Райымбек батыр

Райымбек Түкеұлы (1705-1785) – жоңғар басқыншыларына қарсы шайқастарда атамекенін жаудан азат еткен батыр әрі әулие, қолбасшы.
Батыр қазіргі Алматы облысында туған. Ұлы жүз Албан ішіндегі Алжан руының Сырымбет тармағынан. Атасы Хангелді батыр 18-ші ғасырдың 1-ші жартысында жоңғарларға қарсы күресте аты шығып, 1733 жылы Төле, Қодар билер, Сатай, Бөлек батырлармен бірге Ұлы жүз қазақтары атынан орыс патшайымы Анна Иоановнаға елші жіберген. Райымбек 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанған. Қалмақтың Бадам, Қорын, Ағанас, Секер, т.б. хан, ноян батырларын жекпе-жекте жеңіп, Қаратау өңірі мен Жетісуды жаудан азат етуге басшылық жасағандардың бірі болған. Торайғыр және Сөгеті таулары аралығындағы «Ойрантөбе» деген жерде өткен шайқаста ерекше көзге түскен.
Бадам өзені туралы естігендер көп. Бірақ, соның Райымбек батырдан жеңілген қалмақ нояны Бадам-бахадүрдің есімімен байланыстырылатынын көп адам біле бермейді. Райымбек батыр 1729 жылы Аңырақайдағы шайқаста Наурызбай, Өтеген, Қабанбай, Бөгенбай сынды қазақ ерлерімен үзеңгі түйістіре отырып, Сары Мыңжаның әскерін талқандаған. Ал, Итембес өзенінің бойында Шона Доба жасағы жер жастанған. 1758 жылы Райымбек батыр Наурызбай, Бөлек, Өтеген, Малай батырлармен тізе қоса отырып, Жоңғар империясының соңғы күшін қазіргі Сүмбе шекарасынан асыра қуып, Жетісу жерінен ығыстырып, Текестің Құйғаны мен Іленің басталар тұсынан әрі қарай Жұлдыз ойпатына дейін ығыстырып тастаған ерлігі жұртқа аян.
1733 жылы Бөлек батырмен бірге жоңғарға елші болып барған. Райымбектің ерекше еңбегін оның есімі албан тайпасының ұранына айналғанын да білуге болады.
Көзі тірісінде «көріпкел», «әулие» атанған. Ол Алматы алқабында Шілік, Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығартып, егін ектірген.
Алматы облысында Райымбек есімімен аталатын жер-су аттары көп кездеседі. Торайғыр тауындағы Айырлы асуының маңында «Райымбек бастауы» бар. Алматы облысының Нарынқол, Кеген аудандары бірігіп, қазірде Райымбек атымен аталады, онда батырға ескерткіш орнатылған. Батырдың бейіті Алматы қаласындағы оның есімімен аталатын үлкен даңғылдың бойында.
Ел ауызындағы аңыз әңгіме бойынша Райымбек батыр дүниеден озар алдында ұрпақтарына «денемді ақ түйеге артып басын бос жіберіңдер. Ол қай жерге барып шөксе сол жерге жерлеңдер» деген өсиет айтса керек. Сол ақ түйе шөккен жердегі батыр есімімен аталатын зираттың басына зәулім кесене тұрғызылып, ақ түйенің мүсіні орнатылған. Қасиетті орын саналатын осы кесене тұрғызылған жерге адамдар келіп тәу етіп тұрады.
        
        Райымбек батыр
Райымбек Түкеұлы (1705-1785) – жоңғар басқыншыларына қарсы шайқастарда
атамекенін жаудан азат еткен батыр әрі әулие, қолбасшы.
Батыр қазіргі Алматы облысында туған. Ұлы жүз ... ... ... ... тармағынан. Атасы Хангелді батыр 18-ші ... ... ... ... ... аты ... 1733 жылы ... Қодар
билер, Сатай, Бөлек батырлармен бірге Ұлы жүз қазақтары атынан ... Анна ... елші ... ... 17 жасында жоңғар
басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр ... ... ... Ағанас, Секер, т.б. хан, ноян батырларын жекпе-жекте жеңіп,
Қаратау ... мен ... ... азат ... ... ... ... Торайғыр және Сөгеті таулары аралығындағы «Ойрантөбе» деген жерде
өткен шайқаста ерекше көзге түскен.
Бадам өзені туралы естігендер көп. ... ... ... ... ... ... Бадам-бахадүрдің есімімен байланыстырылатынын көп
адам біле бермейді. Райымбек батыр 1729 жылы ... ... ... ... ... сынды қазақ ерлерімен үзеңгі
түйістіре отырып, Сары ... ... ... Ал, ... өзенінің
бойында Шона Доба жасағы жер жастанған. 1758 жылы Райымбек батыр Наурызбай,
Бөлек, Өтеген, Малай батырлармен тізе қоса ... ... ... күшін қазіргі Сүмбе шекарасынан асыра қуып, Жетісу жерінен ығыстырып,
Текестің Құйғаны мен ... ... ... әрі қарай Жұлдыз ойпатына
дейін ығыстырып тастаған ерлігі жұртқа аян.
1733 жылы Бөлек батырмен ... ... елші ... ... ... еңбегін оның есімі албан тайпасының ұранына айналғанын да ... ... ... ... ... Ол ... ... Шілік,
Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығартып, егін ектірген.
Алматы ... ... ... ... жер-су аттары ... ... ... ... ... маңында «Райымбек бастауы»
бар. Алматы облысының Нарынқол, Кеген аудандары бірігіп, қазірде Райымбек
атымен аталады, онда ... ... ... ... ... Алматы
қаласындағы оның есімімен аталатын үлкен даңғылдың бойында.
Ел ауызындағы аңыз әңгіме бойынша Райымбек батыр дүниеден озар ... ... ақ ... ... басын бос жіберіңдер. Ол қай жерге
барып шөксе сол ... ... ... ... ... ... Сол ақ ... жердегі батыр есімімен аталатын зираттың ... ... ... ақ ... ... орнатылған. Қасиетті орын саналатын осы
кесене тұрғызылған жерге адамдар ... тәу етіп ... жылы ... тарихи-этнографиялық қоғамы құрылды. 2005 жылы
Қазақстанда батыр бабаның 300 ... ... ... ... ... ... ... жерінде тосынан тап беріп, Ақтабан-
шұбырынды, Алқакөл сұлама қасіретін төндірген жоңғар шапқыншыларына ... ... ... ақ ... ұшымен тойтарыс берген Райымбек батырдың
қаһармандық даңқы тәуелсіздік ... ... арта ... ... тиіп, күркіреген үнімен дұшпанын күңіренткен Райымбек
батыр 1705 жылы дүниеге ... ... ... ... ... қылыш шабу, күресу секілді сарбазға
лайық даярлықтан өтіп біткен Райымбек жоңғарларға қарсы жорықтарға қатыса
бастайды. ... ... жас ... ... қаруластары бірден
байқаған. Оның негізгі ұстанымы: аз шығынмен жеңіске жету екен. Бұл мақсаты
алғаш Іле ... ... ... ... Содан соң жас батыр ... азат ... ... ... тұтқындар босатылады. Керісінше,
жаудың көп сарбазы тұтқынға түседі. Осыдан соң Райымбек жоңғардан Сөгеті
мен ... және ... ... ... ... ... ... ойылды, Секер, Барақ жойылды. Райымбек келді ... үзді ... – деп ... ... осы тұс еді. Батырдың бұдан
кейінгі жорығы Жіңішкені, Таушілікті, Қарабұлақты, үш ... ... азат ... ... ... ... тағы бір үлкен жорығы
ретінде Орта жүз ... ... ... атаймыз. Қабанбай батырдан оралған
шапқыншы Тарбағатай мен ... ... ... ... ... ... бермеу туралы ұсынысын әкелгеннен кейін Райымбек батыр бірден
атқа мінеді. ... ... азат ... ... ... ... ... бері қайтады. Дәл осы дерек Шыңжаңдағы Зейнолла Сәнік зерттеуінде
де бар" дейді тарихшы Мәмбет Қойгелдиев.
Албанның Алжан руынан шыққан көкжал ... ... ... ... ... жаужүректігі жастайынан байқалған. Жиендерінің жанарынан
от байқаған Жалайыр Орақ батыр ұрпақтарынан бәсіреге жүйріктің тұқымын,
қолға ... ... ... қылыш сыйлауы содан болса керек. Әке,
баба, нағашы жұрт ортасында ... ... ... бәйгіде өз атын өзі
ұрандағаны жұртқа аян. Осы өр рух ... ... ... ... ... 17 –інен Көкойнағын ойнатып, қалмаққа қырғын салған Райымбек
Түкеұлы ... ... ... ... қазірде Алматы-Нарынқол
тасжолының 167 шақырымында тұрған Ойрантөбеде қалың ... ... ... ... бөрі ... қойдай дүрліктіруі. Бадам өзені туралы естігендер
көп. Бірақ, соның Райымбек батырдан жеңілген қалмақ нояны ... ... көп адам біле ... Кеген деген жер атауы
да калмақ тайшысы Гегенге телінеді. Бір деректер Геген діни ... ... ... 1729 жылы Аңырақайдағы шайқаста Наурызбай, Өтеген, Қабанбай,
Бөгенбай сынды ... ... ... түйістіре отырып, Сары Мыңжаның
әскерін талқандаған. Ал, Итембес ... ... Шона Доба ... жер
жастанды. Қара су қақ жарылып жол беретін хас ... ... ... есімі бертінге дейін кең паш етілмеді. Мұның себебі беймәлім.
Тіпті, ақиық ақын ... ... ... ... ... атты ... жариялағаны үшін “Лениншіл жас” газетінің жетекшісі
Сейдахмет Бердіқұлов партиялық сөгіс алған. ... ... ... ... ... ... халықтың Алматының ортасында жатқан батыр
зиратына келіп сыйынуын тоқтату мүмкін емес еді. Еш ... ер рухы мен ... ... алшақтата алмады. Қытай саясатының ықпалымен соғыс бастап,
Шығыс Түркістандағы ... одан ... ... дем ... жаулап алған
жоңғар мен қазақ ғасырға жуық арпалысты. Ұлтымыздың екі жасын екі жанарынан
сорғалатып, алқасына сілемдей қатырған ... швед ... ... ... ... тас ... ... қарулар жасап, күйрете соққы беруді
үдеткен. Жазушы ... ... бір ... ... батыр
ұсталарға сол зеңбіректің бір түрі "Қойшағырды ... жау ... ... ... ... ... мың жылдық тарихы бар ежелгі Алматының қақ ортасында кіндік
қаны тамған, ... ... ... тер ... ... жыл өмір сүріп,
әулиелікпен алдын болжап, келешегін бағамдап, дүние салар алдында:
“Елім Албан,
Жерім Жетісу.
Жайлауым Асы,
Қыстауым Алматының басы”,
– деп ... сол ... ... ... ... ... деп өзі
өсиет еткен орынға жерленіп, бұл күнгі ... ... ... ... ... ... қалтқысыз орындап, сол сүйегі жатқан ... ... ... ақ ... ақ ... алып ... орнатқаны аса бір сауапты іс
болды.
Батырдың 300 жылдығына орай ескерткіш ... ... ... Ең ... қазақ елдігін оятып, ертеңінторлаған қара ... ... ... ... ... ер ... ел ... қайта жаңғырды.
Қытай Халық Республикасы Іле Қазақ облысының ...... ... бір ... ... ... гранит тастан қаланған биік
тұғырға Райымбектің ат үстіндегі мүсіні ... Оны ... ... сол Қазақ автономиялы облысының әкімі Қызайжан есімді азамат екен.
Елiне ұран болған Райымбек
Елбасымыздың ... ... ... ... «Мәдени мұра»
бағдарламасы тарихымызды ... ... әсер еттi. Аңыз ... ... ... әңгiме астарында - шындық жатады. Ел жады - ел тарихы,
тың деректiң өзi ... ... ... ... ... ашып ... кәдеге
асатыны күмәнсiз. Егемендiк тiзгiнiн ендi ала бастаған елдiң өткенiн iздеп,
өз ... ... ... еш әбестiгi жоқ. Бұл ұлтымыздың өзiн-өзi
танып, бiлiп, бағалауының игiлiктi бастамасы.
Қазақ ... ... ... ... ... батырдың туғанына
300 жыл толуына байланысты ... ... ... ... ... әкiмшiлiк 20 миллион теңге бөлiп, күрделi жөндеу
жасалды. Дәулет ... ... ... ... ... ... баба
руын қадiрлеп, бiтпей жатқан құрылысқа демеушi болды.
Қазақ халық болып қалыптасқанға дейiн тайпалық ру-ру болып ... ... ... ... - ... ... - ағаш , рулы ел - ... аттың жалы, түйенiң қомында намысын жауға бермеген, найзасын ... ел үшiн ... ... ... мен ел ... ... ... бiрi көрiпкел әулие Бәйдiбек баба. Баба әулетiнен ел басқарған көсем,
сөз бастаған шешен, ... ... көп ... ... белгiлi. Соның бiрi
- Райымбек батыр.
Албан тайпасының Алжан руынан Сырымбет, Шағыр, Аламан, Қиғылық ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... ... белгiлi адам
болады. «Сырымбеттiң жылқысы Сыр бойында суға түскенде су ... ... ... ... бар. Осы кезде қабiрi Сыр бойында Желек деген жерде
Сырымбет ... ... ... ... Әлi, Көшек, Малқар, Барақ, Қойгелдi тарайды. Сырымбеттiң
бәйбiшесi - Әжi төренiң қызы ... ... ... ... ... қызы -
Күнбибi. Қангелдi батырдың нағашысы ... ... ... - ... ... ... жер ... мүлде жойылып кетпеуi үшiн аман алып
қалудың ... жолы ... ... болу деп ... ... мен билердiң
шешiмiн iске асыру үшiн император Анна Ивановнаға қол тапсыруға елшi ... ... ... ... ... (1730-1740) Қазақ совет
энциклопедиясы №9-том, 426-бет және 11-том 374- бет. Онда ... ... ... ... шегараны белгiлеуде дипломатиялық жұмыс атқағаны
айтылады.
Қанкелдiнiң Тiлеуке, Түке, Төңке, Мөңке, ... ... ... ... ... Жуң атты көптеген ұлдары ... ... ... көбi ... ... ... және бай ... болыпты.
Бастаған ақтылы қой көсем серке
Байлықпен аты шыққан Тұрсын, Мөңке
Қалмаққа қарсы келiп қан құстырған,
Баласы Қанкелдiнiң ер Тiлеуке.
Ат баптап, құс салатын ... ... жiгiт екен қара ... ... өз балаларының келешегiн болжау үшiн аязды күннiң
бiрiнде төрт ұлын - ... ... ... ... далаға төсек салдырып
жатқызады. Олардың жатқан жатысын байқаған әкесi Түкенiң кiндiгiнен жоғары
көрпесiн жауып алып ... ... ашық ... көрiп, ашуланып, тұқымын
жаймай тұрғанда шауып тастайын деп қылышын қынабынан суыра бергенде Түкенiң
анасы арашашы болып: «Батыр, ажалға ... ... ... ... ... ... жерден қыз әперсең қол бастаған көсем, сөз бастаған шешен
тудырам» деп тұр», - деп ... ... ... жау ... деген хабар албан тайпасына жетедi. Қарт
бурадай қаһарына ... ... ... жасағын соңынан ертiп құба қалмаққа
қарсы аттанады. Шапқыншылық жасаған жаудың ... ... ... басын алып, рулы ел жалайырды басқыншы жаудан құтқарады. Бұл
кезде ... ... ... ... кезi ... елiне жау тигенiн естiп
оралса, ... ... ел ... ... құба қалмақтың басын алғанын, ел
iшiне қалыпты тыныштық орнағанын көредi. Қанкелдi ... ... ... ... батыр сый-сияпат жасап, аттанарында бұйымтай сұрайды. Сонда
Қанкелдi батыр: «Арамызды жекжаттық жалғастырса деп едiм, ... ... үкi ... ... - ... Екi жақ ... келiп құдаласады.
Қанкелдi батыр күтпеген жерден жалайыр Орақты ... құда ... ... ... ... алып ... ... әулеттiң қызы Түкеге қосылған соң
Райымбек, Толмаш атты ұлдарды дүниеге келтiредi.
Абылай ханның қазақ қолбасыларын ... үшiн ... ... ... Райымбектi көрiп «сен қай тектенсiң?» деп сұрағанда Райымбектiң
жауабы:
Арғы атамды сұрасаң,
Өтiрiк айтпас Өр Албан.
Өр Албанда Ер ... аты дүр ... ... ... ... менiң Қанкелдi,
Уысында қан келдi.
Жерi үшiн жан бердi,
Елi үшiн қан бердi,
Жетi бiрдей ұл ... ... ... Ер ... ... мен тудым,
Ер болуға бел будым, - деген екен.
- Сынау үшiн айтқан артық сөзiмдi қайтып алдым. Ұлы жүздiң қолбасы сен
боласың, - ... ... ... ... Райымбек бабамыз көп некелi ... ... ... ... Нарт, Қожағұл, Әжi, Орақбай, Масақбай, Қонақбай, Әйтiмбет,
Жолды және Қаралтай деген ұрпақтар тараған.
Басқа ... ... осы ... ... ... Қожағұл батыр,
Күлембек батыр, Әжi әулие, Малғара би, Жампейiс бай, ... ... ... Құдайберген, Құсайын сынды би-болыс, елге танымал арқалы ... ... ... ... ... ең көп өскен алдыңғы буын он бiр
ұрпаққа жетедi екен. Кейбiр кенжелегенi 8-9 аралығында. ... ... ... 10 буын ... Қарапайым мысалдармен бiр ғасырда 3 адам орын ауысып,
өмiрге келедi ... ол да ... 300 ... ... ... ... 1976 жылы белгi қойылды. 1981 жылы ... ... ... ... ... ... ... келе бастады.
1995 жылы ондаған иманды ... қол ұшын ... ... ... ... ... болсаң, Қангелдi батырдай бол» деген.
Ырым етiп ... ... ... ... отын ... ... ... батырдың үйiнiң алдынан бас иiп өтiп бара ... ... ... ... сұрайды. Бiр перзентке зар болып жүргенiн естiп, қайырымдылық
жасап Қангелдi батыр ... ... ... қызы ... ... ... ... қалдырып көшiп кетедi. Орнына әдейi ... ... ... ... Ботагөз ұл табады, соңынан Бәйiттiң бұрын тумай келген төрт әйелi
бiрiнен кейiн бiрi ... ... ... тұқымы кенет өркендеп өседi. Алжанда
осы кезде Бәйiт ұрпағы қатты өскен. Оның ... ... ... ... құрайды. Сөйтiп тектi нәсiлден жетелi ұрпақ, тартымды қайраткерлер
шығады.
Ал, Жәмпейiс байдың баласы Диқанбай батырдан Құдайберген, Құсайын, ... ... ... ... ... ... ұрпақ бар.
Құдайберген, Құсайын, Мүшан әкесi Диқанбаймен бiрге 1918 жылы Меньшов,
Афанасьев дейтiн ақ офицерлердiң қолынан қаза ... ... он жетi ... тiрi ... ... ел көзiне түсе бастайды. Кеңестiк заманның
1929-1932 жылдардағы «көрнектiнi көрге тық, ... орға тық, ... сық» ... ... тап ... көрнектi бай баласы деген атпен
қуғынға ұшыратылып, итжеккенге айдалып, ... ... ... ... ... ... қамалады. Әдибектен - Тұрсынжан, Болысжан, Тұрсынғали,
Оразғали тарайды.
Бұрын Албандар Бақтияр, Бәйдiбек, Шоған абызды ұрандап келсе, ендi ... ... ... ... ... «Райымбек» болып қалыптасқан-ды.
Кенен Әзiрбаев бабамыздың бiр сөзi ойға оралады.
«Қангелдiден қаһарлы Райымбек
Ұран болған ... бiр ... аңыз ... Өрдегi Албан,
Дәу Қараш, Малай батыр, Қатпа, Төлек..»
(Өр дейтiнi Iленiң суы ... ... ... ... өр елi деп атап ... ... бiр ғана ... еншiсiнде
емес, бүкiл қазақ халқының Райымбегi. Демек, тұғыры биiк тарихи тұлға.
«Ерлерiн аңыз қылған Өрдегi Албан» деп Кенен ақын айтса, батыр-бағландарын
бағалай ... Жыр ... ... ... өзi ... дейдi:
«Атыңнан айналайын Райымбек,
Келгем жоқ қасиетiңдi сынайын деп.
Бас ием, ... етем бiр ... ... ... ... деп…».
Батыр атаның 300 жылдығы қарсаңында оның есiмi күллi ... ... ... ендiгi сүйенетiн қорытындысы осы болуы керек деп
бiлемiз. Баба рухына басымызды иемiз.
Тұрсынжан
ӘЛДИБЕКҰЛЫ,
өлкетанушы
Алматы қаласы

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Райымбек батыр және ұлттық патриотизм4 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар19 бет
Наурызбай батыр4 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Қазақ батырлары туралы10 бет
Үйсін, қаңлы, ғұндар7 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь