Түркістан аймағындағы орыс әкімшілігінің құрылуы және оның орнығуы

КІРІСПЕ
1 ТҮРКІСТАН АЙМАҒЫНДАҒЫ ОРЫС ӘКІМШІЛІГІНІҢ ҚҰРЫЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ОРНЫҒУЫ
1.1 Жергілікті әскери және азаматтық билік
1.2 Орыс әскери.шенеулік аппартының құрылуы
2 ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ТҮРКІСТАН АЙМАҒЫНА ЖҮРГІЗГЕН АГРАРЛЫҚ САЯСАТЫ
2.1 1867.1868 жылғы "Уақытша Ереже" бойынша жер мәселесі
2.2 Түркістан аумағының басқару ережесі бойынша жерге алым төлеу мәселесі
ҚОРЫТЫНДЫ
Қосымшалар
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда қазақ ұлтының жаңаруы мен мемлекеттік тәуелсіздігінің қалыптасу процесі жүріп, Қазақстан Республикасының дүниежүзілік тарихи дамудағы орны анықталып жатқан кезде, қоғам өміріндегі күрделі құбылыстармен тығыз байланыста қаралатын өткен тарихи шындықтарды қалпына келтірудің проблемалық маңызы артып отыр.
Үш ғасырға жуық уақыт бойы патшалық Ресейдің отарлық езгісі мен қызыл империяның қол астында болған қазақтардың қаншама қайғы қасірет көріп, ауыр азап шеккені және мәдениетімен қоса дербес ұлт ретінде жойылып кете жаздағаны зиялы қауымға мәлім. Қазір отаршылдықтың қамытын сыпырып тастап, еркін өркениетті даму жолына түскен шағымызда тарихымыздың өткеніне тағы бір көз жүгіртіп, халқымыздың басынан кешкен небір ауыртпалықтар мен қиыншылықтарды зерттеп білмейінше, өзіміздің бүкіл ұлттық рухани байлығымызды қайта жандандырып, одан әрі дамыта алмаймыз.
Академик Қозыбаевтың сөзімен айтар болсақ: «Егер біз ертеңімізді ойласақ, орыс империясы елімізді қалай жаулап алды, орыстандырды, шоқындырды, әскери отарлады деген сияқты өзекті проблемаларды зерттеуіміз абзал». Міне, сондықтан да, патшалық Ресейдің Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатын обьективті түрде, ғылыми тұрғыдан зерттеу кезек күттірмес маңызды мәселелердің бірі.
Осы тұрғыдан алғанда менің тақырыбымның бүгінгі таңда өзекті болып отырғанын көреміз.
Орта Азия Ресейге қосылу барысында бұрын хандық билік негізінде өмір сүріп келген халықтың отаршыл саясатына бірден үйреніп демып кетті-деу қисынсыз. Себебі, қоғамның экономикалық өмірінде әсіресе еңбекші диқан және көшпелі мал өсіруші халықтарға ең басты жер керек еді. Ал жер мен малынан айырылған халықтың өркендеп дамуы прогресті болмағаны өзінен-өзі белгілі.
Күні бүгінге дейін Орта Азия мен Қазақ жерінің Ресейге қосылуын оның дамуына жол ашты деп келді. «Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ халқының тарихи тағдырын өзгертті, дамуына прогресті әсер етті»,- деп, бұл мәселе бүкіл оқулық беттерінде орнықты.
ХІХ ғасырдың ортасына дейін Орта Азия жерінің географиялық жағдайы ғана зерттелген еді. Қазақстан мен Орта Азия Ресейге түпкілікті күшпен қаратылып қосылғаннан кейін қазақтардың және аймақтағы басқа көптеген халықтардың салт-дәстүрі, шаруашылығы кеңінен алынып отаршыл мүддесіне алымдық жерлері мен шұрайлы суы мол орманды кеңістік жерлердің экономикалық жағынан тиімділігі зерттеліп, оны қоныстану басқармасы қорына беру, оны нақты іске асыру, жаппай жерді қазақтар пайдалануынан күшпен алумен жалғасты.
Қазақ халқының 98,8% 20-ғасырдың басына дейін ауыл шаруашылығымен әсіресе көшпелі мал шаруашылығы басым болды.
1. Назарбаев Н. Ә. Тарих толқынында. Алматы., 2000. – 292 б.
2. Кастельская З. И. История Туркистанского края Москва., 1980. – 110 с.
З. Галузо П. Г. Туркистан колония. Москва., 1929. – 287 с.
4. Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси- құқықтық тарихы. Алматы., 2000. – 174 б.
5. Казахско - русские отношение в ХІХ в Алматы.,1969. – 304 с.
6. Галузо П. Г. Аграрное отношение на юге Казахстана в 1867-1914 гг. Алматы., 1965. – 295 с.
7. Шукуров Л. Из истории аграрных отношении в Туркистане 60-80 гг. ХІХ в Автореферат. Ташкент.,1963. – 32 с.
8. Багромян К. Кризис "верхов" в периот подготовки реформы 1861 г. Афтореферат дисс .к. и. н. Москва., 1964 г. – 35 с.
9. Сулейменов Б. «Аграрный вопрос в Казахстане». Алматы., 1963. – 198 с.
10. Кунов Г. Всеобщая история хозяйства. Часть І. Москва-Ленинград.,1929. – 348 с.
11. Сулейменов Б. Об административном устройстве казахской степей по реформе 1867-1868 гг. //Вестник Ан КазССР-1951. С. – 2-5.
12. Мекебаев Т. Қ. Қазақстандағы 1867-1868 жылдардағы әкімшілік басқару жүйесіндегі реформалардың саяси мәні //Бекмаханов атындағы материалдар жинағы. Алматы., 2002. – 18-21 бб.
1З. Материалы по истории политического строя Казахстана. т. І. А.,1960. – 394 с.
14. Галузо П. Г. Вооружение русских переселенсов в Среднюю Азию. – Ташкент. 1926. – 221 с.
15. Добросмыслов А. И. Ташкент в прошлом и настояшем. – Ташкент., 1912. – 173 с.
16. Бартольд В. В. История культурной жизни Туркестана. – Ленинград., 1927. – 249 с.
17. Бекмаханов Е. Б. Присоединение Казахстана к России. – Москва., 1957. – 275 с.
18. История Государства и права Казахской ССР. Часть І. – Алматы., 1982. – 207 с.
19. История народов Узбекистана. Том II. – Ташкент., 1947. – 231 с.
20. История Казахстана. В 5-томах. Том III. – А., 2000. – 360 б.
21. Ерошкин Н. Военно - окружные реформы (1862-1864). Автореферат. дисс. к. и. н. Москва., 1953 – 32 с.
22. Серебраненко С. Туркестанский край. – Москва., 1914. – 130 с.
23. Павлов Н. История Туркестана. – Ташкент., 1919. – 190 с.
24. Прошлое Средней Азии. – Душанбэ., 1987. – 307 с.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда қазақ ұлтының жаңаруы мен мемлекеттік
тәуелсіздігінің қалыптасу процесі жүріп, Қазақстан ... ... ... орны ... ... ... ... өміріндегі
күрделі құбылыстармен тығыз байланыста қаралатын өткен тарихи ... ... ... ... артып отыр.
Үш ғасырға жуық уақыт бойы патшалық Ресейдің ... ... мен ... қол ... ... ... ... қайғы қасірет көріп, ауыр
азап шеккені және мәдениетімен қоса дербес ұлт ретінде жойылып кете
жаздағаны зиялы қауымға ... ... ... ... ... ... ... даму жолына түскен шағымызда тарихымыздың өткеніне тағы
бір көз жүгіртіп, халқымыздың басынан ... ... ... ... зерттеп білмейінше, өзіміздің бүкіл ұлттық рухани
байлығымызды қайта жандандырып, одан әрі дамыта алмаймыз.
Академик Қозыбаевтың сөзімен айтар болсақ: «Егер біз ... ... ... елімізді қалай жаулап алды, орыстандырды, шоқындырды, әскери
отарлады деген сияқты өзекті проблемаларды зерттеуіміз абзал». Міне,
сондықтан да, патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеу кезек күттірмес маңызды
мәселелердің бірі.
Осы ... ... ... ... бүгінгі таңда өзекті болып
отырғанын көреміз.
Орта Азия Ресейге қосылу барысында бұрын хандық билік негізінде өмір сүріп
келген халықтың отаршыл ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өмірінде әсіресе еңбекші диқан және көшпелі
мал өсіруші халықтарға ең басты жер керек еді. Ал жер мен ... ... ... дамуы прогресті болмағаны өзінен-өзі белгілі.
Күні бүгінге дейін Орта Азия мен Қазақ жерінің Ресейге қосылуын оның
дамуына жол ашты деп келді. ... ... ... ... ... ... өзгертті, дамуына прогресті әсер етті»,- деп, бұл мәселе
бүкіл оқулық беттерінде орнықты.
ХІХ ғасырдың ... ... Орта Азия ... ... ... ... еді. Қазақстан мен Орта Азия Ресейге түпкілікті күшпен қаратылып
қосылғаннан кейін қазақтардың және аймақтағы басқа көптеген ... ... ... ... ... ... ... жерлері
мен шұрайлы суы мол орманды кеңістік жерлердің экономикалық ... ... оны ... ... ... ... оны ... іске
асыру, жаппай жерді қазақтар пайдалануынан күшпен алумен жалғасты.
Қазақ халқының 98,8% 20-ғасырдың басына ... ауыл ... ... мал ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Қазақстандағы әкімшілік және аграрлық
өзгерістер төңірегінде бүкіл ХІХ ғасыр бойы көптеген еңбектер жинақталған.
Қазақстандағы ... ... З. И. ... П. Г. ... ... тапты.
П. Г. Галузо өзінің Қазақстан және Орта ... ... ... ... болды дегені мен келіспейді.
Бұл кезде болып жатқан процесстер мына зерттеушілер еңбектерінде жазылды,
ол И. А. ... К. Г. ... Г. Н. ... және т. ... И. ... ... ... края» еңбегінде Түркістан
аумағының әкімшілік және аграрлық қатынастарын ... ... ... ... Л. ... ... осы ... арналды.
П. Г. Галузо Түркістан аймағына байланысты еңбектер жазып, орыс
шаруаларының қаруланып ... ... ... ... ... ... мәселелеріне арналған Б. Сүлейменовті айта кеткен
жөн. Ғ. Маймақов құқық саласында жазып Түркістан аймағының әкімшілік
жағдайын зерттеген.
Диплом ... ... мен ... 1865-1886 жылдары күрделі аграрлық
мәселелер ауқымды жазылып, жарияланған еңбектердегі қағидалары, бүгінгі көз-
қараспен ... ... ... ... ... ... ... сақтандырып, объективті баға беруге бағыттау. ХІХ ғасырдың
қарастырып отырған кезеңде патша өкіметінің отарлау саясатының, әкімшілік
және аграрлық шараларының нәтижесінде дәстүрлі шаруашылықтағы ... және жер ... ... ... ... ... және талдау.
Диплом жұмысының деректік негізі. Бітіру жұмысын жазу барысында «Материалы
по истории политического ... ... ... ... в
ХІХ в», дерек ретінде қолдандым. Бұнда Жетісу және Сырдария жерлерінің
саяси құрылымы туралы деректер алынды.
Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері. 1865-1886 ... ... ... ... ... ... адамзаттық және ұлттық
құндылықтарға негізделген тарихи шындықты бағалаудың өркениетті әдістері
негізге алынды. Зерттеу ... ... ... ... рухани қайта
өрлеудегі ұлттық идеология болды.
Диплом жұмысының ғылыми ... Бұл ... ... ... ... еңбектерінде жалпы немесе ат үсті сөз етіліп кеткені болмаса,
ғылыми тұрғыда өз ... жеке ... ... жоқ. ... ... ... ... пайдаланылмаған деректер негізінде тарихи шындықпен,
объективті түрде жан жақты талданып көрсетілді. Нақтылап айтқанда, зерттеу
жұмысында төмендегідей жаңалықтар бар:
Біріншіден, жаңа басқару ... ... ... ... үшін ... ... анықталды.
Екіншіден, осы кезеңде Түркістан өлкесіне «еркін қоныстануды» желеу ... ... ... ... өзі жаппай орналастырғаны дәлелденіп,
қазақ жерлерін тартып алудың әр түрлі айла тәсілдері айқындалды.
Үшіншіден, патша үкіметінің отарлық саясатының түпкі мақсаты қазақ қоғамын
жіктеп ... және ... ... жол ... ... жаңа ... реформасы мен әкімшіліктің оны жүзеге асыру үшін қолданған түрлі
амал ... ... ... ... құрылымы: екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттерден тізімінен және қосымшадан тұрады.
1 ... ... ОРЫС ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... және азаматтық билік
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап ... ... ... ... ... ... әлемді бөлісуді бастады, әлсіз елдерді жаулап
бағындырды. Патшалық Ресей де Орта ... бет ... ... ... ... Орта ... ішкі шиеленістің күшейген кезі
еді, осыған байланысты отарлау саясатын жүргізу үшін үкіметке қолайлы кезең
туды. Үкімет «Крепостной правоны» жойып, ... ... ... ... ... жаңа аймақты отарлауға үлкен сақтықпен, абайлықпен қарады.
Ол жергілікті халықтың қарсылық көрсетуінен қорықты.
1866 жылы Түркістан аймағын әскери-әкімшіліктерге бөлді, оны ... ... ... ... бөлу Азия халқының ұлттық экономикасына
зиян келтірді. Алғашқы кезде әскери губерния Орынбор генерал-
губернаторлығына бағынды. Ол әскери министірге қарады. Азиялық ... ... ... бас ... ... ... Сахарин, Сібір, Таяу
Шығыс, Закавказия, Орта Азия, Қазақстан және Өзбек АССР-дың бүкіл
территориясы кірді. Бұл жерлерде генерал-губернатор болып облыстың ... ... ... Олар ... қызмет етушілер, оның
бұйрығын бұлжытпай орындап отырушылар.
Алғашында Түркістан аймағының әскери-губернаторы ... ... ... ... ... оның қолында болмады, себебі ол Орынборға қарады.
1867 жылы ... ... ... ол ... және Жетісу
облыстарын қамтыды. 1868 жылы оған Зеравшан округі, 1873 жылы ... жылы ... 1899 жылы ... ... ... ... Түркістан генерал-
губернаторлығының әскери және азаматтық билігі шексіз болды. Генерал-
губернатор әскери басқарушыда болды.
Түркістан аймағының бірінші генерал-губернаторы П. К. Кауфман ... ... ... ... жоқ. 60-жылдардың басында Кауфмен Петербургта
әскери министірліктің канцеляр директоры болған. Кейін оны Вилендік генерал-
губернаторлығына сайлаған еді.
Орта Азия орыстың отарлау иелігіне айналуы ... басы ... ... ... ... ол ... келсек орыстардың қырғыз даласына
келуі бұданда ерте басталған.
1854 жылы І Николай кезінде жиналыс өтеді, онда сол ... ... ... ... Сырдария сызығымен қосу мәселесі қаралған. Әулие–ата, Шымкент
және Түркістан қалалары алынғаннан соң ғана 1864 жылы іске ... ... ... ... олар ары ... 1865 жылы жаз кезінде
Ташкентті жаулап алды. 1868 жылы Бұхар хандығымен ... ... ... ... ал 1873 жылы ... ... ... Амударияның бірінші
төменгі жағасын алды, кейін ол Амудария бөліміне айналды.
Қоқан, Бұқар және Хиуа хандары олардыорыс әскерімен қорлайтын келіс сөздер
жүргізуге мәжбүрледі, олар ... орыс ... ... жылы Кауфман Ташкентке келеді, бұл қала кейін бүкіл Орта Азияның
астанасына айналды. ... ... ... ... ... ... Бұл берілген баға Кауфманның оларға деген ілтипатын, оларды қорғап,
көз қарастарын қорғап, 15 жыл көлеміне адал ... үшін ... ... адал ... үшін ... ... ... беріледі. Ресей
отаршылары Кауфман «тұземдіктердің» ярым падишасы деп мақтан еткен. Ал
расында оны «Джульбарыс аччики» деп атаған немесе «ашулы жолбарыс» деген
сөз. Барлық ... ... ... ... ... ... ... еді. Оны
қанша мақтап, мадақтаса да ол бостандыққа ұмтылған халықты қатігездікпен
басушы. Ол сотсыз және ... ... жер ... ... ... көтерілісінен өте қорыққан. 1867 жылы министр Милютинге былай
жазған: «Мұсылмандар немқұрайлық, сұлықтық білдіреді, бізді патшаны
сыйламайды, менің келген қорытындым ... олар орыс ... ... ... ... алып құтылуын ойлайтынын баайқаймын»-деді. Олардың
әрқайсысының басында әскери губернатор тұрды. Кейбір қалаларда әскери
басшылар сайланып ... [2. 29 ... ... бес ... халықты өз күшімен басқаруы мүмкін емес
еді. Бөтен елге келіп және оны жаулап алып, енді осы елден ... ... ... ... ... ... патшалық билеуші таптан одақтас іздеді.
Олар хан, би, бек, саудагер және басқа да ... ... ... табы ... генералға қалаларды, қамалдарды алуға көмектесіп,
есесіне өз халқына қарсы соғысуға көмектескендер болды. Билік үшін,
мәртебе, марапат үшін елін ... ... ... Хакім (Мион Фазыл
мұрагері) сияқты саудагерлер, феодалдар губернаторға мәлімет жинағаны үшін
сый-сияпат алып отырды. ... ... дос, ... қас ... ... ... 30-31 ... өзіне түркістан ішінен қолдаушылар тауып «әкімшілікті жөнге
салуды» ары қарай жөндеуге кірісті. Кауфман жергілікті басқарушы ... ... ... 1867 жылы ... ... Кауфман Ташкенттің сыйлы
қонақтарын жинап былай сөз сөйледі: «Аймақтың ішкі ... ... ... сарт ... патшаның қалауынша Түркістан генерал-
губернаторлығына арнайы жазылған заңды біз іске асыруымыз ... Бұл ... ... ... тек қана оны қажет етсеніз болды»-деді. Осылай
үкімет Ташкенттіктерге және басқа сарттарға, ақсақалдарға, қазыларға және
басқаларына дұрыс шешім қабылдауға, көмектесуін өтінді.
Бұл «таңдау» құқы ... ... ... Расында патшалық биліктің сұрқиялы
қылығы еді. Жергілікті әкімшіліктен губернатор немесе ... ... ... ... 1867 жылы «Түркістан аумағын уақытша
басқару» туралы проэкт енгізілді. Сол ... ... ... ... ... ... бастап қалалық, ол
болыстық басқарушыларымен ақсақалдардан аяқталды, миллиондаған ... ... ... тарапынан зорлық-зомбылық көрсетіліп отырды.
Қарапайым халық жергілікті халық сотына бара алмады: қазылардаң
(отырықшылық), билерден ... ... сот ... ... ... ... ... заңы бойынша сот шенеуліктері міндетті
түрде білім алуы тиіс еді, бірақ Түркістан судияларына бұнын қатысы
болмады. Ташкентте ... ... ... И. А. ... ... ... қалаларда юристік білімі жоқ, ал облыстық сот облысты басқаруды
бейнелейді, оның мүшелері жәй ғана ... ... ... ... ... сот көбіне әкімшіліктің орнына алды». Абақтыларға, сотсыз
тергеусіз бірғана бұйрыққа сүйеніп жатты жәнеде осындай тәртіппен
абақтылардан босатты. Бұнда біреулері ... ... адат ... ... анық би мен ... кең ... ... Ауыр
сипаттағы қанаушылық категориясы туралы 1873 жылдары-ақ «Русский Туркестан»
журналы беттерінен көруге болады: «Қазылар судан таза сүттен ақ емес ... бұл ... да тән еді, ... ... ... мәңгі
және өзгермейтін әсер тигізді» делінген. Бұндай қазылар халық мүддесін
қорғамағаны ... ... ... ... және ... ... осындай
болды. Өзбек халқы болыстық ақсақалдарды «елик баши» немесе «патшаның
құйрығы» деп айтуы тегін емес екенін дәлелдейді. [4. 95 ... елу жыл ... ... кезенінде, парақорлық орын алып келді.
Мысалы, Сырдария облысының әскери губернаторы ... ... ... ... сол үшін ... өзі оны ... ... болды, бірақ оның
әскери қызметіне қарап қатан жаза беруден бас тартты. [2 32-33 бб.]
Патшалық заң шығарушылар парақорлыққа тірек ... ал ... мыс ... үшін ... ... патша билігін нығайту барысында және бағындыру үшін орыс
отаршылдары төтенше ұлттық ақтандақтар тиімді мұрасын өте орынды
пайдаланды. Түркістанда уезд және облыстарға шет ... ... ... ... ... Бұл жасанды ұлттық бытыраңқылық
патшалық Ресейге өте қолайлы еді, ол ... жеке ... ... ... ... ... арасындағы қайшылық, олардың күшінің әлсіреуін
көздеді, бұл жасанды бытыраңқылық патшалыққа қарсы көтеріліс ... ... ... ... халқына бәсендік арнайы тәртіппен басқарылатын болды,
ол бойынша ... ... ... еді. ... ... ... көрінішті «инародцы» немесе «бұратана халықтыр деп аталды». [4. 7 б.]
Расында Орта Азия оның ... ... ... ... ... ... болған, олар көптеген ғасырларбойы сол заманға сай білім, тәлім беріп,
көптеген ақын ... ... Олар ... Наваи, Ұлықбек, Әл-
Хорезми, Әл-Фараби, Беруни, Қашқари, Әл-Жалаири, Баласағұн сияқты өте
білімді ата-бабаларымызды айтсақ болады.
Ресей үстем таптары қалай болғанында да ... ... бар ... ... ... етіп көрсетуге тырысқан, әр бір сөзімен ісі,
заңдарынан көрініп тұр. Мысалы, қазақ халқын ... ... ... деп ... ... ... емес пе?
1867 жылы 11-ші шілдеде «Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы
ереже» бекітілді. ... ... ... және ... ... ... үкіметі тағайындаған генерал-губернатор
басқарды. Облысты әскери губернатор басқарды, ал генерал-губернатордың
қолында губернаторлықтағы бүкіл әскери басшылық ету және ... ... ... өте кең өкілеттілік берілді. Олардың қолында бүкіл
әскери, азаматтық, әкімшілік және сот билігі жинақталды.
Облыстық уездерге бөлінді: ... ... алты ... ... ... ... ... Уезді уезд басшысы басқарды, уезд бастығын әскери
губернатордың ұсынумен генерал-губернатор тағайындалды. Уезд бастығы
әскери, полициялық, азаматтық билікті қолына ... Уезд ... адам ... ... ... ... өткізудің орнымен уақытын белгіледі, болысты
сайлағаннан соң оның ... ... үшін ... ... ұсынды.
Ауыл старшындарын бекітті, орнынан алды, болысты уақытша қызметінен ... ... ... ... ... ... туралы мәселе қойды.
Төменгі лауазым иелеріне әкімшілік жаза қолданды.
Генерал-губернатор, облыстық әскери губернаторлықтың аппатындағы және
уездік бастықтармен оның төнірегіндегі шенеуліктер түгелдей орыстардан
тұрды.
Реформа ... ... ... жүйесі болыстық және ауылдық жүйе болды.
Болысты болыс, ауылды старшын басқарды. Бұлар сайланбалы түрде болып,
болысты әскери губернатор, старшынды уезд басшылығы ... ... ... ... ... Қазақстанның территориясы
түгелдей Ресей құрамына қосылып бітті. 1864жылы Шымкент, Әулие-ата,
Түркістан қалаларын орыс әскерлерінін басып алуымен Ұлы ... ... ... ... 60-жылдары Ресейдің де мемлекеттік құрлысында ауқымды
реформалар жүргізілді. Ол реформалардың негізінде қарыштап дами түскен жаңа
капиталистік қатынастар жатты.
Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... және отар аймақты одан әрі
игеру мақсатында 1867-1868 жж. Қазақстанды әкімшілік басқару жүйесінде ірі
реформалар жасалды. Реформалардың мақсаты отарға айналған қазақ даласының
байлығын ... ... ... және ... ... ... ... [4.
93-95 бб.]
Жергілікті билік басқармасы қандай екенін байқап көрейік.
Лауазым артынан қуалағандар: Сайлау кезінде әдеттегідей партиялар күресті,
әркайсысы өзінін кандидатынын өтуін ... Ол ... ... ... ... ... ... Әр жақ қарсыласын тайдыру мақсатында
қаржысын аямады, арыз жазуға жүгінді, ол көбіне жалған арыздар болды, ең
бастысы ... ... ... ... ... ... ... жетті,
Мысалы, Ферғана облысында сайлаушылар санын көбейту орын алды. Облыста жоқ
жалған киіз үй ... ... ... жету үшін ... жолға түсті. Қаржының көбі сайлаушыларды сатып
алуға жұмсалды «облыстық басқармаға» 7 мың сомға дейін қаржы жұмсалды, ХХ-
ғасырдың сонындағы бір ... ... ... ... ... ... не ... Неге сонша үлкен гонорар төлеуге мәжбүрледі?
Гирс ревизиясы бұл сұраққа былай жауап береді: ілінуге тырысуы... ... ... ... ... ал ... жағынан бүкіл болыстық салық
жиналуы, жеңіл жолмен салықты жинау ақшаны тығып алуға ... ... ... ... ақшалай 3 сом штраф мүмкіндігі болды. Көшпелі
өмір салтына ... ... ... мүмкін емес еді. Бұл мәлімет
Гирстің цитированный есебінде жазылған.
Ақша тығу мүмкіндігі, штрафты өз пайдасына шешу, салық жинауға жол ... ... ... ... «Бұндай жағдайда кімнің ақшасы көп сол
жеңіске жететін болды». [3. 32 б.]. Парақорлыққа кең жол ... ... ... ... сайлаушыларды бірнеше мың сомға сатып алатын болды.
Ақсақалдар, болыстық басқарушылар, ауыл басы, қазы және билер болуға кімнін
құқығы болды? Тек қана ... ... топ ... ... бар және
патша шенеуліктеріне таңымал болғандар ғана сайланып отырды. [2. 31б]
Билікке келе салып, осы адамдардың бәрі шығының өтеуге тырысты
губернаторлар өз мінездемесін ... ... жоқ. ... ... ... ... ... керек адамдарды қойды. Осылай
сайлау басы жергілікті халыққа берілген сияқты көрінді, бұл бірақ алдамшы
еді. Шын мәнінде оларда сайлау құқығы болмады. Чайрикелер ... ... ... ... ғана ... басқармасындағы «Илик
баши» сайлауға қатыса алмады, өйткені оған қатысу үшін 3-сом ... ... ... кедейлерінін ортанғы ақысы 20-45 тиыннан аспаған еді.
Қазақстандағы отаршылдық ... ... ... ... деп аталатын болыстық-старшындық басқарудың осындай жүйесі 1918
жылға дейін өмір сүріп келді. Әскери полицейлік болып табылатын бұл ... ... ... ... ... ... оның ... сарқа сора,
үкіметке қарсы кез-келген қозғалысты басып жаншу еді.
Отаршылдық жүйе арқылы Ресей империясының заңдарын Қазақстанда қолдана
бастады. Патша үкіметі ... ... үшін ... ... актілерді
қабылдады. Ең алдымен жерге қатысты меншік құқығы өзгертілді. Бұрын жер
рулық-тайпалық қауымның немесе қоғамның меншігі болып есептелсе, енді ... 1968 ... ... ... 210-шы ... бойынша қазақ
жерлері мемлекет меншігі ретінде бекітілді. Қазақ жерлері тартып алынып,
казак әскерлеріне бекіністер салуға келімсек орыс шаруаларына шетел
капиталистеріне, шіркеуге беріле ... ... ... ... өз ... ... ... пайдалануына
беріледі деп көрсетілді. Қазақтар көшіп қонуға адаттық принциптерін
басшылыққа алды. «Ереже» бойынаша ... онда ... ... бола алды деп ... (1867 жылы ... 217 параграф)
Жер жалға беру енді 1867-1868 жж. ереже бойынша ауылдық, ... ... ... ... табылатын өнеркәсіпшілерге, көпестерге өздеріне
тиісілі жерлерін отыз жылға дейін ... бере ... ... ... ... Қазақтардың өз арасында қыстауларды, жайылымдарды жалға беру
туралы келісімдер жасалып жатты. Төлем ақы ретінде мал ... ... ... қауым дегеннен іс жүзінде жалға беру және оның ақысын
пайдалану болыстар мен старшындар, билер қолында болды. [4. 996 б. ... ... ... саудалық капитализмге Түркістан аймаған
басқаруға жыртқыш аппарат жасалынды.
Аппарат әрине әскери болды, оған ... «Әрине азаматтық заң жетіспеді,
теориялық әкімшілдік жұмысқа дайындау жетіспеді». ... ол ... ... ... ... ... [З. 56 б.]
Қарастырып отырған кезеңнің басынан, ескі ақсүйектер басшылығын ыдыратуға
бет бұрды, отырықшы ... ру ... ... сүлтандарды жоя
бастады. Негізінен жеке әкімшілік көшпенді аудандарда руға қарады, ал киіз
үй саны румен сәйкес ... [2. 30 ... пен ... ... үшін жасы 25-ке ... және сол территорияда
түруы қжет еді. Сайлауға барлық ... ... ... және болысты
таңдаушылар сайланды. Тәртіп бойынша ауылда 100-200 адам болды.
Таңдаушыларды сайлауға тек ер ... ... ... ... күйеуі қайтыс
болған соң ерге шықпай, үй иесінің рөлін атқарып отырған әйелдерге қатысты
болды.
Старшындарды сайлауға болыстар міндетті түрде ... өз ... ... Әр үш жыл ... ... болысты сайлау үшін елу үйден бір таңдаушы
сайланды. Сонда шамамен болысты сайлау үшін жиналатын болыстық жиынға
(съездге) 20-дан 40-қа дейін таңдаушылар ... ... беру ... ... шар салу деп ... Болыс боп жай көп дауыс алған кандидат
сайланды. Ол тек әскери губернатор бекіткеннен кейін соң заңды сайланған
болып есептелінді.
Болысты сайлау қатты ... ... ... ... ... ... ... үшін жанталаса күресті. Пара беру, сатып алу,алдап -
арбалудың әртүрлі әдістері қосылды. Сайлау үшін құрылған топтарды «партия»
деп аталды.
Мұндай сайлаулар халықты әбден ... ... ... және ... ... ... жем ... бітірді. Жаңа орынға
сайланған болыстар шығындарын халықтан он есе қылып қайтарып алуға ... ... бір шама ... ... Ол ауыл ... ... ... өз адамдарын өткізді. Уезд бастығының тапсырмаларын
орындады, халықтың көшіп қонуын бақылады,үй басы салығының мөлшерін
старшындарға ... ол ... уезд ... ... болыстар билер
съезіне қатысты, халықтан билерге беру үшій талап арыс қабылдады, ... ... ... ... ... куәлерді жеткізуді
үйымдастырды, сот орындаушысының міндетін атқарып билер сотының шешімін
жүзеге асырды.Тәртіп бүзғандарды үш күнге дейін қамауға ... үш ... айып ... да, ... да «Ережелер» бойынша «қоғамның өзін -өзі басқару»
қызметтері болып саналды. Оларға орталық қазынадан ақы ... ... ... халықтың мойнында болды.
Ұлы Абайдың «Болыс болдым мінекей, бар ... ... қом, атта жал, ... елге ... сөз ... бас ... шыбындап. деген сөздер осыған байланысты
туындады. Болыс сайланғанан соң оның артынан генерал-губернаторға дейін
наразылық хаттар көпке дейін ... [493-9 ... жж. ... ... әзірленгені туралы қүжат материалдар келтіріп
кетсек: «... Барлық ... ... ... ... ... ... статс - секретарь Бутковтың кабинеттерінде жүргізілді.
Бүған бізге берілген беделді қырғыздардан (қазақтардан) халық өкілі ... ... ... ... бүл ... ... қайта қүру жөнінде
ешқандай хабарлары болмады. Мысалы, В. В. Григорьев, М. В. Ладыженский
сияқты сол ... ... өмір ... ... даласының өмірімен жақсы
таныс адамдар қатыстырылмады. [5. 24 б.]
Бәрімізге белгілі бұл реформа Ресейге крепосниктік қүқының жойылуымен және
бір қатар буржуазиялық реформалардың ... ... ... ... ұлт ... ... да осы ... басталды.
Ресейде капитализм дамуының екі жағы болды. Ол кең өріс ала ... ... ... және ... да ... ... кейінгі жылдарда өндіргіш күштердің қауырт даму жолына түсуі,
бүкіл Ресейлік нарықтың орталықтануы капиталистік қатынастардың ұлттық
аймақтарда кеңейіп, дамуына әсер етті. 30-50 жылдарында ... ... ... ... ... жеке ... анықталады, көмір, кен, түз,
қорғасын жылдан жылға көп өндіре бастады.
Ресейлік кәсіпқойлар 60-жылдарда өз қаражаттарын Қазақстан сияқты пайдалы
табиғи қазба байлықтары мол ... ... ... ... ... Орыс ... ... құрылуы
Патшалық Ресей Орталық Азияға «орыстық самодержавиялық жүйесін», солайда
парақорлық, жартылай әскери бюрократиясын енгізді.
Генерал Свистунов 1868 жылы дала генерал-губерниясына ревизия жүргзіп,
Жетісу ... ... ... ... ... ... ... қатысыуы
кең таралған жоғарғы билік бұйрығы бойынша әртүрлі құрал-сайман үшін,
құрылыс үшін, шаруашылық операциясында ақшалай салық жинап, оны ... ... өз ... ... ... ... Бұл ақша ... тартып
алынды,құрылыс көп жағдайда сәтсіз немесе аяғына дейін бітірілмей қалып
қойды. Верный қаласында Православ шіркеуін салу үшін ... ... сом ... нәтижесінде шіркеу аяқталмай қалды, не ақша, не дайын
материалсыз, аукционда 5542 ... ... ... жж. ... ... Николаевке үлкен қазақ үйін сыйға тартады
деген, бірак бұлда іске ... ... ... ақша ... ... ... оны өз пайдаларына шешіп отырды. «Әкімшілдік ауыр салық
жинауда шек көрмеді...», «Жетісу ... ... ... ... ... оған қоса ... ... жергілікті халыққа ауыр тиді. Свитунов
былай санайды: Жетісу облысында көшпелі халық әр түтінге төлейтін салықтан
басқа 4 сом ... ... ... 1 сом 25 ... ... біліміне 25 тиын;
қоғамдық жүмысқа, әкімшілік ұстауға 1 сом; жол және көпірге 10-нан 50-
тиынға дейін; әскери командаға арналған үйді ремонттауға 15 тиын ... бәрі 7 сом арба ... ... ... Солайда чигінің салықшылары
бұл санды 10 сомға дейін жеткізді; жергілікті халық ... ... ... олардың пәтерін т.б заттарға алым төлеп отырды.»
Гирс ревизиясының құпия кеңесінің отчетінде Түркістан аймағына байланысты,
1883 жылы аймақтың болып жатқан жайды ... ... «1871 жылы ... Константиновтың жылқы заводы» құрылды деп Гирс хабарлайды. Оған
«жергілікті әкімшіліктен мүшелер» кіреді, оның ... ... ... ... ... ... және ... Савинков мүше болды, бұл товарищество 47000 сом мемлекетке қарыз
болды. Ревизияға дейін ақша қайтарылмады, енді оның ... ... ... [5. 62-63 ... жылы ... ата, ... т. б заңсыз салықтардан «қырғыз капиталы»
құрылылды, ол түземдіктерге несие беру мақсатында құрылды деді, бір ... ол ... ... ... ... 1868 жылы ... ... губернаторынан талап етуі бойынша тексеріс нәтижесінің
қорытындысы «ысырапшылдық басқарушыларда етек алған». Ең көп мөлшерде қаржы
алған бұрынғы ... ... ... пен оның ... ... ... болды. Мұндай парақорлық басқа да өлке мен облысты басқару
ісінде көрініс тауып отырды. [4. 96 б.]
Ташкент, Самарқанд, Шымкент және ... ... 1875 жылы ... ... үшін ... ... ... басынан 20-30 тиыннан жиналған.
Мұндай «қайырымдылық» жиналған қаржы тікелей генерал-майор Эйлерге және
шенеуніктерге берілген. Осы әдіспен 11300 сом ... ... [8. 9 ... жылы Орынбор облысында «түземдіктер әкімшілігін қаржыландыру үшін»,
1878 жылы генерал-губернаторды күту үшін 8000 мың сом, ханды құрметтеу ... мың сом, ... 17000 мың сом, ат ... 3000 мың ... жаңа ... ... үшін «жарты миллион сом» қаражат
жұмсалған. Бірақ саудагарлер бұған кірген жоқ ол жәрмеңкеге қарады. Бұл
жәрмеңкенің қирауы іле көмірінің құрылысына ... көп ... ... ... ... ... ... берді. «Бар мүмкіншілігімен
уезд әкімшілік қалалық, өлкелік капиталды өз ... ... ... ... ресурс ретінде пайдаланды, мемлекеттік қазына, күнделікті
тұрмысқа жұмсау әдетке айналды.
Одан әрі : ... ... ... үстем ақы төлеу, сыйлық беру
күшейді, мысалы Ходжент бастығына және Құрамас (Ташкентте) уезінің
бастығына 1500 сом, ... ... 500 сом, қала ... ... сайын осынша шығарылып отырды. Тіпті көп мөлшердегі қарыз Клименкон
почтасын ұстап тұру үшін 13000 сом, ... ... 16629 сом ... ... ... ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ТҮРКІСТАН АЙМАҒЫНА ЖҮРГІЗГЕН АГРАРЛЫҚ ... ... ... ... ... ... жер мәселесі
XVIII-ғасырдың 40-жылдарының басында патшалық Орта Азияға терең ену
мақсатында мықты Орынбор сызығын апорлық баз ... ... ... Орта Азияға әскери жылжуы басталды. [9.3 б.]
Патша отарлаушылары Түркістанға келген кезінде онда ... ... ... ... және олар ... мұрагерлік иелерінде болғанын
көрді. Дехкан феодалдарға (хандарға) шикізаттай және ақшалай рента төледі,
жерге алым түрінде мемлекеттік ... ... ... алым алып ... ... бір ... жеке ... жерлер немесе мильк (мүлік),
бұл жер иелері ақсүйектер, хандар, шенеуліктер, саудагерлер құқында ... ... ... ... ... ... жерлер мемлекеттің өзіне
қарады. Ал мильк -и хурри - ... деп ... ... ... ... ... ... және жеке меншіктегі жерлер болды, онда дехкандар
отырды. Олар оны қадағалап жүрді, жер үшін ... шикі ... ... отырды. Мүлік жерлерінен басқа «Вакф» жерлері немесе ... ... ... ... ... мен ... дінге арнап
берілген жерлері . [7. 8-9 бб.]
Бұл жерлер мұсылман рухының басты қайнар көзі болды. Вакф ... ... оған ... етілмеді. Хангтың өзі бұл киелі жерлерге қол сүғуға
қүқы жоқ деп айтады.
Хандықта «өлі жерлер» деп ... ... көп ... ... жер-лерді хан
көбіне «тірілтуге» беріп отырды. Түркістанда басқа елдердегідей жер ... ... ... мойнында болды.
Түркістанды бағындырғанннан соң, патшалық билік бұл жағдайдың бәрін
ескерді. Олар дехкандардың негізгі күн көріс көзі жер екенін ... ... үшін ең ... ... ... шешілмеуі қайғылы нәтижеге әкелуі
мүмкін, үкімет олардың сенімін арттырып өзіне бағындырды - деп ішкі істер
министр шенеунігі жазған екен. Министрлікте көбіне жергілікті ... ... жер ... ... қаралды.
Әрине патша өкіметі Түркістан халқының жағдайына қам жеген жоқ, ол ... ойын ... бес жыл ... патша шенеуліктері жер мәселесін қозғамады, 1871
жылға дейін патшалық қаржы мәселесімен айналасып, аграрлық саясат мәселесі
шешілмеді. Түркістанға патшалықтың келуімен міндеткерліктерді жоюдың
орнына, ... оны ... ... ... [2. 40-41 ... ... Кауфман комиссиясы құран және шариғатқа сүйеніп, жерлерді
мемлекеттік ... ... ... ... Кезінде осындай болғанына
қарамастан, XIX ғасырдың соңына қарай ол «мистикалык ... ... ... ... ... ... Дехкандарға жерін жаулау «заңды және
қиялы» деп санауға мүмкіндік берілді. Кауфман комиссиясы қираған, жаңа ... ... ... ... Ол өте ... ... жаңа ... құру елдің
экономикалық дамуын тежелейтінін. Бірақ ол саяси жағынан қолайлы екенін
ойлады. Идеясын дәлелдеу мақсатында Ташкент қармағындағы кішкене жерге
сүйенді, сол ... ... ... болған. Басқа мысал ол келтіре
алмады. Проэктінің 294 параграфында былай делінген: Егер ... он ... бір ... ... ол ондықтан шықса, онда бәрі де жерден
айырылады, егер ... ... ... ... ... болса - деп
жазылған екен.
Жоғарыда көрсетілген проэктінің бәрі ... ... ... жері мемлекеттің жеке меншігі деп жарияланды. 60-жылдардан
бастап киіз үйге әр түтіннен 1 сом 50 тиын жиналып отырды. 1867 жылы ол ... 50 ... ... ал он жылдан соң 4 сомға жетті.
Патшалықтың ... ... ... жж. диқан жерлерін жаулауға кең
жол ашылды. Онымен қатар тапттық күш қатынасын жаңа калониясына ескерді.
1868 жылғы ереже бойынша «харадж» және «танаба» ... ... жоқ. ... ... ... көзі ... ... төлеп отырды. Ол патша
қазынасына салық түрінде беріліп отырды. 1878 жылы патшалықтың аграрлық
саясаты ауыса бастады, осы жылғы ... ... ... ... және ... Түркістан аумағын басқару туралы проэктіні қарастырды, ол тек
1873 жылдың ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің меншігі деп жариялады, олар белгілі бір адамдар
қолындағы жеке меншігіндегі емес, жай ғана ... ... ... ... және оған ... қойылып отырды. Проэктінің 313
парагрофында былай деп айтылған: қолданушы ... ... ... ... ... ... ... және құрлықтағы хабарлау ұйымдастыру үшін;
қазыналық және қоғамдық ғимараттар тұрғызу қажеттілік үшін; ... ... Тек қана ... ... ... ... ... болмайды, көбіне
ол вакф және қалаға кіретін, орыс ... ... т.б ... ... ... ... Мүлік, вакф жерлері диқандар қарауында болып
келген, енді мемлекеттің немесе патшалықтың жері болуға тиіс ... және осы жер ... енді ... ... ... алып ... 41-42 б.]
Ресейлік самодержавия жергілікті билеуші тапқа диқаннның рентасына ... бір ... ... ... ... көп ... ... жерді тартып алып феодалдарға беріп отырды. Бастапқы аграрлық
заң шығарушылар мақсаты аймақты бағындыру ғана емес, жергілікті билеуші
таптан әлеуметтік тірек табу ... Дәл ... ... ... ... сай ... елдің экономикасын бағындырады. 1873 жылы проэкт ресми
қабылдамаса да іс жүзіне асырып отырды. 1877 жылы ... ... мың ... жер ... алынды. Ол жаңа Маргилана құрылысына керек
деді. Бірақ түземдіктерге бұл қалаға кіруге, тұруға мүлдем рұқсат
берілмеді.
Жерді тонау патша шенеуліктеріне ... іске ... ... жүз ... ... ... тартып алынған жерлерге салынды. Ресей
ішінде аграрлық революциядан ... отар ел ... ... ... ... келімсектерге, қазақ байларына және унтер
офицерлерге жер беріп отырды. Осы жергілікті халықты және орыс
келімсектерді олар қанады. Келешектегі аграрлық заң ... ... ... ... Ресейде өзінің орнын тапты.
1882 жылы Түркістанға Ф. К. Гирс басшылығымен комиссия жіберілді оның
мақсаты «Түркістан аумағының жерге деген құқын ... ... ... ... Бұл ... ... материалдары Петербургте патшалық
төрелерімен талқыланылды. Гирс және оның ... ... ... ... ... ... ... мақта шығаруға, ал олардың жерін
жеке меншік етуді мақсат тұтты. Түркістанға орыс келімсектерін көшіру,
мақта дәстүрімен таныс емес екенін байқап буржуазия ... ... ... ... ... орыс келімсектерін көшіру басталды. ұзақ
уақытқа созылған тартыстан кейін Гирс финанс ... ... ... ... ... ... келуіне байланысты шешім
қабылдады. [2. 44-45 бб.].
Оңтүстік Қазақстанда отарлау ... ... ... ... ... ... ... кейін бірнеше басқа бейнеде Сырдария облысына
көшірілді. Жоғарыда көрсетілгендей 60-жылдары Түркістан аумағының генерал-
губернаторының Кауфман және Жетісу облысының әскери ... ... ... ... жаңа жағдайда орыс патшалығы үшін
аймақты казак әскерлерін әкелгеннен көрі шаруалар арқылы ... ... ... ... ... ... қосу ... ойластырылған еді. 1864
жылы аймақтың саяси жағдайы күрт өзгерді, енді казактарды қоныс аударту
қажет емес, ол ... ... және де орыс ... елдің мәдениетін
айтарықтай дамытпады. Реформаға дейін 1867-1868 жж. Қазақстанда жалпы халық
санағы өткізілді. Кіші әкімшіліктің нақты емес ... және де ... ауыл және ... ... ... ... ... еді.
Осы себептерге байланысты, бізге жеткен мәліметтер қарама-қайшылық
тудырады.
Кауфман және Калпоковский есебінше қазақтардан қытайдың оңтүстік шекара
сызығын жасау енді керек емес деді. ... ... ... ... ... ... және ... шаруалары 1861 жылы реформадан
кейін жер аздығынан және қайыршылықтан шаршап қоныс аударуға дайын болды.
Тек помещиктер осы қозғалысқа қарсы болды. Өйткені ... ... және ... ... ... беруден айырылатынын сезді. Бірақ Ресей
шаруашылғының соншалықты ауырлығы басталған шаруалардың көшу процесін
тоқтату мүмкін емес ... жылы ... ... ... ... ... ... ол енді
қазан ревалюциясына дейін күшін жоймады. Жаңа заң бойынша жергілікті
халыққа жекеменшік құқық берілді. Жер сату және ... алу ... ... ... ... диқан тобын феодалдық арқаннан
құтқармады. Керісінше ол жергілікғі жер иелеріне қолдау көрсетуді
жалғастыра берді. Жалпы айта ... ... ... ... ... ... зертеліп келді. Ресейге түгел қосылып біткен соң
«иемденген аймақта» заңды бекіту мәселесі қаралды.
Бірінші зертеу жоспарларына қазақ даласын экономикалық жағынан зертеу
ұсынылды, мәселенің бұл шеті ... ... » ... ... ... даярлауына алып келді, ол Собрании материльных трудов А. К.
Генске айқын ... [9. 26 ... ... жер суару құрылымы туралы айта кетсек оның үлкен бөлігін
қарапайым жолының жерді суару қиынға түседі, ал ... ... ... ... ... су ... ... Жерді суару үшін арық, каналдар
жасау қажеғ. Оларды өзеннен жыртылған жерге тартып әкелетін болды. Суару
құрылымы өте ... ... ... жартысын жауып, бірнеше егістіктің
жартысын, кейін егістіктің екінші жартысын суарып отырды. Кейбір ... ... ... ... ... ... бар екені және оның
бірнеше жүз жыл бұрынғы тарихы бар екені рас. Орыстың тау ... ... б. з. б. жүз ... ... жатады дейді. Қырғыз жайлауының
шығыс бөлігінде болған Букон өзенінің су құрылысын суреттейді: «өзеннен
олар жыртылған жерге біреу, кейде бірнеше ... арық ... оны ... ... ... бұл ... жіңішке арықтарды егістіктің барлық
жеріне жібереді, оларды керегінше қосып, айырып жерді суарып отырған». [10.
138 б.]
Осындай жерге өнім егіп ... Азия ... ... ... басқыншылық саясаты отырықшы халықтарды атамекенінен өмір-сүруге
өте қиын аймақтарға қудалады.
Нәтижесінде ата-қонысынан айырылған, ата кәсібінен айрылған қазақ отырықшы
халықтар адам аяғы ... ... ... тау ... ... ... мәжбүр боды.
Кең-байтақ Қазақстан аумағына орналастырылған әскер бөлімдерімен шектелмей,
жаңадан жаулап алынған иеліктерде отаршылдық билікті нығайтуға ниеттенген
Ресей ... ... бет ... ... ... елді ... да бүкіл
Қазақстан бойынша қалыптасқан әкімшілік-саяси және заңдық жүйенің ... ... ... бағынышты ұстауға армияға сүйену Солтүстік
Кавказды біржола бағындыру кезінде өзінің ... ... ... ... болды. «Біз күшті болсақ, қазақтар бізге бағынады. Бірақ біздің
даладағы билігіміз сәл әлсіреген жағдайда, керісінше ... ... ... ... ... ... бірі ... генерал-
губернаторы А. О. Дюгашель Ресейдің Қазақстанда күшті әскери қатысуының
дұрыстығын осылайша негіздеді. Өлкені ... ... ... ... ... билігін сөзсіз еңгізу
жөнінде барған сайын нығая түскен идеология шенеуніктер мен әскерилер
қатарында ғана ... ... ... ... ... жергілікті халық
көпшілігінен артықшылығын белсене насихаттаған дінбасыларынан да қолдау
тапты. Дала өңіріне ... ... одан әрі ... жұмыс істеп тұрған
жергілікті басқару құрылымдарының бай өлкені Рессей экономикасының
мүдделері үшін кеңінен игеру жөніндегі патша өкіметінің жоспарларымен
сәйкес ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі
барған сайын жаңа арзан шикізат көздерін, жұмыс күшін қажет етті . Табиғи
ресурстары, мал шаруашылық ... аса бай ... орыс ... ... ... келген еді. Ертіс, Есіл, Іле өзендері мен басқа да
өзендердің жағасына жақын жерлерге көптеген казак және де ... да ... салу ... өсімдіктер және жануарлар дүниесіне орын
толмас зиян келтірді. Отарлаушылардың алғашқы легі жергілікті алқаптары
аяусыз талқандап, тіпті қамбалар салу үшін «жүз жылдық алыптарды ... ... ... дайындауға қатысып, Жетісуды ол шетінен
бұл шетіне дейін аралап өткен. А.Гейнс казак ... бей ... ... ... деп өкінішпен баяндаған: «Жақын маңдағы ағаш
атаулыны түп-тамырымен қазып алып, тып-типыл еткені сондай, адам бұрын
орман өсіп тұрған жерге келген кезде бір ... да ... ... казактар жаңа қоныстар үшін орын таңдаған кезде қазақтардаң ... алу ... ... заң ... болмауы себепті
«егіншілік үшін ең шұрайлы» аудандарды басып алып, «аборигендерді»
құнарсыз, қуаншылықты жерлерге ығыстырып шығарып, жергілікті бастықтарға
«дән ризашылығын білдіріп отырды».
Болашақтағы «Уақытша ережені» ... ... ... ... ... әзірледі.
Қазақ даласын басқаруды жеңілдету үшін отаршылдық әкімшіліктің ықпалды
шенеуліктері ХІХ-ғасырдың 60-жылдарының басында ... ... мен ... және ... округтері казак әскерлерінің аумағы үшін бір жалпы
басқарма белгілеуді, Тобыл, Томск және Енесей губернияларына азаматтың
Батыс ... ... ... ... Осы ... құрамында
барон К. Врангель, Имшеник-Кондратович, П. Солнцев, А. ... Г. ... ... ... бар Ерекше комитет құрылды. Ерекше комитет
Қазақстанда бүкіл Қазақ даласы үшін жалпы басқаруды енгізу мүмкіндіктерін
зерттеп, 1865 жылдың ... бұл ... ... ... ... ... әкімшілік және әскери қатынастарға елеулі қолайсыздықтар туғызады
деген ... ... ... ... ... ... құру жоспарлары жөнінде жұмыс
істеген патша шенеуліктерінің, жаңа енді қалыптасып келе жатқан шаруашылық
үрдістер мен ескі ... ... ... ... ... ... ... емес еді. Қазақстанда жүзеге асыру көзделген жаңалықтар
капиталистік рыноктық қатынастар үшін қолайлы кең өріс ... ... ... үшін ... кең елде ... ... ... елемей
отыра алмады, оларды елемеу 20-30 жылдарда үкіметке қарсы ... ... оның ... XIX ... 60 ... ... ... әлі
шыға қоймаған еді. Әлеуметтік -экономикалық өмірде қалыптасқан өзгерістерді
ескере отырып, қазақтардың дәстүрлі, ... ... ... ... ... ... ... болды.
1865 жылы II Александр патшалық жеке өкімі арқылы толық кұпия кеңесші
Гиреттің басшылығымен Түркістан ... мен ... ... ... ... ... қоса ... қолданылып келген әдет және
исламдық заң ілімінің заңдық нормалары туралы да көп материал жинады.
Реформаны ... ... ... ... ... ... ... негізделген дәстүрлер мен ғүрыптар империяның билеуші
топтарының саяси және экономикалық мүдделері не сай ... ... ... Ш. ... ... ... тұрмыс жағдайларын жақсартуға,
дәстүрлерін сақтауға жәрдемдесетін батыл реформалар жүргізуді жақтады. Ұлы
ғалым аталып отырған өзгерістер, мысалы, сот ... орыс ... ... ... ... үшін де ... ауыр ... берекесіздіктің
орнына бұрыңғы әкімшілік құрлысты өзгертуге әкеп соғуы ықтимал, округтерде
өзін-өзі басқару негіздерінде неғұрлым ұтымды басқарма құрылатын ... үміт ... ... ... ... ... реформаның әзірленуі
барысында аса көрнекті ғұлама ғалымның ой-пікірлері қабылданбай тасталды.
Болашақтағы «Уақытша ... ... ... ... М.Сейдалин,
полковник Ш. Уәлиханов, ірі мал иесі М. Шорманов және басқалар сияқты,
тұтас ... ... ... адал ... ... ... көрнекті өкілдерін белсенді түрде тарту жағдайында үкіметтік
шенеуніктердің ұсыныстары негізінде ... ... 11 ... II ... ... ... және ... облыстарын
басқарудың уақытша ережесі туралы» жобаны, 1868 жылғы 21 қазанда екінші
жоба – ... ... ... және Семей облыстарын басқару туралы «Уақытша
ережені» бекіту туралы ... қол ... ... ... екі ... 1869 ... 1 ... бастап еңгізілетін болып ұйғарылды. Қазақстан
территориясында жаңа басқару жүйесін енгізу және отарлық ... ... ... ... ... ... кезеңде жүзеге асырды.
XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырдың басында Ресей тарапынан шекаралық өлке
деп танылған Қазақстан, ХІХ ғасырдың ортасында империяның ішкі ... Бұл ... ... ... ... ... ... заңды құжаттары мен шараларының негізінде іске асырылды. Дәлірек
айтсақ, 1822 жылғы «Сібір қырғыздары жөніндегі» және 1824 жылғы «Орынбор
қырғыздары жөніндегі» Жарғылар арқылы ... ... ... ... Орта жүзді аталған Жарғыға сай округтік приказдар арқылы басқарса,
Кіші жүз даласын Батыс, Орталық, ... ... ... аға ... ... ... арқылы билік жүргізді.
ХІХ ғасырдың ортасына қарай патшалықты қазақтарды басқарудың қолданылып
отырған тәртібі енді қанағаттандырмады. 50-жылдардан бастап, өлкені
басқаруды одан әрі, ... ... сай, ... ... ... ... 1844 ж. 14 маусымындағы «Орынбор қырғыздарын басқару
жөніндегі» Ереженің күші 1851 ж. 30 сәуірінде жаңа заң енгізілгенге дейінгі
мерзімге ұзартылды.
1854 жылдың 19 ... ... ... ... Ресей
империясының жалпы заңдарына сай басқару тәртібі енгізілді, өлке Сібір
қазақтары облысы мен Семей облысына бөлінді. Осыған байланысты Омбы шекара
басқармасы Сібір қырғыздарының ... ... ... өзгертілді, ал
шекара бастығы әскери губернатор қызметімен алмастырылды. Семей облысында
Айрықша Басқарма құрылып, оны да әскери ... ... ... 1859 ж. ... ... сай, Орынбор өлкесінде Шекара
комиссияның орнына Орынбор қазақтарының облыстық басқармасы құрылды.
Сөйтіп, патшалықтың шекаралық ... ... ... ... одан әрі ... ... қабылданған бұл шаралар барысында,
қазақ даласын бақылау мен басқаруды шын мәнінде өз қолына жинақтаған билеу
органдарына ұласты және тек ... қана ... ... ... ... ене ... енгізулердің нәтижесінде Орта жүзде сұлтандар билігі, ал Бөкей
ордасында хандық билік 1847 ж. 2 ақпанда жойылды. Кіші жүзде жергілікті
биліктен гөрі ресми ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің нақты ішкі аймағына айналдыру үшін қолайлы
жағдайлар жасалды.
Онымен қоса, 1859 ж. 24 ... ... ... қолдауымен
Орынбор өлкесінің қазақтарын басқару ісі Сыртқы Істер министрлігінен
алынып, Ішкі істер министрлігінің қарамағына ... . Бұл акт ... ... Орынбор өлкесінің қазақтары мекендейтін жерлердің бәрін Ресейдің
«ішкі жерлері ретінде, саяси тұрғыдан қазақтарды Ресей мемлекетінің нағыз
бодандары ретінде, соған ... ... ... ... ... ... бәрін Ресей мемлекетінің «ішкі» саясаты ретінде
көрсетпек болды. Сонымен қатар, Ресей қазақ жерлеріндегі өзінің ... ... ... ... ... ... ақтап алды. Енді оның
Орта Азия аймағында экономикалық, саяси мақсаттарын жүзеге асыруға батыл
кірісуіне мол мүмкіндік туды.
Патшалық ХІХ ғасырдың 60-жылдарының ... ... ... ... өз ... ... Ұлы жүзді бағындырған осы кезеңнен бастап, патша
үкіметі қазақ жері мен ... ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған мемлекеттік басқару аппаратын құруға
кірісті. Патшалықтың бұл мақсаты 1867, 1868 жж. ... ... ... жүзеге асырыла бастаған әкімшілік реформаларда көрініс тапты.
Осы әкімшілік басқару ... ... ... ... оларда
қазақ даласына жаңа әкімшілік жүйесін енгізу қажеттігі ... ... және ... ведомстволарындағы қырғыз даласы екі
түрлі жүйе бойынша басқарылуда. Бір халықты басқарудағы мұндай екіжақтылық»
жартылай ... ... ... ... дамыту үшін сәтті жағдайлар
туғызбайды және үкіметтің мүддесіне сай келмейді.»
Ал шындығына келгенде, жаңа әкімшілік реформаларды жасаудың негізгі ... ... ... ... ... айтсақ, патша үкіметінің жаңа басқару жүйесін енгізудегі басты мақсаты
– Ресей империясының ... ... ... ... ... оны ... ... айналдыру болатын. Патшалық қазақ даласындағы
басқаруды қатал орталықтандыру арқылы қазақ халқының патша әкімшілігіне
толық, ... ... ... ... кіріптар болуын қамтамасыз
етпек болды. Ал саяси үстемдіктің нығаюы Қазақстанды рухани және
экономикалық жағынан тезірек меңгеруге жағдай жасайтынын Ресей ... ... ... ... ... «жаулап алудың» , өз
кезегінде, оны саяси жағынан жаулап алуды нығайтқан жағдайда ғана, баянды
және ... бола ... ... ... ... еді.
Жаңа әкімшілік реформаларды жасаудағы басты міндеттердің бірі – қазақ
ақсүйектерінің саяси ықпалын әлсірету болатын. Бұл идеяны жүзеге ... ... ... ... басқару жүйесі мен территориялық құрылымды
өзгертудің нәтижесінде рулық негізді әлсіретуді және жергілікті халықтың
билікке тартылуын тек ... ... ең ... ... – болыстық
басқаруға – ғана қатыстырумен шектеуді жоспарлады. Сөйтіп, қазақтарды ... ... ... ... ... құқын тежеп, қазақ жұртын саяси
ауыздықтауды ойлады.
Сонымен бірге, патшалық қазақ даласындағы отарлық саясатын жүргізуде өзінің
әлеуметтік тірегін нығайту мақсатында ... ... ... ... ... ақсақалдарды және т.б. «сый-сыйпат» көрсету және
оларды отарлық әкімшіліктің төменгі қызметтеріне тағайындау жолдарымен
сатып алуды көздеді. Бұл – ... ... ... ... ... еді, ал ... елді ... анағұрлым оңайға түсетіні, сірә,
белгілі.
Жаңа әкімшілік реформалары арқылы патша үкіметі өлкені Ресей мүддесі
тұрғысынан басқаруға қызмет ететін әскери бюрократиялық машина ... ... етіп ... Көзделген мақсаттарды тез және тиімді іске
асыру үшін бұл ... тек орыс ... ... ... әр түрлі
жеңілдіктер мен артықшылықтар беру, жоғары жалақы төлеу белгіленді. Ал
қазақ қоғамының «өзін өзі басқару» органдары деп аталатын буынына еңбекақы
төлеудің бүкіл ... ... ... ... ... болды.
Әкімшілік реформалардың 1867-1868 жж. қабылдануы Ресей экономикасындағы
капиталистік қатынастардың ұлғаюымен тұспа-тұс келді. Жаңа дамып келе
жатқан капитализмге елдің ішкі рыногы ... ете ... ... ... ... қарамастан, бағасының қымбаттығы салдарынан,
Ресей фабрикаларының бұйымдары үшін Еуропа рыноктары жабық болды». Ал ... жаңа ... бай ... ... және ... жұмыс күшін
талап етті. Орынбор генерал губернаторы, генерал-адъютант Н. А.
Крыжановский 1868жылы Орыстың Императорлық ... ... ... ... ... ... ... даласы Ресейге өте
қажет;... Қырғыз даласынсыз біздің шаруашылығымыз орны толмайтын шығынға
ұшырар еді, орны толмайтындығы соншалық егер ол тап ... ... ... біз оны ... ... мәжбүр болар едік», деп отаршыл ойын ашық
айтты.
Генерал-губернатор бұл арқылы ... ... ... ... ... ... тірек іздеген және кең байтақ даланың қыруар байлығын емін
еркін талан-таражға салуға ынтыққан Ресей капитализмінің отаршыл ниетін
білдірді. Оны ... ... ... яғни қазақ даласын өндіріс рыногына және
шикізат көзіне айналдыру үшін, патша үкіметіне қазақ жеріне жаңа басқару
жүйесін енгізіп өзінің саяси ... ... ... ... реформаларды жүзеге асыру арқылы патшалық Ресей қазақ ... одан ары ... ... ... ... ... ... «Жер мәселесін шешкенде үкімет, бір жағынан халықтың
қазіргі кезеңдегі талабын оның тұрмыс салтына ... ... ... ... жағынан, Ресейдің пайдасын көздейтін шара
қабылдауы тиіс деп көрсетті».
Реформаның көмегімен патша үкіметі өзінің тонаушылық, ... ... ... ... мол ... ... шара қабылдады.
Жергілікті халықтың мүддесі ескерілмек түгілі, қазақтарды шұрайлы жерінен,
сулы иелігінен айырып, құла дүз, қу ... ... оның ... ... және ... әскерлеріне тартып іпермекші болды. Бұл –
жайылымдарды пайдаланудың байырғы қалыптасқан тәртібінің бұзылуына,
қазақтардың ... мен ... ... ... ... сөйтіп
олардың өз ата қонысы мен өз жер суына кіріптар болуға ... ... ... ... ... ... ... бірі қазақ
даласындағы салық саясатын өзгерту болатын. Орынбор өлкесі қазақтарынан
жиналатын салық түрлеріне талдау жасап ... ... ... ... ... ... ... жағдайына сай мөлшерде түсіп отырған жоқ»
деген қорытындыға келді. Соған сай патшалық «қазына ... ... ... алым ... ... күшейтпекші болды. Түтін салығын
көбейту, салғырттар мен тағы да басқа міндеткерліктер қатарын ұлғайту
белгіленді. Осылайша халықтың қажеттіліктері мен мақсат мүдделері аяқ ... ... ... ... ... дінінің тереңдеп енуіне қажетті
қолайлы жағдайлар жасап, керісінше, мұсылман дініне көптеген шектеулер қою
көзделді. Комиссия өзінің ... ... ... ... ... молдалардан айырып алатын кез жетті, өйткені өлкедегі
мұсылмандықты әлсіретудің және қырғыздардың орыстармен жақындасуының азды
көпті табысы осыған байланысты болып отыр» деп ... Бұл – ... ... қазақ өлкесін тек саяси экономикалық қана емес, сонымен бірге,
рухани ... да ... алу ... шаралар еді.
Жаңа басқару жүйесін енгізудің басты бағыттарының бірі – Қазақстанда Ресей
империясының жалпы заңдарын кең ... ... ... ... ... үкіметі жаңа сот жүйесін құру негізінде отарлық әкімшіліктің
маңызыдылығын арттыруды жоспарлады. Оның есесіне ғасырлар бойы ... ... ... тұратын даулар мен құқықтық қарым-қатынастарға
қатысты дұрыс баға, әділ шешімдері мен ел сенімдеріне ие болған билер
сотының қызметін шектеу белгіленді. Заң ... ... ... билер
сотын сол қалпында сақтап қалуды емес, оның функциясын отарлау саясатына
қайшы келмейтіндей етіп ыңғайландырғысы келді.
Қазақстанды түпкілікті отарға айналдыру үшін негізгі осы ... ... ... жж. ... ... жасау қажеттігін
қазақтар арасында «азаматтықты дамыту» деген желеумен ... ... бір ... ... мен ... ... ... және империяның заңды отарына айналдыруға
бағытталған әкімшілік реформаларын жасауға кірісті.
Жалпы ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... енгізудің алғышарттары туралы, қорыта айтқанда, мынандай түйін
жасауға болады: патша үкіметі қазақ жері мен қоғамын толығымен, ... ... үшін ... қатал орталықтандырылған мемлекеттік
басқару аппаратын құруға кірісті, бұл ойларын жүзеге асыру үшін саяси түрде
заңдастырылған реформа керек болды, сол ... бұл ... ... ... ... отар аймағына айналдырды.
Сонымен, реформалардың басты мақсаты мыналар болған:
1. Басқаруды қайта ұйымдастыру-реформаларға дейінгі кезеңмен салыстырғанда
неғұрлым тиімді ... ... құру және ... ... ... ... басқарудың жаңа
жүйесін құру».
2. Аса маңызды Орта Азиялық рыноктарды басып алу, оның аса бай өсімдігі мен
минералдық ресурстарын игеру үшін және Орта ... одан әрі ... ... Қазақстанды патша өкіметінің базалык лагеріне айналдыру.
3. Әскери бөлімшелерді және шенеуніктердің ... көп ... ... ... жабу үшін ... ... көбейту.
4. Қазақстан жерін мемлекет меншік деп жариялау- қазақ даласын одан ... үшін ... ... Әкімшілік басқаруды жеңілдету және қазақ халқына салық салу жүйесін
жетілдіру мақсатымен нақты әкімшілік-аумақтық бөліністі айқындау және оны
дамыту.
6. Жалпы империялық азаматтық және ... ... ... Сот ... байырғы халықтың қарсылығын неғұрлым икемді реттейтін
және өзінің өткір жүзін олардың күресіне қарсы бағыттайтын жаңа ... ... ... реформа бойынша Қазақстанның бүкіл аумағы үш
генерал-губернаторлыққа: Түркістан, Орынбор және Батыс Сібір генерал-
губернаторлықтарына бөлінді. Генерал-губернаторлар барлық әскери ... ... ... өз ... ... ... ... облыстарға бөлінді. Мәселең, Орынбор
генерал-губернеторлығына -Орал және Торғай облыстары, Батыс ... ... ... ... және ... ... ... Бұрыңғы
Бөкей хандығының аумағы 1872 жылы Астрахань губерниясына кірді.
Отаршылдық әкімшілікке тән белгі оған әскери , ... сот және ... ... ол ... ... ... ... жүргізу
міндеттерімен тығыз ұштастыру болды. Бұл саясат патшалық заң шығарушының
Қазақстанға «өкіметтің ... ... де, орта және ... ... де ... өз ... ... халық
өкілдерінің ықпалымен шектелмейтін болуы үшін дербес билік қажет деген
идеясына бағындырылды» және ол ... ... ... ... ... ... [12.92-93 бб.]
Әскери губернаторлар жанынан облыстық басқармалар құрылды. Вице-губернатор
басқарманың төрағасы болып саналды. Облыстық басқарма үш бөлімшеден: өкім
беруші, шаруашылық және сот ... ... әр ... аға ... ... облыстар уездерге бөлінді: Жетісу облысының- Сергиополь, Қапал,
Верный, Ыстықкөл және Тоқмақ уездері кірді, сәл кейінінректе Жаркент уезі
қүрылды; ... - ... ... ... Шымкент, Әулиеата,
Ташкент, Ходжент ; Оралға- Орал, Гурьев, Калмыков, Жем; Торғайға - ... ... ... Ақмолаға - Ақмола, Көкшетау, Омбы, Петропавл
уездері кірді. [13. 196 ... ... ... бойынша жергілікті басқаруға ерекше көңіл
бөлінді. Әрбір уезд болыстарға, ал болыстар бірнеше шаруашылық ауылдарын
біріктірген және 100-200 ... ... ... ... бөлінді.
Болыстар 1000 шаңырақтан 2000 шаңыраққа дейін, кейде 3000 шаңыраққа дейін
қамтыды.
Болыс және ауыл әкімшілігін құру тәртібі бүкіл реформада көзделген
Қазақстан аймағын ... ... да ... ... Отарлау саясатын адал
жүргізетін адам ғана болыс басқарушысы және ауыл старшыны болып «сайлана»
алатын еді. Болыс басқарушыларының, ауыл старшындары мен ... ... ... съездері мен ауыл жиындарында әрбір үш жыл ... ... ... ... ру ... ... үнемі болып, әр түрлі
жалсыздықтарға жол берілді.
Жай көпшілік дауыс алған адам қызметке сайланған, ал дауыс саны бойынша
одан ... адам оған ... ... ... ... басқарушылары мен
олардың кандидаттарын облыстық әскери губернаторы бекіткеннен кейін ... ... ... ... Ауыл ... мен олардың
кандидаттарымен уезд бастығы сайлау нәтижелері бойынша бекітті.
Болыс басқарушысы жарлық және полиция ... өз ... алып ... ... пен ... ... ... жиналуын және тағы
басқаларын қадағалап отырды. Билер сотының шешімдерін ... ... ... ... ... басқарушысына тәртіп бұзушыларды үш күн мерзімге
қамауға алу және ақшалай айып төлету құқығы берілді. Өзінің әкімшілік ауылы
шегінде ... да ... ... ... ... ... облысының қыстақтарында полициялық және жарлықшы билікті
ақсақалдар жүзеге асырды. Әрбір үлкен қыстақты ақсақал басқарды.
Әскери губернаторлықтың рұқсатымен ақсақал шағын екі қыстақты басқаратын
болды. [17. 98 ... ... ... үш ... сайланды және оны облыстың
әскери губернаторы бекітті. Ақсақалдар сайлауы болыс басқарушысын сайлау
сияқты жолмен жүргізілді.
Ресей императорының 1867-1868 жылдардағы реформаларды ... ... ... ... ... үш жыл ... қабылданатыны арнайы атап
өтілді. Үш жылдық сынақ мерзімі өткеннен кейін басқару ... жаңа ... ... ұсынылуға тиіс болды.[18. 3 б.]
XIX ғасырдың аяғында Қазақстанда орын алған экономикалық-әлеуметтік-саяси
өзгерістерге қоса басқару жүйесіне де тиісті өзгерістер ... ... ... ... ... ... Әкімшілік
реформаларының жобалары және оларды жүргізіу отаршылдық басқару жүйесін
жетілдіруге, мәжбүрлеу аппаратын жаңа тарихи жағдайларға ... ... ... ... ... ... талап еткен және
помещикттік мемлекеттің экономикалық мүдделеріне сай келетін алым-
салықтардың тұрақты түсіп ... мен ... дер ... ... қадағалауға тиісті болды.
Сонымен бірге, патшалық қазақ даласындағы отарлық саясатын жүргізуде өзінің
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ру
басыларын, билерді, ақсақалдарды және т. б. «сый-сияпат» көрсету және
оларды ... ... ... ... ... жолдарымен
сатып алуды көздеді. Бұл қазақ қоғамын іштей ыдыратуға бағытталған қадамдар
еді, ал бөлшектенген елді билеу анағұрлым оңайға түсетіні, сірә, белгілі.
Жаңа ... ... ... ... үкіметі өлкені Ресей мүддесі
тұрғысынан басқаруға қызмет ететін әскери-бюрократиялық машина орнатуды
өздеріне міндет етіп қойды. Көзделген мақсаттарды тез және ... ... үшін бұл ... тек орыс ... құру, оларға әр түрлі
жеңілдіктер мен артықшылықтар беру, жоғарғы жалақы ... ... ... ... ... ... органдары деп аталатын буынына еңбекақы
төлеудің бүкіл ауыртпалығын жергілікті халықтың өзіне жүктеме болды.
Әкімшілік реформалардың 1867-1868 жылдарда ... ... ... қарым қатынастардың ұлғаюымен тұспа тұс келді. Жаңа дамып келе
жатқан капитализмге елдің ішкі рыногы тарлық ете бастады. «Тауарлары
сапасының төмендігінің, соған қарамастан, ... ... ... ... ... үшін Еуропа рыноктары жабық
болды.». Ал Ресей кәсіпкерлері жаңа рыноктарды, бай шикізат көздерін және
арзан жұмыс күшін талап етті. Ол жөнінде Орынбор ... Н. А. ... 1868 жылы ... ... қоғамының Орынбор бөлімшесінің ашылуында сөйлеген сөзінде:
«Қырғыз даласы Ресейге өте қажет;... Қырғыз даласынсыз біздің
шаруашылығымыз ... орны ... ... ұшырар еді, орны толмайтындығы
соншалық, егер ол тап қазір бізге тесілі болмаса:, біз оны ... ... ... ... деп, ... ойын ашық ... бұл ... қазақ өлкесін жалпы Ресейлік экономика
жүйесіне тартуды тірек іздеген және кең байтақ даланың қыруар ... ... ... ... ... ... ... отаршыл ниетін
білдірді. Оны жүзеге асыру үшін, яғни қазақ даласын өндіріс рыногына және
шикізат көзіне айналдыру ... ... ... ... жаңа ... ... өзінің саяси үстемдігін нығайту қажет болды.
Әкімшілік реформаларды жүзеге асыру арқылы патшалық ... ... ... одан әрі күшейткісі келді. «Уақытша ережеледі» дайындау жөніндегі
комиссия: «жер мәселесін шешкенде үкімет, бір жағынан, халықтың ... ... оның ... ... ... ... екінші жағынан, Ресейдің пайдасын көздейтін шара
қабылдауы тиіс» деп көрсетті.
Реформаның ... ... ... өзінін тонаушылық, отарлаушылық
бағыттағы аграрлық саясатын мол негіз ... шара ... ... мүддесі ескерілмек түгілі, қазақтарды шұрайлы жерлерінен, сулы
иелігінен айырып, құла дүз, қу мекенге ығыстырып, оның ... ... және ... ... ... әпермекші болды. Бұл –
жайылымдарды пайдаланудың байырғы қалыптасқан тәртібінін бұзылуына,
қазақтардың қыстаумен жайлауда еркін қозғалуының шектелуіне, сөйтіп олардың
өз ата-қонысы мен өз ... ... ... ... ... ... ... реформалады жүргізудегі патша үкіметінің басты мақсаттарының бірі
– қазақ даласындағы салық саясатын өзгерту болытын. Орынбор өлкесі
қазақтардан жиналатын салық ... ... ... ... ... ... патша қазынасына даланың нақты жағдайына сай мөлшерде түсіп
отырған жоқ» деген қоытындыға келді. ... сай ... ... ... ... ... алым-салық саясатын күшейтпекші болды. Түтін
салығын көбейту, салғыттар мен тағы да ... ... ... ... ... ... ... мен мақсат-мүдделері аяқ-асты
етілді.
Н. А. Крыжановский 1868 жылы Орыстың Императорлық Географиялық қоғамының
Орынбор бөлімшесінің ... ... ... ... даласы Ресейге өте
қажет; ... Қырғыз даласынсыз біздің шаруашылығымыз мүлде орны толмайтын
шығынга ұшырар еді, орны толмайтындығы ... егер ол тап ... ... ... біз оны ... алуға мәжбүр болар едік" деп, отаршыл ойын
ашық айтты.
Генерал-губернатор бұл арқылы қазақ өлкесін жалпыресейлік экономика
жүйесіне тартуда ... ... және кең ... ... ... ... ... талан-таражға салуға ынтыққан Ресей капитализмінің отаршыл ниетін
білдірді. Оны жүзеге асыру үшін, яғни ... ... ... ... және
шикізат көзіне айналдыру үшін, патша үкіметіне Қазақстанға жаңа басқару
жүйесін енгізіп, өзінің саяси үстемдігін нығайту қажет болды.
Әкімшілік ... ... ... ... ... ... кдзақ жерлерін
отарлауды одан әрі күшейткісі келді. ''Уақытша Ережелерді" дайындау
жөніндегі комиссия: "Жер мәселесін ... ... бір ... халықгың
қазіргі кезендегі талабын, оның тұрмыс-салтына нүқсан келмейтіндей етіп
қанағаттандыратын, екінші жағынан, Ресейдің пайдасын көздейтін шара
кабылдауы ... деп ... ... патша үкіметі өзінің тонаушылық, отарлаушылық
бағыттағы аграрлық саясатын жүргізуге мол негіз жасайтын шара ... ... ... ... ... казақгарды шүрайлы жерінен,
сулы иелігінен айырып, күла дүз, ку мекиенге ығыстырып, оның жерлерін
ресейлік келімсектерге және казак әскерлеріне тартып әпермекші болды. Бүл ... ... ... ... тәртібінің бүзылуына,
қазактардың қыстау мен жайлауда еркін қозғалуының шектелуіне, сөйтіп
олардың өз ата-қонысы мен өз жер-суына кіріптар болуына әкелетін сорақы
саясат ... ... ... ... үкіметінің басты мақсаттарының
бірі - казақ даласындағы салық саясатын өзгерту болатын. Орынбор өлкесі
қазақгарынан жиналатын салық түрлеріне талдау жасап, ... ... ... ... ... даланың накты жағдайына сай мөлшерде түсіп
отырған жоқ" деген қорытындыға келді. Соған сай патшалық "қазына ... ... ... ... ... ... болды. Түтін
салығын көбейту, салғырттар мен тағы да баска міндеткерліктер қатарын
үлғайту белгіленді. Осылайша, халыктың қажеттері мен мақсат-мүдделері ... ... ... халықты арсыздықпен тонауды одан әрі күшейту үшін
жаңа күрылғалы отырған ауылдар мен болыстардың, уездер мен облыстардың
шекараларын дәлме-дәл аныктап, әкімшілік-территориялық ... ... және бүл ... ... салық жинау тәртібін жақсартуға
бағытталды.
Отарлық әкімшіліктің қүрылымы мен кызметінің жаңа ... ... ... ... ғасырлар бойғы жүйелі түрде жүргізіп келе жатқан
орыстандыру саясатын күшейтуді көздеді. Патшалық қазақ халқын күшпен
орыстандыруға, оның үлттық белгілері мен ... ... ... қазақ
тілін ығыстыруға тырысты. Басқару аппаратын орыстандыру мақсаты қойылып,
соған орай, әкімшілік қызметтерге тек орыс чиновниктерін тағайындау
үйғарылды.
Сонымен қатар, казақ қоғамына христиан ... ... ... кджетті
қолайлы жағдайлар жасап, керісінше, мүсылман дініне көптеген шектеулер қою
көзделді. Комиссия өзінің күжаттарында: "молдалардың ыкпалын шектейтін,
қырғыз жастарын молдалардан ... ... кез ... ... ... әлсіретудің және қырғыздардың орыстармен жақындасуының азды-
көпті табысы осыған байланысты болып отыр" деп көрсетті. Бүл - патшалыктың
кең байтақ ... ... тек ... қана ... ... бірге,
рухани жағынан да меңгеріп алу бағытындағы шаралары еді.
XIX ғасырдың ортасында Ресей мемлекетінің үстанып отырған ортаазиялық
саясатында да жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ресей оңтүстік Қазақстан жерлерімен қоса, Ташкент,
Самарканд аймактарына да өз ... ... ... тек ... емес, сонымен қатар бүкіл Еуропаны аса қызыктырып отырған Орта Азияның
территорияларын бірте-бірте өзіне қарата бастауы -патша ... ... ... Ф. ... ... ... даласын,
оның көшпелі халқымен қоса, еуропалық Ресей шегіне жақындата түсті".
Енді патшалық Қазақстанды басқарудың ... ... ... казақ өлкесін империяның ішкі аймағына жөне Орта Азияға ішкерілеп
ену жолындағы маңызды плацдармға айналдыру мақсатын ... Н. ... ... ... және Орынбор өлкесінің әкімшілік күрылымы
жөніндегі жазбаларында" Ресей мемлекетінің Орта Азиядағы мүдделеріне
тоқтала ... ... ... бүл ... ... ... көп ... және бізге неғүрлым арзанға түскені керек" деп көрсетті, сондыктан
Орынбор әкімшілігі "...осы Орта Азия елдері мен далаларындағы
Ресейдің ... ... ... ... пайдаға асыру жолында қызмет етуі
керек" болды.
Жаңа басқару ... ... ... ... бірі ... ... жалпы зандарын кең көлемде тарату болатын. Реформа арқылы
патша үкіметі жаңа сот ... күру ... ... ... арттыруды жоспарлады. Оның есесіне, ғасырлар бойы қалыптасып,
қазақ даласында болып тұратын дау.-дамайлар мен құқықгық ... ... ... әділ ... ел ... ие болған билер сотының
қызметін шектеу белгіленді. Комиссия "үкімет болашақга ... ... сай ... ... ... сот ... ... бас тартпауы
тиіс", ал "билер соты қырғыз халқының арасындағы азаматтықгың қалыптасу
деңгейі Ресейдің баска ... ... тең ... ... ... деген пікір білдірді. Әрине, заң шығарушылар реформа бойынша ... сол ... ... ... ... оның ... үкіметтің отарлау
мақсатына қайшы келмейтіндей етіп ыңғайландырғысы келді.
Қазақстанды түпкілікті отарға айналдыру үшін негізі осы мақсат-міндеттерді
көздеген патшалық 1867, 1868 жылдардағы әкімшілік реформаларды ... ... ... "азаматтықты дамыту" деген желеумен
бүркемеледі.
Біз қарастырғалы отырған Орал, Торғай өңірі реформаға дейін "Орынбор
қырғыздары облысын" күрап, 900 ... жуық ... ... ... ... халқының саны XIX ғасырдың 60-жылдарында 750 мыңға жуық еді. Облыс
шекарасы батысында Каспий теңізімен көмкеріліп, шығысында "Сібір қырғыздары
облысымен", ... ... және Хиуа ... ал ... Сарытау және Орынбор губернияларының жерлерімен шектесіп,
кдзақтың Жайық, Жем, Сырдария және Тобыл атты үлы өзендерімен үласып жатты.
Патшалық Ресейдің ... ... үшін ... өлкесінің әскери-
стратегиялық маңызы зор болды. Географиялық жағдайына қарай, Қазақстанның
батыс бөлігін алып ... бүл ... ... ... Орта Азия елдеріне,
қазақ даласының оңтүстік, шығыс жерлеріне шығаратын көпір ретінде қарады.
Бүл кезенде Орынбор даласы патша үкіметінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... калды. Орынбор (1845 ж.),
Орал (1845 ж.), Новопетровск (1846 ж.) , Райым (1847 ж.) Қарабүтақ (1848
ж.) және Ембі (1862 ж.) ... ... ... маңызды орын алды.
Орынбор каласы, әкімшілік құжаттарында көрсетілгендей, патшалықтың ... ... ... ... ... ... ... түйіні және Жайықгың арғы жағында көшіп жүрген бұратаналардың
(казактардың-Б. Ә.) өз кезегінде, тажалы немесе қорғаны" болу мақсатымен
салынды.
Ресей империясы үшін ... ... ... ... ... қоса, Орта
Азия хаңдықгарымен жалғастыратын керуен жолы ретіндегі маңызы да зор болды.
Н. А. Крьгжановский: "Орынбор өлкесі ... ... бір ... ...
Ресей Орынбор үшін емес, Орынбор Ресей үшін ... ... ... ... ... байлығы мен қаражатын Ресейдің пайдасына жарату үшін өмір
сүріп, қызмет етуі керек" деп, шімірікпестен, бүкіл өлке жұртын Ресейге
бола тыныс ... ... ... ... ... ... отарлық игерудің қажеттілігі, Орынбор жерінің
патша үкіметінің осы бағыттағы саяси, стратегиялық және тактикалық
мақсаттарын іске ... ... ... қатар, қазақ жерлерін отарлауды
күшейтудің пайдасы - мұның бәрі, Ресей өкіметінен Қазақстандағы әкімшілік
жүйені дамытып, нығайтуды талап етті.
Орынбор және Батыс Сібір ... ... ... ... ... ... көздеген мақсатын жүзеге асыруда қиындықгар
туғызды. "Орынбор қырғыздары Облыстық Басқармасы" генерал-губернаторға
жазған мәлімдемесінде (1864 жыл 12 желтоқсан) "қырғыздарды ... ... ... - қазіргі басқару жүйесін жетілдіру емес, империяның жалпы
зандарына сәйкес, жаңа жүйе қүру болып отыр. Ол жүйе ... ... ... орда ... міндеттеліп отырған экономикалық және саяси
жағдайларға сәйкес болуы керек" екенін ... Оған ... ескі ... ... ... енжарлығы, әкімшілік шешімдерінің
кдйталануы, штаттардың шектеулілігі, отарлық саясаттағы ... ... ... әкімшілік бақылаудың тиімсіздігі мен икемсіздігі де
патша үкіметінің отарлық саясатына үлкен кедергі келтірді.
Сондықган, патшалық қазактарды бір кездегі ... мен ... ... ... және ... ... занды отарына
айналдыруға бағытталған әкімшілік-басқару реформаларын жасауға кірісті.
XIX ғасырдың 60-жылдарында Кдзақстанда Ресей мемлекетінің билеушілер
тобының, ... және ... ... тілектері мен сүраныстарын
кднағаттандыратын, бір ыңғайға келтірілген (унитарлық) отарлық әкімшілік-
баскдру жүйесін күру - Ресейдің ішкі және ... ... ... ... ... айналды.
Әкімшілік қайта күрылымдардың жобасын дайындау 1864 жылдың ... ... ... В. П. Бутковтың төрағалық етуіндегі айрықша Комиссияда
басталды. Бүл мәселеге катысты өз ой-пікірлерін ... ... ... А. О. ... ... ... А. П. Безак, Шығыс
Сібірдің бұрынғы генерал-губернаторы Н. М. ... ... бүл ... ... да орталық үкіметті қанағаттандырмады.
1865 жылы 2 ақпанда күрамына Ішкі істер министрлігінің, ... ... ... ... ... ... ... күрылды. Комис-сияның екі жылдан астам уақыт
ішіндегі жүмысының нәтижесінде жаңа әкімшілік реформалар дүниеге келді.
Александр II 1867 жылы 11 шілдеде "Жетісу және ... ... ... Ережені", ал 1868 жылы 21 казанда "Орал, Торғай, Ақмола және
Семей облыстарын басқару жөніндегі Уақытша Ережені" (бұдан былай ... ... ... ... ... тек ... ғана жетекші бола алады"
деп есептеп, "Уақытша Ережені" ... және ... ... территорияларына,
1869 жылдың 1 қаңтарынан бастап, 2 жыл мерзімге ... ... ... ... Екі жыл бойы баскару органдары Министрлер Комитетіне
"Ереже" ... ... ... ... ... ... түрулары
керек болды.
"Уақытша Ережелер" бойынша Қазақстан территориясы үш генерал-
губернаторлыққа және алты облысқа бөлінді. Түркістан генерал-
губернаторлығының күрамына Жетісу және ... ... ... ... құрамына Ақмола және Семей облыстары кірді.
Орал және Торғай облыстары Орынбор генерал-губернаторлығының құрамына енді.
"Уақытша Ереженің" 3-4 баптарында "Орал облысы Орал казак ... ... ... ... ... бөлігінен және орта
бөлігінің біраз жерлерінен", ал "Торғай облысы Орынбор қырғыздары облысының
шығыс бөлігінен және орта ... ... ... ... ... ... ... Орал қаласы деп белгіленді де, Торғай облысының
басшылығы уақытша Орынбор қаласында орналасты.
Орынбор өлкесіндегі ... ... ең ... өкілі болып - генерал-
губернатор саналды. Генерал-губернатор әрі әскери округтің қолбасшысы бола
отырып, өз қолына әскери және азаматтық билікті де ... ... ... ... ... ... тұрды. Әскери губернаторларға
да өз облыстарының әскери және азаматтық билігі жүктелді. "Орал ... ... ... ... Орал ... ... тағайындалған
атаманы болып табылады" (23-бап).
"Уақытша Ереженің" 26-бабына сай, Орал және ... ... ... күқығы мен міндеттері Ресейдің ішкі губерниялары
губернаторларының күқығы мен міндеттеріне теңестірілді. Облыстық, уездік
басқарудың барлық жоғарғы қызметтеріне тек патша чиновниктері, әсіресе
дворяндардан және ... ... ... ... ... орналаскан әскер, полиция, түрме мекемелері солардың
билігінде болды.
Әскери губернатордың жанында облыстық баскармалар ашылып, оған вице-
губернатор ... ... ... Ол да, ... ... ... Ішкі
істер министрінің ұсынуымен және Әскери министрдің келісуімен
тағайындалатын болды.
Әр облыс 4 уезге бөлінді. "Орал облысында ... ... ... және ... ... Калмыков стани цасында және Ембі постында
орналасады. Александровск бекінісі Орал облысының күрамына кіреді. Аталған
бекініс жанында көшіп жүрген ... үшін ... ... ... ... ... (13-бап) деп аныкталды.
Ал "Торғай облысында уездердің басқару орталықтары Елек қорғанысында,
Николаев станицасында, Орал (Ырғыз деп ... және ... ... ... ... ... Ырғыз және Торғайға қала
мекенінің құқы беріледі" (14-бап) деп ... Уезд ... ... аға ... жоғарыда айтып кеткеніміздей, орыс чиновниктері
мен офицерлерінен тағайындалды да, кіші көмекшілер болыстар, ауыл
старшындары формальды түрде қазактардан сайланатын болды, ал бұл
сүлтандардың саяси ... ... ... ... шара ... Ереже" жергілікті басқаруға ерекше көңіл бөлді. Уездер болыстарға,
болыстар ауылдарга территориялық ... ... ... ... саны 1000-2000 аралығындағы, ауылдарға 100-200 аралығындағы шаңырақ
бірігуі тиісті болды. Аталмыш күжатта болыстардың құрылу принципі былайша
көрсетілді: "болыстар жергілікті ... ... ... қарай, көршілес орналаскан ауылдардан құрылады" (60-бап).
Бір ауылдан екінші ауылға өту тек өкіметтің рұқсатымен ғана ... (61 бап). ... ... ... ... бойынша бөлінісі
жойылды және де ол үлттық түрмыс-салт ерекшеліктерін ескермей, басқару
ісіндегі қандай да болмасын ... жоқ қыла ... ... ... ... ... бүл реформаларға сай жаңаша бөлінуі жайылымдарды
пайдаланудың байырғы қалыптасқан тәртібінің бүзылуына, ірі рулардың
бөлшектенуіне, соның негізінде ру билеушілерінің ықпалының әлсіреуіне ... ... ... ... түрде бөлгенде патша үкіметінің нендей дәлелді
басшылыққа алғанын Түркістан өлкесінің ревизоры К. К. Пален ... ... ... ... ... ... бөлу ... түрде жойылды, бүл
шара үлкен рудың бір ру басының қол астына бірігуі, далада тыныштыкты
сактауды қиындататын болғандыктан жүргізіліп отыр". Яғни, ... ... ... ... бөлінуі патшалыктың саяси және әскери
міндеттерін шешу мүддесімен астасып жатты.
Сот құрылымы ... де ... ... ... Әскери сот және
империяның жалпы зандары негізіндегі азаматтық сот ... ... ... үлғайтылды. Оларға тек "саяси" қылмыстарды ғана емес, сонымен кдтар,
жалпы мемлекеттік қылмыстар ... ... ... де ... Оның ... билер сотының қызметі шектеліп, оларға тек қазақ
қоғамының ішкі түрмыстық ... ... ... ... ... ғана
калдырылды. Ол, ол ма, халыктық соттар әкімшіліктің - уезд бастықтары мен
губернаторлардың бақылауына қойылды, ал олар ... ... ... ... ... жібере алатын болды. Билерді сайлау тәртібі
болыстарды сайлау тәртібімен бірдей және бір уақытта жүргізілді.
Болыс баскдрушылары мен ауыл ... ... ... ... сайлауды екі сатыда өткізу көзделді және бүл қызметтерге "халық
арасында күрметке және ... ие ... ... ... ... ... әр 50 ... "сайланған" сайлаушылар сиезінде уезд бастығының
қатысуымен болыс және оның кандидаты сайланатын ... Ал әр 10 ... ... жиынында болыстың катысуымен ауылнай және оның
кандидаты сайланды. Сайлау кезінде артық шарға ие болған адам ... ауыл ... ал одан кем ... ие ... адам ... деп есептелді. "Болыстар мен ауыл старшындары 3 ... ... ... ... мен олардың кандидаттарын эскери губернатор
бекітетіні анықгалды.
Қазақтардың "өзін-өзі басқару" органдарын осылайша күру арқылы патша
үкіметі бір жағынан, "қазақ қоғамының демократиялық ... ... ... екінші жағынан, бүл аппаратка еңбек ақы төлеудің ... ... ... ... ... ... ... облыстарында әскери губернаторлардың
тағайындалуы, оларға облыс территориясында орналасқан әскери бөлімдер мен
казак әскерлерінің бағындырылуы, облыстарда әскери соттардың нығайтылуы
қазақ өлкесінде Ресей ... ... ... ... ... шын ... әскери жағдай енгізілді.
Жергілікті баскарудың болыстар мен ауыл ... ... ... буыны
әскери губернатор мен уезд бастығының кол астында және ... ... ... ... ... шексіз 'билікке ие болған патша
чиновниктері қазақ даласында бассыздық пен жүгенсіздікке, ... ... ... ... ... және ... жерінің байлығын
арсыздықпен, жабайылықпен емін-еркін талан-таражға салуға мол мүмкіндік
алды.
"Уақытша Ереже" ресми түрде казақ қоғамының әлеуметтік катынастарына да
өзгерістер енгізді. ... ... ... ... ... да, қүқыктық
жағынан "село тұрғындарына" жатқызылды. Баска сословиеге өту тек Ресей
империясының "жалпы заңдарының негізінде" жүзеге асырылатын болды (243-
бап). Демек, егер ... мен ... ... ... көтерілгілері
келсе, патша құзырына "құлдық ұрып", беріле қызмет етулері керек еді.
Сонымен, "Уақытша Ереже" ... ... ... сүлтандардың артықшылық
жағдайларын жойып, оларды қолдау саясатын тоқтатты. Патшалық қазақ
даласында орыс әкімшілігін ныгайта отырып, отарлық саясатын жүзеге ... ... мен ... ... ... ... айналдыруды көздеді.
"Уақытша Ереже" бойынша, Қазақстанды түпкілікті отарға айналдыру
бағытындағы әкімшілік кайта күрулар көптеген экономикалық шаралармен
күшейтілді. Құжаттың негізінде қазақ жерлері мен ... ... ... ... деп жарияланды (210, 238-баптар). Бүдан
былай патша үкіметі қазактың өз жерін өзіне тек "қоғамдық пайдалануға" ... ... Жер ... осылай шешілуі патша үкіметіне казақ
жерлерін жаппай отарлауга мүмкіндік ... ... ... аударып
келгендерге күрылыс жүмыстары үшін, егіншілікпен, саудамен, қолөнермен
айналысу үшін ... ... ... алу ... ... (226-229-
баптар) – жаппай отарлаудың бастамасы еді.
"Уақытша Ережелердің" көмегімен салық жүйесіне де ... ... ... екі есе үлғайтылып, әр шаңырақ жылына 3 рубль төлеуі тиіс
болды (168-бап). Онымен коса, жергілікті әкімшілікті және ауылдарға келген
патша чиновниктерін ... ... ... ... ... ісін, жолдар мен
көпірлер қүрылысын өтеу сияқгы міндеткерліктер де халыктың мойнына жүктелді
(204-207,209-баптар). ... ... ... ... есептеу тәртібі
отаршыл әкімшіліктің талай қулық-қиянаттарға баруына жол ашып берді.
"Уақытша Ережеде" мұсылман дінінің ... және ... ... ... ... бағытталған шаралар да қарастырылды. Кдзактардың
рухани істері Орынбор мұсылман қоғамының қарамағынан алынып, Ішкі істер
министрлігіне бағындырылды (251-252-баптар). Әр ... бір ғана ... өз ... ... салуға, мүсылман мектептерін ашуға тыйым
салынды. "Ережеде" мұсылман дін иелерінің құқығына көптеген шектеулер
қойылса, керісінше, христиан дінін ... ... ... ... балаларын ана тілінде оқытуға тыйым салынып, орыс-казақ
мектептерінің ашылатыны айтылды. Осылайша, "Ережеде" казақ даласында
әкімшілік кайта құрулар жасау - өлкені орыстандыру мақсатындағы ... ... ... ... ... ісін ... күруға бағытталған әкімшілік-баскару
реформалары қазақ халқының "тұрмыс жағдайын жақсарту, олардың өміріне
мүмкіндігінше көбірек азаматтық енгізуді" көздеген патшаның ... /119/ ... ... ... ... ... органдарды
нығайту арқылы өлкені Ресей империясының түпкілікті отарына айналдыруды
занды түрде бекіту мақсатын көздеген бағдарлама болды. Оған ... ... ... ... Л. Баллюзектің мына сөздері де куә:
"Жаңа Ережені дайындаған кезде біз тек кьірғыздардың ... ... ... ғана ... ең ... ... тек сөз жүзінде ғана
иеленіп келген өлкеде өзіміздің билігімізді нығайтуды мақсат еттік;
сондыктан Жаңа Ереже бүл мақсатқа толығымен ... ... ... ғана
бола алады, ал ол үшін біздің үкімет көптеген күрбандыктарға баруы қажет,
онсыз Жаңа Ереже ... халыктың өміріне ... тек ... ... ғана ... ... да, ... ... де ешкандай пайда әкелмейді".
Патша чиновниктері Қазақстанда жаңа басқару жүйесін енгізу әжептәуір күш
салуды қажет етеді деп түсінді. "Уақытша Ережені" дайындау комиссиясының
күжаттарында ... ... ... "басқа қырғыздардан гөрі жабайы
және жауынгер мінезді болуына байланысты, ерекше көңіл бөлген жөн" деп
ескертілді.
Орынбор генерал-губернаторы Крыжановский әскери ... ... (1868 ... ... "... ... ... ... әскер үстауды керек ететін бүл
өлкеге реформа енгізілетінін ескерсек, онда түракты әскердің қажет екені,
сірә, айтпаса да түсінікті шығар" - деп жазып, ... ... ... косымша әскер күшін жіберуді сүрайды.
Үкіметтің көрсетуімен, 1868 жылдың аяғында "Уақытша Ережені" Орынбор
өлкесінде енгізуге қатысты ... ... ... ... ... ... аныкталып, үйымдастыру комиссиялары күрылды.
Комиссиялар жергілікті әкімшіліктің жаңа органдарын күрумен бірге, халыққа
салыктардың жаңа мөлшерін, оларды төлеу мерзімін түсіндіріп, түтін салығын
жаңа мөлшермен ... ... тиіс ... ... ... ... ... Орал, Торғай аймағына
аттанып та кетті. Үйымдастыру комиссияларының Орал облысындағы ... ... 1869 ... 13 ... ... әсіресе, шеп бойындағы
қазактарды болыстарға біріктіру ісін комиссиялар нәтижелі орындап, облыста
9 болыс құрылды. Бірақ, көп үзамай, бүл комиссиялардан казактар тарапынан
туып ... ... ... ... ... соң бірі ... жатты.
Әрине, "Уақытша Ережені" қазақ қоғамы құшақ жая қарсы алуы мүмкін емес еді,
олай ... ... да жоқ. ... ... ... қаншалыкты
менсінбеушілікпен, шекеден карап, олардың тұрмысы мен әдет-ғұрпынан тек
"тағылықты", "жартылай жабайылықты", "надандықгы", ... ... ... да, сол ... бұл ... ... саяси билігінен,
елдігінен, жерінен, тілі мен дінінен айыруға бағытталган отарлық шара
екенін түсіне білді. Сондыктан да, "Уақытша Ереже" Кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... Ереже" туралы алғашқы хабар бүл өңірге реформа дайындалып жаткдн
кезде-ақ кең тарады. Патша үкіметінің "Ережеде" қарастырған жаңа енгізулері
халыктың жанын шошындырды.
Ұйымдастыру комиссияларының өз ... ... ... халықгың бас
көтерулеріне түрткі болды. Қазақ халқының бойында ... ... ... ... ... бірақ ашыктан-ашық өз қолына жинап алып жатқан
орыс өкіметше ... ... ... наразылық тағы да бұрқ ете түсті".
Орал уезін ұйымдастыру комиссияның ... ... ... 1869
жылдың 13 каңтарында әскери губернатор Веревкинге Қарасу көлінің маңында
орналасқан 52-ауылдың (Боранды ... ... ... Жаңа ... қарсылық білдіргенін, комиссияны ауылға кіргізбегенін хабарлады.
Сол сиякты, далаға ішкерілеп енген сайын, Қиыл, Сағыз, Тентек өзендері
бойындағы Калмыков, Гурьев ... күру ... ... күшейе түсті.
Калмыков уезін ұйымдастыру комиссиясының төрағасы әскери старшина Голованов
каңтардың 14-ші және 19-шы жұлдыздарында Қаракөл шатқалында беріш және ... ... ... ... бас ... ... ... әскери губернатор Веревкин генерал -губернаторға, өз кезегінде,
"далада жаңа басқару жүйесін енгізуге карсылық күннен-күнге күшейіп келеді
және ... ... ашық ... ... ... ... ... соның саддарынан комиссиялар өз жүмыстарын тоқтатты" деп жазды.
Сайлаулар кезінде қарапайым халыкты алдап-арбау, "сатып патша
чиновниктеріне сыйлықгар, пара беру сиякты ... кең етек ... К. ... ... ... кандидаттар XIX ғасырдың 80-жылдарында
сатып апуга, пара беруге, сыйлықтарга 7 мың рубльге дейін, ал XX ғасырдың
басында 40-50 мың рубльге дейін жұмсаған. ... ақша ... ... ... ... ... да, "екі же де, биге шық!" деген
заманда, әлгідей арекеттерден қай өлке өкілдері де ... ... ... ... келгеннен кейің бүл адамдар сайлау кезіндегі шығынын артығымен
өндіріп алды. Оган болыстарға берілген билік деңгейі мен жүктелген
міндеттер жағдай ... ... ... ... ... мен ... да кең шілдік берілді. Болыстар ауыл старшындарын сайлау
кезінде іэртіпті бақылау үшін ауыл жиындарына қатысу, уезд ... ... ... ... ... болыстағы түтін санын
есепке алу, түтін салығы мен жмский жиындардың дүрыс өтелуін ... ... ... түтін салығының жалпы санын хабарлау,
жжналған салықтың барлығын уезд кассасына өткізу сияқгы жімшілік
міндеттерді аткаруға тиіс болды. Сонымен бірге олар ... ... ... ... ... ... міндеттер де атқарды, қарамағындағы жерлердегі
тыныштық пен тәртіптің сақгалуына жауапты болып, ... ... ... штқа ... ... мен ... ... отырысына
жуәларды ұсыну жүктелді. "Болыстар өздерінің занды талаптарын орындамағаны
үшін, мысалы, төбелес немесе сотқарлық сияқгы оеусіз қылыктары үшін
кінәлілерді, өзінің жеке билігімен, 3 ... ... ... ... ... ... ... айып төлете алды". Ал ауыл старшындары өз ауылдарының
жнгейінде болыстардың міндетін атқарды.
2.2 Түркістан аумағының басқару ережесі бойынша жерге алым ... ... жылы ... ... ... ... ... ол бойынша харадж
және танабаның 1/10 астықтың бөлігін төлейтін болды. 1867 жылдың ... ... ... ... алым және ... ... Дала ... құрастырылған «ереже Түркістан аумағын басқару»
проэктісін патша қолдап 1867 жылы шілде айында проэктінің ... ... ... ... ... аймақтағы бүкіл жерлер екі бөлікке
бөлінді:
1) Салықты толығымен төлейтін жерлер
2) Вакф жерлері, оны екі бөлге бөлді; Вакфтер, төлем төлейтін және ... ... ... ... 1/10 астық бөлігін төлейді; ал танаб
төлемі генерал-губернатор калауына қалдырды
Бұндай «жөнге салу», ең төменгі салық салу және жеке ... ... ... ... ол ... ... ... Мүлік иелері
бәріне ортақ салық төлеп отырған, астықтың 1/10 ... ... ... ... «төлем бұрынғы төлемнен » яғни астық 1/5 бөлігін қалдыру, ал
мүліктерден ... ... ... ... [7 8-9 ... ... арыздар түсіп отырды. Ол жергілікті басшыларға және
генерал-губернаторлығына 1869 жылы Самарқанд және сол ... ... ... ... жасалып сүрауын олар жерлер өз
құқын жақтайды, өз басшылығын көрсеткілері келеді деп шенеуліктер
жоғарыларға жеткізіп ... ... ... көбіне хан кезінен келе
жатқан бұрынғы салық жинаушылар яғни тонау тәсіліне үйреніп қалғандар, ол
қазынаға жиналатын қордың үлкен ... алып ... ... ... ... ... Зеравшан округінің өзінде 1870 жылғы 165000 сом тығылып
қалынды.
Бұл ... шешу үшін ... ... ... жерге төленетін алым
мәселесін реттеуді Кауфман бүйрығымен 1868 жылы бірнеше адамдар айналысты-
ол подполковник Николаев, ... А.Л Кун, ... ... ... ... болды. Оған қоса жерді қадағалау Түркістан статистика
комитетіне тапсырылды, 1868 жылы ол құрылған. 1869 жылы 6- қазанда Гонзин
басшылығымен «Түркістан ... ... ... ... ... және
шешім қабылдау комиссиясы» құрылды. Оған орыстардан басқа жергілікті
халықтың ішінен феодалдың басшылары қатысты. Комиссия жұмысын 1869 жылы 1-
желтоқсаннан бастау керек еді. ... ... және ... ... ... Сырдария облысынң 1873 жылы ірі 332 вакувтық иелік
саналды, ол 66716 ... ... ол 1/7 ... ... осы ... ... облысында Вакув жерлерінің аймағаы 10000 десятина құрады.
Вакувке тиым салыну аяқ астыныан болған жағдай ... да ол ... ... ... [14. 4 ... П. Кауфман жобасы сынға ілініп жобаны қаржы министрінің қарсы ... ... ол жоба ... ... 1886 жылға дейін пайдалана
берілді. Кауфманның ойынша проэктіні сынға ... ... ... тұрмыс
жағдайын білмейтіндер.
Дегенмен жергілікті еңбекшілер мүмкіндігін ескермей жер мәселесімен оны
пайдалану туралы сұраныс қанағатталмағаны туралы сұрақтар Түркістан
өлкесінде ... ... ... ... ... ... жылға
көбейді. Сырдария облысында жер салығын 1871жылы 1870 ясылғымен
салыстырғанда 37307 сомға өсті, кейбір уездерде 8-ден 33 %, 5,10 ... ... деп уезд ... ... ... ... ... облысының уезд бастықтары 1874, 1876 1877жж
еңбекшілерді аямай өз ойларынша салық мөлшерін мейлінше көбейтті. ... ата, ... ... ... да дәл ... ауыр ... ... болды [15. 95 б.]
Түтін салығы (көшпенділердің әрбір түтін басына ) алғашында 2 сом 75 ... ... 1879 жылы ... ... 4 ... ... ал әр ... есептегенде 5 сомға жетті. Тексеру барысында алым төлемдері әр
түрлі мөлшерде шатастырылып түтін салығы, жан бас ... ... ... ... ... ... бір ... (Құрамыс уезд аумағында ) жиналған.
Тіпті бұл уездерге 1871 жылы 191000 сом, 1879 жылы 274677 сомға жылма жылға
өсіп отырды.
Салық ... ... ... бөлінген. Алым жер иеленушінің табысының
көлемін білмей және көшпенділердің малының санын білмей жиналып отырды.
Құнарлы жері бар, жұмысқа ... малы бар, ... бар ... байлар және
манаптар да алымды кедейлер сияқты мөлшерде төлеп отырды. ... ... ... кедейлердің арқасына жауып отырды. Бұл жағдайдың күшейуі ... ... енді ... ... ... ... шек ... Ол аздай салық күзде жиналды. Күз айында мақта да, астық та,
мал да өте арзан бағамен ... ... ... теңгеге ауыстыру еңбекші
тұрмысын ауырлатып жіберді. Жер және жер үшін алым - салық жинау 1868 -1874
жж Ташкент қаласында 51477 сом боды .Ал ... ... 1877 жылы 2996 ... жылы 4892 сом, 1879 жылы 7705 сом ... ... ... ... жер мәселесіне байланысты үстін-үстін күшейді.
Парақорлықпен алым-салыққа деген наразылық себебін үкімет шешу мәселесін
қарастырды.
Түркістан өлкесіне 1883 жылы үкімет ... ... ... Оны сол
кездегі сенаттық құпия кеңесінің көмекшісі Ф.К.Гирс жүргізді. Гирс дегенмен
әділетті шешім ... ... Оның түбі ... жер ... саясатына
барып тірелді.
Менің көзқарасым бойынша - жерге төлем туралы сұрақтар 1886 жылы 12-
маусымда қаралып «Ереже» бойынша «Түркістан аймағының басқару ережесі деп
қаралып » 1886 жылы 12 ... ... ... және ... ... ... ... қарастырылды.
Бұл «қадамдар» халықтың сұрауын орындау ғана емес орыс қазынасын толуы үшін
жасалды. ... бәрі ... ... ... ... ... ... 1870 жылы кесінді жүйе енгізілді, ол бойынша бір ғана шаруашылық
қаралған жоқ, бүкіл ... ... Жаңа жүйе ... ... жыл ... 5-10
% өсуі қадағаланды.
1871 жылы 16 сәуірде Кауфман бұйрығымен Сырдария облысының губернаторына
ұсынысы бойынша ... ... ... ... сату және ... алуға
тиым салынды. Бұл шек қою тек қана 11 ... ... ғана ... жылы Кауфман басшылығымен жаңа проэкт «Түркістан аумағын басқару
ережесі» жасалған. Қаладағы жерлер қожайындардың иелігінде ... ... ... адамдармен иелік етуге документі болса, онда ол жекеменшік
болып есептелінеді. Басқа жерлердің бәрі Түркістан аумағындағы жерлер
мемлекеттің меншігі деп есептелінді. Жеке меншікке ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік жерлер деп есептелген
жерлер бәрі тартып алынып отырды.
70-80 жылдары, бәрімізге белгілі Орта Азия ... ... ... ... ... ... 1873 жылы Хиуа ... қосылған
бөлігінен Амудария бөлімі қүрылды. 1875-1876 жылдары Қоқан хандығына
Ферғана облысы Түркістан генерал-губернаторлығында ... ... ... Орта Азияның Ресейге қосылуы негізінен аяқталды. Аймақты
отарлау, отарлық езгі күшейтілді, солайда жерге-алым жинау тоқтатылмады.
Проэкт құрастыру бір ... ... және ... ... ... жасаған «Ереже» мемлекеттік кеңесінің қосылған заң
департаментінде қаралды. Оны мемлекет кеңесінің қаралымына ұсынды. Бұл
проэктілер көптеген бәсеке және сын ойлар туғызды, солай бола ... ... ... көбі ... ... ... ... ережесі» Александр- ұсынылып, 1886 жылы мамырдың 12 жұлдызында
қабылданды. Түркістан генерал губернаторлығына Сырдария облысы, 1897 жылы
Жетісу облысы құрамына кірді.
Генерал-губернаторлар мен әскери ... ... ... ... жоқ. Жаңа ... бойынша уезд бастықтарының құқықтары мен
міндеттері біршама кеңейтілді. Уезд ... ... ... ... басқармасының құқығын пайдаланды.
Жаңа «Ережелерден» «қазақтардың өзін-өзі басқаруына» ... ... ... ... ... ... сайлайтын әр 50 адамнан 1
таңдаушыларды енді әрбір 50 үй иесі өз алдына емес, бүкіл болысқа кіретін
үй ... ... ... ... съезі оған ауыдағы үй иелерінің
жарымынан артығы қатысса,ал болыстық сайлаушы таңдаушы-елуіншілердің үштен
екісі қатысқан жағдайда заңды болып есептелді.
Түркістан өлкесін басқару туралы ... 1886 жылы 2 ... ... үш облыстан тұрады: Сырдария, Ферғана, Самарқанд.
2.Сырдария облысы Амудария бөлімінен және бес ... ... ... Шымкент, Алматы және Ташкент.
З.Ферғана облысы бес уезден тұрды: Қоқан, Марғұлан, Әндіжан, Наманған және
Ош.
4.Самарқанд облысы төрт ... ... ... ... ... ... халқына қарсы патша үкіметінің жүргізген саясаты жөнінде ұзақ ... ... ... ... ... алып ... Ресей
империясы өзінің құрамындағы елднрге тек прогрессивті, оң ықпал етті деген
қорытындылар жасалып, патшалық отарлық саясаты дұрыс бағасын ... ... ... ... жете ... ... Қазақстан тарихының
бірталай астарларына жаңаша көзқараспен қарауды қажет етіп отырған кезде,
бұл мәселені жан жақты, дәйектілікпен талдап қарастырудың маңызы ... ... ... ... ... ... өлкесін отарлау
тарихындағы жаңа кезеңді бастап берген 1867 жылғы әкімшілік ... ... ... іске ... және оның ... ... ауыр зардаптары ашып көрсетілді.
XIXғасырдың 60-шы жылдарының ортасында оңтүстік аймағын бағындырып
Қазақстан жеріне толығымен ... ... ... ... ... әскери, саяси мүдделерін қанағаттандыру мақсатында қазақ
даласын басқаруды түгелдей бірыңғайға ... және оны ішкі ... ... ... етіп ... ... даласын басқарудың жаңа жүйесін басқару арқылы Қазақстанның
империя ... ... ... ... яғни ... отарға
айналдыру, жергілікті ақсүйектердің саяси ықпалын жоюды қазақ халқын саяси
ауыздықтыуды, рулық ... ... және ... ... ... ... ... толық, бас көтермей бағынуын қамтамасыз етуді көздеді,
Патша үкіметіне бұған дейін қалыптасқан әкімшілік аппарат пен салыстырғанда
отарлау саясатына тиімді болатындай жаңа ... ... ... ... халқын
әкімшілік басқаруды жеңілдетіп, салық жинауды жақсартатаны әкімшілік
территориялық ... ... ... ... отарлауды күшейтететін
алғышарттар дайындау керек болды. Ал қазақ даласындағы ... ... ... ... ... ... ... толтыру және қазына
байлығын молайту үшін салықтардың мөлшерін де ұлғайтқысы келді. Мұның бәрін
өлкеде империяның жалпы заңдарының күшін ... ... сот ... саясатына икемделген жаңа жүйесін құру арқылы нығайтуды көздедеді.
Сонымен ... ... ... ... рыногына шикізат көзіне және Орта
Азияға ішкерілеп ену плацдармына айналдыруды ойлады.
ХІХ ғасырдың 60-шы жылдарының соңынан бастап өлке жерлерін отарлаудың
күшеюі – қазақтардың ... ... ... мал ... тарылтты. Сөйтіп мал шаруашылығы дағдарысқа ұшырады, бұл өз
кезегінде қазақ халқының ... ... ... кей ... алып ... Жер өңдеп, егін салу өрістей түсті. Ал ең шұрайлы
жерлерді иеленген казактар мен орыс ... ... жері ... қор ... қөзіне, өзінің өнеркәсібі үшін тұтыну рыногына, сондай
ақ, ... ... ... ... енгізілуімен байланысты қазақ халқының ауыр жағдайы одан
әрі нашарлай түсті. Себебі, салықтардың мөлшері екі, үш есе ... ... ... ... ... ауыр алымдар пайда болды, жергілікті халықтан
алым салық жинау отарлық аппараттың еншісіне тиді. Сансыз көп
міндеткерліктер қазақтардың шаруашылығын ойсыратып, оларды ... ... ... ... қызметі толығымен өлкенің жер асты жер үсті
байлығының шикізат күйінде Ресейге тасылуына ... ... және ... ... қанауды күшейтудің негізінде мемлекеттік қазынаны ғана
емес, жеке бастарнының да байлығын арттыруға арналды.
XVIII ғасырдың 30-50-жылдарында Орта Азия ... ... ... ... ... географиялық жағынан зерттеп келді. Ресей
империясы мемлекеттегі «Крепостнойлық құқықтың» жойылуына байланысты жаңа
жерлерді ... ... Орта Азия ... бет ... ... ... өз ... аямай Қазақстан және басқа елдердің
қазба байлығын игеруді бастады. Осы жылдары Орта Азия және Қазақстан
Ресейге ... ... ... ... Қазақстанды ресми ғүрде өзінің
отары деп есептеді. Отаршылдықтың өрескел көріністері қазақ халқының атын
дұрыс атамай оны «қырғыз» немесе «қырғыз-қайсақ» тіпті жек ... ... ... ... ... деп ... ... XIX ғасырдың 60-80 жылдары аралығы Орта Азияны Ресей империясы
түгелдей отарлаған кезеңі деп айтылады.
Қорыта айтарымыз, 1868 жылғы ... ... ... ... ұлы
перзенті, ғалым Ш. Уәлиханов талап еткендей, «... халықтың әл ауқатын
арттыратын ... ... ... ... жағдай жасайтын, пайдалы ...»,
халық үшін маңызды реформа емес, керісінше, қазақтың өзіндік даму жолы ... тас ... ... ... ... жат, сырттан танылған реформа
болды. Ол қалың қазаққа кедейлік пен жоқшылық, қайғы мен ... ... ... ... ... ... ... , шұрайлы жерлерін
жоғалтты. Адам айтқысыз езгіге түсті, тонаушылыққа ұшырады. Осылайша,
Түркістан өлкесі, Қазақстанның ... ... ... ... отарлық
қанау объектісіне айналды.
Патша өкіметі Орта Азия елдерінің тұрмысын әлсіретіп, тәуелді халык етіп
ұстап отыруға бар ... ... ... да ... Ресейге қосылуы
жан-жақты прогресті болды деу дұрыс емес. Орта Азия оның ішінде қазақ-өзбек
халқы ... ... ... иесі ... ... ... ... ғұлама тұлғалар Ибн Сина, Ұлықбек, Әл Ферғани, Әл Фараби,
М.Қашқари, Әл Жалаири сияқты өте білімді ата-бабаларымызды айтсақ, ... ... ... ... ... өте ... Ережелер» бойынша Қазақстан территориясы үш
генгубернаторлыққа, алты облысқа бөлінді. Түркістан генгубернаторлығы
құрамына Жетісу, Сырдария, Батыс Сібірге Ақмола және Семей, Орал ... ... ... ... ... ... ... басқару құрылымы:
Әскери губернатор жанында іс жүргізумен айналысатын облыстық
басқармалар ұйымдастырылды. Ол үш бөлімнен тұрды.
Генерал-губернаторлар тағайындап отырған уезд бастықтарына ... ... ... ... халық өкілдерінен алынды.
4-кесте.Уақытша Ереженің 82-бабы бойынша.
5-кесте. Сот ісін басқару құрылымы:
Сот құрылымы жүйесіне де көптеген өзгерістер енгізілді. Әскери сот
және империяның жалпы ... ... ... сот құрылды(92-
бап).Әскери соттың билігі ұлғайтылды. Оларға тек «саяси» қылмыстарды ғана
емес, жалпы мемлекеттік қылмыстар категориясына жататын істерді ... ... ... ... ... ... тек қазақ қоғамының
ішкі тұрмыстық жақтарын қамтитын істерді қарау өкілеттілігі тапсырылды.
Билерді сайлау ... ... ... тәртібімен бірдей және бір уақытта
жүргізілді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Назарбаев Н. Ә. Тарих ... ... 2000. – 292 ... Кастельская З. И. История Туркистанского края Москва., 1980. – 110 с.
З. ... П. Г. ... ... ... 1929. – 287 ... Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси- құқықтық тарихы. Алматы.,
2000. – 174 б.
5. Казахско - ... ... в ХІХ в ... – 304 с.
6. Галузо П. Г. Аграрное отношение на юге Казахстана в 1867-1914 гг.
Алматы., 1965. – 295 ... ... Л. Из ... ... ... в ... 60-80 гг. ХІХ в
Автореферат. Ташкент.,1963. – 32 с.
8. Багромян К. Кризис "верхов" в ... ... ... 1861 ... дисс .к. и. н. ... 1964 г. – 35 с.
9. Сулейменов Б. «Аграрный вопрос в Казахстане». Алматы., 1963. – 198 с.
10. Кунов Г. Всеобщая ... ... ... І. ... ... с.
11. Сулейменов Б. Об административном устройстве казахской степей по
реформе 1867-1868 гг. //Вестник Ан КазССР-1951. С. – 2-5.
12. Мекебаев Т. Қ. ... ... ... ... ... ... саяси мәні //Бекмаханов атындағы материалдар
жинағы. Алматы., 2002. – 18-21 бб.
1З. Материалы по истории политического строя Казахстана. т. І. ... ... ... ... П. Г. Вооружение русских переселенсов в Среднюю Азию. –
Ташкент. 1926. – 221 с.
15. Добросмыслов А. И. Ташкент в ... и ...... 1912. ... ... ... В. В. ... культурной жизни Туркестана. – Ленинград.,
1927. – 249 с.
17. Бекмаханов Е. Б. ... ... к ...... 1957. ... с.
18. История Государства и права Казахской ССР. Часть І. – Алматы., 1982. –
207 с.
19. История народов Узбекистана. Том II. – ... 1947. – 231 ... ... ... В ... Том III. – А., 2000. – 360 б.
21. Ерошкин Н. Военно - окружные реформы (1862-1864). Автореферат. ... и. н. ... 1953 – 32 ... Серебраненко С. Туркестанский край. – Москва., 1914. – 130 с.
23. Павлов Н. История Туркестана. – Ташкент., 1919. – 190 ... ... ... ...... 1987. – 307 с.
.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтық экономика дамуының приоритет22 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Халықаралық қатынастардағы аймақтық қауіпсіздік мәселелеріндегі орта шығыс103 бет
Каспий аймағындағы мұнайқұбыр коммуникациялар геосаясатының экономикалық астары16 бет
Нәресте басының шалқая орнығуы, оның ауытқулары13 бет
ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу22 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь