Ұлы Жібек жолы мәдени феномен ретінде

КІРІСПЕ
1 ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ МӘДЕНИ ФЕНОМЕН РЕТІНДЕ
1.1 Ұлы Жібек жолының өркениеттер диалогындағы рөлі
1.2 Шығыс және Батыс өркениеттері арасындағы мәдени диалогтың шектері мен мүмкіндіктері
2 ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІНЕ ЫҚПАЛЫ
2.1 Ұлы Жібек жолы дәуіріндегі Қазақстан жерінде орналасқан қалалық мәдениеттер
2.2 Ұлы Жібек жолы мәдениеті . әлемдік діндер диалогының бастамасы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. ХХІ ғасырда тұрған қазақтың ұлттық мәдениеті үшін өзекті міндетке қазіргі әлемдегі жаһандану үрдісіне дұрыс жауап бере білу қабілеттілігін қалыптастыру жатады. Жаһандану тарапынан адамзатқа қойылған мәжбүрлеудің алдында ұлттық мәдениет өз бойында озық құндылықтарын жасап шығарулары керек. өйткені тек жасампаз мәдениет қана жалғыз өзіндік таңдауға ие болып қоймай, жаһандастырушылардың кез-келген жоғары стратегиялық және тактикалық ұмтылыстарына, айла-шарғылары мен шараларына үйлесімді және дәйекті жауап бере алады.
Адамзат тарихында мәдени өркендеудің көптеген үлгілері кездеседі. Мысалы, Фалестің философиясы, Геродоттың тарихы, Гиппократтың медицинасы, сонымен қатар, мүсін өнері, лирика, поэзия және тағы да басқа салалар басынан сұхбатшыл Жерорта теңізі жағалауында пайда болған эллиндік өркениет жемістері. Ежелгі эллиндік мәдениет өз дамуында Азия, Еуропа және Африка атты әлемнің үш бөлігін аралап өтті, яғни тек Еуропада басталмады және аяқталмады. Дәл сол сияқты Қытай мен Орталық Азия, Араб халифаты мен Византияны қосып тұрған Ұлы Жібек жолы мәдениеті тек сауданың күре тамыры ғана емес, сонымен бірге жоғарғы поэтикалық шығармашылық дәуірі, оның ізін қуған өзіндік шығыстық философиялық ой мен ғылымның дұрыс дамуы ортаазиялық Ұлы Жібек жолы мәдениетіндегі шығармашыл жасаушы күштердің шамамен бес жүз жылдай өзінің сара жолында болғанын дәлелдейді.
Мәселенің қазіргі деңгейі және зерттеу қажеттілігі. Ұлы Жібек жолын мәдени феномен ретінде зерттеу тек батыстық мәдени антропологиядағы шығыстық өркениеттік құбылыстарға деген ХХ ғасырдағы белгілі бір бетбұрыстан басталады. Бұл әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардағы еуропаорталықтық ұстанымдардан арылу үрдістерімен байланысты өрістеді. Жаңа ғасыр, жаңа уақыт, жаңа кезең жаңа түсініктер мен ұғымдарды талап етті. Енді ғылым шынайы түрде өз назарын шығыстағы мәдени құбылыстарға аудара бастады.
Ұлы Жібек жолы б.з.д. ІІ ғасырда қалыптаса бастағанымен, бұл феномен өз атауына ХІХ ғасырда батыс тарихшылары мен этнографтары арқылы ие болды. 1877 жылы неміс саяхатшысы және тарихшысы К. Рихтгофен өзінің « Қытай » деген еңбегінде Ұлы Жібек жолын сауда мен мәдени ауысулар артериясы ретінде анықтап шығарды.
Ұлы Жібек жолы мәдениеті феноменін түсіндіру, ұғындыру жолында ғылыми және көпшілік әр түрлі ілімдер қолданылады. Осы бағыттағы көптеген ізденістердің нәтижесінде мәдениеттің сұхбаттық концепциясы дүниеге келді. Осының арқасында диалог мәдениеттің қозғаушы күші болып табылатындығы анықталды. Мәдениеттің сұхбаттық табиғатын және оның Ұлы Жібек жолы бойындағы өркениеттерге тигізген ықпалын қарастыруда зерттеуші М. Бахтиннің, Б.Библердің, А.Құлсариеваның және т.б. еңбектерін пайдалану бұл феноменді толыққанды түсінуге жол ашады.
1 Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 208 б.
2 Байпақов К. Қазақстанның ежелгі ортағасырлық қалалары. – Алматы: Аруна, 2005. – 316 б.
3 Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники. – Москва: Наука, 1964. – С.287.
4 Марко Поло. Путешествие западных чужеземцев в страны трех Индии. Пер.с латинского. – Москва: Наука, 1968. – С. 237.
5 Байпаков К.М. Талгарское блюде // Изв. АН КазССР. Серия общественных наук. – 1968. - №6. – С. 87 – 91.
6 Саади Мушрифаддин. Гулистан. – Москва: Изд.восточ.лит., 1959. – С. 232.
7 Даркевич В.П. Аргонавты средневековья. – Москва: Наука, 1976. – С. 200.
8 Бируни Абу-Райхан. Собрание сведений для познания драгоценностей / пер. А. Беленицкого. – Л., - АН СССР, 1963. – С.518.
9 Серікқалиев З. Дүниетану даналығы. – Алматы: Білім, 1994. –
224 б.
10 Еврипид. Трагедии. – Москва: Искусство, 1969. – Т.2. – С.719.
11 Мащук Л.П. Историяческая структура социальных организмов средневековых кочевников // Советю. Этнография. – 1967. - №4. – С.25 – 27.
12 Уеллер Ч. Қазақ еліндегі діни жағдайдың ерекшеліктері. Алматы: ОАМЗИ, 2004. – 70 б.
13 Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. – Москва: Изд-во АСТ, 2003. – С.603.
14 Мүтәліпов Ж. Мәдени диалог және өркениеттер тоғысы. – Алматы: Раритет, 2002. – 240 б.
15 Мүтәліпов Ж. Қазақ өркениетінің қайнар бастаулары. – Алматы: Адам әлемі. – 2002. - №3. – 56-60 б.
16 Ғарифолла Есім. Ұлттық өркениет және мәдени бағдар. Қазақстан: сындарлы жылдар және ғаламдық мәселелер. ҚР презиенті Н.Ә. Назарбаевтың «Сындарлы он жыл» еңбегі бойынша өткізілген қорытынды ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 338 б.
17 Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.
18 Запад и Восток. Традиции и современность. – Москва: Наука, 1993. – С. 403.
19 Идрис Шах. Суфизм. – Москва: Мысль, 1994. – С. 342.
20 Құлсариева А.Т. Мәдениеттер мен діндер арасындағы сұхбат // Бейбіт мәдениеті жолында. – Алматы: ҚазМУ – ЮНЕСКО, 2000. – 199 – 207 б.
21 Бахтин М.М. Эстетика словестного творчества. – Москва: Искусство, 1979. – С. 423.
22 Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер,1996. – 272 б.
23 Ғабитов Т.Х. Орнықты даму // Бейбіт мәдениеті жолында /Б.Ғ.Нұржанов ж.т.т. – Алматы: ҚазМУ, 2000. – 271– 277 б.
24 Габитов Т., Муталипов Ж., Кулсариева А. Культурология: учеб. – Алматы: Раритет, 2001. – С. 408.
25 Этнографические исследования на Западе. – Томск, Ун-т, 1996. –С.296.
26 Тоффлер Э. Третья волна. – Москва: ООО АСТ, 1999. – С.784.
27 Кенжетай Д. Дәстүрлі түркілік дүниетаным және оның мәні // Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. – Астана: Аударма, 2005. – 71-96 б.
28 Хасенов Ә. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. – Алматы: Қазақ университеті, 1988. – 1т. – 188 б.
29 Горячева В.Д. Город золотого верблюда. – Фрунзе: 1988. – С.62–68.
30 Байпақов К.М. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы орта ғасырлық қалалар мәдениеті. – Алматы: Аруна, 2004. – 48 – 53 б.
31 Волин С.Л. Сведения арабских источников в долине р.Талас и смежных районов //ТИИАЗ АН Каз.ССР Т.8.-1960. –С.75.
32 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия, Москва:соч.Т.1.-1963. – С.268.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. ХХІ ғасырда тұрған ... ... үшін ... ... ... әлемдегі жаһандану үрдісіне дұрыс
жауап бере білу ... ... ... Жаһандану тарапынан
адамзатқа қойылған мәжбүрлеудің алдында ұлттық мәдениет өз бойында озық
құндылықтарын жасап шығарулары ... ... тек ... ... ... өзіндік таңдауға ие болып қоймай, жаһандастырушылардың кез-келген
жоғары ... және ... ... ... мен
шараларына үйлесімді және дәйекті жауап бере алады.
Адамзат тарихында мәдени өркендеудің көптеген үлгілері ... ... ... ... ... ... медицинасы,
сонымен қатар, мүсін өнері, лирика, поэзия және тағы да ... ... ... ... ... ... ... болған эллиндік өркениет
жемістері. Ежелгі эллиндік мәдениет өз ... ... ... және ... ... үш ... ... өтті, яғни тек Еуропада басталмады ... Дәл сол ... ... мен Орталық Азия, Араб халифаты мен
Византияны қосып тұрған Ұлы Жібек жолы ... тек ... күре ... емес, сонымен бірге жоғарғы поэтикалық шығармашылық дәуірі, оның ізін
қуған өзіндік шығыстық философиялық ой мен ғылымның дұрыс дамуы ... ... жолы ... ... ... ... ... бес жүз
жылдай өзінің сара жолында болғанын дәлелдейді.
Мәселенің қазіргі деңгейі және зерттеу қажеттілігі. Ұлы ... ... ... ... ... тек ... ... антропологиядағы
шығыстық өркениеттік құбылыстарға деген ХХ ғасырдағы ... ... ... Бұл әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардағы
еуропаорталықтық ұстанымдардан арылу үрдістерімен байланысты өрістеді. Жаңа
ғасыр, жаңа ... жаңа ... жаңа ... мен ... ... етті.
Енді ғылым шынайы түрде өз назарын ... ... ... аудара
бастады.
Ұлы Жібек жолы б.з.д. ІІ ғасырда қалыптаса бастағанымен, бұл феномен өз
атауына ХІХ ғасырда батыс тарихшылары мен ... ... ие ... жылы ... ... және тарихшысы К. Рихтгофен өзінің « Қытай »
деген еңбегінде Ұлы Жібек жолын сауда мен ... ... ... ... ... ... жолы ... феноменін түсіндіру, ұғындыру жолында ғылыми
және көпшілік әр ... ... ... Осы ... ... нәтижесінде мәдениеттің сұхбаттық концепциясы дүниеге келді.
Осының арқасында диалог ... ... күші ... ... ... ... ... және оның Ұлы Жібек жолы
бойындағы өркениеттерге ... ... ... ... М.
Бахтиннің, Б.Библердің, А.Құлсариеваның және т.б. еңбектерін ... ... ... ... жол ... ... да Ұлы ... жолы
феноменін зерттеу адам болмысының көп қырларын түсінуге септігін тигізетіні
сөзсіз. Ұлы ... жолы ... ... ... арасында
К.Байпақовтың, А. Нұржановтың, Ә.Х.Марғұланның, ... ... ... еңбектері алатын орны ерекше.
Аталған феноменді аталмыш ғалымдардың ойлары аясында зерттеу біз ... ... олар Ұлы ... жолын жан-жақты зерделеп, оның адамзат
мәдениетіндегі орны мен рөлін, оның қазіргі ... ... ... анықтап, береді, мәдени ауысулар құбылысының мәнін философиялық,
тарихи, мәдени жағынан түсінуге мүмкіндік береді.
Бітіру жұмысының ... мен ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы бойындағы мәдени ауысулар, қазақ мәдениеті
тарихындағы өркениетаралық ықпалдар, діни ... ... ... өнімдер алмасуы. Зерттеу пәні: қазақтың ұлттық, әлеуметтік-
мәдени үрдістерін ... ... Ұлы ... жолы ... ... ... ұлттық өркениеттіліктің қалыптасуындағы осы
құбылыстың маңыздылығын зерделеу.
Бітіру жұмысының мақсаты мен негізгі міндеттері. ... пен ... пен ... ... қоса алған Ұлы Жібек жолы мәдени
ауысуларын мәдениеттанулық ... ... ... ... ... және ... ортаны игеру барысында қалыптасқан сұхбатшыл
мәдениетін айқындау, мәдени ауысулардың тетіктерін ... ... ... болып табылады.
Осы мақсатты жүзеге асыру жолында мынадай міндеттер туындайды:
- мәдениеттік байланыстардың тарихи типтері мен ... ... Ұлы ... жолы ... кең ... ашып көрсету;
диалог құбылысының мәдениетке жасайтын ықпалын анықтау;
- Ұлы ... ... ... ... ... және
этнографиялық зерттеулерге мәндік, салыстырмалық және қисындық ьалдау
беру;
- Ұлы Жібек жолы ... ... ... анықтап, оларды мәдени
артефакт ретінде қабылдап, нақтылы өркениеттердің материалды және рухани-
әдептік тұтастығын бойына толық сіңірген ... ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы мәдениетін феноменологиялық,
тарихи және мәтіндік ... ... ... ... ... ... маңыздылығын көрсету, Ұлы Жібек жолы
мәдениеті құндылықтарын бүгінгі ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы. Ұлы ... жолы ... ... ... рет мәдениеттанудың өзекті мәселесі ретінде
қарастырылып отыр. Ізденушінің өзекті мәселені қою кең ... ... ... ... осы мәдени феномен арқылы қазіргі
қазақстандық қоғам үшін ... ... ... ... ... ... ... соны ғылыми ұстынға жатады. Жұмыстың
негізгі ғылыми жаңалығына қазақ мәдениетіне ... тән ... ... үлгілерді үйлесімді қабылдауға дайындықты осының нақтылы тарихи
формасы – Ұлы ... жолы ... ... ... ауысулар арқылы
дәлелдеу жатады.
Бітіру жұмыстың жаңалығы таңдалып ... ... ... ... ... және осы мәселеге қатысты философиялық қағидалар мен
тұжырымдарды Ұлы ... жолы ... ... ... ... Жаңа әдістемелік және мазмұндық қағидаларға жататындар:
- өркениеттер арасындағы мәдени ауысуларға ... ... және ... ... ... партикулярлық ұстындардың орнына мәдени
диалогтың жасампаздығы мен түпнегізділігі идеясы әлемдік және отандық
өркениеттік ... ... жаңа кең ... ... ... ... ... стратегиясы ретінде алынады;
- Ұлы Жібек жолы ареалында қалыптасқан ... ... ... рет
типологиялық және компаративистикалық талдау беріледі, бұл мәдениет ... ... ... және ... ... дағдарысының басты
себептерінің бірі болды деген тұжырым жасалады;
- Ұлы Жібек жолы бойындағы мәдени ауысуларды ... ... ... пен ... ... ... өзара ынтымақтастыққа негізделген жаңа парадигмасын бөліп
көрсетуге мүмкіндік береді;
- Діни диалог рухани жаңғырудың қайнар бұлағы ... ... Ұлы ... ... діни қарым-қатынастар арасындағы ауысулар мен
үйлесімділіктің нақтылы типтік ... ... ... ... және ... құндылығы, қолданыс салалары.
Жұмыстың теориялық құндылығы Қазақстан мәдениеттануындағы осы ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы бойындағы
өркениеттік ауысуларға мәдениеттанулық түсіндірмелер беру ... ... ... ... ... ... өркениеттілік мәселелеріне бет бұруға себебін тигізеді. Олардың
арасында қазіргі өркениеттер ... ... ... алдыңғы қатарға
шығады, ал осы феноменнің алғашқы мәдени жетілген түріне Ұлы ... ... ... Бұл ... ... ... қалыптасқан құндылықтар мен
артефактілерді зерттеу құндылық бағдарлары енді қалыптасып келе ... ... ... ... ... ... таба ... әлеуметтегі этникалық және діни келісімділікті жетілдіруде де
Ұлы Жібек жолы феноменінің сабақтары мен қорытындылары ... ... бола ... ҰЛЫ ... ЖОЛЫ ... ... РЕТІНДЕ
1.1 Ұлы Жібек жолының өркениеттер диалогындағы рөлі
Ұлы Жібек жолы, Шығыста Қытай ... ... ... ... ... Бұл жол ... Соғды және Парфия империяларын басып
өткен жүктерді тасымалдап жеткізуді Еуразияның таулы және ... ... ... іске ... [1, 203 ... Жібек жолын тек аграрлық империяларды XV ғасырдан артық уақыт
қойып тұрған ... ... ... шекті болады, себебі бұл отырықшы
мемлекеттер өзара түйіспей, мұхиттағы ... ... ... тұрған, ал
оларды түркілердің көшпелі ұлыстары ... ... ... ... қазіргі Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу бойымен өтті, яғни ... ... ... жері деп ... ... Ұлы ... жолы
бойында еуразиялық көшпелілер біртіндеп өркениеттенуді бастарынан өткізді,
олар өз ордаларын, қалаларын, керуен сарайларын салып, ... ... Бұл ... ... ... ... ... жарақ, ат
әбзелдерімен, әр түрлі бұйымдарымен танысып, өздеріне қабылдады. Қазіргі
жаһанданудың алыс үлгісі ретінде Ұлы ... жолы Ұлы ... ... өмір ... Ол тек ... ... ... түрлі
себептермен ілесе алмады.
К. Байпақов атап өткендей, «Ұлы Жібек жолы 2 мың жыл бойы өмір ... әлем ... дара ... ... ... ... мұхит пен Атлант
мұхитының арасындағы көптеген халықтарды біріктірді. Жібек жолы ... ... ... ... ... ... ... б.з.д. ІІ және ... ... ғана ... Ұлы ... жолы әр түрлі сауда, мәдени жаңалық және
жаңа ойлардың таралу жолы, Еуразиядағы көшпелілер мен ... ... жолы ... Жібек жолы өркениет жолы болды» [1, 203 б.].
Ұлы Жібек жолы қашанда тек бір маршрутпен өтпеген және оның ... мен алғы ... ... ... кезде асыл тастарды сатумен
қатысты «Лазурит жолы», «Нефрит жолы» деп аталатындар табысты әрекет еткен.
Олар ... ... ... ... лазурит кені және
Қашқариядағы ... ... ... өзенінің маңайынан нефрит кені
ашылуына орай жолға қойылды. Ұлы Жібек ... ... ... ... ... ... мыңжылдықтарда басталған.
Осындай Ұлы Жібек жолының бір сыңарына Қазақстан аумағына қатысты
б.д.д. І мыңжылдықтың орта ... ... ... ... ... ... ... заман білгірі Геродот бұл жолдың мынадай бағытта болғанын атап өтеді:
«Қара теңіз жағалауынан Дон жағасына дейін, одан әрі ... ... тауы ... ... Алтайға, сонан Жоғарғы Ертіс пен ... ... ... еліне қарай созылады. Бұл жолмен былғарылар ... ... [2, 53 ... ... ... және онымен сауда жасау кезеңі күні кешеге ... І ... ... ... ... Чжецзян провинциясында, Тайху
көліне таяу маңда қазба жұмысын ... ... ... ... ... ... ... белдіктер мен жібек жіптер тапты. Бұл
маталар жасы біздің дәуірімізге ... 2750ж, ... ... анықтау жұмысы
сол кездің өзінде –ақ, яғни бұдан бес мың жыл бұрын дерлік, жібек жасап
шығару ... ... ... ... ... ... үлгергенін көрсетіп
берді. Б.д.д. VI-V ... ... ... ... ... оның ... да шығарыла бастады. Алтайдағы Пазырықтың «патша» ... ... V ... ... феникстер қолымен өрнектеліп тігілген
жібек жамылғы (ат жабуы) табылды. ... ... және ... ... ... ... дейінгі VI-V ғасырларға жататын қабірлерден
жүннен жасалған бұйымдарға тігілген ... ... мен ... да ... 6 ... ... жолы тек Батыс пен Шығысты ғана емес, сонымен бірге «үш
шығысты»; Үндіні, Қытайды, Араб ... да ... ... ... «синапатто» - «қытай жібегі» деген сөзі куә, осы жөнінде деректер
б.д.д. IV ғасырда жазылған ... ... ... ) ... ... жолы ... танымал бола бастады деген сұрақ қойсақ, онда ... ... ІІ ... орта ... ... қана ... мәдени ауысулардың
артериясына айналғанын көреміз. Бұл атақты Чжан Цзян есімімен ... Ұлы ... ... ... және ... құрметін тек қытайлықтармен
шектеу дұрыс емес, көп ... ... ... ... соғдылықтар,
парсылар, тохарлар, сириялықтар, таңғұттар және т.б. қолына көшті. Шығыс
Түркістанның, Тохардың қалаларында және ... ... ... ... ... ... ... отарлары болды. Мәселен,
Дуньхуанда мыңға тарта соғдылықтар тұрды. Соғдылар ... жолы ... ... ... ... Жапонның ежелгі астанасы Нараны биледі.
Сондағы храмдардың бірінде соғды тілінде жазылған ... ... тұр ... ... Ұлы Жібек жолын ... ... мен ... ... ... сурет ).
Ұлы Жібек жолы туралы алғашқы деректер б.д.д. І ғасыр мен б.д.д. ... ... ... ... осы ... ... бастайды, ал
еуропалық әдебиетте оны 1877 жылы К.Рихтгофен «Жібек жолы» ... ... ... ... Ұлы ... ... егер Қытайдан
бастасақ,Чаньннан басталып, Дуньхуанда үш тармаққа бөлініп ... ... ... ... ... Шихо ... ... Іле өзені
бойына жетеді; ортаңғы жол тармағы Лоуляннан Қарашарға, ... ... ... ... ... ... ... Дуньхуан,
Хотан, Жаркент арқылы Бактрияға, Үнді мен Жерорта ... ... ... ... «Солтүстік жолы» Қашқардан Ферғанаға, ал одан
әрі Самарқанд, Бұхара, Мерв арқылы Хамадан, ... ... [3, 98-101 ... ... ... Қытайдан Батысқа Ферғананың үстінен
өтіп баратын бұрынғы ... да ... ... ... ... мен ... арқылы өтетін жаңа жол VI-VII ғасырларда барынша жандана түсті.
Жолдардың бұлайша алмасуының себептерін ... ... ... ... ... Азия ... өтетін сауда жолдарын қадағалап
отыратын түрік ... ... ... ... ... жол ... ... қырқысулар салдарынан қауіпті жолға айналды. Үшіншіден,
түріктің ауқатты қағандары мен олардың ... ... арғы ... тауарларға құштар болды.
Ұлы Жібек жолы Жаңа дәуірге дейін Шығыс пен ... ... ... бас ... ... мәдени ауысулар осы артерия бойынша өтті, онымен
елшілер мен сауда керуендері, ... мен діни ... ағып ... Ұлы ... ... ... ... өркениеті дәуірлеп өсіп шыққанда
толық өзгеріссіз қала алмады. Жүздеген жылдар бойында ол біртіндеп тарылып
кетті, отарлау ... ... ... жолы ашылды.
Бірақ бұл үрдістер кейін жүзеге асты, орта ғасырларда негізгі Ұлы Жібек
жолы торабы Сирия – Иран – Орта Азия – ... ...... ...
Шу алқабы – Ыстықкөл қазаншұңқыры – Шығыс Түркістан ... ... ... бұл ... тармақталған бір бұтағы, дәлірек
айтқанда тағы бір жол Византиядан Дербент арқылы ... ... ... Арал ... ... ... кесіп өтіп, жоғарыда
аталған негізгі жолға келіп қосылады. Батыс ... ... ... одақ ... ... ... бұл жол олардың қарсыласы
Сасанидтік Иранды айналып өтті. Дегенмен ІХ-ХІІ ... Орта ... ... Таяу ... Кіші Азия ... ... Египет пен Византияға баратын
жолға ... бұл жол ... ... ... ол жол XIII-XVI
ғасырларда қайта жанданды. Бұл құрлықтағы саяси жағдайларды дипломаттар мен
ірі саудагерлердің және ... ... ... ... ... ... жолы туралы айтқанда оның Қазақстан жері үшін аса ... есет ... ... ... ... ... ... Дала аймағы «варвар» көшпелілерден басқа мәдени ... ... ... шын ... бұл жерде көшпелі түрік тайпалары
мен отырықшы халықтар ежелден қалыптастырған төл ... ... ... оның үстіне этникалық жағынан алғанда көшпелілер де,
отырықшы тұрғындар да туыстас ... ... ... ... ... еді [1, 10 б.].
Ұлы Жібек жолы мәдениетінен шығатын бір қорытынды аграрлық өркениеттегі
қала мен оның маңайындағы жер өңдеушілер мен ... ... ... ... ... Кезінде Тойнби атап
өткендей, кез келген мәдени құрылымда ... ... ... ... және ... пролетариат бар. Ұлы Жібек жолы мәдениетінің элитасына
отырықшы империялардағы билеуші ... ... Іле, Шу, ... ... ... қала ... дихандардың алғашқы ... елді ... ... тұлғалары да жатты.
Солардың көпшілігі туралы деректер қазір Тянь-Шань тауы ... ... мен ... орта және ... ағысындағы алқаптардан ашылып отыр.
Бұл жерде Ислам Ренессансы өкілдерімен қатар, қолдары алтын зергерлер мен
құмырашыларды, әскербасыларды, діни қайраткерлерді ... та ... ... жолы осы кезде жанданып, Орталық Азия қалаларындағы жоғары
мәдениеттің ... ... рөл ... ... ол ... ... ... қалануына мұрындық ... ... ... осы жолдың бойында тұрған немесе онымен ... ... ... ... тез өсіп, өркендеуіне септігін
тигізді. Бұл жерде ... ... ... ... өзі ... керуен
жолы Шығыс қалаларының гүлденуінде айрықша рөл атқарды деген ойын одан ... ... [1, 10-11 ... Жібек жолы мәдениетінің бастапқы кезеңінде, І мыңжылдықтың алғашқы
жартысында, Орталық Азияда он шақты қалалардың ғана аттары ... ... мен ... ... ... VII-XII ғасырларда бұл өңірде
болған саяхатшылар жүздеген мәдениет орталықтары ... ... ... Сюань Цзян Жетісудың өзінде осындай ондаған қалалар бар ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... етіп ... Орталық
Азияда болған сирек саяхатшының бірі, моңғолдар шапқыншылығынан кейін бұл
жердегі қалалық мәдениет күйдіруге жеткізгенімен, Оңтүстік ... ... ... өтетін Ұлы Жібек жолынан керуен арылған жоқ дейді [4, ... ... жолы ... жоғарыда аталғандай, діни және идеялық
ауысулармен қатар ... ... ... ... тарауы аса маңызды рөл
атқарды. Егер Қытайдан жібек ағылса, онда Батыстан ... ... ... ... ішінде, К.Байпақов суреттеп берген, Жетісудан,
византиялықтарға ... ... ... ... ... ... ... атап өтуге болады. Құмыраны жасаған шебер опы айна-қатесіз
византиялық заттай етіп шығаруға күш ... ... ... ... адам басының «ежелгі пішіні» бейнеленген. Зерттеушілердің
пікірінше, византиялық үлгілерге ... ... ... ... тән ... ... туса ... Шетелдік бұйымдар
Сырдарияның орта ғасырлық қалаларының жұртын, әсіресе ... ... ... ... ... қазу ... ... Бұл –сақиналана
иіліп жатқан жолбарыс пен барыстың ... ... ... ... Оның ... 3,2-3,5 см. Жиегінде бекітіп қоятын құлақшалары бар.
Бетіндегі пұтқа табынушылық белгісі оның Қытайда ... ... ... ... ... «ай» ... және айдаһар
тәрізді қасиетті «ақ жолбарыс – ... ... еске ... [5, 88 ... Ұлы ... жолы ... барлық құнды бұйымдар тек Қытайдан келді
деп ойлаған дұрыс ... ... ... ... қатар мәдени
инкультурация деген де бар. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... өтеді. Ұлы Жібек жолының ерекшелігі ... ... ... алмауында болды. Оның үстіне ол кезде мәдени
артерияны бақылаушы түркілерде жалғыз үстемдік етуші жүйе әлі ... ... бұл ... ... атқара бастады.
Ұлы Жібек жолының қалыптасуына араб ... мен ... ... үлес қосты. Мұсылмандар ортағасырларда әлем туралы
еуропалықтардан анағұрлым көп ... ... ... саяхатшылар
ғұламалармен теңестірілді және оларға қонақжайлылық таныту міндетті еді.
Өз өмірінің 30 жылын ғылымдарды үйренуге, 30 жылын ... және ... ... шығармашылық пен толғауларға арнаған ақын Муслихиддин Саади
Қашғардан ... ... ... ... ... ... Ол былай дейді:
«Көпес ең бақытты адам. Ол әрбір жаңа қалада жаңа өмір ләзаттарына ... 37 б.]. киш ... бір ... ... ... ... «Мен Қытайға онда
қымбат бағаланатын парсылық пемзаны апарамын, ал Қытайдан Румға ... ...... ... ... – Алеппоға, Алепподан әйнекті –
Йеменге, Йеменнен маталарды Парсыға ... [6, 168 ... ... жолы ... қан ... тәрізді оның бүкіл бойын қамтып
алған. 1965 жылы Самарқанның маңайындағы Афрасиабтан VII ғасырдың өрнектері
табылды. Патша сарайының ең ... ... әлем ... көрмесі
тәріздес панно орналасқан. Сурхандария аңғарындағы ... ... ... ... ... ... ханзада мен түйеге мінген
сарбаздар, ұшып жүрген киелі ақ ... ... ... ... ... ... ... түрік жауынгерлері мен қолдарына жібек
маталарын ұстаған қытайлықтар назар ... ... ... ... ... құс ... ... Солтүстік қабырғада қытай
ханшасы қайықта серуендеп жүр және жағалауда қабыланға аңшылық қыза ... 42-43 б.]. ... ... ... ... үшін ... өмірі және әдет-ғұрыптарымен жақсы таныс болуы керек. Бұл тек
Ұлы Жібек жолы сияқты мәдени дәнекерлер ... ... аса ... ... ... ... Соғдыдан түрік қағаны Дизибулдың атынан
Константинопольге елшілік ... Оны ... ... ... басқарды және
оның мақсаты Византияға қарай, көпестерге үлкен ... ... ... жаңа ... ... ашу туралы келісімге келу болды. Византия
императоры жауап ретінде Зимарх басқарған өз ... ... ... ... Осының нәтижесінде 500 жылғы үзілістен ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... ете бастады.
Жібек енді халықаралық валюта қызметін атқара бастады: ақсүйектер үлде
мен бүлдеге бөленді, сарбаздар жалақысын жібекпен ... ... ... сый алды және ... жаугершілердің артынан қашанда көпестер еріп жүреді. Әрине
оларды орындарынан қозғайтын күш – ... ... пен ... алу ... Бұл ... ... ... ілесіп жүреді.
Көпестердің арасында арабтардан ... ... мен ... ... ... ... ... отырады. Ислам көпестердің дініне аса көңіл
бөлмеген. Ең бастысы – ... ... ... үлес пен ... ... ... көпес 20жыл Қытайда болып, одан 500 мың ... ... алып ... ... ол ... суға ... ... алтынмен ауыстырған [7, 48 б.].
Ұлы Жібек Жолы бойындағы керуендердің құрамы әр түрлі болған. Мысалы,
халиф Мұқтадирдің Еділдегі Болғар ... ... ... 5 мың ... ... ... ... тұрақты әрі ірі құрлымдар керуен
жолдарын ... ... тұру мен ... ... ... ... жерлерде әрбір
15 шақырымда суы бар бекеттер ... ... үйе, ... да мал ... ... сауда туралы келісімдер жасалған. Бұл өлкенің
экономикалық дамуына да себебін тигізген.
Ауыр және алыс жолдағы керуеншілер ... ... ... ... ... ... Ұлы ... жолындағы бақылау орнатқан түрік
қағандары да көпестер мен ... ... ... ... ... ... оркестрлер сарай маңындағы қызметкерлер құрамына кіріп кете береді
[1, 28 б.].
Керуеннің келуі қала ... ... ... жібереді. Шығыс
базары өзінің көптүсті реңіне ... ... да ол ... ... ... ... – қатынас пен диалогтың негізінде Жібек жолы этосы
қалыптасты.
Ұлы Жібек жолы ... ... ... бір ... өнердің
сұхбатсыз, ауысусыз шөлейттеніп қалатындығы жатады. Ұлы ... ... ... естелігін қалдырған: «Мен Исфахан қаласындағы көпес досымның
Рейдегі үйінде болдым. Оның бүкіл ... ... ... [8, 65 б.] .
Қытайдан әкелінген бақыт құсы Феникс бейнеленген әшекейлер ерекше ... ... ... ... ... ... отырған. Жалпы даму, жетілу
желісінің бір тізбегі ретіндегі өткен өмір шындығы мен оның ... ... ... ... ... ... ... шексіз әлем
сырын түбегейлі тануға бірте-бірте жақындай ... ... ... ... бар ... болмысымен мейлінше кең, жан-жақты қарастыратын
ізгілік ... ... ... ... маңызы ортақ адамзаттық мұрат
мүддесіне ... ... ... ... ... рухында жатыр. Осы
асқақ адамгершілік өнер өміршеңдігінің ғибадаттық тағылымын біз ... ... тек ... күн тақырыбымен шектеуге болмайды. Дәуірлер
лебін жеткізіп, тағдыр философиясын ... ... ... ... табар рухани игілігіміз мол.
Ұлан-ғайыр қырлардың кең төсінен, көне тарих ... ... ... ... ... ... сұлулық салтанаты, мысалы, Ұлы Жібек жолы
мәдениетінің бір мұрагері ... ... ... ... ... ... Өзінің теңдесіз ұлылығымен, қарапайым да
ғажайып мүсінімен табындырып, тамсантып, шалқар өзен ... ... ... тұр. ... ... ақ тымық аялы бір сәті, айнадай жарқырап,
іштей тынған су беті, көз жеткісіз ... кең ... ... әсем ... ... [9, 68 ... ... жолы мәдениетінде антик өнері мен мифологиясы да кең көрініс
табады. 1932 жылы Кама өзенінің ... ... ... ыдыс ... ... ... үйреншікті бұғы мен қарақұйрықтан басқа тақырбасты
қария ... ... және оның екі ... екі ... ... ... кейіпкер Силен қашанда масаңдау, көңілді және ойнақы болып
келеді. Бұл ... ... ... ... мен ... ... Силенді өнімділіктің және су қайнарларының пірі
деп қадірлеп келген. Антик мифінде Силен Дионис жорығының ... ... ... ... Орта ... ... қайтқан. Еврипид Силен ... ... ... ... ... ... [10, 429-430 ... Жібек жолы бойында дионисийлік култьттарға қатысты көптеген
айғақтар табылып ... Грек ... ... ... ... ... түсуде. Мысалы, Орталық Азия халықтарында дионисийлік ұлттық ойындар
осының куәсі. ... ... ... екі ... ... ... бейнесі салынған табақша атақты итальяндық Ромул мен Рем ... еске ... ... арғы ... ... ... аңыз онсыз да
белгілі.
Ұлы Жібек жолы бастап берген мәдениетаралық қарым-қатынастар жүйесінде
мәдени артефактыларды тарату барған сайын ... рөл ... ... ... онда бұл берілістің көлемі мен жылдамдығына әсер ... ... ... ... ... арналары мен технологиясы күрт
өзгеріп кеткен, ... ... өмір ... Іс жүзінде
мемлекеттік, саяси және басқа да шекаралы мәселені ... ... ... ... ... тек сол өмірде табысты әрекет ете алады.
Өркениеттің негізгі қызметтерінің бірі – ... ... ... ... ... ... келесі бір өркениеттермен әрдайым түрлі
деңгейлерде қарым-қатынасқа түседі. Бұл ... ... ... ... ... бұл ... ... еніп, жаңа ішінде пайда болып,
онда мықтап орнығады. Осы процесс жаңаны меңгерудегі айналымды ... ... ... ... ... ... ... да, өркениеттің ішк
қатпарларын игере алады; бірақ бұл ... ... ... ... оны ... ... да, себебі өзгеріске ұшырау барысында
белгілі бір ... ... ... ... ... қарым-
қатынасы кезіндегі ең керемет, әрі ең қызықты сәт, жаңаға жолсерік болған
жатық механизмдердің өзара ықпалдастығы мен ортадағы ... ... ... жолы ... ... ... ... алыптары – Шығыс
ақындарының назарынан тыс қалмаған. Атақты Нәсір Қысырау былай шабыттанды:
Жадыңа тұт, ал арабтай кешегі
Шабандоз жоқ ... ... ... ежелгі есті ұлдары
Жер-жиһанды емшілікпен нұрлады.
Тылсым күшпен тартқыш ел жоқ үндіден,
Рим етті сан-есеп, ... ... ... суретке жырақта...
Бағдаттықтай қыл-қаламнан гүл төккен
Шын шеберді көрмепті әлем бірақ та
Жалпы қазіргі батыс философиясында Азия халықтарына партикуляризм ... жиі ... ... бұл ... ... ... ... бастауларды аспандатқан, нәпсіқұмарлық пен зорлық-зомбылықты, дүние
қоңыздық пен екі жүзділікті әшкерелеген, кейбір зерттеушілер ... ... ... ақыны деп есептейтін, сопы Мауляна Жәлеледдин
Руми, Ұлы Жібек жолы бойындағы мәдениеттер ... ... ... мен ынтымақтастыққа, диалогқа ерекше мән береді: «Кейде түрік пен
үнді оңай ортақ тіл табыса ... ... екі ... ... ... ... жанмен ұғынысу тілі – дегеніміз – мүлде бір ... ... ... ... ұғынысу тілі қымбат». «Дін жүрегі» атанған абзал
ақын Конье қаласында қайтыс болған кезде оны ақтық ... ... ... ... ... да, ... де, ... табынушылар да
бірлесе қатысқаны тектен-тек емес [1, 27 б.].
Неміс ғалымы Р.Гюнтердің 1901 жылы ... ... ... ... ... ... ... кітабында былай деп
жазылған: «Арабтар емхана салып алған кезде ... ... ... ғана айналысқан. Римде Прометей туралы естеліктердің өзі жоғалып
бара жатқан кезде, арабтар обсерватория салып алған. Византияда ... пен ... ... ... ... ... ... кітапхана жүйесі
әбден қалыптасқан дәуір болатын. Еуропа ... ... ... ... ғана алып ... уақытта, арабтарда ... ... ... ... ... ... ... екенін мойындауы керек» [11, 48,154-155 б.].
Батыс пен Шығыс нақты деректер бойынша салыстыра отырып ой ... ... ... ... ... ... тарихына шолу жасай
отырып, батыс елдерінде болып өткен әдеби кезеңдердің ... ... де ... ... ... ... қытай, жапон
халықтары әдебиетінің биік мәдениеттілігіне тоқталды. Осы ... ... ... және осы ... әдебиетін көп аударған ол Батыс
ғалымдарының Шығыс жөніндегі кейбір келеңсіз пікірлеріне бетбұрыс жасады.
Енді мәдениеттің рухани ... көз ... ... ... ... процесін қалыптастыруға әсер еткен мифология, одан кейін дін болғаны
шындық. Адамзаттың ойлау эволюциясы дами келе діни ... ... ... Ал, ... ... ... оның ... проза, драматургия жанрлары
да жоғарыда айтылған мифология, дін, ғылыми процестердің ықпалында ... ... ... бейнелеу өнерін де айтпай кетуге болмайды. Көркем
шығарма сияқты ... ... де ... ... ... өткізді. Осы
айтқандарымыздынақты мысалмен көрсетсек,- египет, шумер, қытай, ... ... ... ойға ... Одан соң ... ... ислам діндерінің канондары – Авеста, Дхаммапада, Упанишад,
Библия, Құран бар. Міне, бұлар адамзаттың ойлау, сонымен бірге көркем ойлау
процестерін ... ... ... ықпал етті: «Махабхарата»,
«Иллиада», « Одиссея», бертін келе «Манас», «Үлкен ... одан соң ... ... ... ... қазақы мәдениеттің бірегейленуі теориялық қана
емес, практикалық та мәнге ие. Бұл ... ... ... қоғамда заңды
құбылыс. Аталған процесс әлеуметтік өмірдің барлық саласын қамтиды. Осыған
орай өз құндылықтарымызды ... ... баға ... ... ... көптеген мәселелер күтіп тұр.Ұлы Жібек жолы бойындағы мәдени
диалог Орталық ... ... ... діни ... ... ... көп ғасыр бойы сақтап жүрген кезі бар. Бұл ... 1138 ... ... ... мен ... арасында жасасқан «Қорғау
келісім-шартынан» анық көрінеді [12, 10 б. ].
Бір сөзбен айтсақ атқа ... ... ... ... ... ... ұмтылды, зат айырбастау, жаудан қорғану мен шабуылға
шығу, металл балқытуды игеру, ... ... ... атты ... мен
арбаларды қолданып, бұрын-соңды болмаған ... жету ... иесі ... Ұлы ... жолы ... ғана ... ... тоғысу
жолы еді. Бір ғана Сырдарияның орта және аяқ шенінде 300 жуық ... ... ... ... Бір ... ... және аймақтық астана болған
Жанкент, Женд, ... ... ... ... ... ... Құмқала, Алтыасар, Исфиджап, Тараз, Садырқорған, Құлан, Меркі
т.б. қалалар сол ... ... ... ... ... ... дала мен ... қоспа құймасы емес пе?
1.2 Шығыс және Батыс өркениеттері арасындағы мәдени ... мен ... ... ... Батыс пен Шығыс, Еуропа мен Азия көптеген адамдар
санасында тарихи жағынан да, географиялық орналасу ... да ... ... ... Олар бойынша, үздіксіз алға жылжу мен ұдайы
жетілдіруді ұстанған Батыс және ... ... озық ... құраса, Шығыс
пен Азия – қазіргі заман адамын а риза ... ... ... құрады.
Бұларды ешкімге күмән туғызбайтын ... ... ... ... Егер Батыс болмаса онда дамыған Шығыс, егер Еуропа
болмаса онда өркениетті Азия жоқ, ... ... ... жоқ ... Ұлы ... жолы ... ... Батыс-Шығыс деген ойша
жорылған құрылымдар. Тіпті егер бұлар болған ... да, ол тым ... еді. ... мен жанасудың әрбір қосындысы өзімен бірге нақтылы
тарихи талдау қажеттілігін алып ... Біз ... ... ... ... адамзаттық өркениет жетістіктерінен ешқашан ба тарта алмаймыз,
өзін құрметтеу, табыстылық, ... біз үшін ... ... да ... ... де артық құнды, тіпті одан тыс өркениеттің болуы
мүмкін емес, себебі одан тыс ... жоқ, олай ... біз, ... ... деп ашық айта аламыз. Алыс кеткен тарих сахнасына ... ... ... ... нәрі ... ... ... тіршілікке ұмтылған
халыққа ешнәрсе де көмектеспейді, Шығыста ма, Батыста ма, тіпті оның қайда
тұратыны да ... ... ... ... ... және анық ... мен ... Адамдар өздерін әртүрлі бірегейлендіре алуы ... және ... ... ... ... мен ... ... келе өзгереді.
Халықтардың мәдениеті өзара әсерлеседі және бірін-бірі қатарласа басып
отырады [13, 51 б.]. ... бұл ... ... ... ... орта ... ... әлеуметтік, экономикалық және саяси
қатынастардың өзгеоуіне байланысты Ұлы ... жолы ... ... ... те, ... ой да тез қарқынмен дамып, бүкіл Шығыс пен Батысқа,
Еуропа мен ... ... зор ... тигізді. Ұлы Жібек жолы ... ... да ... Шығыстық ғұлама ойшылдар дамытқан мәдениет
пен философия, нақты ғылымдар мен ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тән баяулық Ренессанстан
соң тіпті басым болды, осы сәтте ортағасырлық дін шырмауынан енді ... үшін ... ... ... қор, ... қазына болды.
Олар өздеріне тән шапшаңдықтарымен шығыстық ілім-білімді өз ... ... үшін жаңа ... ... Жаңа философия – жаңа заман
философиясы. Жаңа философия шығыстық ойды батысқа айналдырып ... ... ... ... пен ... ... қарсы қою емес, керісінше
осындай пікірлерден арашалап алу. Мәдениеттанушы ғалым Ж.Мүтәліпов: «Шығыс
пен Батыс ... ... ... қоюға, салысыруға да болар, бірақ
оларды бір-біріне қарама-қарсы қою дұрыс емес, олай болатын себебі Шығыс
пен Батыс - ... екі ... екі рух, екі ... екі ... ... «өзімдікі» мен «өзгенікі» пиғылына бас ұра ... ... ... түскенге не жетсін. Ең бастысы мәдениеттің ең алғашқы ошағы
Шығыс болғандығын, дәлірек айтқанда мәдениеттің Шығыста ... ... ... керек сияқты»,- [14, 80 б.] дей ... ... ... Ұлы ... жолы туралы былай дейді: «Екі мың ... бар Ұлы ... жолы ... ғұмырының ұзақтығымен ғана емес, сонымен
қатар адамзат баласының мәдени дамуына қосқан үлесімен ... ... ... енді ... ... қоймайтын мәдени құбылыс және өркениет
жолы болды»[15, 6 б.].
Көптеген зерттеушілер Ұлы ... жолы ... ... ... II ғ.
байланыстырады және бұл кезең еуразиялық көшпелілердің өркендеп ... бола ... Олар ... дуниежүзілік үдерістерге де өз әсерін тигізіп
отырды.
Ұлы Жібек жолы шын мәнісінде ... және ... ... ... ... ең маңызды тәжірибесі болғандығы жөнінде
айғақтар жеткілікті. Бұл, ... 1991 жылы ... ... ЮНЕСКО
өткізген халықаралық семинардың басты ... ... ... Ұлы Жібек жолына тек тарихи-мәдениет артефакт ретінде ... оның ... ... ... толы әлем үшін ... атап ... Сол ... ЮНЕСКО Ұлы Жібек жолы туралы арнаулы
екі ірі бағдарлама қабылдады: «Адамды қоршаған ... және ... ... Оның ... ... ... қоғамдағы көшпелілікі жаңа
рәміздерін ескерсек (тамырсыз ризома, орталықсыз ... ... ... ... тақырыптың маңыздылығы күдік туғызбайды.
Ұлы Жібек жолы мәдениеті тәжірибесінен туындайтын тарихи сабақтың бірі
– еуропоцентризмдегі номадизмді қалалық мәдениетке қарсы қою ... Бұл ... ... ... тезис – көшпелілер қалалық мәдениетке
қарсы қиратушы күш болды.
Осы мәселені нақтылы ... ... ... ... ... ... ... және еуропалық саяхатшылар мен
зерттеушілердің кейбір айғақтарын келтірейік.
Әл-Мұхтадир халифтің Бұлғар ... ... ... ... ... ... ... славяндар, бұлғарлар, хазарлар мен көшпелі
түркілік ұлыстардың арасында тығыз ... ... анық ... ... ... өзі ... ... мәдениетін, арабтікінен мүлдем
басқаша бағалайды: «Оларды Ғұз елі деп ... ... ... ... ... ... ... киіз, жайлаудан-жайлауға көшіп-қонып
жүреді. Үйлерінің бірі анда, бірі мұнда, шашыранқы. Көшпенділердің ... ... ... жері жоқ. ... ... көз ... адасқан, ...
аллаға сияқты сыйынатындары - өздерінің ата-бабалары мен қарт-қариялары.
Егер олардың біреуі өз руының көсемінен ... ... ол: «Ой, ... қалымда не тұр?» дейді. Барлық істі олар өзара кеңесіп шешеді. Егер
бір нәрсеге мойын қойып кіріскен ... ... ... дейін сол
жоспарды қайта бұзып жібере алады.
Тарих мәдениеттер ... ... ... ... ... ... әсерлерін көптеп мысал ете алады. Мысалы, көне грек мәдениеті. Ол
мәдениет басқа ... ... ... ... ықпал ете
білген мәдениет. Көне грек өмір салтының, ойлау стилінің ерекшелік сипаты
оның «агоналдылығына », яғни ... ... ... Полистік
демократия сұхбаттылық ойлау тәсілін қалыптастыруға көп әсер ... ... ... ... ... кеме ... байланыстары
гректердің танымдық көкжиегін кеңейтті. Финикиялықтардан алфавиттік жазу
өнерін қабылдап, халдей-вавилондық астральды ... ... ... мен бай ... мұра ... ... этикалық ойына тәнті болып,
көне Шығыстың эзотерикалық ілімінің даналығын мойындап, көне Грекия соның
бәрін ... ... өз ... ... ... ... қара ... білді. Адамдардың ғана емес, сонымен қатар халықтардың да тарихи ... ... ... ... есте ... ... ... Сондықтан болар қазіргі еуропалық халықтар мұсылмандарды
өздерінің алғашқы тарихи ... ... ... келмейтіндігі. «
Еуропаорталықтық » деп тек қана грек-римдік және оның ... ... ... ғана ... жалпыға ортақ әмбебап жолы деп
танитын көзқарастар жиынтығын айтамыз. Нәтижесінде, Батыстан Шығысқа ... ету ... ... ... де, ... ... тигізген әсері
туралы тыс үстірт айтылады. Ал шындығына ... ... ... ... ... ... түп-тамыры тек антикалық әлемде ғана жатпаса
керек, шығыстық, соның ішінде араб-мұсылмандық мәдениетке де ... аян. Олай ... ... ... ... ... ... соның ішінде әсіресе еуропалық ортағасырлық шіркеу ... ... ... ұлы ... ... араб-иран
әлемінің аман сақтап қалу арқасында иеленгендігін ешкім жоққа шығара
алмайды.
Ұлы ... жолы ... ... халықтарының да мәдени қатынастарының
қайнар бастауы. Ол Азия мен Еуропа елдерін байланыстыратын, батыс пен ... ... ... діни ... ... ... ... керуен жолына айналды. Бұл жолдың едәуір
бөлігі Орталық Азия ... ... сол ... ... ... ... ... болды. XV ғасырға дейін жалғыз сауда
магистралі ретінде қызмет еткен Ұлы ... жолы ... ... ... ... ... Қазіргі кезеңде Ұлы Жібек жолының
ізін жалғастырған жаңа еуразиялық континенталдық ... ... ... ... Азия мемлекеттері арқылы Батыс Еуропа аймақтарымен
байланыстыратын трансконтиненталдық теміржол магистралі ... ... ... ... станциялары арасында 1990 жылдың ... ... ... ... және ... да Оңтүстік Шығыс Азия елдерінің
Қазақстан арқылы Еуропа елдеріне ... ... ... [16, 22,67 ... ... Қазақстанның ерекше мәдени орны, ұстанған саясаты ... ... ... ... бой көтеріп келе жатқанын аңғарамыз.
Жалпы қазақ даласында ғылымдар таратылуының бой алуы ежелде Шығыстың
Араб, Иран,Қытай ... ... ... ... ... күшеюімен бірге еуропалық ойлар жалғасты. І Петр Қазақстанды
Азияға шығар қақпаның кілті десе, хакім Абай ... ... ... үлкен терезе деп үлкен мәдени диалог көпірін мегзеді. Жоғарыдағы
ойымызды өрбіте келе, мәдениет ... ... ... қатарының тізбектеле
бірін-бірі жалғастыруы тарихи реттілік, ал тарих дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... жатқан түбегейлі өзгерістерге
байланысты Батыс елдерінің рухани байлықтарына тәнті болып, оны ... ... тек қана ... ... ғана ... сонымен қатар
ұлттық мәдениетке де жаңаша көзқараспен қараудың уақыты туды. ... ... ... бойы ... ... байлықтарын
замана ағымына байланысты туындаған жаңа жағдайларға сай өзара үйлестіру
мәселесі күн тәртібіне батыл қойылып ... Осы ... ... мәдени процестерді зерттеуде еуроцентристік көзқарастардан, әдістерден
үзілді-кесілді бас тартудың қажеттігін өмірдің өзі-ақ көрсетіп бергендігін
ерекше атап өткен жөн және бұл Ұлы ... ... ... ... ... Осыдан адамзат баласының тарихи даму барысында қалыптасқан
өркениеттер мен мәдениеттердің ... ... ... ... ... ... шындық тұрғысынан қарастырудың қажеттігі
туыпдап отыр. Белгілі қазақ ... ... ... « Шығыс пен
Батыс арасындағы қайшылықтар мұра мен жаңғыру, жан мен сана, дін мен ... пен ... ... қайшылықтарды мойындауға алып келеді. Бұл
гнесеологиялық салаға ұласа келе өз көрінісін білім мен дін, ой мен ... ... пен ... саналылық, кемеңгерлік пен құдіреттілік,
құдай жолы мен ... ерік ... ... табады » [17, 6 б.].
Бірақ орын ... бұл ... ... бітіспес, мәңгілік
қайшылықтар деп санауға тағы да болмайды. Сырттай қарағанда « Батыс » пен ... » ... ... ... жоқ ... ... та көрінуі мүмкін.
Оның басты себебі – рухани мәдениет ... ... ... тұрмыс
салтындағы, дүниетанымындағы және т.б. алшақтықтардың ... ... ... керек.
Батыс ғалымдары Батыс қоғамын, Батыс өркениеті мен мәдениетін ... ... ...... ... және мәдениет
деп санады. Сөйтіп, көп уақытқа дейін «Батыс ол –Батыс», «Шығыс ол – Шығыс»
деген біржақты, нағыз ... ... ... ... ... ... Ал ... ойымызша, бүгінгі таңда мүлде басқаша негіздегі қағида,
формула үстемдік етуге тиісті сияқты. Ол қағида « ... ... жоқ, ... ... жоқ »,- ... бұл өркениеттер мен мәдениеттер ғасырлар
бойы бірін-бірі толықтырып келді, ... ... де. ... ... ... ... ... ерекшеліктерін тереңірек сезіну үшін
Шығыс мәдениетінің үш қайнар бұлағы – қытайлық-конфуцийлік, ... ... ... ... Ұлы ... ... қысқаша танысу, Батыс
елдерінің мәдениетін ... ... ... ... ... күні
бүгінге дейінгі Еуропа елдерінің мәдени даму деңгейі қашанда жоғары
болмағанын көрсетеді.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... грек философиясынан асып түседі деп әділ бағасын бере білген
және жоғарғы адамгершілік ... ... ... ... ...... мемлекеті» деп санаған, тіпті шығыстық жанұялық
басқару тәсілі мен елдің берекелілігін Еуропа мемлекеттеріне үлгі де еткен.
Олар Конфуцийді гректің ұлы ... ... ... ... оқу-ағарту ісінің демократиялық ... ... ... ... тыс ... ал ... тарапынан жүзеге
асырылатын кейбір қамқорлықтар мақтаныш етуге тұрарлық мемлекеттік шаралар
екендігі ... ... ... ... ... ... елді
басқарудағы даналықтарын да мойындап, басқарудың бұл ... ... үлгі ... Бұл ... ... ... бір ... былай
деп таңдана жазды: « ... ... оның ... Қытайдың Батыстан
айырмашылығы сол – бұл ұлан-ғайыр империяны философтар деп аталатын ... ... ... ... яғни ... ... сүйенсек, Қытай
елі – философтар ... » [18, 6-21 ... ... Батыс өркениеті өзінің экономикалық ықпалын бүкіл дүние
жүзіне кеңінен таратып отырғандығын ешкім жоққа шығара ... ... ... ... ... да өз тамырларын одан ары ... ... ... ... және ... экспансияларының өте
қарқынды жүргізілуінің нәтижесінде дүние жүзінің көптеген елдері біртұтас
халықаралық құқыққа ... ... ... ... ... мүшелеріне айналып отыр.
Осы орайда, батыс өркениетінің экономикалық ... ... ... ... ұстап отырғандығы жәй ғана мейірім емес, ол оның « ... ... » етіп ... де ... ... Батыс ғалымдары
бұл тарихи құбылыс мәселесінде тым асыра бағалаушылыққа жол берген. Олардың
пайымдауынша, қазіргі кезеңде Батыстың ... ... ... ... процесі аяқталуға жақын, ендеше бұл құбылыс басқа
бағыттарда да толық жүзеге асырылуға тиісті. Бірақ, бұл ... ... ... ... алғандығы аңғарылып тұрған сияқты,
олай болса, мәселенің байыбына жетпей ... енді ғана ... ... ... тым аса ... тек солардың негізінде ғана біртұтас
өркениеттің құрылғандығын ... ... паш ету және оны тек ... ... байланыстыра қарастыру, біздің ... тым ... ... ... ... ... ... негізінде унификациялануы
– адамзат қорытындысы деп қарастыратын бұл ... ... ... ... ... қатар, қалыптасқан нақты жағдайлар мен тарихи
фактілер өзгерілмегендіктен ... ... жол ... ... ... ғылым саласындағы қызу талас тудырып жүрген мәселелердің
бірі « Еуразиялық мәдениет » ... ... ... атап ... ... бұл ... мәселе де « Шығыс-Батыс » мәселесімен қатар туындап,
қаншама уақыт қызу талқыланса да, күні ... ... ... тұрғыдан нақты
шешім таппай жүрген мәселелердің қатарына жатады. Ең ... – бұл ... ... өте ... байланыста болғандықтан « Еуразия мәдениеті »
мәселесіне соқпай кетпеуге болмайды, оның ... Ұлы ... жолы осы ... ... үлгісі болды.
Тарихи ақиқатқа көз жеткізіп, мәселенің байыбына бару үшін ... тағы бір ... ... ... ... қойғанда «Шығыс»
деген сөзді естігенде ортағасырлық Бағдаттың көз ... ... ... ... тек қана өзіне ғана тән саy ... ... көне ... ... үнді ... ... ақылы жетпейтін мистиксы мен тибеттіктердің космологиялық
құпиялары, Шахеризаданың ... ... мен ... ... әлемге
әйгілі ұлы уағызгер Конфуцийдің даналық қағидалары және тағы да ... ... көз ... ... Олай болса, «Шығыс» мәдениетінің
рухани жағынан өте басым екендігіне күмән келтіруге бола ма? Өкінішке орай,
кез ... ... пен ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін өз жалғасын тауып отырған табиғи, заңды
мәдени байланыстардың бар ... біле де ... ... ... ... ... көз жүгіртсек, мәдениеттердің
арасындағы өзара үйлесімділікті де, ... ... да, одан ... ... ... ... да байқауға болады.
Ғалымдардың пікірінше, еуропалық мәдениет эллиндік өркениеттің нағыз
мирасқоры болып саналмайды. Тарихи шындыққа жүгінсек, көне грек ... ... ... ... араб тіліндегі аудармалармен жеткен.
Олай болса, ортағасырлық ... ... мен ... ... басқа
халықтар түгіл, өздерінің көне мәдени мұраларымен еш уақытта да олар таныса
алмаған ... еді. ... ... кез ... ... иудаизм
философиясының, сонау орта ғасырлардан бастап Спинозаға дейін, ... ... ... ықпалымен қалыптасып дамығандығын, ал ұлы
Дантенің шығармаларындағы поэтикалық ... ... ... ... ... ибн-Арабиден алынғандығын, одан қалды еуропалық
Ренессанс мәдениетінің гуманист-жазушыларының араб пен иран ... ... ... ... ... ... ... тіпті әлемге белгілі «гуманизм » атты ... ... ... ... ... рет ... және дәл осындай тағы
да басқа тарихи-мәдени фактілерді нақты біле ... ... ... - ... әр ... ... ... әдіспен талдау
арқылы олардың ортақ негіздерін, қайнар бұлақтарын айқындап көрсетуге
бағытталған ... ... ... оның ... ... ... 1947 ... өзінде « Батыс пен Шығыс тоғысуы » идеясын ұсынған
болатын. Ал бұл ... ... ... ... оның астарында батыс
өркениетінің рухани жағынан әлсірей бастаған ... ... ... ... ... ... азық ... өмірлік шырынын құюда
жатқан сияқты. Әрине, бұл пікірмен санасуға да, санаспауға да болады, бірақ
мәселе бұл ... бір ... ... ... асыра жоғары
бағалауда болып отырған жоқ. Мәселе, әлемдік ... ... ... ... ... ... болып отыр, өйткені
бұлай болмайынша жалпы адамзаттық мәдениеттің дамуын қамтамасыз ету және
бүгінгі таңда адамзат алдында ... ... ... шешу ... ... » пен « ... » ... плюстері көп жағдайларда бір-біріне
қарама-қарсы екі мәдени ... ... екі ... ... ... бұлар дүниетанымның да, тілдің де, дүниеге ... ... де екі ... Бұл ... ... ... ... түрлерінде ғана емес, сонымен қатар дүниежүзі халықтарының ... ... де, ... ... ... ... да кеңінен көрініс тапқан.
Ақиқатына келсек, Еуропа елдері дүниеге бірде-бір діни бағытты, бірде-
бір рухани ілімді бермепті, олар бар ... ... ... ... ... ... бейімдеп, өзгертумен ғана шұғылданған. Адамзаттың ... ... ... да ... ... ... Дәлірек айтсақ,
брахманизм мен буддизм – Үндістанда, иудаизм мен христиандық дін – ... ...... дін – ... ал ... діні – араб ... Суфизм ағымының тамаша білгірі Идрис Шах осы орайда мынадай
пікір ... ... ... дін деп атап ... ... иудейлік
және мұсылмандықтың табиғи қоспалары ғана» [19, 47 ... ... ... ... ... пікір туындап қалмас үшін Шығыс
мәдениетінде де «Батыс» мәдениетінің нышандары бар ... ашып ... ... ... ... тек қана ... тән ұлттық белгілерімен
қатар, онда «Батыстық» дүниетанымның да, сарынын да ... ... ... Бұл ... шығыс мәдениетін батыс мәдениетінен мүлде ерекшелендіріп
көрсететін діни талпыныстар мүлде байқалмайды.
Түрлі өркениеттер ... ... ... бола ... да адамзат
баласының басын біріктірер бір ортақ нәрсе бар. Ол – ең алдымен дүниенің
тұтастығына ... ... ... ... ... тұтастығын»
дегеніміз – дүниежүзілік әлемде өндірісті дамыту мен әлемдік мәселелердің
туындауы негізінде қалыптасқан мемлекеттер мен ... ... ... ... мен ... тәуелдігі. «Дүниенің тұтастығы» - қазіргі
замандағы бірыңғай жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... адамзат баласының басын біріктіретін «жаңа ... ...... ... ... ... ... қозғалысын жандандыруға, ғылыми білім мен алдыңғы қатарлы
технологияны дамытуға, ұлттық мәдениеттердің өзара ... ... мен ... өмір ... ... ... тікелей
байланысты.
Ұлы Жібек жолы мәдениеті тек Батыс пен Шығыстың ... ғана ... ... ... ... ... идеясының жүзеге асуының бір үлгісі болып
табылады. Тек ортағасырлықта емес, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... түсіп, диалог үстінде. Сонымен бірге
адамдар қауымдастығында ... жаңа ... ... ... сақтау
және тарату жолдары пайда болып, ... ... көз ... ... ... ... Бұның өзі жоғарыда жағымсыз қырынан аталып ... ... ... ... байланысты процестер. Бұрынғы жеке
дарашыл, өз алдына бөлектенген күйден адамзат қай тұсынан алып ... ... ... ... келеді. Ол дегеніміз адамзаттың ... ... ... жай. Сондықтан да тек өз құндылықтарың мен мәдениеттеріңді
ғана абсолюттеп, басқаларға мүсіркей ... ... ... ... ... африканоцентризмдерден айырылу қажет.
Сұхбат(диалог) дегеніміз не? А.Құлсариеваның анықтамасында, ... ... ... көне грек ... « dialego » -екі ... сұхбаты дегенді білдіретін сөзге барып тіреледі. Диалогтың көп
түрлі анықтамаларының ішінде оны ой ... ... ... ... ой ... тәсілі дегенді де ертеден кездестіреміз. Соңғы
уақытқа дейін диалог сөзі екі немесе бірнеше ... ... ... ... ... және де драмалық әрекеттің құрамдас бөлігі
ретіндегі ... ... деп ... ... бұл ... мәні мен ... көп ... Диалогты кең пайымдау
арқасында ол адам мәдениетінің даму ... ... ... ... ... сол лингвистика саласынан тысқары жатқан аймаққа
енуін көріп, ұғымның эвристикалық қуатының молшылығын ... [20, ... ... өз ... түсіну де, араласу да, адам экзистенциясының «
тіршілігінің» құбылысы да. Диалогтың ... ... оның ... ... түсу – шынайы адами құндылық. М.Бахтин
айтпақшы,«Адамның ... ... ... ... қарым-қатынастан тұрады.
Болу дегеніміз – қатынаста болу ... ... ». ... ... ... ... ықыласты болып жаратылған ... ... ... тек араласу, байланысу процесінде ғана жүзеге асырады, ...... ету, ... ... ... және т.б. сынды
бірлік сипатында адам ... ... ... [21, 312 ...... ... түп тамыры. Сұхбат идеясы қос түрлі
саналар ... ... қос ... мәдени әлемдер байланысы идеясы. ... өз ... ... ... олар бір-бірімен толық сіңісіп кете
алмайды да, ... ... әр ... осы ... ... ғана ... өзіндік орнына ие. Диалог әлемі ... ... ... ... ... сұхбаттанушылардың өздерінің болмыстағы
бірегей орнының барлығына және ол орынды одан басқа ... ... ... иек артады. Яғни, диалог тек тепе-тең сұхбаттаушылар
позияциясы бар жағдайда ғана, өздерінің әр түрлігімен ... ... алар ... ғана шынайы мүмкін болады.
Қазіргі кезде сұхбаттылық екі бағытта дамып келеді: шынайы плюрализмді
қалыптастыру, мәдениеттің ... ... тең ... ... және ... ... ғаламдық, антитоталитарлық мәдениетті құру [20,
202 б.].
Қазіргі заман жағдайларында болашақ өркениет ... ... ... ... ... «үшінші әлемдегі» кедей, бірақ ақпаратты
елдердің тұрғындары бай ... ... ұзақ ... ... және ... одан сайын бай болатын, ал кедейлер одан ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, дамымаған
елдердің саны орташа айлық жалақысы тұлғаларға жеткіліксіз болып табылатын
көптеген постсоциалистік ... ... Осы ... қатысты
Қазақстан Республикасының Президенті қызық пікір ... « ... ... « ... », ... ымырашылдықтың бүкіл әлемдік жеңісін
білдірмейді. Бүкіл әлемдік либералдылық ... ... ... және ... америкалық өркениеттің бірегей және баға жетпейтін
тәжірибесі оның жеке шапағаттарымен тарихи және нақты тәжірибе сияқты емес
бір уақыттан тыс ... ... ... » [22, 257 ... жаңа ... ... ... ретінде ЮНЕСКО « ... » ... ... Осы ... орнықты дамуға қатысты
алғышарттарына назар аударайық: 1998 жылы ... ... ... ... ... ... ... маңызды деп есептейді:
- әскери басымдылық пен құрылымдылық күш көрсетуге негізделіп, әлсіздерді
қанау ... ... ... ... ... даму ... ... қарау керек; қазіргі әлем мәдениеті үшін басымдылықтарға
әлеуметтік даму, әлеуметтік әділеттілік және ... ... ... ... ... мүмкін себептерін шешу мақсатында ұлттар ... ... ... экономикалық теңсіздікті біртіндеп азайту
қажет, бұл үшін бірде-бір халық дамудан тыс ... ... ... ең аз ... ... ... ... арттыру қажет;
- барлық әлеуметтік топтардың жалпы даму салаларында толық ... ... ... әлем ... ... ... ... және
мемлекеттік емес ұжымдардың сұхбатын тереңдету қажет;
- тұрақты ... ... ... және ... ... мен ... ішкі ... мен бұлақтарын дер кезінде
айқындап ... ... мән ... ... кейінгі бейбіт жағдайда
осы дағдарысты қайтадан туғызбау шараларына көп көңіл бөлу керек;
- онықты даму коррупцияның әр ... тым ... ... ... ... және соның ішінде жаңа ... ... ... ... ... бір ... ... басындағылардың
коррупциялылығы жататынын көрсетеді;
- даму парадигмасы өз ... ... ... ... және басқаруды,
адамдық даму индексін, ... мен ... ... ... және ... ... ... керек;
- кедейлікті үкімет әрекетінің барлық ... ... ... ... ... жеңу ... емес, жоғарыда аталған ... ... ... ... ... арттырып, әлеуметтік
әділеттілікті нығайтады [23, 277 б.].
Тарихи ... ... ... ... ...... бірлігі қазіргі мәдениеттануда кеңінен ... ... ... Осы ... ... қана ... сондай-ақ маңызды
әлеуметтік мағынасы бар. Біріңғай адамзат немесе тарихи аренада дамыған
және артта ... ... ... және ... ... емес, мәдениетті және
«жабайы» халықтың бар екендігі туралы пайымдау шығады. ... ... ... ... ілімі ежелгі заманнан бері қойылып келе жатқан
тақырыпқа жатады.
Барлық адамзаттың бірыңғай мәні ... ... ... ... ... ... ... «Авеста», грек философтары, әлемдік
діндер, Жаңа уақыттың гуманистері) ... де, ... ... процестің
тұтас субъектісі ретінде өзін тек қана ХХ ғасырда ашты. Әлем вестернизация
процесі басталғанға ... ( Ұлы ... ... ... басып алу,
мәдени бірі туралы аз түсініктері болған, және олар, әдетте, «біз» - ... ... ... ... - ... ... ... -
«шала адамдар», «біз» - «өркениеттіміз», «олар» - «жабайылар». Бөтен
мәдениетке ... жек ... ашу ... ... ... ... адам «жоғары өркениетке» жатпайтынын, «шала ... ... ... не лас және жаман иіс шығатынын сезгеннен кейін-ақ ішке ... ... ... қылмысқа айналады. Бұл баяғы кезеңдерге ғана бар
емес, сондай-ақ, қазіргі уақытта да ... ... ... ... ... ... және т.б.) [24, 26 б.].
«Біз» және «олар» деп бөліну ... ... ... ... ... ғана болмай, оған қоса «ғылыми» негіздеулерде ... ... ... ... суреттеуінің көрнекті мысалын
келтірейік: «Мата-Гроста мен ... ... ... бейшаралар тобы. Сегіз
еркектің ішінде біреуі ... ... ... ... ... ... үшіншісінің аяғында жара үңірейіп турды, ал біреуі болса бір ... ... азап ... ... ... киім ... кезде
ғана киінеді. Олардың суға тусуді жек көруі тері мен шаштарда қабат-қабат
күл мен шаңның пайда болуында ... олар ет пен ... ... ... және ... иісі терінің иісімен сіңісіп кеткен».
Немесе «...Олар адам етін жейді, олар үшін сот ... жоқ, олар ... ... ... ... шаяндарды және құрттарды жейді» [25, 18
б.]. Халықтардың бірін-бірі жек ... ... ... ... ... болды. Көбінесе, олар мәдени дәстүрлердің әр ... яғни ... ... ... ... ... қана ... олар әлеуметтік-мәдени талдау үшін
негіздер болып табылады. Яғни ... ... және ... және ... ... ... пен ерекшелік бірінші
орында тұрса, онла ... ... ... санасы мәдениеттануда
әмбебапты құндылықтар алдыңға қатарға шығады.
ХХ ... ... ... ... мәдениеттің жаңа парадигмасы
туралы тұрақты сезіміді айқындайтын ... ... бар. Ең ... ... шындықты мойындау: тіршіліктегі маңызды процесстердің
әмбебаптылығының сипаты, мәдени ... ... ... және өзара
тәуелділігі, қазіргі замандағы ... ... ... ... ... өркениеттің бастауы және сонымен қатар оның салдары
болған шынайылықтар. ... ... ғана ... барлық Еуропалық
қауымдастықты қамтыған тағдырды ... ... ... ... ... соғыстар, тоталитарлық режимдер, фашистік
экспансиялар, халықаралық терроризм, экономикалық тоқыраулар, ... және т.б. Бұл ... бәрі жәй ғана ... ... басқа
халықтардың мәдени дамуының қалпын бұзбай, жанап өтуі мүмкін емес еді.
Батыс футурологиясының ... ... ... ... Тоффлер, ХХ
ғасырдың қоғам дамуын ... келе және ХХI ғ. ... ... ... ... ... ... деді: Қазіргі қоғамдағы білім ең ... және ... ... ... айнала бастады. Қоғам организмі тез
трансформациялануды, дүниені коммунистік пен капиталистік деп, ... ... деп бөлу ... ... бара жатыр. Егер біріншілері
инновация мен жаңаруға, қайталанбас идеясына негізделсе, ал екіншілері өз
дамуында ... ... және ... Жаңа ... ... адамның білімі
мен қабілеттігіне, бостандық дүниетанымдылығы мен өзін-өзі творчестволық
дамытуына негізделген [26, 256-257 б.].
Жалпы өркениет тарихын зерттейтін, ... ... ... да ... ... жаңа ... ... пән ретінде – цивилиографияны бөліп
алып қарауға болады. Ол тарихи ... ... ... және басқа гылыми пәндер қатарына сүйенеді. ... екі ... ... ... біріншіден, макротеорияның өзара
қатынасы өркениет дамуының логикалық дәрежесін анықтайды, екіншіден, ... ... ... ... ... талқылыныды.
Цивилиография нақты айғақтарды және жеке ... ... ... ... ... тәртібі мен құрылымын зерттейді.
Осы тұста өркениеттің генетикалық, қызметтік және трансформациялық
құрылымын бір-бірінен ажырата білу ... ... ... бір ... ... құрылымы да бола алады. Генетикалық және қызметтік
құрылым бір-біріне қарама-қарсы турде тіршілік етеді, өйткені, өркениеттің
жүйеленуі ... ... ... аяқталғанша ұзақ болады. Қызметтік
құрылымда генетиканың алғашқы ... ... ... ... ... Әрбір қабат құрылымдарда тек қана өзінің ерекше орнын сақтап қоймай,
қиын жүйеде өзінің генетикалық және қызметтік ... ... ... ... ... ... ... бойынша өркениеттің қызметтік құрылымына
кіре алады және керісінше, қызметтік құрылым ... ... ... ене ... ... шеңберінде және дәл сол секілді аймақтық
құрылымда бір ... ... ... ... және ... дамудың
қортындысы ғана емес сол қатарға жататын ... ... ... [27, 9 б.]. ... ... мен ... ... анықтау
үшін ең бірінші тарихи процесс негіз бола алады. Бірақ, қоғам тарихының,
яғни тарихи ... қай ... ... ... ... айғақ жоқ.
Археологтар мен антропологтар, тарихшылар және тағы да басқа ... ... ... ... ... ... ... бірақ қайткен күннің өзінде
өркениеттің тарихпен қатар өмір сүріп келе жатқаны анық.
Өркениетті негіздерге жүгіну өркениеттілік ұғымына ... ... ... ... оны жеке адамдар мен топтардың заттық және рухани
аспектілерінің жалпы ... ... ... пен ... орнықтылығы бар әлуметтік өмірдің үлкен, ... ... ... ... ... ... ие болды. Қоғамдық
қатынастардың рухани қалыптары ерекше ... ... өзі ... ... ... ... ... компоненттерде іске асады. Бұл өркениеттің әлеуметтік
күштері арқылы оның тұтастығы құралады деген сөз. Өркениет өз ... ... ... ... саяси бет-бағдардың, дәстүрдің,
нормалар, мен белгілер бірлігінен ... Тек ... ... ... ғана оның ... ... қамтамасыз етеді,
қоғамды өзінің ырғағына бағындырады. Бұл ... өз ... ... кезеңдерінен, өркендеудің, тоқыраудан табады.
Ғылыми тұрғыдан діндер мен мифтерді зертеуші ғалымдардың ... ... ... ең ... діни ... да, ... әулиелер де осы
далада туған. Элиаденің ... оқып ... ... ... сайын дала
сағымдай көз алдарында елестеп тұрады. Ал енді жолдары түсіп келе қалса, -
даланы көрсетіндерші, деп ... олар үшін дала бір ... ... ... да тұрады. Біз қазақ ... ... мән ... қолда бар алтынның қадірі жоқ. Қалың қазақ Дала емес қалада ... ... ... осы ... не ... керек? Өркениетті ел
болғандықтан республиканың дамуы баянды ... бір ... - ... ... тарихи еткеніне қайта үңілу, оларды ой елегінен
қайта-қайта өткізу, тарих қатпарында қалған рухани ... ... ... ... ... ... келешекте мұндай
руханияттылықтың зердеханасы толыққанды болып өсетін ... тек ... ... ... қазіргі күрделі жағдаятынынан туындайтын,
келешектегі қазақ халқының әлем ... ... ... ... ... өз беделімен алатын, кейін кең өріс пен ... ... жас ... ... ... ... тұйық әлемінен шығуға ұмтылады.
Скандинавияда «үйден шықпайтын» адам ақымақпен теңестірілді. Викингтер ... ... ... ... мұхиттарды шарлады, табысқа ұмтылған көпестер
Ұлы географиялық жаңалықтар ашылғанға дейін-ақ әлемде ... ... ... ... ... шеккен көпестер араб, парсы, қытай
тілдерін үйренді, жат ... өз ... ... үшін ... ... да көпестер бүкіл әлемді қозғалысқа енгізді.
Еуропадағы мейрамдарда сириялық әуендер естіліп ... ... ... ал ... піл ... ... заттар сатылды. Венециялықтар
мен генуялықтар Левантпен бүкіл сауданы ... алып ... ... ұстыны Ұлы Жібек жолы мәдениетінде жүзеге асты.
2 ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫНЫҢ ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... жерінде орналасқан қалалық
мәдениеттер
Ұлы Жібек жолы дәуірінде Орта Азия мен ... ... ... Олар ... мен ... дін мен ... тірегіне айналды.
Батыс Түркістан жерінде Суяб, Құлан, Мерке, Тараз, Отырар, ... ... бой ... Олардың көтерілуі таптық қоғамның шығуының айқын
көрінісі еді. Сол ... ... ... ... ... әлемдік қарым-
қатынастан тысқары қалмай, Еуропа және Азия елдерімен Ұлы ... жолы ... ... ... ... жоқ [2, 81 б.].
Шымкент қаласынан шығысқа қарай 12 шақырым жерде ну бау-бақша оранған
Сайрам кенті орналасқан. ... ... ... бой ... өсіп ... ... Ал айналасы – жайқалған мақта плантациясы мен ... ... ... ғасыр бұрын Сайрамның ірі өңір болғанын көп адам
біле бермейді. Ол ... ... ... ... және ... бар ... болған. Қаланың құдіреті артып, астана болып күшейіп
тұрған кезінде бұл өңірге Тараз, Отырар, ... ... ... ... ... еді. Бізден бірнеше жүз жылдар бұрын өткен сол бір заманда
Сайрамның атауы басқаша аталған. Ол кездегі аты – ... ... ... және ... ... ... Ол жерде үсті жабық базар, маталар
жәрмеңкесі, үлкен мешіт орналасқан. Мединенің ... ... ... және Бұхара қақпалары бар. Әр қақпалардың маңында: нахшептер рабаты,
бұхарлықтар рабаты, ... ... және ... мен ... ... ... Бұдан да басқа қалада 1700 рабат бар ... ... ... ... ... ... дуалмен қоршалған рабаттың ішінде ешкім
тұрмайтын ішкі ...... бар. Бұл ... ... егін ... ... ... Жемістері үлкен болмағанымен шырынды әрі тәтті. Қала
таза, бұл жердегі өмір ... деп ... ... өз еңбегінде
Испиджабтың үлкен қала екенін атап өтеді [2, 147 б.].
Якут ... ... ... ... ... ... ... « Испиджаб – Мәуереннаһрдың Түркістанмен шекаралас жатқан
жеріндегі үлкен де басты қаланың атауы. Басқа да қалалар секілді оның ... елді ... көп. Ол – ... келе жатқан, жайлы жер. Ағашы көп,
жері құнарлы, бау-бақшасы жайқалған сулы ... ... да, ... салық төлемейтін қала жоқ, тек Испиджабтың ғана салық төлемеуге ... ... ол – ... шекаралық бекініс. Сол себепті тұрғындар қару сатып
алсын деп салықтан босатылған еді » [2, 148 ... ... ... ... ... бәрінен бұрын өзінің
құнарлы Бадам жеріндегі қолайлы орналасуы мен сауда ... ... ... ... жолдары бұл жерде бірі Тараз арқылы Шығыс
Түркістанға, екіншісі – Арыс өзенін бойлай, одан әрі ... Сыр ... ... ... ... жол – ... ... Құмкент,
Созаққа апарады. Испиджабқа жақын, екі көш жерде Арыс бойы мен оның оң ... ... ең бай ... ... ... 10-15 ... км-ден
аспайтын осы кішігірім аймақта жиырмадан астам қалалардың, ... үй ... мен ... ... ... ... ... тұрғын халықтарының тығыздығы жағынан ... ... кем ... ... орталығы Усбаникет қаласы болған. Ол
Жуантөбе қаласының қирандыларына сай келеді.Арыстың сол жақ биік жағасымен
шамалап алғанда әр 8-12 ... ... ... ... тізіліп тұрған.
Қазірдің өзінде жаңбыр шайып, мүжіліп, құлап, шөп басып кеткен ... 20-25 ... ... ... ... ... деп ... осынау
төбелер жайлы көптеген аңыз-әңгімелер бар. ... ... сай ... және ... ... орындар болған. Олардың үстінен
қарағанда айнала ... ... ... ... тұрған. Испиджабқа
сәйгүліктерге мінген жаушылар аттанатын. Жазба деректерде испиджабтықтарды
жауынгер халық деп бекер ... Олар ... ... ... ... ... оңтүстіктен де төніп тұратын: байлыққа толы жеріне ... Орта ... ... ... ... де ... 839-840 ... билеушісі Нух ибн Асад Испиджабты жаулап алған. Х-ХІІ ... ... деп ... Махмұд Қашқари өз шығармасында былай жазған:
«Сайрам – ақ қаланың атауы. Оны Сарьям деп те айтады ». 1214 жылы ... ... ... ірі ... билеушісі Мұхаммед хорезмшах тас-
талқанын шығарып қиратқан. Жазба әдебиеттерде жазылғанындай, хорезмшах
Оңтүстік ... ... ... соң, жаңа ... жау ... ... ... қорғай алмайтынына көзі жеткен. Сөйтіп
шекарадағы қалаларды қиратып, ол жердегі тұрғындарды ... ... ... ... ... ... ... шағын әскери
бөлімше қалса керек. Өйткені жылнамашылар Шыңғыс ханның жорығы жайлы айта
келіп, оның қолбасшыларының ... ... ... ... туралы
жазады. Қаланы алу үшін тас атқыштар қолданылған. 1221 жылы Сайрам қаласы
ежелгі жылнама беттерінде тағы да айтылады. Бұл жолы ол ... ... ... ... ... ... Қытайдан Моңғолияға, одан Үндістанның
солтүстік шекарасына ұлы билеушімен кездесуге барған монах ... ... ... ... ... және оның ... ... күн аялдайды.
Шәкірттерінің бірі осында қайтыс болып, «қаланың шығысындағы бір төбенің
басына қойылады» [2, 149-150 б.].
Кейінгі ... ... ... хандықтарының ордасы және сауда-қолөнер
орталықтарының бірі болған қала ретінде аталады. Сонымен бірге, Түркістан
қаласының ... ... ... және одан ... де ... ірі діни орталық
болды. Құран тәпсіршісі ақын Қожа Ахмет ... ... бір ... ... әулиелерге сан жетпейді, ал Түркістанда бірнеше мың » ... ... ... - ... көп. ... ... олар әлі ... дейін
сақталған. Ең ежелгісі – ХІ – ХІІ ғасырларда өмір ... ... ... Мир Али ... ... ... ... Ахмет Иассауидің ата-анасы
Ибраһим ата мен ... ана ... ... да бар. Көне Сайрамның
жобасын, ішкі қамалдың, шахристан мен рабаттардың бұрынғы орындарын ... ... сол ... ... ... ... ... құрылыстары
басып қалған. Ежелгі Сайрам ... ... бір ... ... кеткен болып көрінеді. Алайда, қала кварталдары, көшелері мен
бұрылыстары бір ... ... ... ... ... ... шахристанның пішінін қайталаған болуы керек. ... ... бар ... ... әлі ... дейін
сақталған. Кезінде шахристанға үлкен жасыл ... ... ... жалғасып жатқан. Дуалмен қоршалған қабырға ... ... ... ... ... ... ... байқайға болады.
Баяғы рабаттардың орнын қазір күннен-күнге үлкейіп жатқан зәулім үйлер,
бау-бақшалар басқан. ... ... ... ... ... арық ... жүріп ыдыс-аяқ сынықтарын, қола мен темірден ... ... ... бөлшектерін - өздерінің ... яғни ... ... ... ... ... ... мәдениетінің жәдігерлерін тауып алып жатады. VI-XII
ғасырларда тікелей сауда орталығы ретінде ... ... ... ... түрлері өндіріліп, осы жерден басқа жақтарға мата,
қару-жарақ, мыс пен ... ... ... Ағын суы мол, ... көп және
тамаша бақшалары бар ең гүлденіп, көркейген кенттердің бірі ... ... ... зерттеліп осы уақытқа дейін сыры ашылған жоқ. Бірақ оның
қандай рөлі болғаны ... ... ... аз емес [2, 151 б.].
VI-X ғасырлардағы халықаралық саудаға Ұлы Жібек жолының зор ... Бұл жол ... ... одан ... ... одан әрі ... қаласына беттеген. Испиджаб пен Тараз арасында бірнеше шағын қалалар
мен керуендер аялдайтын сарайлар ... Ұлы ... жолы ... ... ... ... ... қалаларын басып өтті. Тараздан Ұлы
Жібек жолымен Төменгі Барысханға, Құланға, одан әрі Меркеге және Аспараға
қарай шұбыра ... ... ... соғып, Бедел мен Ақсудан ... ... ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолындағы ірі мекенге айналды. Оны
шапқыншылық кезінде ... ... оғыз ... араб және ... ... ... ... рет ойранын шығарғаны жөнінде тарихи
мағлұматтар бар.
Х-ХІІ ғасырларда Тараз қаласының су құбырлары, ... ... ... көпшілік үшін салынған моншасы болған. Оған жақын жерде Айша
бибінің күмбезі көтерілген. Ол ... ... ... қаланып
безендірілген, қабырғаларына ою-өрнектер салынған. Қатты қирап тек батыс
жақ қабырғасы мен ... ... ... бұл ... ... қалпына
келтірілді. Тараз жеріндегі ортағасырлық сәулет өнерінің тағы ... ... ... Өкінішке орай, қираған күмбез ХХ ... ... ... ... ... оның ... ... бұзылып,
сәнді өрнектері өшіп кеткен. Бізге дейін жеткені тек оның ... ... ... ... ... және мәдени өмірінің ірі орталығы
болған. Оның төңірегіндегі Талас, Асса ... ... ... ... ... ... ... Ден, Нуджикент, Құлан, Мерке, Аспара,
Жұл, Баласағұн, ... ... мен ... ... ... ... ... Іле өзенінің алқабында Қойлық, Талхиз, Екі оғыз
сияқты басқа да қалалар ... ... ... бұл ... ... және ... ... қамтыған.
Еліміздің маңызы зор өндірістік және мәдени орталығы болып табылатын
қазіргі Тараз қаласы орналасқан ... ... ... ... ... ... ең үлкен ортағасырлық шаһарларының бірі орын тепкен.
Бұл қала ... ... ең ... мәліметтер IV ғасырдың аяғына ... ... ... Тап осы ... орта ғасырлардағы ірі
мемлекеттердің бірі Византия шығысы Тынық мұхиттан батысы Қара ... ... ... түркілер қағанатымен келісім жасауды ойға алады.
Император Юстиниан ІІ ... ... ... ... ... ... елшілерді түркілер қағаны Дизабулдың ордасына ... ... ... ... ... ... сапар барысында
Талас қаласында және сол қалаға ... бір ... ... ... ... ... ... қабылдауда болады.
Кейіннен Тараз туралы ортағасырлық географ, тарихшы, ... ... ... ... таң ... болмайды, өйткені қаланың орналасқан
жері Ұлы Жібек жолындағы маңызды орындардың бірі еді. Сондықтан да ... ... ... ... ең ... оның ... ... маңызы
туралы айтады. Мысалы, қытайлық саяхатшы Сюань-Цзянь: « ... ... ... Бұл арада көптеген елдердің саудагерлері аялдап, түрліше заттар әкеліп
сатады »,-деп жазады.
Араға үш ғасырдан аса ... ... ибн ... да ... дәл ... ... – мұсылмандардың түркілермен сауда жасайтын қаласы»,-деп
суреттейді, әл-Мақдиси : ...... мол, ... тығыз орналасқан
үлкен қала. Ол қамалмен қоршалған әрі оның ... ... ор ... төрт ... бар. Халқы рабатта көбірек шоғырланған. Қала
қақпасының алдында үлкен өзен ағып ... ... бір ... сол ... ... ... Өзен ... жол өтеді. Базардың ортасында үлкен
мешіт бар»,- деп жазады.
Алайда ертедегі авторлардың бірде-біреуі ... ... дәл ... ... да ... бұл ... ұзақ ... бойы әр жерлерден
іздестірді. Өйткені оны біреулер Талас өзенінің оң жақ ... ... ... орны ... ... ... ... мекені дейді, кейбіреулері оны атақты ортағасырлық Садырқорған қаласы
деп түсіндіреді. Академик В.В.Бартольд ортағасырлық ... ... ... ... ... ... пікірге ден қойды. Себебі қазан төңкерісіне
дейін Тараз ... ... Бұл ... ұстануда Мақдисиге сілтеме жасайды.
Ал Мақдисидің жазбаларында қаланы ... ... ... ... бар ... ... ... өзен тек арнасы толы ағатын Талас болуы мүмкін.
Аса ... ... бұл ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының
нәтижесінде толықтай дәлелденді. Қазіргі Тараздың ... ... ... ... ... ... құнды да бай жәдігерлер осы жерден
табылған қалашық пен ежелгі Тараздың бір қала екендігін растады.
Тараздың ... оның ең ... ... ... ... Ол ... « арк
» немесе «кухендиз» деп аталады. Қаланың берік қорғалған бұл тұсында
билеушілер сарайы орын ... ... ... қабырғамен қоршалған
шахристан салынған. Бұл арада бай ... ... ... ... сондай-ақ сауда дүкендері болған. Шахристан
қабырғаларына сауда-қолөнер рабаттары жалғастырыла тұғызылған. Ол ... ... мен ... сонымен бірге қаланың кедей
тұрғындарының үйлері орналасқан.
Тараз тұрған жер жасыл желекті алқап ... Бұл ... ... ... ... ... елді қоныстар, жеке үй
қожалықтары, сарайлар ... ... ... ... тек орны, төбешікке
айналған үйінділері ғана ... ... ... ... бұл төбешіктердің
шөбі тез күйіп кетеді. Егер ... ... ... ... қарасақ, жасыл
даланың арасынан үйінділер сары ала дақ болып ... ... ... ... өзенінің батпақты ойпатындағы Шөлтөбе сарайы да ескіден жеткен
ескерткіш. ... ... ... оның ... ... ... қабаты
табылды. Соған қарағанда сарай батпаққа кіріп кетпес үшін үйдің табанына
қамыс салған, яғни ол ... ... ... ... ... ... ... жерде бір кездері
қайнаған өмір, ... ... ... ... ... төмпешіктің бірі
Таразға жақын орналасқан Талас станциясының маңынан ... Бұл – ... ... маңызды орын алған ортағасырлық Төменгі Барысхан қаласының
орны. Солтүстік жақтан Таразға ең жақын орналасқан қала – Дех ... ... Х ... ... « Дех Нуджикет – кішкентай қала. Ол жерде үш ай
бойғы ... ... ... ... еттің төрт маны бір ... ... ... өте көп, ол қабырғалармен қоршалған және оның ішкі
қамалы( цитадель) бар », - деп суреттейді.
Дех Нуджикеттің ... ... ... Адазкент орналасқан. Тараз
қаласының батыс жағында Жувикат ... ... ... басқа да қалаларды
атап өтуге болар еді, ... ... ... осы ... мәдени-
экономикалық тұрғыдан маңызды да дамыған орталық болғаны ... ... ... қала ... ... ... ... қорғалған.
Алқапты тұрақты әскери бөлімдер орналасқан бекеттер қоршап тұрған. Оларды
айналып өту мүмкін емес және мұндай ... ... тіке ... ... еді. Өйткені олар жау соққысына әрқашан дайын болатын, ал мұның өзі –
жау күшіне лайықты тойтарыс бере білу ... сөз. Егер ... жау ... ... ... ... шабуылда олардың бетін қайтара
тұратын. Осы ... ... ірі ... ... ... келе ... ... соққының астына алып, кері қашуға мәжбүр ететін. Қалай болғанда да,
жазба деректерге қарағанда, ІХ ғасырдың ... Орта ... ... ... ... қалаушы Исмаил ибн Ахмет Тараз өңіріне соғыс
ашқан кезінде оны ұзақ ... бойы ала ... көп ... кезігеді.
Қайтпас қайсарлық көрсеткен Тараз әмірі тек ... ... ... ... ... ... дінін қабылдаған.
Тараз қаласының Орта Азияға қосылуы мен ірі орталықтар – Бұхара,
Самарқандпен сауда-экономикалық қарым-қатынас ... қала ... игі ... сөзсіз. Бұл кезеңге тән нәрсе – ... ақ, ... сары ... ... ... кең таралуы. Қыш ыдыстардың сыртына
жүргізген шыңылтырдың астынан бұрын ойықты өрнектер ... ... ... ... ... яғни ақ ... үстінен қою қоңыр, ... ... ... ... ... соның сыртынан шыңылтыр жүргізілетін
болған. Өрнектер, ... ... ... ... ... ... ... түріне көшкен. Әшекей бұйымдарды өрнектеуде
байқалатын маңызды өзгеріс – діни ... ... ... ... ... жататын аса қызықты жәдігерлердің бірі – киіз үй түрінде
жасалған керамикалық шырағдан. Бұл – ... ... киіз ... ... Ол киіз ... барлық керек жабдықтарын қамтыған:
оның туырлығы, керегесі, киіздерді ұстап тұратын баулары, тіпті түдігі ... Киіз үй ... ... жер ... ... ... ... Тараз тұрғындарыжайлы қызықты тұжырым жасауына мүмкіндік
берді. Кешегі күні қала халқы өмірінің негізі болған ... енді ... ... өнер ... ... тапқан естелік болып қалған секілді.
ХІ-ХІІ ғасырларда, Орта Азияны Қарахандар әулиеті билеп тұрған уақытта,
Тараз өз дамуының шырқау ... ... Ол ... ... бір ... ... ... ел билеушілері жасатқан жергілікті ақшаның соғылуы,
бәрінен ... ... ... ... ... ... ... Ал
қаланың қуаты мен күшін ХІ ғасырдың басында Тараз билеушісі Тоған ханға
Самарқанд пен Қашқар әміршілерінің ... ... ... ... ... күш – ... ... қуаттылығының нәтижесі. Археологиялық
қазба жұмыстары кезінде қаланың осы кезеңге ... ... ... ... ... ... ... олжалар берді.
Тараздың шығыс бөлігінен археологтар ұзындығы 15м-ге жететін су
құбырының сынығын тапқан. ... 70см, ... 25см ... қыш ... ... ... муфталармен жалғастырылған. Олар қыштан
жасалған «жастықтарға» ... Су ... ... өзеніне «қосылған».
Өзен суының қатты ағынының арқасында ауыз су қаланың барлық түкпіріне жетіп
тұрған. Су ... ... ... бір ... ... ... еткен,
бұған қарап біз қалада инженерлік ой мен білімнің ... ... ... қала ... алынған тағы бір нысан – монша ... ... ... ... ... ... ... қандай рөл
атқарғаны жақсы белгілі. Сондықтан да құрылысшылардың оның ... ... мән ... таңдануға болмайды. Соған қарамастан, Тараз
моншасының сырт келбетінің ... ... таң ... ... сол
бір көркем дүниеден бізге ...... ... қабырғалардың,
отырғыштардың, ванналар мен михрабтардың, тағы басқалардың қалдықтары ғана.
Моншаның есігі ... ... ... ... ... адам
отырғыштар орналасқан кішкене бөлмеге тап болады. Бұл бөлменің қабырғалары
фрескалық (кеуіп үлгермеген ... ... ... ... Ол ... ... ... бөлмелермен жалғасқан.
Ванналары бар бөлмелерге михрабтар салынған. Олар да ... ... ... ... ... әрі ... ... сылақтың үстінен
жүргізілген. Қабырғалардағы өрнектер геометриялық фигуралар ... ... ... сары ... ... Олар қара ... ... қызыл крестер арқылы қосылған.
Өрнектерді құрайтын тағы бір элемент – сұр ... ... ... ... ... ... ... жиектері қызыл және
сары түсті алты қырлы фигуралармен ... ... ... ... ... ... сырлар мен өрнектер табылды. Оларға
созылыңқы жіңішке жапырақтар мен ... ... ... ... ... көбінесе, көгілдір, көк және қызғылт сары түстер ... ... ... ... ... гүлдер түріндегі
жапсырма әшекейлер ( қышты ойып, жонып ... ... ... ... ... ... қызғалдақтар болуы мүмкін.
Монша бөлмелерінің төбесі күмбезделіп жабылған. Сондықтан оның сырт
көрінісі көп ... ... ... Монша ден мен отырғыштардың
астынан жүргізілген каналдар арқылы өтетін ыстық ауамен ... ... ... ... Археологтар ванналардың бірінің жанынан ХІ
ғасырда салынып, жұмыс істеген деген ... ... ... берді.
Қарахандар билік жүргізген тұста Таразда және оның төңірегінде ... ... ... ... Олардың ішіндегі ең көрнектісі – екі
өнер ...... ... ... орналасқан Айша-Бибі және
Бабажы-Қатын кесенелері. Уақыт өз ... ... біз ... ежелгі
сәулетшілердің өлмес қолтаңбаларын көріп сүйсініп, тамашалай аламыз. ... ... ... қарағанда жақсы сақталған, бастапқы түр-
нұсқасын ... Ал ... ... ХХ ... ... ... ... кәдуілгі мазар болып қайта салынған.
Қалаларды одан ары түбіне жете қиратқан көшпенді ... ... ... ... ... қалғандардың бәрін қырып салды. Кезінде
жайқалып тұрған тамаша бақтар мен сәулетті биік сарайлардан түк ... ... тек ... қабырғалар мен көшіп кеткен халықтың жұрты
ғана ... ». ... ... ... ... ... екендігін осынау
ескі жылнама жолдарынан білуге болады.
Құлап, қирап қалған Тараз кейін қайта қалпына келсе де, ... кете ... ... бұл қала Янги ... атпен белгілі болды.
Алайда ол бұрынғы Тараз ба, әлде Таразға жақын ... ... ... ... ма, мұны ... әлі ... ... тап басып айта алмайды. Дегенмен, XV-
XVIII ғасырларда Тараз қаласының ... ... ... тұрып, өмір
сүргені белгілі. Қалай болғанда да, бұл ... жер ... ... ... өмір ... ... ... жоқ, керісінше, дами
түскен. Талас өзенінің жағалауларында баяғыша қолөнершілердің, егіншілердің
мекендері, үйлері болған, өмір ... ... ... ... Тараздың орнында Әулие Ата бой көтереді. Кейіннен бұл қала
Жамбыл ... ... ... де ... ... ... Ал 1998 жылы еліміздің Президентінің Жарлығымен қалаға өзінің
бұрынғы Тараз аты қайтарылады.
2002 жылы ... ... ... 2000 ... мерейтойын атап өтті.
Осыдан дәл 2000 жыл бұрын, б.з.д. І ғасырдың аяғы мен б.з. І ... ... ... ... ... ... және ... орталығы болып,
сол кезден бастап өте қарқынды дами ... ... ... – мақтан
тұтар ерлік істерге, ірі ... ... мен ... ... ... шығармаларына толы бай әрі тамыры тереңге
кетіп ... ... бар ... Қазақстанның даму жолындағы маңызы зор
кезең.
Тараз Қазақстанның ғана ... ... ... ... ... да ... ол – аса ірі құрылықтағы ғылым мен мәдениеттің, ... ... ... ... ... байланыстырушысы. Қаланың атын
Шығыстың атақты ақындары Рудаки мен Хафиздің өлең жолдарынан да ... ... ... ... ... ... - өз ... деген құрметтің
жарқын көрінісі.
Ұлы Жібек жолы кезіндегі гүлденген қалалардың бірі - ... ... ... орта ... орналасқан. Араб-парсы деректемелерінде
Отырар қаласы Фараб, одан ... ... деп те ... ІХ ... бас
кезінде арабтар Фадл ибн Сахлдың басқаруымен Отырар аймағын басып алуға
тырысты. Ол шекаралық ... ... ... және ... ... қлоға түсірді деп хабарлайды деректемелер. VII-VIII ғасырларда
Отырар шахристаны мұнарлары бар ... ... Бұл ... ... түрінде ІХ-Х ғасырларға дейін сақталған. ... ... ... ... Одан ... жолдың бір тармағы Шавгарға, екінші ... ... ... ... ... ... ... Шашқа, ал төмен
қарай Жентке кеткен. Женттен ... ... ... мен ... ... одан әрі Еділ бойымен Кавказға асып кететін болған. ХІІІ ғасырда
Ұлы ... ... осы ... Сарайшық, Сарай-Бату т.б. қалалардың үстімен
жүрген.
Отырар аймағында болған бірнеше ұсақ қоныстар мен қалалардың бірі ... ІХ-Х ... ... ... ... ... дейін
көтерілген, мұның өзі саяси жағдайдың өзгеруіне және осы ауданның оғыздарға
бағынуына байланысты еді. Отырар өмірі Х-ХІІ ғасырлардан ... де ... орта ... өңірінің экономикасы мен мәдениетіне ықпалы күшті
болған. Отырар көлемі жағынан ортағасырдағы ең өскен қала ... ... ... ... ... сауда жолы екенін зерттеудің маңызды, әрі
сирек олжасы – Отырардан табылған ... ақша мен ... ... ... ... ... жиыны таң қаларлық. Ол жерде Шығыс ...... ... ... Орда әл-Азамның; еуропалық Қырымның;
малазиялық Сива, Кони, Тебриздің; қазақстандық Жент ... ... ... ХІІІ ... 40-60 ... ... ... күмістен жасалған ұйғыр жазуы бар құрама белдік жапсырмаларының;
ортаазиялық бұрама білезіктердің, поволжиялық өрме білезіктердің, Кіші Азия
қалалары шеберханаларының ... ... ... ... ... Көмбе моңғол империясы кезіндегі Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан
қалалардың көрсеткіші іспетті.
Отырар ... ... және ... ... ... күміс
құймалар да табылды. Жазба деректерде тікелей көрсетілгендей, оларды ақша
орнына пайдаланған ... ... ... ... ... Балдучи
Пеголотти «Еуропадан Шығысқа жүрген ... ... ... ... ... ... ... ақша ретінде қолданылған күміс құймалар ... ... ... деп ... ... ... ... ғасырларға
жататын қола айналар да өзінше қызықты. Бастапқы кезде бұл айналар Қытай,
Ираннан Ұлы Жібек жолы арқылы ... ... ... ... ... ... олардың бір бөлігі Отырарда жасалына ... ... ... бірі – он екі ... цикл бойынша жануарлар бейнеленіп,
иероглифтер таңбаланған қытай айнасы.
Отырардан табылған қола медальонда барельеф ... ... ... ... ... жебеге толы, қолындағы садағын кере тартып тұрған салт
атты салынған. Аттың жанында ит немесе ... ... ... жануар жүгіріп
бара жатыр. Ал екінші жағында ... ... ... ... ... ақ өте бай ... қола ... та Отырардан
табылған бағалы заттардың бірі. Оның жаны мен ... ... ... бейнесі берілген. Оның жан-жағын өсімдік өрнектері
көмкеріп тұр. Ал түбінде сфинкс ... ... ... ... жазу бар.
Мұндай сиясауыттардың ХІІ-ХІІІ ғасырлардың ... Орта ... ... белгілі. Отырарда табылған графин де осы кезеңге
жатады. Ақ, мөлдір әйнектен істелген бұл әсем ... ... көк, ... ... эмальдармен геометриялық өрнек салынған. Ыдыстың жиегіне алтын
жалатылған. Графин ... ... ... ... дәстүрлі орталығы –
Сириядан келген. Сирия жерінде жасалған мұндай заттар әлемнің бар түпкіріне
тараған. ... онда ... ... ... ... жалатқан заттар
өндірісі жолға қойылған еді. Бұған дәлел – Батыс Еуропа, Кавказ, Орта Азия,
Қытайда жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... араб саяхатшысы ибн Батутта Хорезмде жоғары шенді бір ... ... ... ... бай ... ... Енді сол ... Сырдариядан да табылып отыр.
Испиджаб-Сайрамнан солтүстік-батысқа қарай 200 шақырым жерде кейінгі
ортағасырдағы Оңтүстік Қазақстанның астанасы ... ... ірі ... ... ... бай ... қаласы орналасқан.
Х ғасырдың өзінде Отырар мен ... ... ... ... айтылады. Осыған қарағанда, Шабғар қазіргі Түркістан ... ... Бұл ... қала ХІІ ... ... ... болып, содан
соң жаңа атау Яссыға иеленді. Яссы атауы алғаш рет ... ... ... ... 1389 жылы ... ... ... талан-таражға
салды. Олар тіпті Қожа Ахмет Иассауидің кесенесін де тонап ... ... Яссы ... ... Әмір ... ... ... Өзбек ордасы
хандарының қолына өтіп ... XVI ... ... ... ... ... ... Тап осы уақытта Түркістан облысының қарамағында
орналасқан қалаға жаңа атау берілді. Ол да ... ... ... өз ... етіп алды. Қаланың Түркістан деп аталуы облыстың атын
шығарудан туса керек. Осы ... ... XVIII ... ... ... ірі ... және ... ордасы болды.
Бұрынғы қалашықтың аймағын қазір жаңа қала құрылыстары басып жатыр.
Алайда ежелгі Түркістан қалдықтарын әлі ... ... Қожа ... ... ... ... ... Ескі Түркістанның үйлері біздің
заманымызға ... ... Тек XIV ... ... ... – Қожа ... Иассауи кесенесі ғана бізге қаланың көне ... ... Қожа ... ... туып, өмірінің көбін осы ... Ақын әрі сопы Қожа ... ... жыл ... қажылыққа мыңдаған
адам ағылып келіп жатады. Бұл - Әмір Темір қалдырған ескерткіш. Кезінде
әулиенің зиратын ... ол ... ... ... берген екен.
«Кесене салдыруда Әмір Темір саяси есепті көздеді,- деп жазды археолог
М.Е.Массон – Көшпелі халықтың қасиетті ... ... ... ... оның
жанына жағымды нәрсе істеу, ислам дінін уағыздаушы жұрттың рухани бірлігін
баса көрсету, сонымен бірге сезімтал көшпенділерге осы ... ... ... осы ойын орындап, өз империясының құдыретін көрсету – ... қиыр ... ... ... ... ... оның мақсаты ».
Кесене іргетасының үш жағынан сары құм ... ... ... Оның үстіңгі жағы бір жарым метрлік шыны таспен қапталған. Ал
шыны тастан жоғарғы ...... ... ... ... түсті кірпіштердің аясындағы ірі оюлар түрінде берілген көгілдір, көк,
ақ сырлы шыны тастармен безендірілген. Тек ұлы бас портал ... ... ... тірі ... бас ... ... кірпіштермен көмкеріп
үлгермеген, ал Әмір мұрагерлері бұған көңіл аудармаған.
Оюлаған, сүйекпен апталған есіктен бірден ғимараттың ... ең ... ... ... Оның ... ... (м). ... ортасында адам
бойымен бірдей қола қазан тұр. Аңызға қарағанда, бұл қазан Түркістаннан
солтүстік-батысқа ... 25 ... ... ... Қарнақ мекенінде
құйылған. Кезінде қған жұма намазынан ... ... ... су құйылатын болған. Орталық «қазандық» бөлмесінен кейін
Қожа Ахметтің мәйіті жатқан көрхана ... Оның ... ашық ... ... ... ... жазу жоқ. Бөлме де қарапайым салынған:
ақ ... ... жағы ... ... ... көгілдір
тыстамамен қапталған. Қабырғалардың ... ... ... ... ... да ...... пен қажылыққа келгендерге арналған
құжыралар көп. Олардың біразы құрылыс салынып біткеннен ... ... ... ... ХІ – ХІХ ... ... адамдардың, атақты қазақ
хандарының құлпытастарында олардың аты-жөндері жазылған. ... осы аса ... ... ... ескерткішті әрлеу кезінде
қолданбалы өнердің барлық түрін: ағашқа өрнек салуды, ... ... ... мен ... пайдалана отырып өрнектеуді; көк, көгілдір, ақ
түстерге боялған ... шыны ... ... қам ... ... ... ... жасауды қолданған. Қазіргі ... ... өте ... баға беріп отыр. « Ахмет ... - ... ... ... бірі. Кесене
архитектурасында адам қолынан келетін өнер таңқаларлық керемет ... ... ... жазды XVI ғасырдың тарихшысы Рузбихан.
2.2 Ұлы Жібек жолы мәдениеті - әлемдік діндер диалогының бастамасы
Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... бойы әр түрлі этностар, діндер, ... ... өмір ... ... Қазақстанның діндер тоғысатын
қасиетті нүктеге айналғаны тіпті де кездейсоқтық емес. ... ... ... кеңістік, Шығыс пен Батыстың арасы түркілік,
мұсылмандық және ... ... ... тоғысқан жері.
Қазақстандағы діни төзімділік пен диалогтың ежелден келе жатқан дәтүрі бар.
Осы ... VI-IX ... Ұлы ... жолы ... ... халықтарындағы
діни еркіндік пен тоғысудың маңыздылығын атап өткен жөн. Тарихи жадыға
тиесілі адамзат тарихының өн ... көз ... ... онда ... ... ... аяғына дейін толық қамтып жатқандығын ... рет ... ... ... ... сөз ... да, ол қазірдің өзінде
әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады.
Діннің ... ... ... ... ... ... діндердің
негізін түсінбей жатып, сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы
толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дін ... ... ... ... ... ... ... мазмұны әлеуметтік мәні
бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп ... ... ... көпшілігі еуразиялық көшпелілердің төлтума
дүниетанымдық діни жүйесі тәңіршілдік ... ... пен ... ашық ... ... Бұл Ұлы ... жолы ... бір сабағына жатады және
ол ежелгі түркілер діндерінен бастау ... ... ең ... ... Көк, ... ... ... Күн мен ай, жұлдыздар да сол Көк тәңірінің
ең жақын көмекшілері, жер құдайы, табиғат, жаратылыс иесі – Алтай, ... деп, оған да ... ... Жыл ... 5 ... орта ... ру-
ұлыс адамдары жиылып аспан рухтарының құрметіне ... ... ... ... ... Көк ... күн туралы ұғым-нанымдары
басқа да халықтардың нанымдарына ұқсас болған, осы да Ұлы ... ... өз ... ... мен ... отқа ... ғұрпы ертеде күнге табынудан
шыққан. Күн мен от зұлым, қас ... ... ... ... ұғыммен
молаларды өртеп тазарту әдеті савромат, сақ зираттарынан көп кездеседі.
Ғұндар мен үйсіндер, ... ... жиі ... ... бояу ... күн мен оттың ... ... ... және ... ... ... ... тасмоншақтар қадау, киімге құс қауырсындарын
тігіп алудан, ұлу, жылан бас ... ... ... Фрезердің « Алтын бұтағында » мына нәрсе айтылады: « ... ... ... ... ІІ ... ... келу үшін жіберген
елшілігін келісілген жерде шамандар қарсы алды. Елшілердің арам ... үшін ... ... істелді. Ашық жерге елшілердің тауарларын үйіп
қойып, бақсылар айнала ... ... ... ... салды, ақыры
талықсып құлап түсті. Одан соң елшілер лаулап жанған оттың ортасымен жүріп,
тазару ... өтті ». ... мен ... үшін ... ... ... ... дәстүрлерінің маңызды қоғамдық құбылысы болды [17,
162 б.].
Скифтердің де, ғұндардың да өмір салтында ... ... рух ... ... да ... ... ... сақ-ғұн қоғамының
тірегі – жауынгерлердің соғыс қабілетін, соғыстағы жеңіске деген ... ... ... Мұны ... ... скиф ... әдеттегі
тұрмысынан көруге болады.
Ғұндар да, скифтер де өздерінің ... көне ... ... ... ... ... Мұны мына ... көруге болады.
Скиф патшасы Спаргапфтің шөбересі, Ликтің немересі, Гмурдың ... ... ... ... ... өз елінің әдет-салтынан мүлде безінеді.
Мұның есесіне грек құдайларының бейнелеріне құлшылық ... ... ... ... ... сезген бауыры Иданфирс оны өз ... ... ... ... әйелінен туған ұлы Скил де эллин әдет-
салтын қабылдайды. ... бұл ... ... ... да, ... ... Скифтердің сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... басын шапқызады. Міне бұдан скифтердің
көшпелі өмір ... адал ... әрі оны ... берік ұстағаны
көрінеді. Олардың ұғымынша, ата-баба дәстүр-салтынан безу – ең ауыр ... ... ... деп ... ... адам кім ... да, шыққан тегіне
қарамастан өлім жазасына ... ... [28, 43 ... ... жолы ... діни ... және олардың жергілікті
діндермен байланысын Л.Гумилев жете қарастырады. Плано Карпини татарлардың
сиқыршылар арқылы түріктер Кам деп ... ... ... ... ... Банзаровтың әбден әділетті болжамы бойынша
Итога – монғолдардың Этугені ... ... ал кам ... ... ... ... бұл ... қорыққан, сөйтіп оған тасаттық
беріп отырған. Этуген үшін « обо » ... және де ерте ... ... үстінде қанды құрбан шалу рәсімдері өткізілген.
Ұлы Жібек жолы бойындағы мәдени ауысулардың нәтижесінде ... қос ... ... ... ... Поло ... ... «Олар жоғарғы аспандық құдай бар дейді; әр күн сайын олар сол
құдайына түтін түтетіп, одан ... ... пен ... ... тағы бір, ... ... деп атайтын құдайы да бар, олар ... ... ... деп есептейді, ол өздерінің ұлдарын және малдары
мен мүлігін аман ... деп ... ... бір ... ... Поло ... хабарлайды: «Әрбір адамның үйінде үй ... ... ... ... ... ... ... Аспан құдайын білдіретін есім
жазылып қойылған. Оған ... ... ... ... ... ... ... сол Құдайы өздеріне ... ақыл мен ... ... үшін ... тәжім етеді және одан басқа еш ... ... ... еден ... Натигай деп аталатын бейне тұрады. Ол бүкіл
жер бетінде туындап жататын жер ... ... Оған ... ... Одан ... ... ... жер жемістерінің, ұлдарының
және тағы басқаларының көп болуын ... [4, 126 ... Ұлы ... жолы ... ... үрдістер бір-бірінен алыс
жатқан Иран мен Моңғолияны да байланыстырды. ... хан ... ... ... ... мен ... ... жазылған дуализм принципімен
қалай бітістіре ... ... ... ... деп аталатын құдайға
сенген делінеді жазбаларда.
Ұлы Жібек жолымен діни ... де ... ал ... ... ... діндерін теңіздің арғы бетіндегі елдерге де ... ... Орта Азия мен ... ... ... будда діні, ал
Сириядан, Иран мен ... ... ... ... артынша ислам діні
таратылды.
Зерттеушілердің пікірлеріне қарағанда, будда діні Қытайға Үндіден орта
Азия арқылы енген. Бұл діни ағым ... ... ... І ... ... тараған. Шығыс Түркістан мен Қытайда будда дінінің таралуында орта
азиялық діни ... мен дін ... ... соғдылар мен
парфяндар, қаңлылар ... рөл ... ... Шығыстағы Қушан
мемлекетінің саяси мақсаттары әсер еткен болуы керек, будда діні біздің
дәуіріміздің ... ... өте ... ... ... ортағасыр дәуірінде будда дінін тарату міндетін негізінен соғдалық
діни уағызшылар атқарды. Будда дінінің Орта Азияға таралуында да, ... осы ... ... ... ... ... сөзі ... ұйғыр, қытай тілдеріне соғды тілінен енді. Шығыс Түркістанның будда
дініндегі ... сөз ... ... ... жасап көргенде,
олардың соғдылардың аралық дәнекерлігі арқылы ... ... ... көрінеді. Жапонның Нара астанасындағы будда шіркеуі Кареджиден ... ... ... ... Ұлы Жібек жолының Орта ... ... ... ... қалалардың көпшілігінен табылған.
Қаратөбедегі Термезден І-ІІІ ... ... ... сопыханасы көп
жылдан бері қазылып жатыр. Соғданың ... ... жеке ... (дінге)
табыну ғимараты болған. Мервтегі ескі қираған ... да ... ... Будда мозалының төбесі тегіс жабылған. Оның ... ... ... ... және ... ... орналасқан. Олардың
құрамында төрт бұрышты жобамен салынған шағын шіркеу бар. ... ... ... ... ... мен суфаларға монументті мүсін
салынған. ... кіре ... екі ... ... ... ... болғанға, ал олардың үстінде аяғын еденге түсіріп ... ... ... ... ... Ғибадатхананың еденінен Будданың суреті
бейнеленген, алтын жалатқан икон ... ... ... ... ... ... ... есігі солтүстік
жаққа қаратылған. Крест тәрізді үлгімен салынған целланың екі жағынан
ұзынша дәліздер ... олар ... ... ... ... және ... ... мүсіндерге арналған кертпе
қуыстар бар, ал қабырғалардың бәрі ою-өрнекті жазулармен безендірілген. Қыш
мүрделері, оның ... ... ... ... ... ... софыханалары мен шіркеулер кешені будда дінінің әр ... кең ... паш ... ... ғимараттар құрылысы Шығыс
Түркістанда,әсіресе оның солтүстік жартысында – батысында Қашқардан Хамиге,
шығысында Қытайға, Дунхуанға дейінгі аралықта өте көп ... ... ... ... бір ... ... ... табылып отыр. Үңгір
софыханалары кешендерінің осыған ұқсас түрлерін Маурь дәуірінде, Магадха
мен оған таяу ... ... ... өнері дамыған Үндіден іздеген жөн.
Ертедегі ... үнді ... ... ... ... ... Әрбір
софыхана бір немесе бірнеше чатьялерден – ғибадатханалардан және бірнеше
вихаралардан – софылар ... ... ... ... ... табылған
жай да вихара болуы мүмкін.
Ұлы Жібек жолымен буддизммен қатар Батыстан ... ... ... де ... ... V ғасырдың алғашқы жартысында Шығыс Рим империясына
« шерік қатушылар » ... яғни ... ... пір ... сектасы
келіп енді. Бұл соңғы діни ағым қасиетті ... ... ... жоқ, ... сөйтіп Христос тек қасиетті рух ... ... ... ғана ... ... пікірінше қасиетті Мария құдай ... жоқ, ... яғни ... ...... ... ... туды». Дәл осы
күтпеген күрт жаңалық бұхараның толқуын ... ... өзі 325 жылы ... ... ұласқан ұлы құдыреттің – адам мен ... ... ... оны ... ... қарауға болмайтын қасиетті рух
екендігіне сәйкес дін символы ... ... ... ... ... деп ... ... бетінен қайтпайтын шіркеудің ... ... ... 431 жылы Эфесс соборында қатты сынға ұшырап, несторияшылдар
қатты қуғын-сүргінге салынды. Сөйтіп, олар соның ... ... ... ... ... ... жақтастары Персияда, шекаралық күштер
басын ... ... ... ... ... ... сириялық бай көпестер мен қолөнершілер Шығысқа қарай ағылды.
Бір таңқаларлығы, сонау бір ... Азия ... ... байланыста болғандығы. Олардың отарлары мен өз ... ... ... теңізінен сонау « Аспан империясына » дейін қанат жайып
жатыр еді. Таулы аймақтар мен көгал ... ... ... осы ... ... мәдениет ескерткіштері табылды. Осы жолдың бойынан әлі де
тіршілік тынысы мен өнердің, түрлі діндерге және христиан ... тән ... ... ... ... Және осы ... ... аяғына дейін
тұс-тұсқа таралуы өте ерте дәуірде басталған сириялық жазу мәдениетінің,
сириялық христиан дінінің ... ... ... да жатады. Сириялықтардың
көпғасырлық экономикалық байланыстары олардың Араб түбегіне де, Үндіге де,
иран мен түркі тілдеріне сирия ... ... бір ... ... ... ... да өзінің мәдени ықпалын тигізбей қоймады. Христиан дінінің
метрополийдегі және отарлардағы сияқты соғдыларға да ... ... ... танысуына мүмкіндік берді. Сирия жазуы соғды – христиандар
арқылы ұйғырлардың қабылдауымен ежелгі түркі тайпаларына да ... ... ... ... мен мәдениетке аса зор үлес қосты. ... ... ең ... ... ... ... ... мәдениеттің
даму сатысына көтерді ».
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларында VII-VIII ... діни ілім кең етек ... ... қалаларда христиан
шіркеулері болды. Шамасы, христиан ... ... ... ... ... ... жабғуы арқылы қабылдаған болса керек. Өйткені ІХ-Х ғасырлар
қарсаңында қарлұқтар айрықша көп аймақтарды өз билігіне ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойындағы қалаларда да
христиандар тұрды. Іле алқабындағы ... ... ... ... ... ... ... жайлы Вильгельм Рубрук хабарлайды. XIV ... ... ... ... денесі шірімей сақталған христиан
софыханасы болғаны ... ... мен ... ... қалаларынан
несториандарға байланысты табылған ... ... ... ... ... ... айқындай түседі. Бұған ескі ... ... ... ... ... христиан шіркеуінің қалдықтары жатады.
Оның құрылысы тең төрт бұрышты жобамен салынып, төбесі күмбезбен жабылған,
тік бұрышты ауласы бар.
Жамукат және ... ... ... ... ... ... ... крестерімен қоса жерленген христиандар бейіттері табылды. Ал Красная
Речка атты ескі қала жұртынан кездейсоқ нефрит кресі табылғаны да ... ескі ... ... табылып, Шараб қаласында жасалған деп
ұйғаруға келетін тас келі ... ... ... сақтаулы тұр. Онда
христиан таңбалары – ... пен ... ... қаласы жұртын қазғанда VI-VIII ... ... ... ... ... және ... деген сириялық жазуы бар қыш
күрешке табылды. Ертедегі христиан ... ... ... ... және ... ... атақпен мәшпүр болған екі
күміс ыдыстарды да несториан қолөнершілерінің ... ... ... ... ... күміс ыдыстағы бейнелер тегіс өрнек түрінде
қосымша оймышталып салынған. Ыдыстың жалпы ... мен ... ... ... ... ... айқасып жатқан үш алқа
үш түрлі аталған: ... ... ... ... ... ... Иса», олардың ара-арасында «Арыстан орындағы Даниил»,
«Петрдің безінуі» және «Қожайын табытының күзетшісі» делінген.
Бұл өлкелерде христиан діні ... ... XIV ... аяқ шеніне
дейінгі кезеңде ортаазиялық түркі ұлты христиандардың « діни өнер мен діни
мәнді айшықтарының » озық ... ...... ... ... ... бар құлпытастар болды. Олардың ... ... мен ... ... ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезінде
табылды, рас ондай олжалар қазір де ... ... ... ... қаласын қазғанда ХІ-ХІІ ... ... ... ... ... бар екі ... ... Олар екінші
қайтара пайдаланылған. Қайрақтастың бірінде 789 жыл ... ... ... ... ... «Иал-анч бикештің» аты жазылған. Мұның
өзі өте ... ... ... ... ... V-VI
ғасырларда Сириядан табылған қайрақтастардың осыған ұқсас үлгілерінің
аралық ... ... ал XII-XIV ... ... ... ... мен ... Түркістаннан табылды [29, 62- 68 б.].
Навакетте христиан ... өмір ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге қыштарға, шарап құятын үлкен қыш
көзелердің гүлтәж өрнектеріне түсірілген соғды жазулары да айғақтай ... ... ... жазылған: «Бұл көзе Иарук- Тегін ұстазға (арналды).
Шебер- Пастун ылайым ол (көзе) әрқашан толы болсын, ... ... ». ... ... сөзі түрік-соғды құлпытаснамаларында кездесетін « ұстаз,
тәлімгер » сөздерімен мағыналас. ... « ... » сөзі ... ... ... ... ... қалдырмайды. Өзге біреуінде
мынадай өте қысқа сөз жазылған: «Бұл көзенің шебері – ... ». ... ... ... ескі ... ... жұртынан табылған тағы бір
ыдыста екі жол соғды жазуы бар, тәржімалағанда былай болып шығады: « ...... ... ... Бұл ... ... үстінде ішкейсіз,
тақсырым... Құдайдың қайырымына бөленген ... ... ... ... ... « ... ... көзе жақтауында « Әмірші Ильтаг»
деген сөздер ойып жазылса, ескі ... ... ... ... « ... ... » деген жазу бар. Сипатына қарағанда ... ... ІХ-Х ... ... ... ХІ ... бас кезіне
жатады.
Бұл жазулардың бәрі шарап ыдыстарына жазылғанына қарап, өздерінің салт-
дәстүрінде ... рөл ... ... ... ... ... қолында болған деп жорамалдауға ... ... ... ... ескі ... ... ... археологтар тапқан Х-
ХІ ғасырға жататын шарап жасау орыны да дәлелдей түседі. Оның түбі ... ... ... ... қапталған. Сөйтіп, археологиялық
және эпиграфиялық олжа ... орта ... ... ... астаса
отырып, христиан дінінің таралу жолдарын көрсетіп береді.
Ұлы Жібек жолымен тараған тағы бір дін –манихей ... Ол ... ... ... ... тез қарқынмен Италиядан Қытайға дейінгі аралықта
көптеген өз жолын ұстаушылар ықыласын жаулап алды. Оның өзі ... ... ... тұтас бір синтезін құрайтын еді. Сөйтіп, манихей діні
христиан дінінен осы дінді ... ... ... ал ...
жақсылық пен жамандық, жарық пен түнек күресі ... ... ... дінін
таратуда, сондай-ақ, соғдылар да жетекші рөл атқарды. VIII ғасырдың бас
кезінде манихейшілерді басқарушының ... ... ... ... ... Орта Азияда ұзақ уақыт бойы өмір сүрді және ... ... ... ... ... оның ... ... жүйесіне де
қатты әсерін тигізді.
Манихей діні Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігінде, ең ... ... ... ... жолын қуушылар тапты. Турфан алқабынан табылған «
Қасиетті екі ... ... » атты ... ... ... ... бұл кітаптың « он оқ елінің сенімін ояту үшін », Аргу- Талас
қаласында ... ... ... Бұл ... ... ... қаласы сөз
болып отыр. Сондай-ақ, манихей тұрғындары жетісудың басқа да ...... ... ... ... қазу кезінде табылған манихей дінінің жұлдыз құдай айшығы болып
саналатын жарты ай мен әйел жүзі бейнеленген қола ... да ... ... ... ... ... шығар. Қазақстанның орта
ғасырлық қалаларының ... ... ... Иран ... ... ... VII-VI ғасырларда өмірге келген тағы бір дүниежүзілік
діннің зороастризмнің өкілдері болғаны хақ. Бұл діннің іс ... ... ... тән ... - Әлемнің төрт элементін – суды, отты, жерді,
ауаны қастерлеу. ... бұл ... Орта ... Соғдыдан,
Сырдария қалаларынан және Жетісудан аңғаруға болады. Оттың шалқи, сүйірлене
көтерілген жалыны тәрізді сүйір күмбезді ... ... ... еске ... Олар ескі ... және Қызылөзен қалаларының жұртында
сақталған. ... Орта Азия мен ... ... ... ... бір түрі ғана кең ... Оның өзі жергілікті пұтқа
табынушылықпен, оның ішінде отқа, ру, ата-баба ... ... қой, ... тәрізді жануарларға табынушылықтарымен тығыс астаса сіңісіп кетті.
Бұл дінге байланысты ескерткіш ... ... ... ... ... салынатын сөз жәшіктер, хумдық жерлеу түрінде, жерден ... ... ... өлік ... ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстанның кейбір тайпалары Ұлы Жібек жолы
бойында түркілердің тәңірлік дінінен өзге, зороастризм ... де ... ... ... ... деп те ... К.Байпақовтың пікірінше, орта
ғасыр дәуірінде ... ... ... ... ... ... діни
уағызшылар атқарды. Ол ертеде Иран жерінде шықты, негізінен Зәрдешт ... ... ... ... ... ... негізі « Зенда », « Уста »
деген екі кітаптан тұрған, отты құдай деп ... итті ... « ... » ... ... Иранның Көштасып деген
шахы парсыларға бұл дінді қабылдаттырады. Бұл дінді ұстанушылар ... етін ... ... ... ... ... ... деп аталатын
қақпақты қыш ыдысқа салып жерлейтін болған. Оссуария немесе астодандтар
қақпағы бар тік бұрышты ... ... ... киіз үй тәрізді болған.
Сырты аламыш оюмен өрнектелген. ... ... ... жері Б.Ғапуров
пен К.В.Тревердің, В.В.Струве мен С.П.Толстовтың және ...... ... Оның ... ... ... қазақ
тайпаларында соңғы кезге дейін сақталған. ... бұл ... ... ... Челебидің хабарлауына қарағанда, « аманат » ... ... және иран ... ... ... өз назарын Л.Гумилев
бұрыннан аударған болатын. Шмид бұл ... ... емес ... ... де оған өз ... ... « ... » деген атау
кеңінен мәлім. Шыңғыс ханның таққа отырғызылуын суреттегенде оның ... ... Ол атау ... мен ... сөздіктеріне де
енгізілген, ... пен ... де еске ... ... ... ... – бір ғана ... беретініне шек келтірмейді. Шыңғыс ханды бірде
Аспанның ұлы, ... ... ұлы, енді ... ... Тянь-цзы деп
атаған. Санскрит және ... ... ... ... аудара отырып,
буддашылар Индраны Хормуста деп атап ... ... өзі осы ... ... ... басталған кезде түпкілікті орын алғандығына назар
аудартады.
Осының ... тек Ұлы ... жолы ... ... ... ... Егер «Хормуста» атауы Монғолияға Парсыдан емес, ал
Үндістаннан, буддизммен бірге енгізілген болса, онда бұл есім ... ... ... ... болар еді. Л. Гумилев бойынша, бұл
арада тіпті Банзаров та ақиқаттыққа ... ... ... ... өз ... қарамастан: «Монғолдардың шамандығымен жете
танысқан кезде, одан Зороастр ілімімен көп ... ... да ... ... ... жасайды. Ал егер бұл тіпті аздап осылай болса, онда бәрінен
бұрын Мәнгілік ... ... ... ... ... ... жоққа шығарылады. Ол бұған дейін де ... ... ал ... ... ... санаспауға да болады.
Бұдан кейін Л. Гумилев күн мен айға табынушылыққа ... ... ... ... ... ... ... табынған. Бірақ Веселовский осы
пікірге қарсы сөз ... бұл ... ... ... ... ал ... рәсімдерін жүзеге асырған кезде беттерін солай қаратады-мыс делінетін
оңтүстік жақта болып отыр деп ... ... ... ... ол 1210 ... ... деректі келтіреді: «Шығыс Қытайда Юн-цзидің таққа
отырғанын біліп: «Ол кем ақыл патшалық құра ... - ... ... ... ... ... Мен ... діни рәсімді көріп тұрғаным жоқ,
сондықтан күн ... ... ... ... ... пікір жоққа шығарылады.
Бірақ, шын мәнісінде, кунге табынушылық айқын емес және де егер ... жеке дін ... ал ... бір ... деп ... ол еш нәрсемен
үйлеспейді. Күн – ежелгі – ... ...... ... ... ... ... көрінетін қарама-қайшылықтар жоққа шығарылады. Айға
келетін болсақ, монғолдарда ол діни объектілер санатында ... Мен ... ... онша ... емес ... ... ... жайдан-жай ғана, күнмен бірге жүрсін дегендей қоса салған-ау деп
ойлаймын. Бірақ мұндағы Ариман қайда?
Ұлы ... жолы ... ... ауысулардан келген ирандықтан емес, ал
Жер мен Аспан бір жаратылыс басының бір-бірімен ... ... ... ... екі жағы ... ... ... түріктік халық
діні әлдеқайда жақын тәрізді. «Бұл концепция ерте замандарға, ... ... ... ... яғни ... мәдени өзгерістерге барып
тіреледі. Алайда, мыңдаған жылдар ... шет ... ... ... ... ... ... жерлеріне сіңіріліп кетті. Бірақ VIII-
IX ғасырларда Монғолияға манихейлер арқылы ... ... ... ... ... ... менгергенімен де, монғолдар ата-бабаларының
көзқарастары ... әсер ете ... ... Олар ... ... ... – Ариманның жартысы деп емес, ал соның
табиғилықтың тыс бұзылуы – жалғандық, сатқындық деп түсінді. Бұдан, ... ... ... ... ... екен деген тумаса керек. Кім
күнәсыз дерсіз! Бірақ этикалық категория ретінде сатқындықты ... ... шарт қой ... діні ... ... VI-VII ... ... арқылы
енді, алайда оның элементтері Оңтүстік Қазақстанда бұдан көп сақ-массагет
тайпалары кезінде қалыптаса ... Осы ... ғана ... ... ... ... ... ескерткіштер табылды. Отырар алқабындағы
ескі Құйрықтөбе қаласының қамалын қазып ашқанда ортасында аумығы ... ... тең ... залы бар ... ... аршылды. Құрылыс кешені
қатты өрт шығуы нәтижесінде күйреген. Құлаған ... ... оның ... ... ... өрнектелген әшекейдің сынық қалдықтарын салтанат
залын күйреп түскен қаңылтыр жабындысы ұзақ уақыт ... ... ... ... табылған қыштан, күйдірген саздан жасалған бұйымдар,
екі түрлі теңге табылды. Теңгелердің бір бетіне салынған жүрып келе ... ... ... « НУШ» ... «АТ» ... руналық монограммалар
өртенген құрылыстың көкжиегін VII ғасыр мен ІХ ғасырдың алғашқы жартысынан
көрсетеді.
Қабырғаның жоғары бөлігінде өрнекті ... ... ... бір ... ... ... идеялық сюжетке байланысты салынған
құдайлар мен ... ... ... бейнеленген. Тақтайлардың бірінде
аң бейнелі тақта отырған қос құдай жұбы ... ... ... ... ... тәж киіп, бастарын бір-біріне бұрып жатқан қанатты қос түйе
түріндегі тақ үстінде отыр. Құдай кеудесі тұсына кесе ... оң ... ... үш ... ... бар ... ... Ал кілеммен жабылған аң
бейнелі тақтың алдында тізелерін бүгіп тұрған екі адам бейнеленген көрініс
осы өрнекті ... ... ... ... керек. Құдай сол жақ қолына
тостаған, әлде жиегі кертпешті ... ... ... Әйел ... ... доғалана иіліп жатқан екі қой кейпіндегі тақта отыр. Әйел
құдайдың ... ... ... ... ... ... ... оның
екі ұшы иретіле желбіреп тұр. Шынтағы сәл ... оң ... үш ... зат ... ... ... ... Педжикент әшекейлерінде және
оңтүстік Соғдыдағы осы ... ... ... ... ... де ... ... бейнеленген тақтай да айрықша назар
аударуға тұрарлық. Бұл ... ... ... ... қырын
бұрылып, ойма қақпа астында тұрған еркек пен әйел, сөзсіз, атақты бекзаттар
болуы мүмкін. Әйел бейнесі ... ... Ол ... ... ... ... көздері бадам түсті, ұзынша қысыңқы келген. Басында ... ... ... ... Бас киімі астынан жемелік қосып өрңлген
бұрымы оң иығына түсіп тұр. Еркек оң ... ... ... құшақтап, сол
қолының жоғары жайылған алақанын әйелдің жүзі алдына тосып қалған. Бұлардың
артқы жағындағы бірнеше бөлшектерге, қол ымына ... бұл ... ... ... ... ... ... көрсететін дәстүрлі ... ... ... ... Ойып ... ... ... қалалары тұрғындарының діни наным –сенімдері жөнінде өте бай
мәліметтер ... Бұл ... ... ... ... ... ... соғдылардың жеке басқа табынушылық үрдіс салты да кең
тарады.
Түрік идеологиясында, соның ішінде кангарлар сенімінде соғдының діни
нанымдары етек ... ... ... олар ... ... орай түр ... ... [30, 48-53 б.]. Зороастризмдк пұтқа табынушылықтың
көптеген әсерлері Қазақстан қалаларында ислам діні пайда болғаннан ... ... ... сақталып қала берді. Археологтар ХІІ ғасырдағы Отырар
үйлерінен ... ... ... ... ... ... Ойып жасалған
бай шыжбайлармен әшекейленген олар мінәжат отын лаулатуға қызмет етті.
Мұның өзі ... діні ... ... араб ... ... қала тұрғындары
үйлерінде одан әрі сәуле шашып, жылу тепкен маздаизм ұлы ... ... ... әмірінің сарайында болған Дакия ақынның: «Дүниенің бүкіл
жақсылықтары ішінен мен шарап пен ... ... ... аузы мен ... ғана ... алар едім»,- деуі тектен –тек емес.
Дегенмен, «отпен және ... ғана ... ... ... ... майы ... ... тілімен де кең тараған ... ... ... ... зороастра діндерін де, ... да ... ... ... Жаңа дін Ұлы ... ... қалаларда орнығып тамыр жайды.
VIII-IX ғасырлардағы оқиғаларды әңгімелейтін жазба ... ... ... ... айғақ бола алады. Нух ибн Асад 840 жылы
Испиджабты өзіне ... [31, 75 б.]. 859 жылы оның ... ... ибн ... ... ... сол ... мыңдаған адамды таяққа жыққан [32,268б.].
Мұсылмандық табынушылыққа өте құлай берілгендер Жетісу мен ... 766 жылы ... ... онда ... ... ... тұрған
қарлұқтар болды. Олар мұсылман дінін, ... ... ... ... ... ... ... де бар. Алайда, бұл олардың бәрін бірдей қамтымаған
тәрізді, өйткені қарлұқтарға қарайтын Таразды ... ибн ... 893 ... ... « осы қаланың бас шіркеуін мешітке айналдырды ».
Х ғасырдың басында ислам дінін қараханидтер әулиетінің рубасы ... ал оның ұлы ... хан Мұса 960 жылы ... ... дін ... Жаңа дін бірте-бірте көшпенділер арасына да тарала бастады. ... Ибн ... ... пен ... және Шаш ... ... ... түркі-
мұсылмандар туралы мәлімет береді. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... да ... жөнінде деректер бар. Археологтар
тапқан ХІ-ХІІ ғасырлардың ... ... осы ... ... ... қалыптасқанын дәлелдей түседі. Тараз бен ... ... ... ... ... ... қатары көбейе түсуіне
қарай қалаларда алқалық ғибадат мешіттері салына бастайды. Кедерде салынған
солардың біреуі жөнінде ... ... ... мешіт қалдықтары
Кедермен тең саналатын ескі Құйрықтөбе қаласы жұртын қазғанда табылды.
Мешіт қаланың орталық ... ... ... аса ірі ... бірі – ... ... ... Х-ХІ
ғасырларға жатады. Мешіттің жұлынтұтасы сақталмағанымен, оның минарет
мұнарасы осы күнге дейін қала жұрты ... ... ... ... Азия мен ... ... ... діні таралған кезеңде пайда
болған құрылыстар қатарына көпшілік моншалар да жатады. Өлікті ... ІХ ... ... ... мен Х ғасырда өзгерді. Ол мұсылманға тән
сипатта және белгілі бір ... ... ... өлік ... ... шикі ... ... сағаналарға қойылды. Өлік
басын солтүстік-батысқа беріп, бетін оңтүстікке ... ... ... жоқ. Ең ертеректегі мұсылман мазарларының кешендері Отырар
алқабынан табылды, олар ІХ-Х ғасырларға жатады. ... бірі – Х ... ... ... мазарлар кешені.
ХІ-ХІІ ғасырлардағы зираттар кешендерінде зәулім де ... ... бой ... ... ... ... бір тобы ескі ... жұртынан аршылды. Тараздың шығыс бетіндегі 18 шақырым ... ... ... екі ... ... Солардың бірі –
Бабаджи хатун – ою-өрнекті қасбеті жоқ және Х ... ... ... – Айша бибі ... Оның әсемдік бедерлері мен геометриялық ою-
өрнектерге толы ... жұқа ... ... ... ... тегіс
бетіне бай әшекейлер салынған батыс беттегі қабырғасы ғана сақталған. ... ... ... жатады.
Сәндік үлгілердің таратушысына айналған мыстан, қоладан жасалған металл
бұйымдарға да әлгі ... және діни ... ... ... Осы бір ... ... айшықты да айрықша куәсі – «
Ұлы Жібек жолы » проблемаларына қысқаша шолуды тұйықтай келсек, ұлан-ғайыр
қазақ даласы сахараларын, биік ... мен ... ... алқаптарды кәсіп
етіп, Еуропадан Азияға дейін және оған керісінше ... ... ... ... ... бере отырып, сол жолдармен ағылған сан-алуан
таңсық тауарлар, ежелгі өнер мен дін ... ... ... ... тарих пен рухани өмірдің аса күрделі ... атап ... ... пен Батыс, Азия мен Еуропа тоғысқан Қазақстан ... ... ... ... өзара кірігіп, бір-бірін байыта
түсулеріне аса қолайлы жағдай, ахуал ... ... ... ... ... ... мен ... тайпалар адамзаттың ежелгі
мәдениеті алқасында маржандай ... ... ... ... ... пен ... ... ықпал аймағында орналасқан Қазақстан ... мен ... ... ... ... мол. ... ... орналасқан Қазақстанның елі үшін сұхбаттылық, адамдар арасындағы
сыйластылық өмір салты болды. Олар үшін ... қара күш те ... ... бола ... ... биік тұрған құндылықтар –
диалогты қалыптастырушы сүйіспеншілік, төзімділік, ... ... ... құндылықтар кереғарлықты ... ... ... үшін ... ... ... ... әлемдік діндердің барлығы
дерлік жаңағы құндылықтардың ... ... ... алуы үшін ... ... Әлем ... былайғы жерде діндер, мәдениеттердің ортақ тоғысу
нүктесін айқындамай, олардың ... ... ... болмай
жалпыадамзаттық дұрыс түсінуі әлде қалай. Тарихи-мәдени феноменнің орталық
нүктесінде нақты жеке ... ... ... тек сол ғана ... ... ... ... Адамның жеке басының құндылығы
оның белсенді сұхбаттылық болмысынан туындайды. Тек диалог жолында ... ... ... ... ... ... ... айқындалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Амбивалентті адам болмысының тәсілі ретіндегі мәдениет те ... ... Бір ... кез ... ... ... өзін сақтауға, оқшаулануға,
түпнегізділікке ұмтылады. Екінші жағынан, мәдени диалог, артефактілермен
алмасу, бөлісу, басқаға деген қызығушылық ... ... ... табылады.
Тарихтың тереңдеуі және күрделенуі үрдістерінде екінші бағдар барған сайын
басымдылыққа ие бола бастайды. Ол тек ... ... ... ... ... ... ... төлтумалық пен мәдени ... қоса ... ... ... да ... аса алады.
Тарихта белгілі, осындай мәдени диалог жүзеге асқан өркениет құрылымына ... жолы ... ... ... Жібек жолы мәдениеті өзара ауысуы жоғары тұрған социумдардың алуан
түрлі оқшау ... ... озық ... дәлелдеп берді.
Қатаң мағынада айтқанда, өзара ... ... ... құрылымдарда, яғни
партикулярлық бірлестіктерде регресс анық ... ... Бұл ... ... формалық құрылым, күрделілік пен ... ... ... ... ... осы жеке соңғы анықтамаларында ықпал
етеді және оған ықпал еткен кез-келген әсер соларда сынақтан өтеді. ... ... ең ... « ... » ... өзі ... ең қарапайым
феноменмен кездескенде онымен өзара әрекетке түседі. Алайда, мәдени феномен
ешқашан өзге заттың әсерін ... ... ... сонша, мұның барысында
оның өзінің жеке, тек өзіне тиесілі ерекшелігі де еш ... ... жолы ... ... ... « гректен варягка
баратын » артерия, Жерорта теңізі бассейніндегі қарым-қатынастар, Қытай мен
Үндістанды байланыстырған жол ... ... және ... Азияны қосып
тұрған ауысулар және т.б. жатады. Бірақ тек Ұлы Жібек жолы өз ... ... ... көтеріле алды. Бұл феноменнің
прототиптеріне Таяу Шығыс және Орталық Азияны ... ... ... ... мен ... ... қолөнер туындылары мен ... ... ... ... ... ... түрлері жатады. Ұлы Жібек жолы мәдениетінің толыққанды
әрекет етуі VI-IX ғасырларға ... ... бұл ... ... ... халықаралық валюта сипатына енген жібек тасымалданса, кері қарай
рухани ілімдер мен әлемдік діндер, өнер ... ... ... ... жолы ... өркениеттік деңгейі жоғары қалалық мәдениет қалыптасты.
Ұлы Жібек жолы ... ... ... диалог пен мәдени ауысулар
жағдайында жоғары дәрежеде жасампаздыққа ие екендігін дәлелдейді. Қазақтың
және оның ... ... ... ... қосқан басты
құндылықтарына жататындара: а) еуразиялық көшпелілер кеңістікті ... ... ... жетістікке жетті; ә) номадтар адамдандырылған
қоршаған ортаны кеңейтті, шөл мен ... ... ... ... б)
еуразиялық көшпелілер тарих катализаторлары қызметін атқарды, ... ... жаңа ... ... себебі болды; в)
Ұлы Жібек жолы және басқа да мәдени коммуникациялық жүйелер ... ... мен ... ... пен ... арасында дәнекерлік қызмет
атқарды, олардың мәдени диалогына себепкер болды; г) қазақтың арғы ... ... ... алдаспан, киіз үй, күйме, металл өңдеу,
зергерлік, ұсталық сияқты артефактыларын алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ...... адамдық
ынтымақтастық пен келісімділіктің маңызды формасы болды; д) « Адам бол!»
ұстанымы, әлемді Жарық дүние деп ... ... ... мән ... және ... ... үйлесімділікте болу, жасы келгендер мен баланы
қастерлеу сияқты қазақ дәстүрлі әдебінің құндылықтары қазіргі руханиятта
ерекше орын ... ... жолы ... тағы бір ... ... ... ... мойындаумен байланысты. Академик Ә.Нысанбаев атап өткендей, ислам
мәдениеті, ол VII ғасырдан ... іс ... XVIII ... ... ... ... бойы ... пен Бұхараның, Самарқанд пен Ғераттың,
Рейдің, Исфаханның, Шираз бен ... ... ... ... сол ... ... жете алмас еді. Бүкіл бұл қалаларда ... ... ... мен ... ... мен ... олар ислам
мәдениетіне сипатта бола отырып, ерекше гүлденді. Ұлы Жібек жолы Халифатты,
Қытайды, Орталық Азияны, Орта ... ... ... ... ... мен ... арасындағы сауда және мәдени байланыстарда маңызды
дәнекер болуына оң ықпалын тигізгеніндей, солай ... ... да ... ... ... пен ... сауда және мәдени өзара әсеріне
себебін тигізді, өйткені Ұлы ... жолы ... Әл ... ... ... ... Иран арқылы Жерорта теңізіне қарай Қытайдан жібек
пен қағаз, ... ... мен хош ... Орталық Азиядан жылқылар мен
терілер аттандырылды. Қазақстан ... ... ... ... ... ... көшпелі малшылар да мәдени ... ... ... ... Сығанақ, Сауран, Тараз, Иассы,
Баласағұн, Отырар сияқты, керуен ... өтуі ... ... өсіп ... ... әлемге өзінің жоғары мәдениетімен және олардың даңқын паш
ететін - әл –Фараби, Дулати, Қожа Ахмет ... ... ... ... ... болды. Ұлы Жібек жолында мәдени гүлдену мен өркениеттік
қарыштау айқын көрініс тапты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы ... жолы және ... ... Алматы: Қазақстан, 1992. – 208 б.
2 Байпақов К. Қазақстанның ежелгі ортағасырлық қалалары. – ... 2005. – 316 ... ... С.Г. Древнетюркские рунические памятники. – Москва: Наука,
1964. – ... ... ... Путешествие западных чужеземцев в страны трех Индии.
Пер.с латинского. – ... ... 1968. – С. ... ... К.М. ... блюде // Изв. АН КазССР. Серия общественных
наук. – 1968. - №6. – С. 87 – ... ... ... Гулистан. – Москва: Изд.восточ.лит., 1959. – С.
232.
7 Даркевич В.П. Аргонавты средневековья. – Москва: Наука, 1976. – ... ... ... Собрание сведений для познания драгоценностей /
пер. А. ... – Л., - АН ... 1963. – ... ... З. ... ...... Білім, 1994. –
224 б.
10 Еврипид. Трагедии. – Москва: Искусство, 1969. – Т.2. – С.719.
11 Мащук Л.П. ... ... ... организмов
средневековых кочевников // Советю. Этнография. – 1967. - №4. – С.25 – 27.
12 Уеллер Ч. ... ... діни ... ... ... 2004. – 70 ... Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. – Москва: Изд-во АСТ, 2003.
– С.603.
14 Мүтәліпов Ж. Мәдени ... және ... ... – Алматы:
Раритет, 2002. – 240 б.
15 ... Ж. ... ... ... ...... ... – 2002. - №3. – 56-60 б.
16 Ғарифолла ... ... ... және ... бағдар. Қазақстан:
сындарлы жылдар және ғаламдық мәселелер. ҚР ... Н.Ә. ... он жыл» ... ... ... қорытынды ғылыми-практикалық
конференция материалдары. – Алматы: ... ... 2003. – 338 ... Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. –
168 б.
18 Запад и ... ... и ...... ... 1993. –
С. 403.
19 Идрис Шах. Суфизм. – ... ... 1994. – С. ... ... А.Т. ... мен ... ... сұхбат // Бейбіт
мәдениеті жолында. – Алматы: ҚазМУ – ЮНЕСКО, 2000. – 199 – 207 ... ... М.М. ... ... ...... Искусство,
1979. – С. 423.
22 Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер,1996. – 272 б.
23 Ғабитов Т.Х. Орнықты даму // ... ... ... ... – Алматы: ҚазМУ, 2000. – 271– 277 б.
24 ... Т., ... Ж., ... А. ... ... ... ... 2001. – С. 408.
25 Этнографические исследования на Западе. – Томск, Ун-т, 1996. –С.296.
26 ... Э. ... ...... ООО АСТ, 1999. – ... Кенжетай Д. Дәстүрлі түркілік дүниетаным және оның мәні // ... ...... ... 2005. – 71-96 б.
28 Хасенов Ә. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің ...... ... 1988. – 1т. – 188 ... ... В.Д. ... ... верблюда. – Фрунзе: 1988. – С.62–68.
30 Байпақов К.М. ... ... мен ... орта ... ... – Алматы: Аруна, 2004. – 48 – 53 б.
31 Волин С.Л. Сведения арабских ... в ... ... и ... ... АН Каз.ССР Т.8.-1960. –С.75.
32 Бартольд В.В. Туркестан в ... ... ... – С.268.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғам және мәдениет8 бет
Шырыш ағу феномені3 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Білім беру көпаспектілі феномен ретінде10 бет
Білім беру көпаспектілі феномен ретінде. Оқыту психологиясының негіздері6 бет
Билік - қоғамдық феномен22 бет
Билік саяси феномен ретінде3 бет
Жiбек жолының Қазақстанның экономикасына әсерi6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь