Уақытқа қатысты сөз тіркестерінің семантикалық ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. «УАҚЫТҚА ҚАТЫСТЫ СЕМАЛАРДЫҢ» ЗЕРТТЕЛУІ

1.1 «Уақытқа» қатысты тіркестер жайлы ғалымдардың көзқарастары ... ... ... ... 6
1.2 Уақыттың циклдік қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.3 Уақыттың өріс түрінде ұйымдасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
2. УАҚЫТҚА ҚАТЫСТЫ СӨЗДЕРДІҢ КОНЦЕПТІЛЕРІ
2.1 Ұғым мен концептінің айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
2.2 Таң, Түс концептілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.3 Кеш, Түн концептілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
Диплом жұмысының тақырыбы: Уақытқа қатысты сөз тіркестерінің семантикалық ерекшеліктері
Диплом жұмысының өзектілігі. Сөз мағынасы тіл білімінде ғасырлар бойы сан түрлі елдердің тілші ғалымдары тарапынан зерттеу нысаны болып келе жатқандығына қарамастан, күрделілігіне байланысты оның тілдік табиғаты толық ашылған, түпкілікті зерттеліп болған тілдік бірлік деп кесіп айту қиын. Сөз мағынасының әлі де жан-жақты қарастырылып, тереңірек зерттеуді қажет ететін қырлары жоқ емес. Соның бірі біз сөз еткелі отырған сөз мағынасының уақытпен байланысты қыры. Адамзат баласы аяқ басып отырған осы ХХI ғасырда уақыттың маңызы өте үлкен. Сол өмір сүріп отырған ғасырымыздың негізіне айналып, маңыздылығы кең қанат жайып отырған қазіргі кезеңде осы уақыттың тілдік бірліктердің ішіндегі ең бастысы, негізгісі болып саналытындығын, сөз арқылы қалай берілетіндігін, қалай сақталатындығын зерттеудің маңызы зор.
Диплом жұмысының нысаны. Өзге тілдің жеке тілші ғалымдарының еңбектерінде сөз болғаны болмаса, бұл мәселе тіл білімінде өте аз зерттелген. Ал қазақ тіл білімінде сөз арасында айтылған жеке ой-пікірлер болмаса, арнайы зерттеу нысаны ретінде әлі қарастырыла қоймаған. В.Н.Комиссаров өз еңбегінде «мазмұн», «мағына» терминдерін бірдей мағынада қолданылатындығын айта отырып, сөздердің білдіретін он түрлі мағынасы бар деп көрсетеді. Бірінші мағына – деноттаты теңестіруші мағына. (Мұны М.Оразов заттық мағынаны білдіру деп түсіндіреді). Мұндай мағына денотаттың атын атай отырып, оның бар екендігін, оны алуан түрлі қоршаған ортадан айрықшалап көрсетеді. Екінші мағына – денотаттың жеке белгісін көрсетеді. Үшінші мағына – денотаттың қандай да бір категорияға жататынын көрсетеді. Ол категориялар үшеу: лексика-семантикалық, лексика-грамматикалық және грамматикалық. Осылайша жалғаса отырып, тоғызыншы мағына- сөйлесу барысында белгілі бір сөздің басқа сөздермен тіркесу мүмкіндігін көрсетеді. Ал оныншысы – бір сөз арқылы берілетін мағынаға қарсы екінші бір сөздің мағынасының барлығын көрсетеді. Комиссаров көрсеткен осы мағыналардың үшіншісі біздің зерттеуіміздің қарастыратын басты мәселелерінің қатарына жатады.
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Т.Жанұзақов. Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968б.
2. Қалиев Б. Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздерi. – Алматы, 2002. – 110 б.
3. Стернин И.А. Лексическая значение слова в речи. – Воронеж, 1985. С44.
4. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы.-Алматы, 1991.-216б.
5. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Оқу құралы. –Алматы: «Атлас баспасы-2001», 2006.-168бет
6. Асқар Ләйлә Оразақынқызы. Қазақ тіліндегі тәулік кезеңдері атаулары. Филол.ғыл.канд. дис. Алматы 2005
7. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1987- 322б.

8. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. –Алматы: Мектеп, 1988. – 147б

9. Томанов М. Мезгілдік қатынастағы етістікті сөз тіркестері // Қазақ ССР ғылым академиясының хабарлары. Филология және искусство зерттеу сериясы. Известия АН КазССР. Серия филологии и искусства. – 1959. – Вып.№ 1(11)

10. Сайрамбаев Т., Рысбай Б. Қазақ тіліндегі шектеулі тіркестердің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақ Университеті, 2001. – 141б.

11. Авакова Р. Фразеологиялық семантика. – Алматы: Қазақ Университеті, 2002.-152б.

12. Смат С.К. Представленность понятия «время» в лексико-семантических группах русского иказахского языков: Автореф. Дис... кан.филол.наук. – Алматы, 2002-26с.

13. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқарған Ысқақов А.Ы. – Алматы: Ғылым, 1986. – 10т. – 512б.

14. Яковлева Е.С. Языковое отражение циклической модели времени // Вопросы языкознания. – 1992. - №4. – C. 73-83с.
15. Қара өлең. –Алматы, 1989. – 211б.

16. Абай Құнанбаев. Өлеңдер // Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы, 1989. – 1т.-104б.

17. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау: Оқу құралы. – Алматы, 1997,-464б.

18. Қара өлең. Толықтырылып екінші рет басылуы.-Алматы: Жазушы, 1997.-351б.

19. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 1990. –Бірінші кітап. – 608б.

20. Әуезов М. Әңгімелер – Алматы: Жалын, 1987. – 176б.

21. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 1990. –Екінші кітап. – 608б.

22. Батырлар жыры. Алматы: Қаз.мем.көркем әдеб. Баспасы, 1963. – 710б.
23. Мұсылман күнтізбесі: 2005-2006жылдар. Алматы, 2004. – 368б.

24. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің сөздігі. – Алматы: «СөздікСловарь» баспасы, 2001. – 192б.

25. Тасымбеков А. Жан даусы: деректі-публицистикалық повесть. – Алматы: Жалын, 1994. – 176б.

26. Шүкірұлы С. Балама сөз байлығы// Қазақ әдебиеті. – 1978. – 24февраль.

27. Бес ғасыр жырлайды: XVғ-дан ХХ ғ-ң бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жазушыларының шығармалары: Үш томдық.- Алматы: Жазушы, 1984.- 201б.

28. Қазақ тілінің мақал-мәтелдері. – Алматы, 1985.-315б.
        
        Қазақстан Республикасының ғылым және білім министрлігі
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
Диплом ... ... сөз ... ... ... курс студенті Ж. ... ... ... ... ... Ә. ... ... 2010 ... меңгерушісі:
ф.ғ.д., профессор Б. ... ... ... ... ... ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 «Уақытқа» ... ... ... ... ... ... ... Уақыттың өріс ... ... ... ... ... ... Ұғым мен ... ... Таң, Түс ... Кеш, Түн ... ... ... ... ... ... қатысты сөз тіркестерінің
семантикалық ерекшеліктері
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазіргі тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ұғым белгілері, мағына элементі, мағына бөлшегі сияқты ... ... жүр. Сөз ... ең кіші ... бөлшегі болып
табылатын осы ... ... ... ... ... ... мәлімет береді. Егер сөздің мағыналық құрылымына ... ... онда әр ... сөз ... ұғым ... ... жалпы
ақпаратының жеке-жеке бөліктерін құрайтынына көз жеткізе бастаймыз.
Диплом жұмысының ... Бұл ... ... ... сөз ... жалпылауыш және тағы да басқа семаларын айқындап, жеке-жеке
тоқталып, тарамдап жазып ... ... жазу ... ... ... Ә.Қайдар, М.Томанов, Ж.Ахмедова, Р.Сыздық,
Р.Жайсақова, Г.Смағұлова, Т.Сайрамбаев, А. Салқынбай, т.б. ғалымдардың
мақалалары мен зерттеу ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Осымен байланысты ... ... тән ... тіл ... ... ... ... қазақ тіл білімінде әлі де болса өз деңгейінде
зерттелмей ... ... осы ... ... ... ... грамматикалық, фонетикалық ерекшеліктері
қарастырылып, ондағы талдаулар көбінесе құрылымдық грамматика мәселелері
тұрғысынан сөз ... ... Ал ... ... ... ... жалпы тіл білімінде қарқынды ... ... ... ... да ... ... ... адам факторы
мәселелерімен тығыз байланыста қарастырудың қажеттігі анықталып отыр.
Әр семантикалық белгі сөз мағынасы арқылы берілетін ... ... ... болып табылады. Сөз мағынасында өзгерістердің болуын,
мағынаның кеңеюінің ... ... ... екі ... ... ...... дамуы тілді тұтынушылардың саналы әркетінің
негізінде мақсатты түрде жүзеге асуы да, ал ...... ... ... ... себептермен байланысты болуы. Соңғысы, яғни
тілден тыс факторлар қоғам ... ... ... ... ... ... немесе ғылымның өркендеуі негізінде ұғымның жаңа
белгілерінің айқындалуы және тағы ... да ... ... Біз осы дипломдық
жұмыста уақытқа қатысты сөз ... ... яғни ... ... ... ... тіркестерді мүмкіндігінше
толық қарастырып, олардың ерекшеліктері мен айырмашылықтарын ... ... ... ... ... ... ... баяндау,
жүйелеу сипаттама әдістері, тілдік факторларды салыстыра отырып зерттеу
әдісі. Құрылымдық, прагматикалық, лексика-семантикалық әдіс, ... ... ... және ... ... ... қолданылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
бірнеше тараушалардан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ...... ... тән басты белгілердің жалпыланған жиынтық
бейнесі, образы.
Сөз - дыбыстық форма мен мағынаның тұтастығынан тұратын тілдік бірлік.
Сема - ... ... ... –«белгі» деген мағынада) мағынаның ең
кіші бірлігі.
Семантика – (гр. ... ... ... – бұл ... ... таңбалай отырып, сөздің
нақты белгілерін бейнелейтін бөлшек.
Тіл - әртектес және біртектес бөлшектерден тұратын иерархиялық
қатынасқа негізделген құбылыс.
Валенттілік (лат. Valentia –күш) – ... ... ... синтаксистік
байланыс жасау қабілеті.
Валенттілік – семантикалық синтаксис саласында қолданылатын ...... ... ... үйлесімділікте
тұру қабілеті
Ядро – лексеманың сөздіктегі мағынасы.
Периферия – лексеманың прагматикалық құрамы, ... және ... ...... ... дегеніміз - мөлшерлі уақыт ішінде толық бір айналыс ... бір ... ... ... жиынтығы.
Семантикалық өріс – болмыстың белгілі бір бөлігіне сәйкес келетін,
лексикалық мағынасында ортақ белгісі бар түрлі сөз таптарына ... ... ең ірі ... парадигма.
Сөйлем – тиянақты ойды білдіріп, бір нәрсені хабарлайтын тіл бірлігі.
Жүйе дегеніміз - өзара ... бір ... ... бірлігі. 
Кіріспе
Диплом жұмысының тақырыбы: Уақытқа қатысты сөз тіркестерінің
семантикалық ... ... ... Сөз ... тіл ... ғасырлар бойы
сан түрлі елдердің тілші ғалымдары тарапынан зерттеу нысаны ... ... ... ... ... оның ... табиғаты
толық ашылған, түпкілікті зерттеліп болған тілдік ... деп ... ... Сөз ... әлі де ... қарастырылып, тереңірек зерттеуді
қажет ететін қырлары жоқ ... ... бірі біз сөз ... ... ... уақытпен байланысты қыры. Адамзат баласы аяқ басып отырған осы
ХХI ғасырда уақыттың маңызы өте үлкен. Сол өмір ... ... ... ... ... кең қанат жайып отырған қазіргі кезеңде осы
уақыттың тілдік бірліктердің ... ең ... ... ... сөз ... ... берілетіндігін, қалай сақталатындығын
зерттеудің маңызы зор.
Диплом ... ... Өзге ... жеке ... ғалымдарының
еңбектерінде сөз болғаны ... бұл ... тіл ... өте ... Ал ... тіл ... сөз ... айтылған жеке ой-пікірлер
болмаса, арнайы зерттеу нысаны ретінде әлі ... ... өз ... ... ... терминдерін бірдей мағынада
қолданылатындығын айта отырып, сөздердің білдіретін он түрлі мағынасы ... ... ... мағына – деноттаты теңестіруші мағына. ... ... ... ... деп ... ... ... денотаттың
атын атай отырып, оның бар екендігін, оны алуан түрлі қоршаған ортадан
айрықшалап ... ... ...... жеке ... ... мағына – денотаттың қандай да бір категорияға ... ... ... ... ... ... және
грамматикалық. Осылайша жалғаса отырып, тоғызыншы мағына- сөйлесу барысында
белгілі бір ... ... ... ... мүмкіндігін көрсетеді. Ал
оныншысы – бір сөз арқылы берілетін мағынаға ... ... бір ... ... ... ... көрсеткен осы мағыналардың
үшіншісі біздің зерттеуіміздің қарастыратын басты мәселелерінің қатарына
жатады.
Диплом жұмысының ... мен ... Сөз ... ... тілдік
жүйенің құрамдас бөлігі, элементі бола ... ... ... ... бірлік. Оның өзіне ғана тән семантикалық ... Сөз - ... ... мен ... ... тұратын тілдік бірлік.
Мағына мен дыбыстар тіркесімінің ... ... сөз ... ... адам санасындағы бейнесі. «Сөз дегеніміз – затқа (құбылысқа)
тән басты белгілердің жалпыланған жиынтық бейнесі, образы» [2, 12-б.]- ... ... сөз ... ... ... оқу ... жазған
ғалымдар. Сөздің мағыналық құрылымы түрлі ... ... ... ... ... белгілі. Қазіргі тіл білімінде
мағынаның құрылымдық бөліктері семантикалық ... ... ... ұғым ... мағына элементі, мағына ... ... ... ... жүр. Сөз ... ең кіші ... болып табылатын осы семантикалық белгілердің ... ... ... ... ... береді. Егер сөздің
мағыналық құрылымына талдау жасай бастасақ, онда әр ... сөз ... ... ... ... ... ... бөліктерін құрайтынына көз
жеткізе бастаймыз.
Сема - (грек тілінен ... ... ... ... мағынаның ең
кіші бірлігі. Ал семантика – (гр. ... ... тіл ... оның ... (сөз, ... грамматикалық тұлғасы, сөз тіркесі,
сөйлем) арқылы берілетін мағына, хабар;
2) осы мағынаны, ... ... тіл ... саласы;
3) семиотиканың негізгі тарауларының бірі. Бірінші мағынада семантика –
мағыналы сөз (мысалыға, зат есім, сын ... сан ... ... т.б.), ... ... ... ... – бұл микрокомпонент, құбылысты ... ... ... ... ... ... - ... сөз мағынасының
құрылымын арнайы зерттеген ғалымдардың бірі ... [3, 44-б.] Ал ... ... ... ... ... ... екендігін атап көрсеткен тілші ғалымдар да бар. Мысалы,
М.Оразов былай деп ... ... ... ... түйсік арқылы
қабылдаған информациялармен байланысты болса, семема сол ... адам ... ... ... ... ... 178б.]. Ғалымның тұжырымы көрсетіп ... сөз ... осы ... ... біз сол сөз ... зат, құбылыс
немесе әрекет жөнінде ақпараттар аламыз. Әр ... ... сөз ... берілетін тұтас ақпараттың бір-бір бөлігі болып табылады. Сөз
мағынасында өзгерістердің болуын, ... ... ... ... екі ... ... бар. ... – мағынасының дамуы тілді
тұтынушылардың саналы әркетінің негізінде мақсатты түрде жүзеге асуы да, ...... ... тыс ... ... ... ... Соңғысы, яғни тілден тыс факторлар қоғам өміріндегі
елеулі өзгерістер, ... ... ... ... ... ғылымның
өркендеуі негізінде ұғымның жаңа белгілерінің айқындалуы және тағы басқа да
болуы мүмкін. Біз осы дипломдық жұмыста ... ... сөз ... яғни ... ... ... ... тіркестерді мүмкіндігінше ... ... ... мен айырмашылықтарын тілдік тұрғыдан айқындаймыз.
Диплом жұмысының әдістері. ... ... ... ... ... әдістері, тілдік факторларды салыстыра ... ... ... ... лексика-семантикалық әдіс, сонымен бірге
жалпы танымдық және компоненттік талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының ... ... ... ... екі тараудан,
бірнеше тараушалардан, қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ... ... мен сөз ... зерттелуі
1. «Уақытқа» қатысты тіркестер жайлы ғалымдардың көзқарастары
Қазақ тіліндегі уақытты білдіретін атаулар, сөз тіркестері толық түрде
жеке зерттеу тақырыбы ... ... ... ... тілші ғалымдардың
еңбектерінде жалпы немесе мысал түрінде ... ... ... ... ... ... толық зерттелген мәселе емес. Уақыттың ішіндегі тәулік
кезеңдері біршама зерттелген. Бұл тақырыпқа ... 2 ... ... кезеңдері атауларын әр түрлі ретпен тізіп жинақтаған Ә.Болғанбаев,
М.Томанов, ... ... ... ... ... берген
І.Кеңесбаев, Ә.Қайдаров, Т.Сайрамбаев, Б.Рысбай, уәжділікке қатысты ... ... ... ... ... мен сөз тіркестерінің
төркіндеріне талдау жасаған Ә.Қайдар (құлқын сәріде, шаңқай түс, ... түн), ... ... ... ... (кеш, күн, күн ... ... таң сәрі), Л.Рүстемов (бесін), Ә.Нұрмағамбетов (таң сыз
беру), А.Салқынбай (тал түс, күн), өзге ... ... ... ... ... Р.Авакова, С.Смат, лингвомәдениеттану ... ... ... ... (түн), синоним ретінде
қарастырған І.Кеңесбаев (таң), Ә.Болғанбаев, М.Серғалиев, Г.Смағұлова
(таңға, ... ... ... ... ... ... ... (күн-түн), А.Жұмабекованың (он антонимдік қатар)
зерттеу еңбектері бар.  
  Ғалымдар М. Серғалиев, А. Айғабылов, О. ... ... ... ... қимылдың, сапаның басқа затқа тәндік,
қатыстық, орындық, объектілерін ... ... ... ... ... жауап беріп, ал объектілік ... сөз ... ... ... ... ... үстінде не қандай затпен
байланыста болатынын, заттың кімде екенін ... - ... М. ... Т. ... Ал ... Р. ... ... жалғау формасындағы жанама
толықтауыштар іс-әрекетке, сапаға тұрақ ... ... ... ... қатынаста жұмсалатын сөз тіркестерінің бағыныңқы
сыңарларында зат есімдер мен есімдіктер ... ... ... сөз ... мағыналық тұрғыдан әр түрлі ... ... ... септікті сөздердің нені білдіретіндігімен байланысты
болса, ... ... ... ... ... ... мағыналық
жағынан әр тарапты болуымен тікелей байланысты. ... ... ... ... әр ... ... қолданылады.
І.Кеңесбаев фразеологизмдер туралы көлемді еңбегінде олардың
ерекшеліктерін айқындау мақсатымен бірқатар ... ... ... ... ... ... келтіреді. «Замена одного фразеологического
оборота другим могла происходить не в ... ... ... ... ... определенного ряда. Синонимный ряд
таких фразеологических оборотов, как, например, таң атқанда- таң алагеуімде
– таң ... ... – таң сыз ... – таң ... – таң ... таң ... ... «когда занимается заря, безусловно, образовался на
почве семантического сближения, а не обсолютного ... ... ... ... қос ... ... біріккен сөзге
айналып кету мүмкіндігін айта келе, оған деген себептердің бірі ... ... ... деп ... - әртектес және біртектес бөлшектерден ... ... ... ... Ол ... даму ... ... қатынастың
екі түрін басынан кешіреді.
Қандай да бір тілдің лексика-семантикалық ... ... ... бір түрі деп ... ... ... гипер-
гипонимиялық байланыс көрсетіледі. Тіл білімінде бұл терминнің орнына кейде
таксономиялық байланыс термині қолданылады.
«Тек- түр» қатынасының күрделі құрылымында ... ұжым ... мен ... ... жалпылық, бүтіндік, бөлшектік, даралық,
жекелік, сияқты философиялық ... ... ... ... ... кез келген зат немесе ... ... бір ... ... да бір ... сол ... атау болып таңбаланған сөздер
де бір-бірімен логикалық, ... ... ... ... бөлшектің бүтіні сиқты сан түрлі қатынаста тұрады.
Тәулік кезеңдері атауларын фразеологизмдер қатарына жатқызатын
Ә.Болғанбаевтың ... ... ... Ол ... ... төрт ... ... соның ішінде өлшемдік ұғымдардың негізінде
пайда ... ... ... келтіреді. Ғалым осы мысалдардың өзін
үш топқа жіктейді: уақыт-мерзім ... ... ... және ... ... ... ... қатысты атаулар төмендегі ретпен
«Уақыт- мерзім ... ... ... ... тұр: күн ... сәске түсте,
тападай тал түсте, шаңқай түсте, тұс ауа, күн ... күн ... ... ... отыра, көз байлана, қас қарая, ымырт ... ... ... ... ел ... түн ортасында, таңға жақын, жылқы жусар кезде, тауық
шақырғанда, таң ата, құлқын сәріде, таң ... ... [8. 119б]. ... ... ... ... өте жиі ... келе, соған дәлел ретінде көптеген мысалдардың қатарына «ала кеуім –
ала көлеңке» тіркестерін қосады. Ә.Болғанбаев ... шығу ... ... олардың эвфемизмдердің есесінен молайғандығына, басқа
мысалдармен қоса, «күн ... ... ... кешкірді» синонимдерін келтіреді.
Жалпы, тәулік кезеңдері атауларының синонимдік ... құру ... ... ... та ... ... ... алдымен көңіл
бөлеміз. Сөздікте тәулік мезгілдері атауларының 13 атауы бар. Оларды ғалым
4 синонимдік қатарға орналастырған:
1. Ымырт, іңір.
(ымырт ... іңір ... ... алагеуімде, таң сәріде, құлқын сәріде, елең-алаңда, ала
кһлеңкеде, сәріден.
3. Арай, шапақ
(таңның арайы, қызыл ... ... ... ... ертеңгісін оянып)
А.Т.Қайдаров, Р.Жайсақованың фразеологизмдерді классифифкациялаған
мақаласында жеті түн, тапа тал түсте, күн найза бойы көтеріле бергенде, ... ... ... ... ... берілген.
Академик Ә.Қайдардың «Бір мың әсерлі де, ... ... ... ... ... ... фразеологиялық
сөздігінде «құлқын сәріде», «шаңқай түс», «жеті қараңғы түн» тұрақты
тіркестеріне орыс ... ... және ... ... сәріде – раннее утро, чуть свет
Шаңқай түс – ровно в полдень, когда солнце в зените
Жеті қараңғы түн – глубокая ... ... ... ... ... күз» ... түсініктеме бере келе,
мысалдар қатарында уақытқа қатысты қоңыр кеш тіркесін атайды.
М.Томанов тәулік кезеңіне ... ... ... ... сөз
тіркестері деп көрсетеді. Өзінің «Мезгілдік ... сөз ... ... ... ... төрт ... жіктейді. Төртінші топ жайлы
былай деп жазады:
Сонымен ... ... ... бір тобы ... кез, ... тән
айырым белгі, қасиет, сын сипат арқылы ... Таң ... ... таң ата, күн ... жеті ... көз ... ... таң
сәріде, таң сібірлеп атып келе жатқанда, таң аппақ атқанша, күн тұсау бойы
көтерілгенде, шаңқай түсте, ала көлеңкеде, ... ... ... т.б.[ 9. 62б.] ... ... 15 ... ... Өзге
зерттеушілердің тізімдерінде кездеспеген «жан тәсілімде» тіркесі ... күн ... ... ... ... жылы ... Ж.Ахмедованың «Казахские народные наименования
понятий об измерениях» атты кандидаттық дисертациясының « ... ряд ... ... ... в ... языке» деген 2-
тарауында уақыт ... ... ... ... Өзге ... «бие ... кез», «бие ағытар мезгіл» тіркестері сөздікке
тіркелген. Ж.Ахмедова тәулікке қатысты сөздердің ... ... ... қысқаша ескертпе ретінде атап өтеді. Осы автор мысалға алған
сөздер мен сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... ... құлан иектегенде, сәске, кіші сәске, таң сәрі,
таң сібірлей, таң сыз бере, түс, тал түс, ... түс, ... ... ... ұлы ... кіші ... ... екінді мен ақшам арасы, намаздыгер,
іңір, қызыл іңір, іңір ... ... күн ... көз ... ... ел ... ... жата, ел жата.
Академик Р.Сыздық мынадай пікір білдіреді: ... ... ... ... ... ... ... деген болады, ол – ... ... ... ... ... ... күн ... сөздің
негізгі лексикалық мағынасы (ғылымда мұны денотатив мағына деп ... ... қызу ... ... Бұл ... ... планетасына қатысты
туған «таңның атуы мен күннің батуы ... ... ... ... тең ... ... және «24сағатқа тең уақыт, тәулік» деген 2-3
мағыналарын да ... ... ... ... әлде оны ... өрбіген «қосалқы лексикалық мағына» дейміз бе, қысқасы ең ... ... ... күн сөзін «уақыт, мезгіл, ... ... (бұл ... аман жеттім дегендегі сияқты) немесе «өмір тіршілік»
(бұрынғы күнім бе еді? дегендей) , «ауа ... ... ... (бүгін күн
ыстық дегенде) сияқты мағыналарда қолданғанда, күн деген сөздің ауыспалы
мағыналарын пайдаланамыз. Ал күн ... ... ... күн сөзі ... ... ... тұрған сияқты болғанымен, бұл тіркесте ол
мағына мүлде жоқ, алдымен күн планетасы күнді ... күн ... ... ... әңгіме бұл жерде тіпті күн планетасы туралы ... ... түсе ... ... бір кезеңінен екінші кезеңіне
көшкені туралы, демек, осы тіркесте күн ... ... тек ... ... ... бір мағына беріп тұр.
Тәулік кезеңдері атауларын толығырақ қарастырған ғалым Н.Уалиев. Ол
өзінің 1984 ... ... осы ... кейбіреулеріне жеке тоқталған.
Олар таң, сахар, сәске, түс әлеті, талма түс, түс ... ... ... топтастырылған бірнеше атаулар.
Н.Уәлиев атаулардың шығу төркініне, ауыз әдебиетіндегі қолданылу
ерекшеліктеріне көбірек көңіл ... ... осы ... ... ... ... ала отырып кеңейтілген мақаласы шықты. Бұл
мақаласында Н.Уәлиев тәулік кезеңдерін концептімен ... ... ... « ... ... күн, түн, таң, кеш, түс т.б. ... ... келгенде, «концептілер» түрінде жүйеленген адамзаттық
білім. Ал осы ... жеке ... ... ... теңеулер
мен образдар, мақал-мәтелдер тәрізді күрделі ... ... ... ... ... ... нышаны бар компоненттер айқын
байқалады». Н.Уәлиев талдаған тәулік кезеңдері атаулары: таң, таң ... ... ... таң ... ... таң ... ереуіл таң, көгалаң
таң, рауан таң, ... ... ... ... памдат уақытында, сәскемәл,
сәске, ерте сәске, ұлы сәске, қан сәске, сиыр түс, қозы түс, түс ... ... түс, ... түс, анық түс, ... тал түс, ... ... тал түс, түс қия, ... айна бесін, қожа бесін, екінді,
намаздыгер, іңір, іңір қараңғысы, ... ақ сам ... ... ... туған, түннің бір ұйқысында, түн жарымда, түн ортасы ауған кез, жеті
түнде, таңға бір ұйқы қалғанда, таң қараңғысы.
Ғалым Т.А. ... «тіл ... ... ұғымы - сөйлемнің
семантикалық құрылым компоненті, жалпы қалай болғанда да, ... ... ... ... іс-әрекет бағытталған зат ретінде
қарастырылады» деп жазса, орыс ... ... ... мен ... ... ... кандидаттық диссертациясында зерттеуші          
М.П. Алиева:  ««Объект» термині тіл ... ... ... ... ... Алайда, белгілі ойдың негізгі компонентіне
қарама-қайшы, «объект» ұғымы зерттеушілер арасында әлі ... ... ... ие бола ... жоқ» - ... [12, ... осы ... атауларды «Фразеология және тілдік ... ... сөз ... ... ... да ... ... объект ұғымы – ... ... ... зат ... ... жалпы түсінігінің іс-қимылы бағытталған,
сондай-ақ субъектіден шыққан немесе субъектілік емес іс-қимылдар ... ... ... ... ... лексикасына арналған
еңбегінде М.Әуезов шығармаларындағы тәулікке қатысты ... ... ... ішінде бесін, екінді атауларына жеке тоқталған. Бесін ... ... ... екі шамасы деп есептейді. Бесіннен оның түрлері кіші
бесін, ұлы бесін, құлама бесін, қожа ... ... ... ... кейінгі уақыттың бірінші жартысын қамтиды. Ғалымның талдауына сәйкес
екінді құлама бесін және ұлы бесіннен кейін орналасады және ... ... төрт ... білдіреді. Екінді түстен кейінгі уақыттан бастап күн
батқанға дейінгі аралықты ... ... ... деп ... ... ... кейінгі уақыттың екінші бөлігі екендігін дәлелдейді.
Е.Жанпейісов «Термины народной метрологии» деген қосымшасында ... ... ... тіркестерді жинақтаған: бесін, кіші
бесін, құлама бесін, бие байлар кез, ... ... кез( ... ... екінді, екінді мен ақшам арасы, екінті, екінті мен
ақшам арасы, жеңіл бір ұйқының шамасы ... ... бір ... ... ... ... суға келетін кез, күйін түс ауа (күйін түс ... ... қас ... ... уақыт, қозы жамырап жатқан кез, қой
қоралағн мезгіл, құланиек ( құланиекте ішіп ... ... соң), ... ... ... бері), найза бойы (күн найза бойы көтеріле), намаздыгер ... ... ... ... ... ... ... ас), тайдай тал түс, талма-талтүс (талма-талтүс шағында), тал түс
(тал түсте), тапа-талтүс, түс қия берген кез, ... ... ұлы ... түс, ымырт жабылған кез.
М.С.Серғалиев « Синтаксистік синонимдер» еңбегінде кейбір тәулік
кезеңдері жайлы ... ... ... ... ... сөз ... екінші бір ыңғайда
матасу арқылы ... ... Таң ... ... күн ... мен Омбы ... «Горькая линияға» іліккен (С.Жүнісов, Ақан
сері, ІІ).
Ана тілімізде сөйлеушілердің кеш ... күн ... ... қар ... кұз түсісімен т.с.с. жұмсайтыны белгілі. Ал мұндай
конструкциялар алдыңғы айтылған конструкциялармен синонимдік ... (таң ... ... ... ... ... салқынмен, күн
шығысымен – күн шыққан соң т.с.с.)».
Т.Сайрамбаев, Б.Рысбай «Қазақ тіліндегі шектеулі ... ... ... (құзғын) сәрі, таң сәрі, сиыр сәске, ұлы
сәске, сәске түс, тапа-тал (тал, ... түс, ұлы түс, ... түс, ... ... бесін, ұлы бесін атауларының шектеулі тіркес екендігін
дәлелдейді. [10. 80-81б]
Р.Авакова метеорологиялық ... ... ... ... ретінде таң құлан иектегенде, күн шыға, сәске түсе, ымырт жабыла,
жеті түн, жеті қараңғы түн тіркестерін береді. [11. ... ... ... ... А.Салқынбай «жаңа
ұғымдар туғызуға себеп болған космологиялық ... ...... ... да, ... ... ұғымының сөздіктегі сипатын талдайды.
Біздің зерттеуімізге қатысты мағыналар: күн қозғалысының ... ... ... ... ... ... таң атты тіркесіндегі
ат сөзі арқылы шығу семасы сақталғандығын баса ... Осы ... таң ... ... ... ... «Таң ... туындайтын туынды
сөздер: таң азаннан, таң сәрі, таң қылаң берді, таң саз ... таң ... т.б. ... заңдылығы арқылы жасалған екіншілік туынды ... ... ... аң-таң болу, таңдану, таңдама, таңданарлық, т.б.».
«Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты»
диссертациясында Қ.Аронов 21 тәулік атауын ... ... ... ... шабдар сәске атау. «Күннің қозғалысын бақылай отырып, халқымыз таң
арайланды, таң құланиектенді, күн ... бойы ... күн ... ... кіші сәске, сиыр сәске, шабдар сәске, сәске, қан сәске, ұлы
сәске, шаңқай түс, тал түс, түс ... күн ... ... күн ... ... ... күн ... күн батты деген сөз, сөз тіркестері бір
тәуліктің ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың өзіндік уақыт ... ... ... ... ... ... ... атауларын күннің
қозғалысымен байланысты шыққан деп айтуымызға ... және орыс ... ... ... ... ... ... «Уақыт және адам», «Уақыт және үй жануарлары», «Уақыт
және аспан денелері», «Уақыт және этнографиялық ... мен ... ... және өсімдіктер» атты лексика-семантикалық топтарға
бөліп қарастырады. [12. 20б]. ... ... ... топ ... ... ... кеуім, күн, түс, сәскелік, бесін т.б. сөздерге, сөз
тіркестеріне тоқталған.
1.2Уақыттың циклдік қасиеті
Соңғы кездегі әр саладағы ... ... ... және ... роль ... оның ... мәнін дәлелдеп отыр. Ғылымға «циклтану»
деген де термин енгізілген.
Цикл құбылысы философия, ... ... ғана ... ... ... ... да зерттеу көзіне айналған.
Жаратылыстану ғылымдарында қан айналымы, оттегі ... ... ... цикл, т.б. цикл түрлері белгілі. Ғалымдар тіпті циклді
методологияның жаңа бір аспектісі ретінде қарастыра ... ... ... ... ... ... айналу циклі секілді
көптеген түсініктер бар. Жердің айналу ... ... ... тіршіліктегі
белгілі бір құбылыстардың айналыс жасауы біздің ... тыс ... ... ... ... бұл ... тілде көрініс табатыны
белгілі. Өйткені адам баласы «таңның ... ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігіне жүгінсек, цикл дегеніміз мөлшерлі
уақыт ішінде толық бір айналыс ... ... бір ... ... жиынтығы [13. 69б ].
Зерттеу тақырыбымызға сәйкес циклдегі уақыттың алатын орны ... ... ... ... ... ... в ... замкнуто» деген
шешімге келеді. Демек, циклдік уақыт тұйықталғандығымен ерекшеленеді. ... пен ... ... ... ... қасиеттерінің бірі
деген ой айтылады. Б.Н.Пойнзер циклдік қасиетке ие уақыт категориясының
тілде көрініс табуының ... ... ... Уақыт категориясының
кей тұстарының бұлдыр болуы, реалды уақытқа байлана ... ... ... цикл адам санасында көрініс табады. Сол арқылы
тілде тұрақтайтыны белгілі. Орыс тіліндегі уақыттың ... ... ... ... ... мына бір ойға көңіл
бөледі. Успенский циклдік уақыт космологиялық санаға сәйкес деген пікір
айтады: ... ... ... что в ... времени
повторяется один и тот же онтологически заданный ... ... ... сознание, в принципе, предпологает линейное и ... ... [14. ... ... үлгідегі уақыт әлем мен адамнан сырт
жатқанын мойындайды; тура уақыт тек нүктелердің ... ғана ... бұл ... ... ... бірізділігі емес. Адамның
өмірге қатысуы ғана ... ... ... ... ... ... адам оған ... мен қозғалысты, ал солармен бірге қозғалыстың
бағытын да ... ... ... ... ... ... ... тілдің
өзіне қатысты үлгі де болады. Нүктеден уақыттың оңға – ... ... ... ... – өткенге қарай санаудың есебі басталады. Мұндай үлгіні тілдік
емес сөздік деп атаған дұрысырақ болар еді, онда ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
Сонымен екі үлгі – бұл өмірді қабылдаудың екі түрі, оның екі бейнесі,
екі белгісі: цикл және сызық; уақытты қабылдаудың екі ... ... ... ... ... ... ... берер едік? В.В.Морковкин жасаған
жалпы мағынасы «уақытты» білдіретін ... ... ... ... ... сипаттама береді:
1. циклдік уақытты білдіретін лексемалар уақытты тікелей көрсетеді;
2. циклдік уақыттың белгілі бір ұзақтығы бар;
3. ... ... ... ... ... ... белгілі бір уақыттың бөлігі;
5. циклдік уақыт уақытты есептеу бірлігі қызметін атқармайды, яғни
есептеу бірлігі емес.
Классификация схемасын таратып ... , ... ... ... ... ... моделін зерттеген Е.С.Яковлева циклділіктің басты
қасиетін сөз еткенде И.М.Прившиннің пікірін келтіреді: «Цикличность может
задаваться «таинственным кругом природы»: « ... ... в ... и ... то, что ... прошли». Уақыттың циклдік моделін құрайтын
түрлі уақыт көрсеткіштері шеңбердің, анықтап ... ... ... ... ... циклдік уақыт моделі, шиыршық уақыт моделі және сызықтық
уақыт модельдерін ... алып ... ... ... Бір-
бірінен өрбіген бұл модельдердің ішінде шиыршық және циклдік модельдер
өзара өте ... ... ... Ендігіде сөз болатыны – циклдік уақыт моделі.
Көшпелі елдердің таным-түсінігінде циклдік уақыт ... роль ... ... ... основанная на восприятии природных и
космических циклов ... ... в ... ... ... ... жағы өлу, ... кету мотивімен байланыстырылады. Ал
шығыс жақтан пайда ... келе ... күн ... ... жаңа ... айналады. «Таң атты» және «күн батты» лексемаларының астарында
осындай түсініктер жатқандығы белгілі. ... ... адам ... Осы ... ... ... өмір мен ... жақсылық
пен жамандықтың, жастық пен кәріліктің ... ... ... әр ... көшпелілер үшін әр түрлі мағынаға ие.
Біз уақыт туралы ғылыми ... ... ... ... ... ... ұғымның қалыптасқанын да білеміз. Оның да ... ... бар. ... ... ... субъективті құбылыс деп атаған.
Онда уақыт бірде баяу ... ... ... ... ... бірде
секірмелі, үзік-үзік түрде қозғалыста болатын тәрізді болып көрінеді.
А.Я.Гурьевич уақытқы қатысты әр түрлі көзқарастарға байланысты ... ... ... үлгілер қалыптасады дейді: табиғи (аграрлық) немесе
айналымдық уақыт; әулеттік ( немесе генеологиялық, ... ... ... ... Басқаша айтқанда, бір дәуір ... ... ... ... де ... ... ... әр түрлі ұғымдар
қалыптасуы мүмкін. Олар бір-бірлеріне бөгет жасамайды, өзара ... ... ... ... ... уақытты
қабылдаудың, түсіндірудің тарихи түрлерін анықтауға ... ... бар, ... ... тіл мен ... тарихы, антропология,
психология және басқа да гуманитарлық пәндер зерттейді. Осыған байланысты
ұзақтығының, ырғақтығының, ... ... ... қоғамдық-тарихи құбылыстығ ерекше формасы ретінде қарастырылады.
Ғалымдар уақыттың түрлі үлгілерін ұсынған: уақыт ... ... ... ... ... көрінетін қозғалысы бойынша)
туралы Г.Гачев жазды. Г.Вригт уақыт туралы өзгермелі және ... ... ой ... ... ... ... ... жарамас еді);
В.И.Постовалова ең көне ауытқымалы үлгіні уақыттың бірінші үлгісі ... ол ... бір ... ... бойынша қозғалатын циклдік үлгімен
алмасты; циклдік үлгі ... ... ... ... ... ... ... «спиральді уақыт» үлгісіне айналды; қоғамдық сананың
біршама кейінгі түрлерінде ... ... ... ... ... ... тарих идеясы пада бола алды деп есептейді.
Тікелей тілге қатысты уақытқа келетін болсақ, онда бұл ... де ... ... ... ... ... ... физико-
математикалық үлгісін ұсынады, Ю.Н.Караулов тарихи (диахронды, тілдік) және
өзекті (синтагматикалық, сөйлеу ... ... ... туралы жазады.
С.И.Никитина ауыз әдебиеті әлемінің лингвистикалық жеке үлгісін – ... ... ... ... ... қатарға қояды, оған уақыт та
енеді. «Тілді логикалық талдау. Тіл және уақыт» кітабында уақыттың әртүрлі
үлгілеріне ... ... ... ... ... бейнеленген әлемнің
бейнесі құбылмалы, өзгермелі, ... ... ... ... ... зерттеушілер негізінен алғаш рет М.Гюйо сипаттаған циклдік және
сызықтық уақыттың дәстүрлі, ... ... ... ... ... ... Б.А.Успенский, Ю.С.Степанов, Н.Д.Арутюнова
және басқалары бар, адамзат қоғамының тарихи дамуының барысында қалыптасқан
циклдік және сызықтық уақыттың басты екі ... бар ... ... келеді.
Олар тілде қолданылатын уақыттың екі түрін ... ... ... ... қабылдауға жалпы алғанда уақыттың циклдік құрылысы тән;
бүгінгі сәт және ... бұл ... ... ... ... ... ... таза абстракция, сондықтан уақыттың барлық модустары
-өткені, қазіргісі, болашақтағысы – бейне бір ... ... ... ... ... ... табиғаттан алыстатып әкетпейді. Бұл
циклділікке және мәңгілік ... ... ... саяды. Мифологиялық санадағы
уақыт бағытты көрсетпейді: ол не қозғалмайды, не ... ... ... ... ... табиғатына байланысты және әрекет бастапқы
әрекетті қайталайды.
Енді сол ... ... ... ... адам ... тіл ... айтсақ, қазақ тілі арқылы көрініс табуын сөз етеміз.
Қазақ халқы үшін уақытты циклдік, айналып келетін, қайталанатын түрде
белгілеу тән екендігін ... ... ... ... қара ... ... жолдар бар:
Дүние өте шығар шыр айналып,
Өтерін дүниенің жүр ойланып,
Барында оралыңның ойна да, күл,
Келгенше кім бар, кім жоқ жыл айналып. [15. ... ... ... ... көрсетіп тұр. Қазақ халқының
дүниетанымын білдіретін қара өлеіге көз жүгіртсек, ... ... ... ... ... кезек-кезек, бірін-бірі алмастырып отырады
екен: «Білгенге бұл дүние кезек екен» [15.167б].
Абай да адамның өмір жолы қайталауларға толы ... ... ... тар ... бір иген ... екі ... ұстаған хақ,
Имек жолда тиянақ, тегістік жоқ,
Құлап кетпе, тура шық, көзіңе бақ. [16. 224б ... ... ... ... ... ... отырады. Түн
таңға, таң түске, түс кешке, кеш түнге айналады.
«Көшпелі қазақтың ... пен ... ... ... ... екі ... ... категориямен парықталады. Оның біріншісі –
мифтік уақыт пен кеңістік, екіншісі – нақтылы уақыт пен ... ... ... [17. 196б]. Осы ... ... уақытты да жіктеп
қарастырады: «...қазақтың нақтылы уақыт туралы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... – экологиялық уақыт,
екінші – генеологиялық уақыт, үшінші – ситуациялық уақыт, төртінші ... [17. ... ... ... ... ... жайлы түсінігі сөз
қолданысқа тікелей әсер еткенін ... қиын ... ... ... уақыт
кезеңдерін, тіпті сәттерін білдіретін лексемалар айналып келетін,
қайталанатын, циклдік ... ... бір ... ... ... ... сол тілдің семантикалық
бүтін жүйесінің бөлшегі ... ... Сөз ... ... ... ... айқындалады. Бұл талдау кезінде ылғи ескеріп
отыратын ... ... ... ... өріс ... ... ... сөздерді топтастырудың түрлі типтерінде көрініс
табады:
1) семантикалық өріс
2) лексика-семантикалық топ
3) тақырыптық ... ... ... ... жұп
6) ситуациялық топ
7) коммуникативтік топ
8) сөзжасамдық ұя
Семантикалық өріс ... ... ... ... ... ... сүйенсе, өзгелері ұғымды, түсінікті негізге ... ... ... топтар: тақырыптық-ситуациялық топ (оның мүшелері бір-
бірімен экстралингвистикалық байланыста ... ... өріс ... топ), ... ... гипонимикалық парадигма,
синтагматикалық өріс. Өріске көптеген ғалымдар ... ... ... ... ... ... «Сөз ... деп, мазмұндық жағынан бір-
бірімен тығыз ... және ... ... бола ... ... анықтайтын сөздер тобын айтамыз».
Өрістің негізгі қасиеттері төмендегідей:
1) ... ішкі ... ... және ... байланысы жүйелі.
2) өріс элементтерінің байланысын ... ... ... ... т.б. ... ... ... белгінің бар
болуы.
3) өрістің бүтіндігі. Ю.Караулов дүниенің бір бүтіндікке ие екендігін
айтады.
4) өрістің жаңа элементтерді ... ... өріс ... ... ... өрісті үнемі кеңейіп
отырады десе, И.Трир өріс ... ... ... білдіреді.
6) Өріс элементтері бір-бірін анықтап тұрады.
Өрістің түрлері концептуальды және тілдік болып екі ... ... ... өріс ... және ... ... ... өрісті кейбір ғалымдар (Ф.П.Филин, С.Д. ... ... топ ... ... Ал ... семантикалық топ
арасындағы байланысты түрдің ... ... ... ... (лат. Valentia ... – сөздің басқа сөздермен синтаксистік
байланыс жасау қабілеті.
Валенттілік – семантикалық синтаксис саласында ... ...... бір-бірімен грамматикалық үйлесімділікте тұру
қабілеті болса, валенттілік ден сөздің өз ... көп ... ... ... болып табылады. Сөздердің сөйлем құрамында келіп, басқа сөздермен
байланысу мүмкіндігін ... ... ... ... ... сөз ... мен ... болудың амалы олардың валенттілік қабілеттеріне
қатысты болып келеді.
Компоненттік талдау әдісі
Айыру ... ... ... ... ... ... және
дифференциалды немесе айырушы семаларға бөлінеді. Архисеманы тіл білімінде
жалпылаушы сема деп те ... ... ... құрылымында екі
ерекшелігімен көрінеді:
1) архисема мағынаның тірегі
2) архисема жалпы сипатқа ие және ... да ... ... ... ... ... ... өмір сүреді. Сөздің
лексикалық құрылымын зерттеу, оның компоненттерін анықтау тіл білімінде ... ... ... ... ... әр ... әдістер
қолданылады. Мысалыға: контекстуалдық талдау, дистрибутивтік талдау,
психолингвистикалық талдау және ... ... ... ... әдісі ХХ ғасырдың 50 жылдарында ... және ... жеке бір әдіс ... ... ... ... ... қалыптасуына екі нәрсе негіз болды дейді:
1) белгілі тілдік құрылымның әрбір бірлігінің ... ... ... ... Бүкіл сөздік құрамды осы бірліктердің шектеулі құрамының көмегімен
сипаттай алатындығы.
Яғни ... ... ... негізі сөз мағынасын кіші
бірліктерге ... Бұл ... ... әр ... ... ... ... айырушы белгілер, т.б. Компоненттік ... ... мен ... ... көрсетілген классификациясының
екі түріне тоқталуға болады. Олар – кіші және толық компоненттік талдау
әдісі.
Кіші ... ... ... ... жақын сөздердің азғана
тобын анықтауға құрылған. Талдауға ір сөз ... ... ... ... жүргізіледі.
Толық компоненттік талдаудың мақсаты сөздің семалық құрылымын толық
анықтау болып табылады. Үлгісі төмендегідей:
1) ... және ... ... арқылы талдауға түсетін бірліктің
лексика-семантикалық тобын анықтау.
2) Түсіндірме сөздіктен әр сөздің дифференциясын тауып, жеке ... ... ... ... ... лексика-семантикалық топтың сөздерінің дифференциясында
кездескен семалардың ортақ тізімін жасау.
4) Сөздердің семалық құрамының таблицасын жасау.
5) Әрбір ... ... ... ... «+» ... ... ... семаларға антоним мәндес семаны анықтап, оны да барлық
сөздердің мағыналарыман салыстырамыз.
Уақыт лексика-семантикалық өрісі тіл ... ... ... ... В.В.Морковиннің зерттеуінде уақыт ... ... ... және ... ... болып екі үлкен салаға бөлінеді. Оның
зерттеу еңбегінде уақытқа байланысты сөздер мен сөз ... ... ... ... өріс ... ... өрістің лексикалық
парадигма екендігін дәлелдейтін пікірлерге қосыламыз. Семантикалық өріс –
болмыстың белгілі бір бөлігіне сәйкес ... ... ... ... бар ... сөз таптарына қатысты ... ... ең ... ... ... болғанға дейін қазақ халқы уақыттың қай мезгіл болғандығын
киіз үйдің ... күн ... ... ... еске сала кетейік. Бұл
дәстүр тәулік атауларының семантикасында із қалдырды. А.Машанов дәстүрлі
уақыт өлшемдері ... ... деп ... ... киіз ... ... ... тар көзінен түскен күн сәулесін байқасақ. Сол сәуленің
жүрісі бойынша күннің жүрісін ... ... еді. Күн ... ... ... ... түскен сәуле керегенің жоғарғы басында болар еді.
күн ... ... ... ... ... ... күн тал ... тас
төбеге келіп, сәулесі оттың орнына түсер еді. кешкірген сайын әлгі ... ... еді де, ... ... жақ керегесін өрлеп барып, шаңырақтан
шығып кетер еді.
Бір сөздік өрістің жоғары деңгейдегі басқа ... ене ... атап ... болады.
Фразео-семантикалық өріс лексика-семантикалық ... ... ... де бір ұғымды білдіреді. Құрылымы да бірдей болуы мүмкін.
Екі өріс те ... ... ... Белгілі бір фразео-семантикалық өріс
фразеологизмдердің сыңарлары лексика-семантикалық өріс ... ... ... ... ... ... да, ... да құрылымдық ұйымдасуын
анықтауға болады. Өріс ... ... ... фразеологиялық
материалдарға да қатысты қолдануға болады.
А.И.Черная ... топ және ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің көбі
фразео-семантикалық өрістің қасиеттері ұштасып жатады деген пікірде.
Орыс тіл ... ... ... ... зерттелсе де, уақыт фразео-
семантикалық өрісі толық түрде талданбаған. Ғалымдар түрлі ... ... бұл ... әртүрлі көзқарас қалыптастырған. Уақытты білдіретін
фразеологизмдердің құрылымында тілдің ... ... ... ... орын ... ... ... синонимдік қатынастар. Фразео-
семантикалық өріс құрылымын лексика-семантикалық өріс құрылымы сияқты түрлі
қырынан қарастыруға ... ... ... ... ... ... кетейік. Өріс
құрылымының қарапайым түрі – ... ... ... түрі ... бір ... ... ... Келесі түрі – «бөлшек-
бүтін» қатынасындағы партономия. Үй ... ... дәл ... ... ... құрылым түрі – бұтақтауға келмейтін циклдар мен
тізбектер. Туыстық қарым- қатынас атауларын мысалға келтіруге болатын тор
құрылымы. ... ... ... ... ...... Цикл,
өзіміз көріп отырғандай, жеке құрылым ретінде берілген. Алайда, көптеген
зерттеушілер циклді жеке қарастырмайды. Уақыттың ... ... ... ғана ... уақыт өрісіне кіріп кетеді.
И.А.Стернин өрісті сипаттаудың критерийлерін шығарған. Оны бірқатар
ғалымдарыдың пікірлеріне сүйене ... ... Сол ... ... ... ... өріс өз ... біртекті де, әртекті де элементтерді жинақтайды
(лексемалар, фразеологизмдер, ... сөз ... ... ... ... метафоралар).
2) өріс микроөрістерден тұрады. Осы пікірге сүйене отырып, «уақыт»
өрісінің құрамына таң, кеш, түс, түн сияқты лексемалар ... Оның ... ... өзі бірнеше микроөрістерден тұрады: тапа-тал түс, шаңқай түс,
тал түс, талма түс т.б.
Түс микроөрісі
Тал түс, тапа тал түс, ... тал түс, ... тал түс, ... тал ... тал түс, ... тал түс, ... тал түс, ... тал түс, ұлы түс,
сәске түс, ... ... ... жақын, түс әлеті, түскілік, талықсыған тал
түс, түстік, түс қия берді, түстен кейін, жалған түс, қозы түс, ... ... түс, ... түс, анық түс, түс ... түс ... атауларды мағыналарына қарай жіктесек, бірнеше топ ... ... ... ... ... ... : таң ... шығарда, күн қылтиды, шолпан туғанда, жұлдыз толғанда,
жұлдызды түн, жұлдыз ... ... Діни әдет ... ... ... ... ... ұлы бесін, кіші бесін, екінді, намаздыгер, намазшам,
құптан, т.б.
3. Адамның қимыл -әрекетіне, төңіректі ... ... ... ел ... кез, көз ... кез, ел ... бесін, күн жамбасқа келе, көз байланды, қас ... ... ... ... аяғы ... жұрт аяғы саябырлады, ел
орынға отыра, ел жатар-жатпаста, ел жатарда, ел жата, жұрт ... ... ... орынға, бір ұйықтап оянған шақ, түннің бір
ұйқысында, таңға бір (екі) ұйқы қалғанда, т.б.
4. Шаруашылыққа, төрт ... ... ... ... қозы ... ... мал өрмей, мал өргенде, бие байлар кез, сиыр түс,
тайдай тал түс, мал ... ... мал ... ... ... ... ... атаулар: торғай шырылдағанда,
тауық ... ... ... ... ... таң
құланиектегенде, құлан сәрі.
Бұл классификацияның ішінде саны жағынан, ... ... ... ... ... ... ... Соңғы кезге дейін бұл атаулар
жүйеге ... ... ... ... келеді. Бір тәуліктің ішіндегі
кезеңдер мен сәттерді бейнелейтін атауларды жұйелеуде түсіндірме, ... ... және ... ... ... ... теориясы тұрғысынан келсек, концептуалды өріске ассоциативті және
пәнаралық семантикалық өрісті жатықзуға болады. Бұл екі ... ... ... ... ... ... Ал ... өріс
әлемнің тілдік бейнесінің заңдарына бағынышты болады.
Номинативті өрістер семантикалық өрістерден гөрі кең. ... ... ... ... ... ... ... составления понятийных полей
возможно ... весь ... ... ... ... Мы ... ... зрения, что ономасиологический подход
должен быть основой при анализе ... ... ... ... ... ... ... лексика-семантикалық топтарды
кіргізеді: пардигматикалық өріс, антонимдік жұптар мен синонимдік қатарлар,
гипонимиялық ... ... ... синтагматикалық өріс.
Алайда, бұл зерттеуші әлемнің тілдік бейнесі мен ... ... ... ... кезде лексикалық парадигматикалық топтары толығымен зерттеліп
біткен бірде-бір тіл жоқ. Теориялық зерттеулер жүргізу ... ... ... салыстыру барлық лексикалық ... яғни ... ... ... ... ... ... , синонимдік қатарлардың, антонимдік жұптардың
салыстырылуын көздейді. Көптеген зерттеушілердің ... ... мұны ... іске асыру мүмкін болмай отыр.
Кезінде Трир концептуалды өріс және ... ... ... ... ... ... бейнесіне және әлемнің тілдік бейнесіне
тиесілілігіне қарай концептуалды және тілдік деп ... ... ... және ... ... ... функционалдық және функционалды-семантикалық өрістерді
жатқызамыз.
Семантикалық ... ... ... ... ... ... қарым- қатынастарға түседі. А.Вежбицкаяның
пікірі бойынша ойлауға қатысты ... сөз ... ... ... және ... семантикалық өрістің атына айналады. Осы ... ... ... ... тән қасиеттерді дарытады.
2. Уақытқа қатысты сөздердің концептілері
2.1 Ұғым мен концептінің айырмашылығы
Концептіні сипаттаудің бірқатар әдістері бар. В.Маслова мен ... ... ... ... ұсынды. Концептінің ядросы мен
перифериясын анықтау. Ядро – ... ... ... ... ... ... ... коннотациялары, ассоциациялары және
жекелеген тәжірибелер. Ең ... ... ... ... ... ... келтірейік. Ғалым бұл тізбекті 1990жылы ... ... ... ... конгресінің деректеріне сүйене
отырып жасаған:
1. «лүпілдеген уақыт» - ... ... ... ... - ежелгі грек және рим мәдениеттерінде, ортағасырлық
Еуропада.
3. Ньютондық сызықтық уақыт, сызықтың басы мен аяғы ... ... ... уақыт, сызықтың басы мен аяғы бар.
5. Сызықтық уақыт (прогресс), жоғары қарай жүретін сызық.
6. Сызықтық уақыт (регресс), төмен қарай ... ... ...... ...... историяграфиясында.
8. «Спиральді уақыт» - ХVII, XIX, XX – ... ... ... ... ... Нақты уақыт көлеміндегі оқиғалар баяндалады. ... ... ... ... ... ... Аталмыш уақыт кезеңінен бұрынғы және кейінгі оқиғалар да
суреттеледі.
11. Тарихи уақыт. ... ... ... Оған ... теориялық
көзқарасы қосылады.
Ұғым мен концептінің айырмашылықтары
|Ұғым ... ... ... әрі ... |Берілген нысан жайлы бүкіл ... ... ... ... |
| | ... ... және ... |Кез келген ұғым концепт бола алмайды ... ғана ... ... мәнсіз де белгілер ене |
| ... ... ... ... ... бейнесінің негізі ретінде
қарастырады. Ол әмбебап концептілер ... ... ... сан ... ... Өйткені олар бүкіл адамзатқа тән когнитивтік
процесстерді ... ... ... негізінде концептінің үш компоненттен
тұратындығын анықтаған: 1. негізгі, актуалды қасиет. 2. ... ... 3. ішкі ... ол ... сөз ... жарыққа шыққан.
А.Бабушкин концептінің ерекшеліктерін төмендегідей тұжырымдайды:
– логикалы –құрылымды концепт концептілердің бір ... ғана ... ... және ... ... концептілерінің түбірлі
айырмашылықтары бар;
– концептілер «жоғалып» және ... ... ... концептілер
арасындағы шекаралар шартты түрде болады;
– лексикалық концептілерді іздеп табу ... ... ... ... ... ... семаларды
зерттеуден тұрады;
– фразеологиялық концептілерді іздеп табу әдісі ... ... ... ... ортасын талдауда;
– концептілер типтері әмбебап, жалпыадамзаттық қасиетке ие. ... ... ... мазмұнынан табылады. 
Сөз тіркесі жөнінде жүйелі зерттеулердің қалыптасып дамығанына ... жоқ. ... ... ... ... тек сөйлем мүшелерін,
олардың байланысын, орын тәртібін көбірек сөз қылды да, ал сөз ... ... онша ... алынбады. Түркі тілдерінің сөз тіркестері
тек кеңес дәуірінде ғана зерттеліне ... Орыс ... сөз ... ... ... В.В. ... сөз тіркестерінің түрлері, байланыс
формалары және олардың құрылысы тіл білімінің ең басты ... ... ... ... ... ... ... деген
еңбегінде сөз тіркесі туралы арнайы тоқталмағанымен, «Простое предложение»
деген ... ... ... ... ... ... - деп тұжырым жасайды ... ... Н. [5, 10.] ... ... ... ... онда әрбір етістіктің мағыналық
топтарының қайсысы қандай сөздерді меңгеретінін анықтаған. Меңгеру туралы
айта ... онда ... ... бағыну, келісу, мақтану, күлу, ... ... болу т.б. ... ... ... сөздерді меңгеретінін
дәлелдеген. Ал қабыса байланысу туралы ешбір сөз ... ... ... ... ... мынадай мысалдар: «ақ тас – белый
камень; жақсы кісі – хороший ... ... жыл – ... год» ... қатар келіп, орналасатынын сөз етеді. Мұның өзі ... ... орыс ... де көп ... дейін енгізілмеу себебіне байланысты ма
деп ойлауға болады.
Әрине онда дәл қазіргідей сөз ... деп ... ... ... ... сөздердің қарым-қатынасы, сөздердің байланысы деп
көп ... ... ... ... ... ... ... - бүтін нәрсенің элементтерінің ... ... ... әр ... ... ара қатынасынан
және бірлігінен тұрады. Тілдің құрылымы тілдік бірліктер ... ... сөз ... ... ... -  тілдің ең кішкене дыбыстық бірлігі.
Морфема – ары ... ... ... ... ... ... бар ... бірлік. Сөз – болмыс құбылыстарын, заттарын, олардың
қасиетерін атайтын негізгі құрылыстық- семантикалық тіл бірлігі. ... ... ойды ... бір ... ... тіл бірлігі. Жүйе дегеніміз
- өзара байланысты бір тектес элементтердің бірлігі. 
Жалпы «уақыт» сөзінің үш ... ... ... бар. Сөз ... ... ... сол сөзбен таңбаланған ұғымның ... ... ... ... ... ... ... берілген: «Уақыт – мезгіл,
мерзім». Біріншісі – философиялық тұрғыдан қарастырылатын мағына. ... ... ... мен өмір ... ... бір формасы; мезгіл,
мерзім. Ал екіншісі – ... ...... дәуір. Үшіншісі – сәт,
кез, мезет. ... жоқ – қол ... ... жоқ. Уақыт кешті – уақыт
өткізді. Уақыты бітті – дәмі ... күні ... ...... бұрын, я ерте, я кеш; мезгілсіз, ... ... – бір ... бір ... ... ... ... – белгілі бір уақытқа дейін, қысқа мерзімге.
• Уақытында – кезінде, мезгілінде.
• Мезгіл – күннің, айдың, жылдың белгілі бір ... сай ... ... мерзім.
• Мезгілдес – бір мезгілге тән, бір уақытқа қатысты.
• Мезгілді – мерзімді, белгілі бір мөлшерлі.
... ...... дамыл, ауық- ауық.
• Мезгілсіздеу – мерзімге сай еместеу, жағдайсыздау.
• Мезет – бір сәт, кез, мезгіл.
Мезетте 1) ... ... әп ... ... тез, ... Таң, Түс ... ... қазақ тілінде таң мезгілі атауларын жаңалықтың жаршысы
ретінде қарастырып, жаңа ... ... ... ... ... күн ... жүр,
Бес парыз мұсылманда құлшылық жүр.
Ел жаңа елу жылда, жүз жыл қазан,
Заманға қарай пенде құлшынып жүр. [18. ... сөзі таң ... ... ... де ... ... Олардың
ішінде синонимдер де, варианттар да бар. Мағыналас фразеологизмдер жайлы
еңбегінде Г.Смағұлова таң атып келе ... ... ... деп ... фразеологизмді қарастырады: таң ата, таң алагеуімде,
таң белдеуленіп атып келе жатқанда, таң бозарғанда, таң сыз ... ... таң ... ... ... таң ... таң қылаң бергенде.
А.Егеубай аударған Махмұт Қашғаридың «Түркі тілінің сөздігінде» ... таң және ерте ... екі сөз ... таң, таң атар шақ.
Ерте: ерте, таң.
Түсіндірме сөздікте ерте сөзіне мынадай ... ... –1) таң ... ... ... ... бұрын, баяғыда.
3) күні бұрын, ертерек, алдымен.
Ерте пар – ерте көктемдегі егілген егіс. Ертеден қара ... ... ... ... күні ... Ерте күнді кеш қылды – созбұйдаға
салды, созды, ... Ерте ... кеш ... – өмірден бос қалған,
уақытын босқа өткізген [1. 68б].
Сонымен бірге таң қараңғысынан бастап күн ... ... ... ... ... де ... болады:
Күн сүйем бойы көтерілді.
Күн тұсау бойы көтерілді.
Күн шідер бойы көтерілді.
Күн қазық бойы көтерілді.
Күн таяқ бойы ... ... бойы ... ... бойы ... ... бойы көтерілді.
Бұл атауларға, тіркестерге негіз болған адамның көзқарасы, өлшеу
дағдысы.
Семантикалық жіктеу ... ... ... өзге ... ... және ... түсуіне қатысты да бірнеше атаулар
бар. Олардың арасында ... ... ... ... ... қатысты таң мезгілдері атауларына тоқталайық:
1. Сахар
2. Сақаршам
3. Сәресі
4. Азан (да)
Ескерте кететін жайт, сахар сөзі мезгілді білдірген ... осы ... де, ал ... ... тамақты білдірген кезінде сақар ... ... бұл екі сөз әр ... тұр. ... ... ... кез,
мезгіл деген түсінік беріледі, яғни мезгіл мағынасында да қ әрпі жазылған.
Бұдан келіп шығатын қорытынды – бұл ... сөз ... ... ... ... сөздікке сүйене отырып сахар сөзін ... ... ... Ал ... ... ... берілгендей түпнұсқа кұйінде
қалдырдық.
Сәресі және схар атаулары таңғы тамақ ... ... ... ... ... ақшам, намазшам, құптан атаулары намаз аттарынан, ал
ауызашар сол намазға қатысты ғұрыптан ... ... ... ... ... ... ... памдат
уақытында деген сөз тіркестері бар. Памдат намазының аты арабтанушы ... ... ... ... ... таң ... ... оқылады.
Көркем әдебиеттерден таң концептісін сипаттайтын бірқатар мысалдар
алдық.
Таң атысымен Құнанбайдың Жидебайға ... ... қолы атой ... ... ... ... [19,158б].
Күн шығып,ел тұрған соң, кең пәуескені үш атқа жеккізіп, қасына ... ... ... алып ... да ... [19. ... шыға бергенде, барлық ауыл хабарланып, бала атаулыға шейін тегіс
жиылып келген еді. [19, 236б].
Таң ... ... ... шырылдамастан тұрып, бәйбішелер
жатқанша, ақ ... ... ... бір сәтке тізе бүгіп отырмай, елдің
бәрінің соңынан жатамыз. [20, 320б].
Жәнібекті жөнелткен мезгілде, күн ... бойы ... ... әдемі күз күнінде, мынау таңертеңгі мезгілде мөлдір таза
ауаны ... ... да ... ... жаңа ғана ... келе ... еді [13, II, ... сарғайып, ала көлеңке бола бергенде, бұлар жолға үш километрдей
жердегі ... ... [13, V, ... таң да ... ... бірге Батыс Сібірдегі заводқа біз
де келдік [ 13, I, 149б].
Рауандап ... таң да атып ... [ 13, VIII, ... Түс кезі – ... санасындағы абстракция. Халық санасында Күн аспан
денесі ретінде түс кезінде өзінің шарықтау шегіне жетіп, көктің ең
жоғарғы нүктесіне шығады. Ал ... күн ... ... ... ... ... жасаумен болады.
Сондықтан да түс кезіне тағылған көптеген ... ... ... бір ... нүктесіне әр атаудың уақытқа
қатыстылығы ... ... ... түс ыстықта мал ... ... Таң ... ... ... да ... ... шаршап, тынығуды, тамақтануды
талап етеді. Қазақ халқының өмірі ... ... ... ... түс
– демалыс кезі.
Түс мезгіліне қатысты атаулардың ішінде жиі қолданысқа түсетіндері –
түс, шаңқай түс, тал түс, тапа тал түс ... ... ... нәтижесінде құрамында түс сөзі бар барлығы 24 атау
бар екендігін анықтадық: 1. Сәске түс. 2. Қозы түс. 3. Сиыр түс. 4. ... 5. ... түс. 6. Түс. 7. ... 8. Тал түс. 9. Тапа тал түс. ... тал түс. 11. ... тал түс. 12. ... тал түс. 13. ... тал түс.
14. Тапия тал түс. 15. Шаңқай тал түс. 16. Талықсыған тал түс. 17. ... түс. 18. ... түс. 19. ... түс. 20. ... түс. 21. Ұлы түс. ... түс. 23. Анық түс. 24. Түс ... мезгілін білдіретін атаулардың ортақ ... ... ... Күн ... жерден қарағандағы аспандағы орны;
екіншіден, температура ескеріледі. Жоғарыда аталған тіркестерден өзге
құрамында түс сөзі жоқ ... да, түс ... ... тағы екі атаудың бар
екендігін ескере кеткіміз келіп отыр. Олар:
1) Күн тас төбеге келгенде.
2) Көлеңке бауырға ... ... ... ... мынадай мысаладар келтіруге
болады:
Шаңқай түс ... ... ... таза. Төбеге келген қызулы күн жерді
ысытып, өзгеше жарқырап, шақырайып тұр. Күшті жарығы қараған ... ... ... Күн ... ... ауа ... тұншықтырғандай күйіп,
шаңытып тұр [20,44б].
Бүгінгі күннің өзгеден ерекше қаупі бар. Өйткені далада жүрген түйеші
түстен кейін ... ... ... бір топ ... ... ... ... шыққанда, түс бола бастаған. Екіндіде начальникке келіп
жетті [20, 77б].
Кеше біз аттарды осы арадан түс ауа ... ... па ... [20, ... ... шайдан түстікке шейін ойнағанда бір ... ... ... [20, ... ... ... ... созылып, енді одан әрі кете баратын еді. [21,
359б].
Күн тас төбемізден түйіліп тұрып ... [ 13, IX, ... ... ауса да, әлі де шаңқайып тұр. [ 13, IX, 346б].
Күн алғаш көтеріліп шыға ... ... ... жер бетінде тірі
жан тұрғызбайды, күйдіріп, жандырып, ... ... ... әбден
әдеттеніп, үйренісіп алған жергілік ел түгел ерте ... ... ... тайлы-таяғымен қалмай, теңізге барып, суға түсіп кетеді де бастарын
ғана қылтитып отырып алады. Күн маңдайға таман ... ... ... ашық ... ... маңдайын төсеп, еміс-еміс есіп, үзіліп-
үзіліп жетіп тұрған жұмсақ самал желмен рахаттана желпініп, еңсесін түзеп,
бәрінің ... ... ... ... ... бір ктеріліп қалды [20,
145б].
Түс қыңа тіркесі Ә.Кекілбаеввтың шығармасында, түс қыңған кез тіркесі
Ө.Тұрманжанов шығармасында кездеседі.
Сиыр түс ... ... ... сиыр түс ... ... ... кездеседі.   Прозалық шығармаларда
диалектілік ерекшеліктер негізінен кейіпкерлердің тілінде ... ... ... ... ... ... да орын алып ... диалектілік ерекшеліктерді көбінесе жергілікті ... ... ... ... ... ... бір ... тән
материалдық және рухани мәдениет ерекшеліктерін беру, халықтың болмысын,
рухын шынайы ... ... ... ... ... ... поэзияда қолданылуы мен прозалық шығармаларда
қолданылуының өзіндік ерекшеліктері бар.
   Көркем мәтіндердегі жергілікті сипаттағы лексикалық ерекшеліктерді өз
ішінен ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер – әдеби тілде баламасы, синонимі бар
сөздер;
     - семантикалық ерекшеліктер – белгілі бір тұрғындардың тілінде
жалпыхалықтық қолданыстан бөлек мағынасы бар ... ... ... – белгілі бір аймаққа ғана тән, басқа
жерлерде қолданылмайтын немесе олардан түбегейлі ерекшеленетін заттар мен
құбылыстардың аттары. Мұндай этнографизмдердің жалпыхалықтық тілде ... ... ... ... ғана беруге болады;
     - фразеологиялық ерекшеліктер – белгілі бір аймаққа ғана тән, сол
жерде ғана түсінікті болатын тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... ... сөздер
мен сөз тіркестері берілген: түс әлетінде, түс ауа, түс ... ... ... тал түс, ... түс, тапа тал түс, ... тал түс. ... ... өрбіген талма жер, түстік ас, ... жер ... де ... Кеш, Түн концептілері
• Кеш батысымен жер беті ... ... ... ... ... ... ... көрініп тұратын «жарық кеш» немесе
«ақ кеш» тәрізді кеш болады. Ақшам сөзі екі компоненттен ... ... ... ... ... кездесетін шам (кеш)
деген сөз. Қазіргі қазақ тілінде ақшам жамырады ... ... ... ... бар. ... ... сам сөзі де ... тұлғаға ұқсайды. Түркі тілдерінде с мен ш дыбыстары алмаса
береді.
Күн батпайын десе кеш қоймайды,
Жаламалы жартаста ешкі ... ... ... ... бір ... бір ... ес қоймайды [18, 115б].
Академик Ә.Қайдар қоңыр күз тіркесін талдаған мақаласында қоңыр кеш
фразеологизмін мысалға келтіреді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты екні белгілі. Халық санасында ... ... ... ... ... да тілімізде бір топ құрайды. Олар
діни қағидалардың негізгілерінің бірі – намаз оқу ережелерінен туындаған.
Діни қағидаларға ... ... ... ... ауыз ... жиі ... ... төмендегі мысалдар дәлелдейді.
Бесін
Ауылдан мен шыққанда бесін еді,
Ақ боз ат астымдағы есінеді.
Әуелі түс қисайса бесін еді,
Жігіттер дәрия көрсе ... сен ... мен ... ... ... мешін еді.
Намазшам
Намазшамнан өткенде, құптан мезгіл жеткенде,
Құлағына батырдың бір дауыс кеп шулайды.
Құптан
Құптаннан қалмай келер деп,
Құртқа да күтіп тұр ... ... діни ... ... ... кезеңдері атауларын
талдау кезінде төмендегі мәселелерге көңіл бөлінді: ... ... ... ... ... ашу, ... ... олардың мағыналық түрлері.
Кеш концептісі батырлар жырында да баршылық. ... ... ... ... ... оны ... ... астастырып көрсетіп
отырған. Мысалы:
Күн қызылы батқанда,
Ауылдың алды жатқанда... [22, 182б].
Қарлығаны іздеп ауылдан
Шыңып еді таң ... ... ... ауыл ел жата. [22,211б].
С.Сейфуллин «Жазғы күннің батуы» шығармасында кешкі ... ... ... сөз ... қолданады:
Күн еңкейді.
Күн аспан мен жердің шендескен шегіне салбырады
Қиырдағы қара ... ... ... ... ... ... ... қызыл күн бұрынғысынан да қызарды...
Жер шетіне қырынан келіп мінген күн қалтыраған алтын нұрын жер ... ... ... қана еді. ... ... болғандықтан және айдың тумайтын
кезі болған соң кеш онша жарық та емес.
Күн кешкіргенде ақ түлей ... әрі ... ... ... ... ... күн де кешкіріп, жер үсті де алай-түлей
болған еді.
Жұмыскерлерге күніне үш рет: таңертең, түсте, кешке мыс ... ... ... еді.
Күн еңкейіңкіреген кезде, манаңы Есен өзінің бойындағы үш биік ... ... ... ... ... ... сойыл сүйренкен, тағы
бір қылаң атты жетіп келді.
Аспан мен жердің шендескен арасына қырынан тұрып қыстырылған қып-қызыл
алтын ... ... ... ... ... ... тағы да ... жоқ, жіңішкерген әлі де ақтаңлақ.
Күн кешкіргенде ақ түлей қараңғыланып, әрі күңгірт тартқан.
Ақшам батып, қас қарайған кез...
Күн батып бара жатқан ... ... ... ... ... ... қыз-келіншек отырған үйге қарай жүрді.
Кеш... ымырт жабылған кез.
Күн салбырап еңкейген. Күзге салымғы жылы күн азырақ салқын ... 3т, ... қара ... кеш ... ... жиі ... ... арық сары ән салады,
Қарамай шамасына кісі алады,
Ісіне қарап тұрып таң қаласың
Еңкейіп көлден де су іше алады. [ 18, 525 ... ... кер ... ... ұшар,
Адасып ұясына зарлап ұшар.
Баулысаң кей жаманды өмірбақи
Ақтамай үмітіңді жардан ұшар [18, 114б].
Қоңыр ... ... жел ... ... алдына кеп бас ұрды.[18, 32б].
Сам жамырап, ымырт жапқан аспаны,
Күңгірт тартқан зәулім үйлер тас тәні
Тас төбеден ... ... ... кейін серпіп тастады.[18, 32б].
Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінде ... ... ... ... сөз тіркестері орын алған:
• Кеш батты. Күн ... ... ... ... ... көз байланды.
• Кешкі зауал шақ. Кешкі түнеріңкі кез, жарық атаулы жоғалып ... шақ, ... пен ... өлі арасы.
• Ақшам жамырады. Қараңғы түсті, ымырт үйірілді.
• Қас қарайды. Қас ... ... ... ... ... қас
қарайды. Кешқұрым қараңғы түсу мезеті туралы айтылады.
• Ымырт жабылды (үйірілді). Қараңғы түсті, көз ... Іңір ... ... ... ел ... ... ... болды.
• Ұлы бесін. Түс ауып бара жатқан кез.
• Көз байланды. Ымырт ... қас ... ... ... Қызыл іңір. Кешке таман ымырт жабылып, қаса қарая бастаған мезгіл.
• Кіші ... Күн ... ауып ... кез.
• Кеуім уақыт. Диалект. Алакөлеңке, алагеуім.
• Кеуім тартты. Диалект. ... ... қас ... ... ... денотация және
коннотация ... ... ... ... ... Себебі сөз жеке-дара тұрып коннотаттық ... ... ... (тек ... сипат алған сөз-символдар жөнінде
толықтай олай айта ... Сөз ... бұл ... ... тек ... (мәнмәтінде, ситуацияда) жүзеге асып, тілдегі
сөздердің семантикалық құрылымындағы белгілі бір семаның өрістілігімен және
қолданыстық сипатымен байланысты болып ... орай ... ... ... өзекті аясы – көркем мәтін. Мысалы, Махамбеттің:
«Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен, // ... оғы ... ... тең ... //
Атқанын қардай боратқан, // Көк шыбығын қанды ауыздан жалатқан // ... ... - деп ... өлең жолдарындағы көк шыбық тіркесіне назар
аударайық. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» шыбық сөзі: «1. Ағаштың
бұтағы, ... жоқ, ұзын да ... ... жас ... 2. Бір ... ұру, ... ... қамшы орнына қолданылатын жіңішке ағаш. 3. Жаңа
өсіп келе жатқан жас өркен; көшет. 4. ... ... ... - деп ... шыбық сөзінің бұл семантикалық мағыналары ақын тіліндегі көк шыбық
тіркесінің ... ... ашып бере ... сияқты. Аталмыш
сөзқолданыстың мағынасын дәл ... беру ... ... мынадай үш
болжам жасауға болады: 1. Көк шыбық – бұл қылыш (семсер). Осы ... ... ... ... мынадай деректерге сүйенеміз.
Зерттеуші «Әділ сұлтан» жырынан: «Орақтың ұлы ... // ... ... // Көк ... ... // ... ... // Басы болып
жүрді енді», - деген үзінді келтіре ... «Осы ... ... «көк ... – «қылыш» деген сөз болып ... Олай ... бір ... дәлелді татар әдебиетінен табамыз. «Чура батыр хикаяте»
атты дастанда Шағали ханның қызы Сарқани батырларға әр кімнің өз дәрежесіне
қарай ... ... ... Шора ... бір ... ... ... сыйлыққа батырдың көңілі толмай, өкпелеп, қобдиды ашып та ... ... ... күн ... ... ... алады. Шағали хан қызы
Сарқаниды батырға жіберіп, соғысқа неге шықпай ... ... ... ... да ... ... сөздер мен сөз тіркестері кездеседі.
Бараат кеші – Алла бұл ... ... ... жыл ... ... Сондықтан әр мұсылман дұғаларында Алладан тек жақсылықты сұрауы
тиіс. Бараат – ... және ... ... ... ... ... ... күнәдан арылу деп те ... ... ... ... ... ... ... кеші болады. [23, 185б].
Жоғарыда айтылған Г.Смағұлованың ... ... ... ... ... ... ... тізіп шығады:
Ақ пен қызыл арасында.
Апақ-сапақта.
Екі кештің арасында.
Ел орынға отыра.
Кешкі зауал ... ... ... байланған кез.
Күн ұясына кіру (күн ұясына кірерде).
Қара көлеңке.
Қараңғы түсу.
Қас ... ... ... ... ... ... [24, ... томдық Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіндегі ұйытқысы Кеш болатын
тіркестердің тізімі:
1. Ымырт ... ... ... қас ... мезгіл.
2. Кешкі уақыт.
• Кеш түскен мезгіл.
• Кешкірім, кешкі мезгілде, кеш болғанда.
• Кешке қарай, кешке жақын, ... Кеш ... кеш ... ... ... кешкісін, кешкірім.
• Кешқұрын.
• Кешкітұрым, кешқұрым.
• Кешкіғұрым.
• Кешкетұрым.
• Күн кешкірді – Күн батуға таянды, кеш болды.
• Кеш кірді – Ымырт ... ... ... Екі кештің арасында. Алагеуімде, күн батар батпаста.
• Кешке жақын. Кешке қарай. Кешке таман.
• Кешке ... ... ...... ... ... ... Кешкі – кешкі салым, Кешкітұрым, кешке таман.
• Кешкір. (күн кешкірген)
• Кешкі уақыт, кешкі мезгіл.
• Кештетіп – кеш бата.
• Кеш бата – күн ... ... ...... ... ... ... баспасөз беттерінде кеш мезгілін адамның жас ерекшеліктерімен
байланыстыратын мысалдар табуға болады: «Шер ағаның өзі: « Алпыс – тал түс,
-деп жиі ... Тал ... ... сары ... ... ме еді. ... ... түбі емес, сол айтқан сары бесін» [25, 3б].
С.Шүкіров түн мезгіліне қатысты тіркестерді ... ... ел ... жұрт көзі ... ... бір ... ... шақ,
түн ортасы, түн ішінде, тәтті ұйқыға енген кез. [26,3б].
Түн концептісіне қатысты жыраулар поэзиясынан ... ... Түн ... символы ретінде берілген өлең жолдары баршылық.
Шал ақын: Жетпіс жасқа келгенде,
Қараңғы тұман түн екен,... [27, 1т, ... ... ... жасыңыз,
Қараңғы тұман түн екен,…. [27, 1т, 102б].
Айналасын жер тұтқан
Айды батпас демеңіз,... [27, 1т, 118б].
Шал ақын: ... ... ... білерсің. [27, 1т, 148б].
Адам түн концептісін тек ... ... ғана ... ... пен ... ... ... де елестетеді. Қараңғы кезде ... ... ... ... ... ... әкелуіне мифтік сана
ғана емес, тарихи және саяси-әлеуметтік жағдайлар да ... ... ... ... қалған деректерде «бір түнде ұсталды», «түн ішінде» деген
тіркестер жиі қолданылып, когнитивтік санамызда ... ... - ... ... сол түні мені ... ... ... көшесінің бойындағы
НКВД-нің ішкі ауласына алып келді, -деп ... ... ... ... ... ... құрылымдарына ұрлыққа қатысты
түсініктерді қоюға болады. ... ... « ұры мен қары ... ал ... ... ... істейді.
Ұры бір түнде –бай,
Бір түнде – кедей. [28, ... түн ... қыр ... [28, 341б].
Түлкіні түн асырайды. [28, 334б].
Қара өлең нұсқаларындағы түн концептісіне қатысты мысалдар:
Ай туса да, күн батса да түн ... қоян ... жер жым ... кез ... ... – жөнің айта отыр кім болады. [18,80б].
Әлденені түнде ұшып алдамақ қой,
Күндіз ұйықтап, түнде ісін жалғамақ қой,
Биік жардың жақпарын мекен еткен
Тышұан ... ... ... қой [18, ... ... түн ... мен түн концептісін сипаттайтын ай
қараңғы, жеті қараңғы түн, көзге түртсе көрінбейтін, көрдей қараңғы ... ... ... қара өлең ... түн ... махаббатпен
байланыстыратын тұстары да бар.
Атымды арқандаймын қазық қағып,
Түн бойы көз ілмеймін қызды бағып.
Етесің күні бойы көңілімді алаң,
Шашыңа сылдырлатып шолпы ... [18, ... ... өз ... түн ... ... бірқатар
тіркестерді автордың өзі айтқандай төрт кезеңге ... ... ... Ел ... ... ... ... бір ұйқысында.
3. Түннің екі ұйқысында.
4. Таңға бір ұйқы қалғанда.
Ғалым түн ... ... ... ... осы төрт ... айтылған деген пікір білдіреді.
«Қазақша-орысша фразеологиялық сөздікте» түнге қатысты екі тіркес
бірілген:
Түн ... Всю ... ... түн ... түн. ... ... ... томдық Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде түнге қатысты мынадай
тіркестер берген:
• Ел ... Ел ... ... жұрт ... ... Жеті ... (жеті түннің ішінде) Түн ортасында, мезгілсіз кезде.
• Түн ... ... ... ... атуына дейін, түні бойы.
• Жарым түн (түн жарымы).
• Түн түндігі түрілді.
• Таң қылаң берді, түн қараңғылығы сейілді.
Махмұт ... ... ... ... қараңғы түнді «мараз»
деген сөзбен берген екен.
А.А.Потебня өзінің «Славян ... ... ... ... ... түн ... қайғы мен ашуды білдіреді деп санайды. Бұны
ауыз әдебиетінің мысалдарымен дәлелдейді.
Осы концептіні сипаттау барысында оның ... ... ... тыс
қалдырмау керек. Халықтық поэзия – ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі, ал
концепт, Ю.С.Степановтың анықтауы ... - бұл адам ... ... ... ... халықтық поэзияға деген қызығушылығымыз туады.
Концептінің тарихи өзегін анықтайтын ... ... ... өз ... жинақтайды. Олар адам өзін бүтіннің ... ... ... ... сезу ... арқылы келіп түскен ақпаратты
өңдеуінің нәтижесі ... ... ...... түрдегі тұрақты құбылыс. Оның көп
түрлілігі әр басқа әдебиет ... ... ... мен ... ... идеологиялық көзқарастарына, қандай да бір
шығарманың пайда болуының нақты жағдайларына ... ... ... бейнелеуінде түн алуан түске боялған, дыбыстарға ... ... бір ... ... пікіріне сәйкес авторлардың «түн» концептісі туралы
түсінігін төмендегідей беруге болады: 1) оның түсі ... – қою ... ақ, сұр және т.б. 2) ... ... ... ... ... айлы, айсыз. 3) түндегі табиғаттың жағдайы: желсіз, желді, ... т.б. 4) ол ұзақ ... ... шексіз, ұзақ. 5) дыбыстық шешімі де
әртүрлі: жым-жырт, үнсіз, өлі, тыныш. 6) психологиялық ... ... ... ... сиқырлы, күнәһәр, дуалы және т.б. Мәтіндерде
концептінің келесі ерекшеліктері ... түн, ... ай, ... ... ... ... ... үлкен лексика-семантикалық, тақырыптық топ болып
есептеледі. Бұл жұмысты оның ... ... және тағы да ... ... жеке-жеке тоқталып, тарамдап жазып шықтық. Еңбекті жазу
барысында ... ... ... ... ... ... Р.Жайсақова, Г.Смағұлова, Т.Сайрамбаев, А.
Салқынбай, т.б. ғалымдардың мақалалары мен зерттеу еңбектері пайдаланылды.
«Уақыт» өрісіндегі парадигмалық, ... ... ... ... сөздер, фразеологизмдер, сөз варианттары, метафоралар кіреді.
Семантикалық өрістің құрамдас бөліктері өзара синонимдік, антонимдік, гипо-
гиперонимдік қарым-қатынастарға түседі. Өріс ... ... ... ... ... ... өрісінің құрамына кіреді. Ал, «
ымырт» микроөрісінің құрамында ымырт түсті, ... ... ... ымырт жамырады, ымырт жабылды деген сияқты тағы да ... ... тағы бір ... – цикл ... ... ... ... Яғни циклдің тікелей ... ... ... байланыстылығы көрсетілді. Қазақ халқының әдет – ғұрпында,
салт-санасында циклдің қалай көрініс тапқандығы мысалдармен ... ...... (құбылысқа) тән басты белгілердің жалпыланған
жиынтық бейнесі, образы» [2, 12-б.]- деп атап ... сөз ... ... оқу ... ... ғалымдар. Сөздің мағыналық құрылымы
түрлі семантикалық компоненттерден, ірілі-уақты мағыналық бөліктерден
тұратыны белгілі. Қазіргі тіл білімінде мағынаның ... ... ... семантикалық компонент(сыңар), сема, ұғым белгілері,
мағына элементі, мағына бөлшегі сияқты ... ... ... жүр. ... ең кіші мағыналық бөлшегі болып табылатын осы семантикалық
белгілердің әрқайсысы таңбаланушының түрлі қасиеттері туралы мәлімет
береді.
«Сема дегеніміз – бұл микрокомпонент, құбылысты ... ... ... ... ... ... - ... сөз мағынасының
құрылымын арнайы зерттеген ғалымдардың бірі И.А.Стернин [3, 44-б.] Ал осы
сөздің ... ... ... микрокомпоненттердің ақпаратпен
байланысты екендігін атап көрсеткен тілші ғалымдар да бар. Мысалы,
Уақытқа қатысты тіркестерге өзек, ұйытқы болатын таң, түс, кеш, ... және де ... ... ... берілді. Концепт көп
қабаттардан тұрады. Оны ... ... ... негізге алып,
сөздіктерге жүгініп, қажет болған жағдайда ... ... бөлу ... ... ... ... ... ғылыми контекстердің аясында
қарастыру қажет. Коннотативті ... ... ... соң, ... өнер түрлерінде көрініс табуын сөз етуге болады.
Таң, түс, кеш, түн ... ... – осы ... ... Ал ... құрылымдары – коннотациялары,
ассоциациялары, прагматикалық ... ... төрт ... адамның
өмір жолымен салыстырылуы мүмкін. Әлемнің ұлттық ... ... ... ... түн ... ... ... заңды құбылыс.
Атқан таң, батқан күнді күнделікті басынан кешіріп отырған қазақ халқы
әлемнің ұлттық тілдік бейнесінде өзіндік қолтаңба қалдырды. Қоршаған ... ... әсер ... Оның ... ... ... ... Уақытқа қатысты сөз тіркестері, сөз саптауы ежелде ... және де ... ... ... ... ... беретінін анықтау осы
дипломдық жұмыстың мақсаты болды. Яғни «уақытқа қатысты сөз тіркестерінің
семантикалық ... ... ... сөз ... ... анықталды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Т.Жанұзақов. Алматы: Дайк-Пресс,
2008. – 968б.
2. Қалиев Б. Жылқыбаева А. Сөз ... ...... – 110 ... ... И.А. ... ... слова в речи. – Воронеж, 1985.
С44.
4. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы.-Алматы, 1991.-216б.
5. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ... Оқу ... ... «Атлас
баспасы-2001», 2006.-168бет
6. Асқар Ләйлә Оразақынқызы. Қазақ тіліндегі тәулік кезеңдері
атаулары. Филол.ғыл.канд. дис. Алматы 2005
7. Кеңесбаев І. ... тіл ... ... ...... ... ... Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. –Алматы: Мектеп, ... ... ... М. Мезгілдік қатынастағы етістікті сөз тіркестері // Қазақ
ССР ғылым академиясының хабарлары. ... және ... ... Известия АН КазССР. Серия филологии и искусства. – 1959. – ... ... Т., ... Б. ... ... ... тіркестердің
түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақ Университеті, 2001. – 141б.
11. Авакова Р. Фразеологиялық семантика. – ... ... ... Смат С.К. ... ... ... в ... русского иказахского языков: Автореф. ... ... ... ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқарған Ысқақов
А.Ы. – ... ... 1986. – 10т. – ... ... Е.С. ... ... циклической модели времени //
Вопросы языкознания. – 1992. - №4. – C. ... Қара ... ... 1989. – 211б.
16. Абай Құнанбаев. Өлеңдер // Шығармаларының екі ... ... ... Алматы, 1989. – 1т.-104б.
17. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау: Оқу ... ... ... Қара ... ... ... рет басылуы.-Алматы: Жазушы, 1997.-
351б.
19. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – ... ... ... ...... Әуезов М. Әңгімелер – Алматы: Жалын, 1987. – 176б.
21. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 1990. ...... ... ... ... Қаз.мем.көркем әдеб. Баспасы, 1963. –
710б.
23. Мұсылман күнтізбесі: 2005-2006жылдар. Алматы, 2004. – ... ... Г.Н. ... фразеологизмдердің сөздігі. – Алматы:
«СөздікСловарь» баспасы, 2001. – ... ... А. Жан ... ... ... ... Жалын, 1994. – 176б.
26. Шүкірұлы С. Балама сөз байлығы// Қазақ әдебиеті. – 1978. ... Бес ... ... XVғ-дан ХХ ғ-ң бас кезіне дейінгі қазақ ақын-
жазушыларының шығармалары: Үш томдық.- Алматы: Жазушы, 1984.- ... ... ... ... – Алматы, 1985.-315б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Етістік туралы түсінік4 бет
Етістікті тұрақты сөз тіркестер48 бет
Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері38 бет
Күрделі аталымдардың ғылыми негіздері мен басты ұстанымдары7 бет
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Шәкәрім шығармашылығындағы діни терминдердің маңызы8 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь