азаматтық iстер жөнiндегi алқасымен 2001 жылы 1-тамызда өзгерiссiз
қалдырылды. Бұл ... ... ... ... прокурорының сол облыс
әкiмiне оның 2000 жылғы 4 желтоқсандағы «2001 жылға ... ... үшiн ... ақы және ... ... ... ставкалары
туралы» шешiмiнiң 2-тармағын заңсыз деп тану ... ... ... ... ... ... шығарылған. Аталған шешiм оның ... ... ... ластағаны үшiн төлемдердiң мөлшерiн азайту
бойынша ұсыныстар енгiзуге рұқсат беретiн нормалар белгiленуiне ... деп ... ... ... ... ... әкiм сол ... әрекет
еткен Қазақстан Республикасының «ҚР-ң жергiлiктi өкiлдi және атқарушы
органдар туралы» ... ... ... ... ... туралы»
Заңның 10-бабындағы құзыретiнiң шегiнен асып кеткен. Өйткенi осы заңдармен
жергiлiктi басқарушы ... ... ... ... ... үшiн ... ... туралы ұсыныстар енгiзу құқығын беру
емес, төлемдердiң мөлшерiн бекiту бойынша құқықтар ... ... ... ... Республикасы Үкiметiнiң 1998 ... ... №1219 ... ... Қоршаған ортаның ластанғаны үшiн
ақы өндiрiп алу ережелерiне және Қазақстан ... ... ... 1999 жылғы 18-маусымда бекiтiлген №693 «Қоршаған
ортаны ластанғаны үшiн және ... ... ... ... үшiн
төлемдердi есептеу және енгiзу тәртiбi туралы» нұсқаулыққа қайшы етiп
қабылданған. Бұл актiлерде төлемдер ... ... ... қандайда бiр
органға осы туралы ұсыныс енгiзу жөнiнде көзделмеген. ... ... ... ... 86-бабының мағынасы бойынша қоршаған ортаны қорғау
туралы заңнаманы бұзудан келтiрiлген зиянды өтеу ... ... ... жүргiзiле алмайды. Бiрақ облыс ... ... ... бұза ... ... шешiмi Әдiлет басқармасында тiркеуден
өтiп кеткен. Өйткенi олар құжаттың заңнамаға ... ... ... ... ... азаматтық iстiң әрi қарай iлгерiлуiне кедергi
келтiретiн ұйғарымдарына мыналарды жатқызуға болады: ... ... ... қайтару туралы ұйғарым және жаңадан анықталған мән-
жайлар бойынша шешiмдi, ұйғарымды немесе қаулыны қайтиа ... бас ... ... және ... ... ... сәйкес шешiм шығарумен аяқталған сот
қарауы ... ... ... ... жасалып, наразылық келтiрiлген
жағдайда iс жоғары тұрған сот сатысында ... ... ... ... ... ғана ... Бұл орайда шешiмге апелляциялық шағым
жасалып, ... ... жеке ... ... ... ... тәртiппен қарайтын сот сатысында жүргiзiледi.
Судьялардың iс-әрекеттерi бақылаудан тыс ... ... ... ... ... ... ғана жеке ... ... ... ... болады. Бiрақ жеке шағымдану институтының
алдында тұрған тағы бiр мiндет – процестiң қалыпты ... ... ... ... ... ... Барлық соттың ұйғарымдарына жеке шағым беру
немесе наразылық келтiру мүмкiндiгiн беру процестi созып, iстi мәнi бойынша
қарауда жөнсiздiктерге әкелер едi, ал ... ... ... ... шешiмнiң iс жүзiнде орындалуын мүмкiн етпес едi. Мұндай жағдайда
шешiм шығарылмай ... ... ... ... ... iске мүдделi
тұлғаның жеке шағымын бiрнеше рет қарауға тура келер едi.
Жоғарыда жеке шағымдар немесе наразылықтарды қарау ... ... ... ... ... ... ... деп айттық. Ендеше
жеке шағымның ... жеке ... ... апелляциялық шағымның немесе
апелляциялық наразылықтың мазмұнымен ұқсас болып келедi.
Жеке шағымның немесе наразылықтың мазмұнында ... ... ... жеке ... ... наразылық жолданатын соттың атауы;
2) жеке шағым жасайтын немесе наразылық ... ... ... жеке шағым жасалатын немесе жеке наразылық келтiрiлетiн ... ... ... ... соттың атауы;
4) процессуалдық iс-әрекеттiң дұрыс еместiгi неде екендiгiн ... ... ... ... ... ... заңсыздығы неде екендiгiнiң
негiздемесi;
6) жеке шағым жасайтын немесе жеке наразылық ... ... ... ... жеке наразылықты толық не бөлiгiнде келтiретiнiн және қандай
өзгерiстер ... ... ... ... жеке ... ... жеке наразылыққа қоса ... ... жеке ... ... жеке ... беру (келтiру) күнi және жеке
шағымды, наразылықты ... ... ... қолы тиiс. Өкiл ... ... ... немесе iске осындай өкiлеттiк ... ... ... өзге де ... қоса ... ... ... 1-бөлiгiне сәйкес бiрiншi сатыдағы соттың ұйғарымына
АIЖК-ң 338-бабында аталған тұлғалар жеке шағым, наразылық беруi ... Егер ... iске ... ... ... ... оларда сот ұйғарымына шағым жасауға құқылы. ... ... ... беру ... ... мен ... да iске қатысушы тұлғалар ие.
Iске қатысты тұлғалардың құрамы АIЖК-ң ... ... ... тұлғалар, мемлекеттiк органдар, жергiлiктi өзiн-өзi басқару
органдары, ұйымдар немесе ... ... сот ... iс жүргiзу
тәртiбiмен қарайтын iстер бойынша мәлiмдеушiлер мен мүдделi ... ... ... ... ... тараптар мен даудың
нысанасына дербес талаптарын мәлiмдейтiн ... ... ... ... ... негiздер бойынша процестен шығып қалған
тарапты (үшiншi тұлғаны) ... ... жеке ... бере ... ... ... тиiстi түрде рәсiмделген өкiлеттiгi болған
жағдайда ұйғарымдарға шағым бере алады. ... 61 және ... ... ... ... процесте өздерi жүзеге асыра алатын барлық
процессуалдық iс-әрекеттерiн жасай алады. Сондықтан олар соттың ... ... ... ... ... ... ... мүдделерiне қатысты ұйғарым шығарылған iске ... ... мен ... ... ... тұр. ... жеке ... беру – осы
тұлғалардың өз құқықтары мен мүдделерiн соттың құқыққа қайшы ұйғарымдарынан
қорғау тәсiлi. Бесiншiден, жеке ... ... ... ... ... ... ҚР-ң Бас прокуроры мен оның орынбасарлары,
облыс ... және ... ... ... мен ... аудан прокурорлары және оларға теңестiрiлген прокурорлар мен
олардың орынбасарлары өздерiнiң ... ... iстi ... ... сот ... ... ... құқылы.
Шешiмге апелляциялық шағым беруге немесе ... ... ... ... қарағанда, жеке шағым немесе жеке наразылық беруге
құқылы тұлғалардың шеңберi кең. ... ... сот ... ... ... ... (АIЖК-ң 122-бабының ... және ... ... табылмайтын iске қатысты тұлғалар (АIЖК-ң 66-бабының 8-
бөлiгi) жатады.
Апелляциялық соттың бiрiншi ... сот ... ... ... ... ... ... 4-бөлiгiнде көзделген.
Апелляциялық сот жеке шағымды, наразылықты қарау нәтижелерi бойынша:
1) ... ... ал ... ... ... ... ... күшiн толық немесе бiр бөлiгiнде жою және мәселенi бiрiншi
сатыдағы сотқа жаңадан қарауға жiберу туралы;
3) ұйғарымның күшiн толық ... бiр ... жою және ... ... шешу туралы қаулы шығарады (АIЖК-ң 344-бабының 5-бөлiгi).
Жеке шағым, ... ... ... ... ... қаулы
шағымдануға, наразылық бiлдiруге жатпайды және ол шығарылғаннан кейiн ... ... ... Осы ... заң шығаруға қатысқандардың редакциялық және
терминологиялық қателiктерiн айта кету қажет. АIЖК-ң ... ... ... соттың iстi бiрiншi сатыдағы сот ретiнде қараған кезде
шығарған қаулылары» ... сөз ... ... ... ... ... iс мәнi бойынша шешiлмейтiн бiрiншi сатыдағы сот актiсi ұйғарым
түрiнде шығарылады. Сонда аталған екi ... ... бар ... ... ... төртiншi бөлiгiнде және алтыншы бөлiгiнде де ... ... ... ... ... ... Осы ... таяу
арада заңға сәйкес енгiзу арқылы түзету ... яғни ... ... ... ... ... сатыдағы соттың ұйғарымдары» деп
ауыстыру керек. Сонымен бiрге АIЖК-ң 344-бабының ... ... ... ... «... ... ... ... немесе бiр бөлiгiнде жою
және мәселенi бiрiншi апелляциялық сатыдағы сотқа жағадан ... ... осы ... қаулы деген сөзге байланысты қателiктi жоғарыда айтып
өткендiктен, оған тоқталмай-ақ қояйық. ... ... ... ... ... деп ... дұрыс тәрiздi, яғни «апелляциялық»
сөзi артық.
Сот тәжiрибесiнде бiрiншi сатыдағы ... ... ... ... iстi
жағадан қарауға жiберу туралы ... ... ... жиi ... мысалдардың бiрiне мынаны жатқызуға болады: «А.А. Втулкин Алматы
қаласының Қала және саулет құрылысы ... және ... ... ... ... ... қаласының объектiлерiн жобалау және салу үшiн
жер учаскелерiн таңдау мен сәйкестендiру ... ... деп тану ... ... ... ... сәйкестендiру туралы талаппен сотқа
жүгiндi.
Алматы қалалық сотының 2001 ... ... ... ... ... арызы қараусыз қалдырылды. Бұл ұйғарымға А.А. Втулкин ... ... онда ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Жоғарғы сотының Азаматтық iстер жөнiндегi алқасы ... ... ... ... ... алып, аталған ұйғарымның күшiн жойды
және осы iстi ... ... ... ... сотқа жiбердi, яғни А.А.
Втулкиннiң жеке шағымы қанағаттандырылды. Жоғарғы соттың Азаматтық ... ... өз ... мынаны көрсетедi: «Бiрiншi сатыдағы сот А.А.
Втулкиннiң арызын қараусыз қалдыра отырып, 600 ... метр ... ... ... билiк ету және иеленуге байланысты ... ... ... А.А. ... 1999 жылғы 5-мамырдағы жер
учаскесiн таңдау мен сәйкестендiру ... ... ... құқылы
емес, өйткенi ол өзге тұлғалардың мүдделерi үшiн мұндай талаптарды ... Ал А.А: ... ... ... ... ЖШС-не жер учаскесiн
бөлiп берумен бұзылғандығы немесе бұзылмағандығына байланысты ... сот iстi мәнi ... ... ... ... ... ... тиiс»[38].
Апелляциялық сот бiрiншi сатыдағы соттың шешiмiнiң тағдырын шеше отырып,
жеке ... ... ... шығарылған, жеке тәртiппен шағым
берiлгенi немесе шағым берiлмегенiне қарамастан, ... ... ... ... да ... шешедi. Осылайша, апелляциялық сот
шешiмдi өзгерiссiз және шағымды немесе ... ...... ... ... ... соттың барлық ұйғарымдарын
да өзгерiссiз қалдырады.
Шешiмдi толық немесе бөлiгiнде жойып және ... ... ... ... iстi ... қарауға жiберген кезде бiрiншi сатыдағы соттың
ұйғарымдары өзiнiң практикалық маңызын жояды, өйткенi iстi жаңадан қараған
кезде сот ... ... ... мүмкiн.
Шешiмдi толық немесе бөлiгiнде жойып және iс бойынша iс жүргiзудi
қысқартқан, не арызды ... ... ... ... сот бiрiншi
сатыдағы соттың iс бойынша ... ... ... да ... ... ... ... жаңадан шешiм шығарған кезде апелляциялық
сот бiрiншi сатыдағы соттың iс ... ... ... ... да ... ... ... жүзiнде көп жағдайда материалдық құқық
нормалары бұзылған жағдайда жаңа шешiм шығарылады.
Бiрiншi сатыдағы соттың ұйғарымдарына жеке ... ... ... ... сот ... дауды мәнiбойынша шешуiнiң
дұрыстығын тексермейдi, өйткенi ұйғарымдар процестiң жекелеген мәселелерi
бойынша шығарылады. ... сот ... ... ... заңдылығымен
негiздiлiгiн тексерумен шектеледi.
Ұйғарымдардың заңдылығы мен негiздiлiгiн тексерген кезде апелляциялық
сот iс үшiн маңызды ... ... және ... ... ... ... сәйкестiгiн, бiрiншi сатыдағы
соттың құқық нормаларын ... ... ... яғни ... ... ме және ... ... тұжырымдаулары заңға
негiзделген бе екендiгiн анықтайды.
Ұйғарым шығару үшiн қажет мән-жайларды ... ... ... ... ... ... ... ұйғарымда жасалған келiсiмнiң
барлық шарттарын анықтамауы және соның ... оны ... ... Құқық нормаларын бұзудың және дұрыс қолданбаудың мысалдарына соттың
АIЖК-ң 232-бабындағы тәртiп бойынша анық және белгiлi ... оны ... ... ... ... ... ... шығаруын, сондай-ақ,
соттың заңға негiзделмеген бiтiмгершiлiк келiсiмдi ... ... соты ... ... соттың заңды және негiздi ұйғарымын
ғана өзгерiссiз қалдыра ... ... ... ... сот ... онда ... бiрақ бiрiншi сатыдағы сотпен жеткiлiктi
түрде зерттелген және iс ... ... ... ... сатыдағы сот бiрiншi сатыдағы соттың заңсыз немесе негiзсiз
ұйғарымының күшiн жойып, iстi мәнi бойынша өзi шешуi не ... ... ... ... iстi ... ... сот iстiң ... жеткiлiктi түрде фактiлiк база
болған жағдайда ғана ... мәнi ... ... және ... ... ... нысанына байланысты өз тұжырымдауын шығарады. Осы жерде
екiншi сатыдағы сот АIЖК-ң 247, 249-баптарында көзделген негiздер бойынша
шешiмнiң ... ... ... ... және iс ... iс жүргiзудi
қысқартуға не арызда қарамай ... ... ... ... сатыдағы
соттың ұйғарымының нысанын құрайтын мәселе бойынша жаңа қаулы шығаруы
мүмкiн. ... ... сот жаңа ... егер iсте ... ... ... немесе апелляциялық сатыдағы сотқа тiкелей
жаңа дәлелдемелер тапсырылғанда ғана, ... ... Ата ... ... ... ... ... зайырлы, құқықтық және ... ... ... ... Ал, құқықтық мемлекеттiң басты сипаты болып табылатын
заңдырдың билiктiлiгiн, үстемдiлiгiн қамтамасыз ету өз ... ... пен ... ... жiгерлiктi талап етедi.
Осыған сәйкес Қазақстанда сот құқықтық реформа сот және судьяның
тәуелсiздiгiн, ... ... мен ... ... ету
мақсатында сот актiлерiн орындау бойынша тиiмдi iске асатын жүйе құруға
бағытталған ...... ... ... құру ... ... құқықтың – олардың кепiлi, қорғау, iс жүзiнде iске асуы,
орындалу проблемасы көп мәнге ие ... ... ... сот төрелiгi
жүйесiнде ең нашары сот актiлерiн атқару болып табылады. Сот ... ... ... ... ашу кернеуiн туғызу бекер емес. Сотқа өзiнiң
заңды құқықтары мен ... ... үшiн ... ... сот
процессi емес, олардың бұзылған заңды құқықтары мен ...... ... маңызды. Сот бұйрығы мен Шешiмдер, егер олар ешкiммен
орындалмайтын болса кiмге ...... ... асыруды қамтамасыз етудiң жалпы мақсаттарының
iшiнде азаматтық бойынша сот ... ... ... ... ... ... ... шығарылған сот бұйрығын орындаумен байланысты
мәселелер көңiл бөлудi керек етедi. Көп ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың құқықтары мен заңды
мүдделерi ... ... үшiн, ... сот ... ... белгiлi бiр
iс жүргiзушiлiк әрекеттер жасалуы тиiс. Тек қана ... ... ... ... туралы шешiм шығару емес, сонымен қатар iс жүзiнде залалдың
өтелуi, ... ... ... ... ... заңды тұлғалардың азаматтық құқықтық
қатынастардың басқа да субъектiлерiнiңғ бұзылған ... ... және ... мүдделерiн қорғаудың, заң және сот ... ... ... ... ... ... табылады.
Сот бұйрығын мәжбүрлеп атқарудың мүмкiндiгi ... бiр ... ... ... ... мерзiмi институтын енгiзу мына
жағдаймен түсiндiрiледi. Ұзақ уақыт аралығында ... ... ... ... ... қалдыра беру қолайсыз. Егер, өндiрiп алушы
негiздi себептерсiз, шешiм заңды ... ... ... заңда көрсетiлген
уақыт аралығында оны өндiруге ықылас бiлдiрмесе, онда ... ... өз ... ... ... ... қатерiнде шексiз ұстауға
мүдделi емес (Заңның 7 бабы).
Сондықтан атқарушылық iс ... 7 ... ... ... ... мрзiмдерде:
1) жалпы юридикциялы соттары шешiмдерiнiң негiзiнде берiлетiн бұйрықтар
мен атқару парақтары – үш жыл iшiнде;
2) өзге ... ... ... берiлетiн атқару парақтары - алты
ай iшiнде;
3) ... ... ... сот ... ... – үш ай iшiнде;
4) әкiмшiлiк құқық ... ... ... ... (лауазымды
тұлғалардың) қаулылары – үш ай iшiнде ... ... ... ... ... ... туралы iстердi қараған органдардың (лауазымды
тұлғалардың) қаулыларын мәжбүрлеп орындатуға беру ... ҚР ... ... яғни егер ... жаза ... ... ... күшiне
енген күннен бастап бiр жыл iшiнде орындалмаса, ол орындалуға жатпайды
(ӘҚБҚ-нiң 703-бабының 1 ... ... ... ... ... мерзiмi бойынша екi нормативтiк-құқықтық актiде қарама-қайшылық ... ... ... ... ҚР ... 4 бабы 2 бөлiгiнiң 2-
1 тармақшасында және 6 ... 1 ... әр ... ... ... ... қайшылық болған жағдайда жоғары деңгейдегi
актiнiң нормасы әрекет ететiндiгi ... ... ... ... ... ... болады.
Заңның 5-бабы 1 тармағының 6 тармақшасына сәйкес сот орындаушысының
атқару ... ... алу ... ... ... ... ... табылады.
Ал, заңның 7-бабының 1 тармағында осы атқару ... ... ... ... ... ... ... алу көрсетiлген, яғни
бiздiң оймызша, санкцияны өндiрiп алу туралы қаулыда орындауға беру ... тиiс. ... ... олар ... ... ... есептеледi
және сот орындаушысының қаулысы ерекше болып саналмайды.
Бiрақ, осы таңға дейiн сот орындаушысының атқару ... ... ... беру мерзiмi реттелмеген. Бiрақ көңiл ... ... ... 1 бөлiгiне сәйкес атқару құжаты белгiленген тәртiптерге
сәйкес болмаса атқару құжатын қайтаруға негiз болып ... және ... ... бойынша мәжбүрлi орындау жүргiзуге болмайды.
Ескiру мерзiмдерi шешiмнiң заңды күшiне енген күннен бастап есептеледi.
Аталған мерзiмдер:
1) мүлiктi өндiрiп алу ... ... ... мен ... ... атқару парақтарын орындау кезiнде – үкiмнiң не ... ... ... ... шешiмдi орындауды кейiнге қалдыру немесе мерзiмiн
ұзарту кезiнде белгiленген мерзiм ... ... ... ... ... дереу орындалуға тиiс болған жағдайларда – оны шығарған кейiнгi
күннен ... өзге ... ... ... ... атқару парақтарын орындау
кезiнде – осы соттар мәжбүрлеп орындату ... ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылық туралы iстер жөнiндегi қаулыларды орындау
кезiнде – ... ... ... ... ... ... құжаттарының барлығы бойынша – олар берiлгеннен кейiн
күннен бастап есептеледi (Заңның 7 бабы).
Ескiру мерзiмiнiң өтуi атқару ... ... ... ... ... ... құжаттарын жарым-жарты орындаумен тоқтатылады. Үзiлiстен
кейiн мерзiмiнiң өтуi қайтадан басталады, бiрақ үзiлiске ... ... жаңа ... ... ... өндiрiп алушыға беру ескiру мерзiмiн өтуiн үзбейдi және
тоқтатпайды. ... ... ... өткеннен соң және басқа органдар
атқару құжаттарын бермейдi, ал сот ... ... ... ...
жүргiзуге қабылдамайды (Заңның 10 бабы).
Өндiрiп алушы, ... ... ... беру ... ... ... ... сотқа өткiзiлiп алған мерзiмдi ... ... ... ... ... ... ... алған мерзiмдер қалпына
келтiрiлуге жатпайды (Заңның 9 бабы).
Заңмен атқару парағын ... ... ... ... тез ... етедi.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келе бiздiң ойымызша сот ... ... және ... ... құқықтары мен заңды мүдделерiн
қорғау болып табылады, сондықтан азаматтық iс ... тек қана ... ... ... мен ... ... мәселелердi қамтып қоймайды,
сонымен бiрге сот ... ... ... ... Яғни, атқарушылық
iс жүргiзу азаматтық сот өндiрiсiнiң соңғы және маңызды сатысы ... ... ол ... iстi ... және ... ... ... бұл сатыда азаматтық субъективтi құқықтарды және заңды мүдделердi
қорғау нақты өзiнiң көрiнiсiн табады және саты ... ... ... ... өтпейдi. Сонымен, «Атқарушылық iс жүргiзу және сот
орындаушыларының мәртебесi туралы» ҚР Заңына жақын уақытта өзгертулер ... ... ... ... осы ... мен толықтырулар енгiзiлген
уақытта ғана сотта шығарылған сот бұйрықтары орындалады және сот ... ... ... ... ... ... Қ.Р. Конституция. 30.08.1995ж.
2. Қ.Р. сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы. Қ.Р. заңы
25.12.2000ж 1,24-27 баптар.
3. Н.Б. Зейдер ... ... по ... делу», М., 1966, 5-6
бет.
4. М.М.Агарков. «Обязательство по советскому гражданскому праву» - М.,
1940., 58-бет
5. Советский гражданский процесс. Под ред. Юдельсон К.С.- М., 1956., ... ... ... ... ... в ... ... М., 1963., 39-
бет.
7. Д.И.Полумордвинов «Законная сила судебного решения»-Тбилиси, 1964, 19-
бет.
8. М.К.Треушников «Особенности рассматрение отделных категории гр. дел»,
М.- 1995., ... ... ... сила судебного решения» -Тбилиси, 1964, 19-
бет.
10. А.А.Пиантковский «К методологии изучение действующего права», ученые
записп, ВИЮН., М., 1947, ... ...... дегi сот ... тарихи аспектiлерi. Заң
газетi 21.12 2001жыл.
12. Зейдер Н.Б. Судебное заседание и судебное решение в ... ... ... ... ... ... ... 76, 78,81-беттер.
14. Воронков Г.В. Определение суда первой инчтанции в советском
гражданском ... ... ... ... К.С. Советский гражданский процесс. М.: Госюриздат, 1956. с-
270.
16. Абрамов С.Н. ... ... М.: ... МинЮст СССР, 1948. с-
285.
17. Авдюков М.Г. Судебное решение. М.: Госюриздат, 1959.
18. Гурвич М.А. Советское гражданское процессуальное ... М.: ... ... ... Н.Б. ... ... и ... решение в советском
гражданском процессе. Саратов.1959.
20. Чечот Д.М. ... суда ... ... по гражданским делам.
М.: Горюриздат, 1958.
21. Юдельсон Н.А. Аталған еңбекте, 270-бет.
22. Абрамов Н.А. Аталған еңбекте, 314-бет.
23. Воронков Г.В. ... ... ... ... Г.Л. ... на защиту в исковом произхводстве, Томск 1990.
25. Семенов.В.М. ... ... ... М ... ... З.Х. ... ... право Том 1 Алматы КазГЮА
2001.
27. Абдулина З.Қ. ...... ... ... 2002 жыл.
28. Воронков Г.В. Аталған еңбекте, 39-бет.
29. Воронков Г.В. Аталған еңбекте. 74-бет.
30. Воронков Г.В. Определение суда первой ... в ... ... ... ... 1965.
31. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право РК: Том-2. Алматы:
КазГЮА, 2001.
32. Мухин И.И. Обжалование, опротестование и ... ... ... ... М. ... ... ... З.Х. Аталған еңбекте, 246-бет.
34. Муравьева А.С., Никитинский Ф.Ф., Чечина Н.А. Участие ... ... ... ... дел. М.: Госюриздат, 1963.
35. Авдюков М.Г. Обжалование судебных определений в советском гражданском
процессе. // вестник Московского ... №3, ... ... В.К. ... ... суда ... ... //
Социалистичекая законность, №1, 1956. Чечот Д.М. Постановление суда
первой инстанции по граждансим ... М.: ... ... ... ... ... сотының бюллетенi. №3, 2002.
38. Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының бюллетенi. №8 2001.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тергеу экспериментінің тактикасы19 бет
Азаматтық iс жүргiзудегi сот бұйрығы32 бет
Қазақстандағы сот жүйесі10 бет
Іс бастауда бизнес план қандай көмек береді3 бет
Ақпараттық жүйе қандай негізгі есептерді шешеді5 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?19 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай? Ақша деген не?19 бет
Біртұтас экономикалық кеңістіктің болашағы қандай?4 бет
Байқоңыр космодромының биосфераға әсері қандай?10 бет
Балалар бағдарламасы қандай болуы керек?5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь