Эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

1 Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтілік және
олардың синтаксистік жүйедегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

2 Қазақ тіліндегі эмоционалды.экспрессивті құрмалас
сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25

2.1 Эмоционалды.экспрессивті салалас құрмалас
сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

2.2 Эмоционалды.экспрессивті сабақтас құрмалас
сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Диплом жұмысының тақырыбы: Эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер.

Диплом жұмысының көлемі: 50 бет.

Диплом жұмысында пайдаланған әдебиеттер саны: 33.

Диплом жұмысының нысаны: қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті салалас,сабақтас құрмалас сөйлемдер.

Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Қазіргі қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер ерекшеліктері мен жасалу жолдарын айқындау бітіру жұмысының мақсаты болып табылады.
Осы мақсат негізінде жұмысқа мынандай міндеттер қойылды:
- Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтіліктің синтаксистік жүйедегі көрінісін анықтау;
- қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдердің еркшеліктеріне тоқталу.
.
Диплом жұмысының әдістері: Диплом жұмысын жазу барысында сипаттама, жинақтау, құрылымдық-семантикалық талдау және т.б.әдістер қолданылды.

Диплом жұмысының мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: синтаксис, сөйлем, құрмалас сөйлемдер, эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер, тілдегі эмоция мен экспрессия, салалас құрмалас, сабақтас құрмалас, т.б.

Диплом жұмысының мазмұны: Кіріспеде қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдерді зерттеудің маңызы туралы айтылған.
Негізгі бөлімде тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтілік туралы, оның синтаксис жүйесіндегі орны және құрмалас сөйлемдерде қолданылу ерекшеліктері тілдік мәліметтерді келтіре отырып, жан-жақты қарастырылған.
Қорытындыда талдау жасау барысында жасалған негізгі тұжырымдар түйінделген.

Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған ғылыми әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Виноградов В.В. Стилистика, теория поэтической речи, поэтика. М., 1963. –361 с.
2. Клаус Э. Сила слова. Перевод срусского языка. М., Прогресс. 1967. – 215 с.
3. Дарвин Ч. Выражение эмоции у человека и животных. 5-том. Изд. Вестника. 1912. – 184 с.
4. Темірбеков Т. Балаубаев С. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966. – 231 б.
5. Галкина-Федорук. Е.М Об экспрессивностии эмоциональности в языке. /Сб. Стати по языкознанию. - М., 1958. – 343 б.
6. Кеңесбаев І. Фразеологияның экспрессивті-семантикалық функциялары жайында // Тезисы докладов конференции.
7. Балақаев М. Қазіргі қазақ грамматикасы. Синтаксис. – Алматы, 1949. – 122 б.
8. Оразов М. Қазақ тілі синтаксисі. – Алматы: Рауан, 1989. – 145 б.
9. Әміров Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі: (Оқулық). – Алматы: санат, 1998. – 192.
10. Киприянов В.Ф. Нечленимые предложения в русском языке как особый структурный тип простого предложения // Русский язык в школе, 1966, - № 5.- С. 20-21.
11. Степанян И. Синтаксически нерасчлененные предложения, выражающие эмоции // Русский язык в школе, 1957, - № 4. - С. 11-13.
12. Галкина-Федорук. Е.М Об экспрессивностии эмоциональности в языке. /Сб. Стати по языкознанию. - М., 1958. – 343 б.
13. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы, 1974. - 191.
14. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы: Білім, 1995.
15. Белошапкова В.А. Сложное предложение в современном русском языке. – М.: Просвещение, 1967. – 160 с.
16. Убрятова Е.И. Исследование по синтаксису якутского языка. Ч. ІІ. Сложное предложение. – Новосибирск: Наука, 1976. – 160 с.
17. Сат Ш.Ч. Придаточные предикативные единицы в тувинском языке // Структурные и функциональные типы сложных предложений. – Новосибирск, 1982. – С. - 48-60.
18. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
19. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. – 362 б.
20. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы. – Алматы: Ғылым,1966. – 362 б.
21. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы: Мектеп, 1971. - 337 б.
22. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы: Білім, 1995. – 136 б.
23. Демесинова Н.К. Синтаксическая стилистика современного казахского языка (стилистическая дифференциация синтаксических конструкций). - Алма-Ата: Наука, 188. – 94 с.
24. Гаджиева Н.З. Синтаксис сложноподчиненного предложения в азербайджанском языке (в историческом освещении). – М.:Изд-во АН СССР,1963.–229 с.
25. Әмір Р. Іргелес салалас сөйлемдер // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 1999. - № 31. – 22-31 бб.
26. Амиров Р.С. Особенности синтаксиси казахской разговорной речи. – Алматы, 1972. – 180с.
27. Горбунов А.Н. О сущности экспрессии и формах ее реализации.// Вопросы стилистики. - М., 1966.
28. Панасюк А.Т. К вопросу об экспрессии как лингвистической категории.// Вестник МГУ, Филология, 1973, №6.
29. Сергалиев М.С., Нургожина Ш.И. Эмоционально-экспрессивная лексика казахского разговорного языка. – Алматы, 1995. – 131 с .
30. Розенталь Д.Э. Практическая стилистика русского языка. – М.: Высшая школа, 1987 – 399 с.
31. Голуб И.Б. Стилистика современного русского языка. – М.: Высшая школа, 1986 – 336 с.
32. Современный русский язык. Под ред. Д.Э. Розенталя. - М.: Высшая школа, 1984 – 735 с.
33. Звегинцев В.А. Экспрессивно-эмоциональные элементы и значение слова // Вестник МГУ, 1955, № 1. – С. 69-81.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
............ 4
1 Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтілік және
олардың синтаксистік жүйедегі көрінісі..................................6
2 Қазақ тіліндегі ... ... ... салалас құрмалас
сөйлемдер
............................................................................
..................28
2. Эмоционалды-экспрессивті сабақтас құрмалас
сөйлемдер...................................................................
...........33
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....42
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР........................................... 48
кіріспе
Диплом жұмысының ... ... ... жұмысының көлемі: 50 бет.
Диплом жұмысында пайдаланған әдебиеттер саны: 33.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері: Қазіргі қазақ тіліндегі
эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер ... мен ... ... ... ... ... болып табылады.
Осы мақсат негізінде жұмысқа мынандай міндеттер қойылды:
- Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтіліктің синтаксистік ... ... ... ... эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдердің
еркшеліктеріне тоқталу.
.
Диплом жұмысының әдістері: Диплом ... жазу ... ... ... ... және ... ... жұмысының мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: синтаксис,
сөйлем, құрмалас сөйлемдер, ... ... ... ... мен экспрессия, салалас құрмалас, сабақтас құрмалас, т.б.
Диплом жұмысының мазмұны: ... ... ... ... ... ... ... маңызы туралы айтылған.
Негізгі бөлімде тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтілік туралы,
оның синтаксис жүйесіндегі орны және ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырылған.
Қорытындыда талдау жасау барысында жасалған негізгі ... ... ... ... ... ... ... екі
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған ғылыми әдебиеттер ... ... ... ... ... қызметін анықтау -
қазақ тіл білімінде кейінгі кездің жемісі. ... ... ... ... ... ... ғалымдарының назарынан ... ... бұл ... М.Б. Балақаев, І.К. Кеңесбаев, Ғ.Ғ. Мұсабаев,
Ш.Ш. Сарыбаев, А.Т. Қайдаров, Р.С. Әміров, М.С. ... т.б. ... ... ... ... ... ... қатар, әр бағытта
мақалалар жазылып келеді. Соның ішінде сөздің ... ... ... ... Атап айтсақ, А.Т. ... как ... ... ... ... ... АН ... 1983,
№9,с.15-20), І.К. Кеңесбаевтың ... ... ... ... ... ... ... пен экспрессивтіліктің
ерекшелігіне арналған көлемді еңбек – М.С. Серғалиев пен Ш.И.Нұрғожинаның
«Эмоционально-экспрессивная лексика казахского ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу лексикасындағы эмоционалды-
экспрессивті сөздердің ерекшеліктері, олардың жасалу жолдары мен ... ... ... ... «М.Әуезов драмалық шығармаларындағы эмоционалды-
экспрессивті лексика» атты диссертациясында ... ... ... ... ... ... құнды ғылыми тұжырымдар жасалған.
Сөздің эмоционалдылығы пен ... ... ... ... ... (С.А. Абдуллаев, Х.М. Нұрмұханов, В.И. Лиханов т.б.).
Қазақ тілінде сөздің, фразеологиялық тіркестердің ... ... ... біршама сөз болғаны айтылды. Алайда лексикадағы
экспрессивтілік пен эмоционалдылық айтылғанымен, бұл ... ... ... ... ... ... пен эмоция туралы мәліметті тек Р.С.
Әміровтің еңбектерінен көруге болады. ... ... ... ... ... ... жолдарын айта отырып,
олардың эмоционалдылығы мен экспрессивтілігіне де тоқталып ... ... жай ... эмоционалдылық пен экспрессивтілікті қарастырған.
Мысалы, профессор Р. ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштың формаларынан көрінеді дейді.
Мұнымен бірге түгел құрылысы жағынан осыған қалыптасқан сөйлемдер де ... айта ... ... жақсыз, атаулы, номинативті, қыстырма
сөйлемдерді, қайталауларды ... тіл ... бәрі де ... ... бар ... ол ... жазушының немесе айтушының суреттелміш
оқиғаға көзқарасын білдіретін сөздер екенін бір ... ... ... ... ... ... мен
экспрессивтілігі әлі қарастырылмай келеді. Диплом жұмысында осы ... рет ... Сол ... ... жұмысының тақырыбы қазақ тіл
білімінің өзекті мәселесінен саналады.
Қазіргі қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Осы мақсат негізінде жұмысқа мынандай міндеттер қойылды:
- Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтіліктің синтаксистік жүйедегі
көрінісін анықтау;
- қазақ ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер:
- салалас құрмалас,
- сабақтас құрмалас,
- аралас құрмалас,- деп ... ... ... біз тек ... ... пен ... құрмаластағы
эмоционалдылық пен экспрессивтілікке тоқталдық.
Диплом жұмысының нысаны: қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті
салалас, сабақтас құрмалас ... ... ... Диплом жұмысын жазу барысында ... ... ... және т.б.әдістер қолданылды.
1 Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтілік және олардың
синтаксистік жүйедегі көрінісі
Тілдің ... ... ... ... ... ... ... жеткізу;
- когнитивтік;
- эмоционалды-экспрессивті.
Тілдің эмоционалды-экспрессивті қызметі негізгі әрі ... ... ... Тіл тек қарым-қатынас құралы немесе ойды сыртқа шығарушы
құрал ретінде жұмсалмайды, сонымен қатар тіл ... ... және ... ... ... ете отырып, сезіммен, эмоциямен тығыз байланыста
болады.
Сөз - әрі қарым-қатынас құралы ретінде сөйлеудің, әрі сол ... тіл ... ... негізгі тілдік бөлшегі болып есептеледі.
Тіл біліміндегі сөздің қызметі сан ... ... ... Бұл ... ... ... көптеген мағыналарды, нақтылай айтқанда, сындық, қимылдық, заттық,
атауыштық, бейнелеуіштік сияқты, т.б. ... ... ... ... ... Сөздің сондай мағыналарының бірі – тіл
білімінде эмоционалды-экспрессивтілік деп аталады. Олар ... ... ... ... ... Тіл білімінде олар
эмоционалды-экспрессивті ... ... атау ... сөздер халықтың ауызекі сөйлеу тілімен
қатар ... ... ... де ... көп кездеседі. Алайда сөз
қуаттылығы жазушыларымыздың ой ... тіл ... ... ... Бір ... ... эмоционалды-экспрессивті сөздердің
орынды қолданыс табуы, қажетті мағыналық бояуды бере алатындай болуы тиіс.
Бұл – ... ... ... ... мен экспрессивтілік (туралы) жөніндегі ғылымдағы пікірлерге
мән берсек, мұндай пікірлерді тек тіл біліміне ... емес ... ... ... ... ... ... осы мағынаға байланысты: «Сөз сөйлеушінің ойымен
қатар, оның әр түрлі психикалық толқуларын білдіреді» - деп атап ... В.В. ... [1, ... ... сөздің тілдегі қызметін саралай келіп: «Сөз тек түсінісу
құралы ғана емес. Тілдік белгілер, сондай-ақ, тыңдаушының ... ... ... ... ықпал етеді» - деген ... ... ... ... төркіні – латын тіліндегі “Emoure” етістігі [3, 46].
Бұл орыс тіліндегі «возбуждать, волновать» ... ... ... білдіреді.
Жалпы алғанда эмоция туралы алғашқы ғылыми пікірді биологиялық
тұрғыдан айтқан ... ... ... болса керек. Дарвиннің «Выражение
эмоции у ... и ... ... ... ... шығудан бұрын-ақ бұл
проблема тек ғалымдардың ғана ... өнер ... ... акьерлардың көңілін аударған.
Орыс тіліндегі психология оқулығының 1966 жылғы басылымында: ... ... ... кісі ... өзге адамдарға өзінің іс-әрекетіне,
сөзіне, қызметіне қанағаттану не қанағаттанбауын білдіреді. Эмоция ...... ... шындыққа, өз-өзіне ерекше бір субъективтік
қатынасы делінсе [4,177], 1994 ... ... ... ... ... ... бірін-бірі жақсы түсініп, қарым-қатынас
жасауына ықпал етеді» деп атап өтілген.
Эмоционалдық құбылыс қолданылу аясы мен ... ... ... ... және ... әсер ... ... болса, одан көрінетін
экспрессивтілік те ұлғая түседі:
Қанға бөгіп, аппақ болып есеңгіреп жатқан балғын ... бар ... ... арашалап алғысы келген көлдің көп толқындары өз ырқынан, өз
арнасынан асып кете ... жоқ ... ... ... ... өте ... себебі, мұнда «қанға бөгу,
есеңгіреу, күнә, азап» ... ... ... ... сөздер мен
сөз тіркестері қатар қолданылған және ... ... ... мәні ... ... шалынады. Соған сәйкес сөйлемдегі экспрессивтілік
те ... әрі анық ... Енді тіл ... эмоцияға берген
анықтамаларына тоқталып өтейік. Түркологияда бұл тақырыптың зерттелуі 50-
жылдардан бастау алды десе де ... ... ... ... ... С.Қ.
Кеңесбаев, Ғ.
Мұсабаев, А.Т. Қайдаровтың ... ... ... ... бірліктер мен олардың жасалу
тәсілдері жайлы салмақты пікірлер айтылған.
Ал, А.Нұрмахановтың «М.Әуезов драмалық шығармаларындағы эмоционалды-
экспрессивті лексика» атты ... ... ... ... жүйелі түрде зерттеліп, құнды ғылыми тұжырымдар жасалған.
Е.М. Галкина – ... ... ...... ... ... тітіркеністеріне организмнің түйісу реакциясы. ... ... жан ... ... десе» [5, 105], П.Г. Пустовойт: «Эмоция
дегенді біз жеке адамның интеллект ... ... ... ... реакциясы деп түсіненміз» - деген анықтама береді. Бұл
пікірлер шындыққа жақын ... әлі де ... ашып ... ... ... Өйткені кез-келген зат пен құбылыс, субъективті ... ... ... ... ... аяқталып, қарына ағаш ілген әйел мен қолында ... ... ... ... ... ... ... бұрыш-бұрышында «апам-ау, апам» деп зар еңіреп немерелері
қалды (Апамның астауы).
Мысалдардағы алғашқы сөйлем ... ... жай ғана ... ... ... қарапайым, тыныш көңілмен қабылданса,
екіншісі сөйлемдегі эмоционалды лексиканың (апам-ау, ... зар ... ... ... ... ... ... эмоционалды элементтер адам сезімін білдіру үшін қызмет
етеді. Ал тілдегі экспрессивтілік амалдар эмоцияларды, ... ... ... де, ... пен ... ... қызмет етеді [6,
918].
«Тілдегі экспрессивті және эмоционалды ... ... ... ... ... байланысы мен өзара әсеріне қарамастан
функциялық міндеттерінің де түрлілігінен туады. ... ... бір деп ... ... ... әр ... құбылыстар» -
деген пікірлер де айтылған ойларды нақтылай түседі.
Сондай-ақ азербайжан тілшісі Т.А ... ... ... жеке дара ... бірақ, экспрессивтілікке қарағанда
эмоционалды өзінің семантикасына ... әрі ... дей ... ... ... эмоционалды-экспрессивті лексиканы мынандай екі топқа
бөліп қарастырады:
1. Жағымды экспрессивті бояулы эмоционалды лексика.
2. Жағымсыз экспрессивті бояулы эмоционалды лексика.
Біздің пайымдауымызша да ... бір ғана ... бола ... да бұлардан жеке-жеке қарастырып отырмыз.
Айқыш-ұйқыш сызылған санасы қаланың қаңғыбастарын тақырып, шуақты
аңсаған қариядай, таяғына ... ... ... (Жетім бота).
Мұнда эмоционалды лексика жоқ, тек, ... ... ... ... ... бейнелі сөз тіркесі мен «таяғына сүйенген
шуақты аңсаған қариядай» деп теңеу ... ... ... рең ... эмоция туралы айтылған «Денедегі нервтік процестер қызметінің
ауыр-жеңілдігін бейнелейтін субъективті қалып: ... ... ... ... қозғайтын сезім түрі сияқты. Анықтамаларды
еске түсіре отырып: Бойымызда сондай ... ... ... сөздер әсерсіз
болса, эмоция тудыра алар ма? Деген сұрақ туады. Ендеше бұдан эмоционалды
мәнді ... де әрі ... ... та бар деген қорытынды шығады.
Бірақ ... де бір ұғым ... ... «Тілдегі эмоция көрінісі әрқашан экспрессивті,
ал экспрессия үшін ... бола ... ... ... құбылысқа деген қатынасты, белгілейтін, сондай-ақ сөздің заттың
лексиканың (ұғымдық) мәнінің әр түрлі эмоциялар деп ... ... ... ... бөлігі ғана эмоционалды ... ... [7,146] ... сондықтан.
Ал А.И. Еримов «экспрессивтілік ... ... ... ... ... де ... ... эмоционалдық,
экспрессивтіліктің бойында үнемі болуға тиіс құрамдас бөлігі деп ... ... ... көркем шығармаларда жиі ұшырасатын «қарағым», «шаш ал
десе бас алатын» тіркесінің ... да ... бар, ол ... сөздерінің семантикасында да экспрессивтілік бар. Ол ... ... ... ... және «ал» ... ... келуі арқылы да
берілген.
Тағы бір мысал:- ... ... бе? Деп екі ... ... күйі шөге ... ... ... жіберген әйел затына тән босаңдық
немесе долдылықпен емес, көбік ата талқып-тасыған ... ... ... ... ... ... эмоционалды мән айқын. Осындағы «Тәңірім-
ай» сөзі одағай сөзі ... ... ... ие ... табиғатынан
эмоционалды «еңіреп» сөзіне одан кейін синонимдік қатармен берілген «жылап
жіберді» сөзі тіркесіп оның көркемдік бояуын ... тұр. ... ... бұл ... экспрессивтілік бар ма? Деген сұрақ ... ... ... де эмоция мен бірге экспрессивтілік ... ... ата ... қуаныш» сияқты метафоралық сөз
тіркесінен көрінсе, ... ... ... ... ... буын
ұқсастықтарын және бір сөздің бірнеше рет ... ... және ... көп ... арқылы жасалған интонациялық әсерден де ... ... айта ... жай - экспрессивтіліктің дамыту ... ... ... де ... ... тәуір – жақсы –тым жақсы- тамаша
деген ... ... Бұл ... ... бәрі де ... ... ... оларды салыстырмалы түрде, не күшейтпелі түрде жұмсағанда
байқалатын экспрессивтілік рең де ... біз ... ... ... ... ... ... те болатынын және бұлардың бір-бірінен нақтылы
айырмашылықтары да бар құбылыстар екенін көз жеткіздік.
Атақты тіл ... А.М. ... ... ... ... атты
кітабында эмоционалды лексиканы үлкен екі топқа бөледі [8, 223].
1.Эмоционалды – экспрессивті (бояу)
2. Функционалды – ... ... ... өзіе тағы 3 ... бөліп
қарастырады.
1. Бір мағыналы яғни, о баста табиғатынан эмоционалды-экспрессивті
сөздер.
2. Көп мағыналы-ауыспалы мағынада қолдану арқылы эмоционалды ... ... ... Қосымшалар арқылы жасалған эмоционалды-экспрессивті сөздер.
Ал өзбек ғалымы ... ... ... ... ... ... және жағымсыз (дөрекі, тұрпайы
және ирониялық – кекту, ... ... ... айта келіп: «жағымсыз
мәндегі эмоционалды лексика тек жаман кейіпкерлерді сомдау үшін ғана емес,
сонымен ... ... ... ... ... реніш,
күйініштерін, ашуын суреттеу мақсатында да пайдаланады», - ... ... ... ... тудырудың классикалық үлгісі
тұрақты сөз тіркестері, яғни фразеологизмдер мен ... - ... ... ... бар ... мен сипаттамаларды негізге ала отырып
былайша жіктедік:
1) ... ... ... мен сөз ... (Екі ... ... ... мәнді сөздер (шаһар дидарласу,көз жүгірту)
3) Эмоционалды мәнді сөздер мен сөз ... ... ит ... ... ... ... мен сөз ... (көңіл-құсы,
ысқыртып жіберді).
Көркем шығарманың басты элементі тіл дегенде ұлы Горькийдің ойында
қалай болса солай қолданылған сөз жиынтығы емес ... бір ... ... ... кешіктірмей үйіріп тарта жөнелетін, бірден түсінікті
болатын таза тіл болғаны, өз пкірін сол жөнінде ... ... Ал ... сөзсіз эмоционалды, экспрессивті мән мен реңге тікелей байланысты, сол
арқылы қажетті әр ... ие ... ... да боар ... осы ... тек тіл ... ғана ... сонымен бірге ақын-жазушыларымыздың
да назарында келе жатқан мәселе екені байқалады.
Халықтық тілдегі эмоционалдық пен экспрессивтілік тудырудың бірден-
бірсөзі – ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Эмоционалдық пен экспрессивтілік тудыруға тек бейнелі сөздер ғана
емес, жалпылама, арнаулы ... ... ... ... ... ... ... диалектизм бәрі де қатысыды. Әңгіме тек олардың
қалай және қандай мағынада қолданылуында. Бірақ ... ... ... ... о ... ... ... болып
ұшырасатын сөздер болатыны белгілі.
Эмоционалды және экспрессивті сөздердің бір алуына ауызекі сөйлеу
тілі стилінде жиі кездесетін ... ... ... ... ... ... майда, шүйіркелескің келіп қышынып ... ... ... ... ... да ... тілде жиі
ұшырасатын сөздер. Бірақ бұлардың бәрі бірдей ... ... ... гөр» деген сөзде интонация арқылы ... мән ғана бар. Сол ... ... «қажасу» сөздерінен
сөйлеу, әңгімелесу сөздерінің синонимі ретінде қарастыруға болады. Бірақ
автордың алдыңғы екеуін таңдап алуы ... ... мән ... ... етіп ... ... жасалу жолдары архаизм сөздерімен
де байланысты.
Дүниеде өзгеріске ұшырамайтын, мәңгілікке жаралған не қалыптасатын
құбылыс я заттардың өте сирек екені белгілі. Бұл ... ... де ... ... ... М. ... ... «Шынында да тіліміздің
грамматикалық құрылысында, фонетикалық жүйесінде баяу да ... ... ... ... ... ... ұрамымыздағы бір алуан
сөздердің уақыт өткен сайын көнелеуімен бірге, лексикамызға бір қатар жаңа
сөздердің ... ... ... де ... құбылыстар» - десе, Әдебиет
зерттеушісі Қ.Жұмалиев: «Осыдан жүз мың жыл бұрын өмір ... ... ... ... ... ... осы күнгі адамдардай
болады, дегенге ешкім сенбес еді, ... ... ... ... ... ... ... отырған оқиғасына, шығармада
көрсетілмек дәуіріне сәйкес тіл қолданылады.
Ал мұндай сәйкесімділіктің бір ... ... ... ... көз алдымда – қандауырын қайрап, басының қаны тасыған еркек-
ұрғашының кеудесіне мініп, арам қанын ағызып тұрған апам.(Апамның ... ... ... ... ... ... да экспрессивті
болып тұр.
Ғайып ерен-қырық шілтенің ... ... езуі ... ... бір араласып шыққанда – алтауының бірдей қамшысын сарт-сұрт жұлып,
тақымына қыса ... ... ... ... экспрессивті-эмоциялы лексика, синтаксистік
формалар ерекше көп жұмсалады, бұл ... ... мен ... тек ... ... ... көп. Экспрессивтік, эмоциялық
мағына тудыру үшін ауызекі сөйлеу тілі көптеген ... ... ... ... ... сөз ... ... ерекшеліктері
ілгеріде айтқандай, екі себепке – сөзді үнемді, ықшам етіп ... ... етіп ... ... ... пен ... ... барлық құрылымдық бөлшектерінде
көрінеді. Осыған орай лексикада, грамматикада ... сөз ... ... ... ... ... ... жүреді. Бұл тұлғалар затты,
құбылысты, дүниедегі қатынасты атап қана қоймайды, оған қоса ... ... ...... ... оның ... екі ... себеп бар. Бірі болмыстан алған әсерді
білдіру, тыңдаушыға жеткізу.
Екіншісі – ... бір іске ... ... әсер ... синтаксистік жүйесінде эмоциялық тудыратын формалар көбінесе
баяндауыш мүше қатарынан көрінеді.
Эмоциялықты білдіруге бейімделген формалар, амалдар ... ... ... ... баяндауыш формаларынан көрінеді.
Мұнымен бірге түгел құрылысы жағынан осыған бейімделген сөйлемдерде
бар. Эмоция түрлі сезімге, қуаныш, таңдану, жиренішке байланысты.Ә.Ахметов:
«Жай ... өте ... ... арқасында суреттелген құбылыс адамның, ой-
сезіміне тез әсер еткіш келеді» - ... ... ... ... мұндай
суреттемелерде үнемі эмоционалды-экспрессивті рең, мән болады.
Осыған байланысты мысал келтірелік. Көзі қанталаған ... ... ... мәңгілік кекпен, арлан ашумен, қалды. Бұл мысалда эмоция
мен экспрессивтілік бірден көзге түседі. Мұнда ... ... әр ...... ... (мәңгілік кек, арлан ашу) қатар алынады.
«Қақпанға түскен қасқырдай» сияқты ... ... ... ... түскендей.
Эмоционалдылық пен экспрессивтіліктің синтаксистегі көрінісі.
Профессор Р. Әміров эмоционалдықты білдіруге бейімделген формалар,
амалдар, интонациядан, арнаулы ... ... ... ... ... ... ... жағынан осыған қалыптасқан сөйлемдер де ... айта ... ... ... ... ... қыстырма
сөйлемдерді, қайталауларды айтады [9,73-78].
Орыс тіл білімінде грамматикалық тұрғыдан жіктелмейтін құрылымдар
кездеседі. Олар ... ... деп ... [10, ... ... ... ... жағынан тиянақты тұрақты тіркестер
тәрізді. Мысалы, то то и оно, как бы ни как, мало ли что, ... ... так так, вот те на, вот это да, вот те раз, вот так, ну и ну, ишь ... ли, тоже мне, эх вы, вот оно что, вот еще, конечно, т. б. Бұлар ақиқат
құбылысты білдірмейді, тек ... ... ... ... ... ... т.б. [11,12].
Эмоциялық, экспрессивтік тілдің барлық құрылымдық бөлшектерінде
көрінеді. Осыған орай лексикада, грамматикада қара жаяу сөз, ... ... ... ... ... қатар жүреді. Бұл тұлғалар затты,
құбылысты, дүниедегі қатынасты ғана білдіріп қоймайды, оған ... ... ... ... ...... құбылыс. Оның
тілде көрінуіне екі коммуникативтік себеп бар. Бірі – болмыстан ... ... ... ... Екіншісі тыңдаушыны (немесе үшінші бір
жақты) бір іске жұмылдыру үшін әсер ету [12]. Тілдің синтаксистік жүйесінде
эмоциялық тудыратын ... ... ... мүше қатарынан көрінеді. Бұл
заңды да. Өйткені баяндауыш сөйлемді ұйымдастыруда негізгі қызмет ... ... ... ... ... ... ... бұл интонациядан, арнаулы баяндауыш формаларынан көрінеді, мұнымен
бірге түгел құрылысы ... ... ... ... де бар. ... ... сезіміне-қуанышына; таңдауына, жиренішіне байланысты. Бірақ
осы алуан түрлі ... ... ... синкретті ортақ формалар арқылы
көрінеді.
Көп ... ... ... ... ... тек ... ... – деп айқайлады.
Біз ілгеріде эмоция бір жағынан зат, ... ... ... ... ... дедік. Сондықтан да істің ... ... ... әрі ... ... ... Интеллектілік мағына
мен эмоциялық негізінен қатар жүретіндіктен эмоциялық форма жай хабарлаушы
баяндауыштар ... да, ... ... ... ... да
табылады. Осынысына қарамай біз экспрессивті бяндауыштарды парадигмалық
қатардағы дара топ ... ... ... ... Оған ... себеп бар.
Біріншіден, экспрессивті баяндауыштар морфологиялық формаларды, тіпті өзіне
сыңар болып келетін қара жаяу ... ... өз ... ... ... алмасам, алмасам ба, алмас па, жалықпайды екен т.б.
Екіншіден, өз ... ... ... мен ... ... қатар
сыйыстыратын баяндауыштық формалармен бірге ... тек ... ... бар. ... ... ... баяндауыштардың
ешқайсысына қосуға келмейді. Үшіншіден, эмоциялы ... ... ... ... ... сай өзара қызмет бөліскен.
Осының бәрі эмоциялық ... ... ... ... ... ... жөн екенін байқатады. Осы қысқаша жалпылай шолудан
кейін біз эмоциялы баяндауыштардың ... ... ... ... көрсетпекпіз.
1. Субъектіге тән сапаны эмоциялы түрде атау үшін ... ... десе ... ... құралған баяндауыштар қызмет ... ... бар ... қайталақтатып тіркестіру негізінде жасалады.
Баяндауышқа енген компоненттердің бағыныңқысы шартты рай ... ... ... байланысады.
Ах, сорлы балам, айтса айтқандай. Аудырмай түсірген (Ш.Х.).
2. Субъектіге тән іс-әрекетті ерекше екпін тісіріп, ... ... ... алғаны алған, айтатыным ... ... ... ... Бұл баяндауыштар да бір сөздің қайталақтап келуі
арқылы жасалған. Баяндауыштардың бір ... ... ... негізгі
компонент болып -ған, -ген формалы есімше түбір күйінде келеді де, қайталақ
компонент тәуелдік жалғауын жалғаған есімше түрінде ... екі ... ... ... ... ... ... компоненттің
тәуелдік жалғауы баяндауыштың жақтық мағынасына қарай түрленеді.
Әпкем баратыны барады. Ертеңнен қалмайды. Су жаңа ... ... ... ... ... ... бір түрі ... келеді, келуі келді
(келген) тәрізді болып ... ... ... ... ... шақ, ... шақ формалы етістік жұмсалады да, оларға есімше, тұйық рай
тұлғалы қайталау компоненттер үстеледі.
Әпкем келетіні келеді (келуі ... ... ... ... да, де ... ... ... күрделі
баяндауыштар да (алды да кетті) эмоциялық күйді білдіру үшін ... ... ... ... күрделі баяндауыш көсемше форма арқылы
бірігуден гөрі эмоциялы болуға бейім болуының себебі бар. Баяндауыштың ... ... ... ... ... ... ... – сірестім де
қалдым.
4. Эмоциялық баяндауыш «сын есім - ... ... - ... ... ... ... алады десеңші. Бұл баяндауыштар сұраулық
сөз ... ... ... ... ... не жоқ ... ... «Етістік – дейсің (деймін)», «есім сөз - ... ... ... да іс-әрекетті эмоциямен атау үшін жұмсалады: ... ... ... Эмоциялы баяндауыштардың бір түрі –тын, -тін ... ... есім сөз және өзі ... бірігуі арқылы жасалады. Есімше, есім
сөз және өз ... ... ... ... өзі, күлегештің
өзі.
7. Эмоциялы баяндауыштың тағы бір түрі алғанды шығарды тәрізді ... -ған, -ген, -тын, -тін ... ... ... ... бір ... форма құрап тұр. Екі компонент объектілік
қатынас арқылы біріккенмен, объектілік мағына бұл ... ... ... ... екі ... лексикалық мағыналарының
бұл қатынас шеңберінде сыйыспауы себеп.
Үй-ішіне ырза болмай, үнемі ... ... ... ... ... ... ... құралған баяндауыш субъектіге тән іс-
әрекетті ренішпен, жақтырмай атау қажет ... ... Бұл ... ... тек бір ... аяға – ... сөйлеу тіліне тән. Біздің
ойымызша, ... ... ... - шығарды» болып құралған баяндауышқа
тікелей сыңар болып экспрессивтік ... ... ... ... ... ... ... Осы типті баяндауыштарға қарсы қойып
салыстырғанда алғанды шығарды тәрізді баяндауыштар өз ... ... ... ... келер шаққа тән форма алып та жұмсалады.
8. Бір топ баяндауыштар тек өткен шаққа ... ... атау ... үшін ... ... бірі ... ... есімше мен бар ма сөзінің тіркесуінен
жасалады: келгенім бар ... ... де ... ... көрінгені бар ма (Б.Момышұлы).
Баяндауыш қызметінде жұмсалатын бұл тіркестің құрамындағы негізгі
сөздер өзара предикативтік қатынасқа ... ... ... экспрессивтік
мағына, соған байланысты интонациялық қалып компоненттердің ... ... ... ... ... ... ... да
(ған формалы есімше – бар ма) құрамы бір баяндауыштық тұлға болып танылады.
Бұл баяндауыштық форма көбіне ауызекі сөйлеу ... ... ... өткен
шақ етістіктен жасалған баяндауышқа ... ... ... ... – сөйлегенім бар ма.
9. Эмоциялық мағына білдіретін мына баяндауыштық ... да ... ... аталған формаға жақын: алмасы бар ма. Бұл баяндауыштың
құрамындағы сөздер де ... ... ... ... ...... ... етістіктіесім тудыратын -ме, -ме
жұрнағы арқылы жасалған сөз ретінде кірігуі. Осынысының ... ... ... ... ... ... бар ма ... Өткен шақ етістіктің болған баяндауышқа эмоционалдық сыңар болып
келмесін бе тәрізді баяндауышқа эмоционалдық сыңар болып ... ... ... ... жұмсалады. Баяндауыш құрамына бұйрық рай
тұлғасындағы боллымсыз ... пен ... ... ... тұр. Бұл ... ілгергі аталған алғаны бар ма, алмасы бар ма ... екі ... бар. ... ... ба ... ... қысқалау форма. Сөйлеу үстінде, белгілі коммуникативтік
жағдайға сай бұның талғанатын реті ... ... бұл ... ... істі білдірумен қатар, тұрақты болып тұратын іс-әрекетті ... де, ... ... ... ... бөлтірік тумасын
ба (Б.М.).
11. Өткен шақта болған ... ... ... етіп айту ... -ер тұлғалы есімше мен шылау ма, ме бірігіп жасалған баяндауыш ... ... ... ... ала ... ба, айта қояр ... ... әлгі машинесінің артына міне қоярмын ба! (Б.М.).
Келер шақ есімшенің бұл мағынада жұмсалуы ... ... ... ... ... ... болып отыр. Осы қосымша компоненттердің
қосылуы есімшені бастапқы (келер шақ) мағынасынан ажыратып, жаңа ... ... ... ... құрайтын баяндауыштардың бір ... ... ... ... –ба (бе)» болып құралады: алмасам ба ! бұл
баяндауыш шартты рай болымды етістіктен ... ... ... білдіретін
баяндауыштарға сыңар ретінде пайдаланылады: алсам-алмасам ба. Экспрессивті
баяндауыш іс-әрекетті көксеу, арман етуді ... ... ... ситуацияда, сөздің лексикалық мағынасына қарай сес көрсетуге
ыңғайланып кетеді. Сені бүгін ... ... ба! ... ... ... ... ... қарағанда, баяндауыштық форманың жақтық
өзгерісі ... Ол тек ... жақ ... ... ... ... мына ... құрмалас сөйлемнің бағыныңқы бөлшегінің
дараланып шығуы негізінде пайда ... ... Соны ... ... ба,
саған жолықпай-ақ қояйын. Баяндауыштың морфологиялық құрамы (шартты райлы
сөздің болымсыз формада келуі) осы генезиске байланысты.
«Шартты рай болымсыз ... –ба (бе)» ... ... ауызекі
сөйлеу тіліне тән.
13. Шартты рай тұлғалы етістіктен жасалған баяндауыш тілекті,
арманды эмоциямен ... үшін ... ... ... ... келген пайдамызды тигізсек!
«Шартты рай етістік – шы (ші)» түрінде құралған баяндауыштар ... ... ... үшін ... ... ол өсітіп көз айырмай өмір бойы қарап тұрсашы (С.Мұрат.).
Осы баяндауыштар қатысқан сөйлемдер кейде бұрын, өткен ... ... ... ... қарсы реакциясы (өкініш) ретінде туған
армандауды білдіретіні бар: алмадым – ... ...... ...
алмасамшы, келдің – келмесеңші. «Шартты рай ... – шы ... ... осы ... ... пайдаланып сөйлеушілер оны
болмаған іс-әрекеті экспрессивті түрде ... үшін ... шөп те ... ауыр ... екен, әлгі құрығырды машинадан
сырып түсіре алсамшы (Б.М.).
Осы сөйлемде түсіре алсамшы деген баяндауыш реакция ... ... ... ... атап, білдіріп тұр.
14. Болымсыз мағыналы баяндауыштар қатарында экспрессивті сыңар
ретінде «-ған, -ген (-қан, -кен) – емес» ... ... ... ... ... ... ... бала жасынан жылан-шаяннан қорқып көрген емес (І.Е.).
Өткен шақ есімше мен емес сөзінің бұл бірігуі ... ... ... ... ... болған. Есімшенің болымсыз формасы морфология
аясында –ма, -ме жұрнақтары ... ... ... ... ... ... экспрессивтігі жоқ болымсыз мағыналы ... ... ... ... ... ... келмеді, келген жоқ
– келген емес.
15. Экспрессивтігі жоқ болымсыз мағыналы баяндауышқа ... ... ... рай етістіктің болымды түрі – ба (бе) ... ... ... ... ба (айтпаймын).
«Осының жұмысын саған реттетсем бе!» дегендей боп Күлтай ашулы түрде
қарады (Б.М.).
«Шартты рай етістік – ба, (бе)» ... ... ... сөз ... ... боымсыз мағыналы баяндауышқа ... ... ... Оның өз ерекшелігі бар. Ол баяндауыш аталған іс-әрекетке
субъектінің теріс ... ... ... ... ... ... форма да ілгеріде аталған алмасам ба тәрізді құрмалас сөйлем
компонентінің даралануы ... ... ... ... ... ... тілінде бір сөзді қайталақтатып құралған алмақ
түгіл аламын тәрізді ... ... Бұл ... ... ... Негізгі компонент ретінде ауыспалы осы шақ, нақты осы шақ, өткен ... сөз ... де, ... сөз ... -мек, ... ... ... Екі компонент түгіл демеулігі арқылы қарсылықты
қатынасқа түсіп ... ... ... жауап репликасында
ұшырасады. Өйткені ол сөйлеушінің алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... жоқ келер шақ, осы
шақ, өткен шақ істі ... ... ... ... ... ... – алмақ түгіл алады, жазып жатыр – жазбақ түгіл жазып жатыр, ... ... ... ... Түсіндіресің!
-Түсіндірмек түгіл түсіндіремін! (Б.М.).
17. Кезінде істелген істі өкінішпен білдіру үшін көсемшенің болымсыз
түрінен жасалған ... ... ... ... Бұл формадағы
етістіктің жеке жұмсалатын сөйлем құрауы – ... жай, ... ... ... болып көрінеді. Өйткені тіл ғылымы талдауға қатыстырып
жүрген ... ... ... ... ... ғана ұшырайтын
(бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы немесе пысықтауыш мүше ретінде) форма болып
көрінеді. Көсемше формалы баяндауыштың дербес сөйлем ... ... ... тән. Бұл жай ... сөйлеу тілінің эллипсисте (сөйлемді қысқартып
айтуға) бейімділігіне байланысты болуға тиіс.
Мені есіркегенше арбаға өзің ... – деп Бибі де ... ... ... ... ... ... баяндауыш (алмай) кезінде
істелмеген істі өкінішпен атау үшін ... ... -ып, -іп ... ... ... ... ... өкінішпен атау үшін қызмет етеді: Әр ... Ашық рай ... ... ... сыңар форма ретінде
мына ретпен құрылған баяндауыш жұмсалады: уға (-ғанға) формалы етістік –
дейін – ... ... ... ... ұрысқанға дейін барды.
20. Ашық рай болымсыз ... ... ... ... зат есім – ...... субстантивтенген есімше – құрлы ... зат есім ...... есімше – құрлы – болмадым. (Күрке
құрлы болмады, алған ... ... ... ... ... ... самаурынның шойын құманым құрлы болмады (Ғ.М.).
Аталған баяндауыштың эмоциялы болуы құрамына ішкен құрлы, көлеңке
құрлы тәрізді құрылған ... ... ... байланысты.
Эмоциялы баяндауыш тек болымсыз формада жұмсалады.
Ауызекі сөйлеу тілінде сөйлемге эмоциялық түр беретін баяндауыштық
формадан бөлек амалдар бар. ... бірі – ... ... ... ... ... ... сапасына байланысты болуға тиіс. Ей, шеттерінен
күйіп пісті-ау ... ... ... та ... ... ... демеулік қосылады. Күлімсіреген сәті Халимадан еш аумайды-
ау,аумайды (С. Мұрат).
Экспрессивтілікті, ... ... ... әр ... олардың бастылары мыналар:
1. Сөйлеу тілінде және ... ... ... ... ... сөйлемге экспрессивтік мағына енгізуге болады, мысалы: «Абай жолы»
роман-эпопеясында кітапханаға кірген Абайды түйеге теңеп бір ... ... ... ... ... түйе ірсе несі бар, мұнда ол түгіл есек те отырыпты
ғой! – дейді.
Бұл сөйлемдегі есек те отырыпты ғой! ... ... ... ... ... мәні онша айқын болмай ... еді, ал сол ... ... ... гөрі ... ... дауыспен айтсақ, онда
сөйлемнің экспрессивті-эмоционалды мағынасы тайға таңба басқандай болады.
Сол сияқты , Білмеймін дейсің бе, әй! Көріңде ... Ақ ... ... қара ...... сөйлемдерін өршелене көтеріңкі, мәнерлі
дауыспен айтса, олардың экспрессивті бояуы айқын сөйлемдер болып ұғынылады.
2. Бір ойды ... ... ... ... болымсыз сөйлемді
жұмсау арқылы оған экспрессивті ... ... ... ... ... ... ... шындықты айтамын – Мен шындықты айтпай тұра алмаймын.
Мен осы кітапты оқып бітіремін – Мен осы кітапты бітірмей қоймаймын.
3. Баяндауыштың І ... ... ... -мен, -бен, -пен ... ... сөйлемнің мағынасын экспрессивті етуге болады. Ондай болымсыз
сөйлемдер қайсарлықпен үзілді-кесілді айтылған ойды білдіреді, мысалы:
Алдыңа келіп тұрмын деп,
Ар-намысымды қашырман!
Бұлтқа жетпей шарт ... ... ... ... ... да жасырман! (Махамбет).
Өлеңім – оқ, ол алдымда
Мен де жаудан шегінбен! ... ... ... тау ... да, ... (Ғ.Мұстафин).
4. Сөйлемнің баяндауышын, кейде сөйлемнің түрін мәндес басқа сөздермен
не басқа сөйлем түрімен ауыстырып айту арқылы да оған ... ... ... ... ... – Мен бармасам болмайды. Мен мұныңа көнбеймін – ... көне ... ... ... білген жақсы – Техниканың тетігін
білгенге не жетсін!
Мұндай ... мәні бар ... ... ... сөйлей жөнелді ( Ғ. Мұстафин). Мұны Жақып сөйледі дегенмен
салыстырайық, онда ... ... реңк жоқ. ... мына
сөйлемдерге назар аударайық:
Жарқыраған май күні тамылжып тұр (М. Әуезов). – Жарқыраған май күні
ыстық.
Жақсылық күлімдей түсті (Ғ. ...... ... ... бері жылынбай қойды (М. Әуезов). – Күн көптен ... ... ... ... ... екі рет айту да ... ... баяндауыштардың алды-артына олардың мағыналарын күшейтетін
сөз қою да экспрессивтікті білдірудің синтаксистік амалы болады. Мысалы:
Жапан далада жан-жағына алақтап ... әйел ... ... ... Кең ... жалғыз адам жүзіп келеді, жүзіп келеді. Өзгеше бір ... ... ... шайқай береді, шайқай береді ( Ғ. ... ... ... ... ... ... кезде сирек, жоғалып бара ... ... ең ... ... осы үйде ... Қай ... ... Сонау адалбақанның төрдегі кебеже, жүкаяқтың ... ойып ... ... ... ... ... сонша әдемі, қолдан жасады дегенге
нану қиын ( Ғ. Мұстафин).
Япырмай, мына жерге ауыл орнап, дүкен ... ... ... (С.
Мұқанов).
Жоғарыда айтылғандардан, келтірілген мысалдардан экспрессивтікті
білдірудің ... ... ... ... ... ... бірге түгел құрылысы жағынан осыған қалыптасқан сөйлемдер ... ... ... ... ... қыстырма сөйлемдерді.
Атаулы сөйлемдердің эмоционалды-экспрессивті қызметі.
Атаулы сөйлемдер арнаулы коммуникативтік ... ... Бұл ... ... ... ... жолмен суреттеу үшін
және пікірді эмоциялы етіп білдірудің ... ... ... мүшесі атау тұлғалы атаулы сөйлемдер құбылысты, затты
эмоциялы атау үшін ... ... ... ... ... осы ... жастары-ай! Ойын-
сауық десе жанып кетеді (С.Мұрат).
Негізгі мүшесі сын ... ... ... ... ... тән
сын, сапаны эмоциямен білдіру үшін жұмсалады. Мысалы:
Түннің қараңғысы-ай! Ту, ... ... – деді ... ... ... орақ ... сенің! (Ж. Е.).
Негізгі мүше қызметіндегі сын есім тәуелді формада тұрады. Бұл – оның
субъектілік мағыналы сөзбен ... үшін ... ... Менің оқығаным-
ай! Сенің келгішің- ай!
Негізгі мүшесі –ған, -ген, -қан, -кен, -тын, -тін ... ... ... сөйлемдер іс-әрекет туралы пікірді эмоциямен білдіру үшін
жұмсалады. Мысалы:
Күні бойы ... үйде ... Жай ... ... ... (Б. ... сағына беретінің-ай! (Б. М.). Тоба-ай, сенің ... (Б. ... ... ... ... ... ... сөйлемдер іс-қимылды
эмоциямен білдіру үшін жұмсалады.
Тіпа, ... ... ... (Б. М.).
Негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден (зат есім, сын ... ... ... ... де ... ... ... жердің тауын-ай! Жүктің ауырын! Мүләуімсуін! Балаларға
қорған болған кісімсіп тұрғанын (М. Ә). ... ... ... сөйлемдердің эмоционалды-экспрессивті
қызметі.
Қаратпа сөз әсіресе шешендік сөзде, үндеуде, ... ... ... ... ... неге ... және сөйлеушінің ішкі сезімін аңғарту
үшін жұмасалады.
Мысалы, Шырағым, сен ағаңның тілін ал – деген ... кім ... ... шыраймен айтылып отырғаны бірден аңғарылады, оның орнына Сен, оңбаған,
ағаңның ... ал! – ... ... екінші біреуді жек көріп айтқаны
аңғарылады. Бұл ... ... ... ... бір ... ... ... байланысты болса, екінші жағынан, ең ... ... ... ... ... ... ... сөздердің түрлері де, сөйлемдерге енгізетін мағыналық
өзгерістері де аса елеулі, олардың негізгілері мыналар:
1. Әй, ей – ... ... бар ... ... ... ... бері кел (Ғ. ... Бала, әй бала, қайдасың? – деді
аттылы адам (С. Ерубаев).
2. ... ... ... ... жылы шыраймен жасы кішіні жақын
көріп сөйлегенде қолданылады. Олар – қалқам, ... ... ... ... ... ... ... балап айтқан сөздер. Мысалы:
Қарағым, бермен кел,
Бізге де көңіл бөл! (Абай).
- Құстың жемін әкелші, қалқам, - деді Амантай ... ... сен ... Жыламашы, күнім (Ғ.Мүсірепов). Балалар, аманбысың,
шырақтарым? (Жамбыл). Не сездің, айтшы, күнім, айым (М. Әуезов).
Мұндағы сөйлемдердің эмоциялық мағыналарын әлі де ... ... ... қаратпа сөздердің құрамына модальді шылау сөздер (ай, ау) қосылған.
- Қарағым-ай, сен бе едің? (Ғ. ... ... ... ... ... не ... жүр ... Біреуді жақын көріп, ұлық санап не еркелеп сөйлегенде, кісі атын
қысқартып Ақа, Сәке, Жәке деп немесе інішек, ... апа, ... ... ... Ақа, қозың бүгін түгел ме?
- Түгел, қарағым (Ғ. Сланов).
4. Әдетте қаратпа сөздер адамды нысанаға алып ... сөз ... ... сөйлемге ерекше эмоциялы әр енгізу үшін жансыз затты ... ... ... етіп те ... да ... қызыл тіл,
Қара көңілім оянсын! (Абай).
Тыңда, Қастек, Қаскелең,
Сөйлесін кәрі бауырың (Жамбыл).
Ей, Аққу, сәлем деші ... қу ... ... ... ... серме, көңілім. (С. Сейфуллин).
Қыстырма сөз сөйлемге модальді мағына үстейді. ...... ... ... қоса ... ... сөйлемге осындай модальділік
тән. Мысалы, сөйлеуші бірдеңенің жайына көзі жетіп не болжап, не күмәнданып
сөйлем құрауы ... ... ... Қайыржан келетін шығар. Қайыржан
келер ме екен Сөйлемнің осындай мағыналық айырмашылықтарын түрлендіре түсу
үшін оның ... ... сөз ... ... да ... ... Мен білсем,
Қайыржан бүгін келді. Қайыржан, шамасы, бүгін келетін болар.
Қыстырма сөздердің бірқатары ойдың айтылу ... ... ... басқа мағыналарды білдіреді. Қысқа сөйлемдегі ... оның ... ... ... да ... мақсатымен қыстырма сөздер сөйлем
құрамына еніп отырады.
Қыстырма сөздер осындай ... ... ... ... ... де ... ... Бұл жағынан әсіресе кісінің көңіл-
күйін, сезімін білдіретін қыстырма сөздердің орны ерекше.
Мына атаның сымбаты, ... ... ... ... ... екен!
(Ғ.Мүсірепов). Шынын айту керек, мен мұны бұрын білмеуші ... Не ... ... – де, ... әкеме қайрат берейін деді (С. Мұқанов). Е,
бәсе, солай болу ... еді! ... Амал ... сен дұрыс айтып тұрған
жоқсың (Ә.Әбішев).
2 Қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер
Синтаксистің ... ... ... ... ... ... мәселені қанағаттандырарлықтай деңгейде шешілген мәселе деп
атауға болмайтыны ... ... бар. ... ... ... келе ... лингвистикалық зерттеу дәстүрі бар индоевропа
тілдерінің өзінде бұл мәселе ... ... ... қатарына
жатпайды.
Жалпы тіл білімінде құрмалас сөйлемдер ... екі ... ... ... ... ... ... синтаксистік байланыс
негізінде тіркескен жай сөйлемдердің тіркесі болып ... ... ... ... т.б. ... екінші көзқарасты ұстанған ғалымдар В. Богородицкий, Н.Поспелов
құрмалас сөйлемдер тұтас сөз ... және ... бар ... ... ... берілетін тұтас синтаксистік құрылым деп
есептейді. Қазақ тілі синтаксисінің ... Қ. ... ... ... бір ... ... болу үшін ... арасында мағыналық, тұлғалық
және интонациялық тығыз байланыстылық болу ... ... ... автордың
соңғы көзқарасты ұстанатындығына дәлел [14 , 4].
Қазіргі ... орыс тілі ... ... ... ... сөйлемге «сочетание предикативных единиц или их
контекстуальных эквивалентов, построение по той или иной структурной схеме
(формула сложного ... и ... для ... ... одной коммуникативной единицы» деп берген анықтамасы аталған
сөйлемдердің табиғатын толық аша ... ... [15, ... тілдерінде де құрмалас сөйлем мәселесіне байланысты айтылған әр
түрлі пікірлер болды. ... ... ... ... ... ... бір жағдайлардың арасындағы қатынастарды білдіретін предикаттық
бірліктердің жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... деген үш көзқарас бар:
құрылымдық жағынан ұйымдасуын зерттеу; коммуникативтік ... және ... ... ... ... ... зерттеу соңғы кезде синтаксистегі жаңа маңызды бағыт ... ... және орыс ... бұл ... ... ... көптеп
саналады.
Түркі тілтануында құрылымдық-семантикалық зерттеу мәселесі Сібір
түркологтарының ... ... Якут тілі ... негізінде
сөйлемдерді Е. Убрятова [16], тува тілі материалдары негізінде Ш. Сат [17]
зерттеген.
Қазақ тіл білімінде құрмалас ... ... ... ... ... емес. Қазақ тілінде құрмалас сөйлем мәселесіне ... ... ... ... ... ... сөйлемдер сыйыса
және қиыса құрмаласады» - дейді, ... ... ... жай ... ... ... дегені қазіргі салалас және сабақтастарға ... ... Қ. ... құрмалас сөйлемдерді қазіргідей салалас және сабақтас
деп, екіге бөлсе [19, 358], проф. С. ... ... ... ... ... ... құрмалас,
- аралас құрмалас,
- тиянақты басыңқысыз құрмалас [20, 118].
Синтаксис бойынша арнайы ... ... С. ... құрмаластың салалас
және сабақтас түрлерін көрсетеді, автор ... ... ... ... ... бір ... жоқ» себепті оны құрмаластың бөлек түрі ... ... ... ... ... ... және аралас түрлерін
көрсетеді [21, 226].
Қазіргі құрмалас сөйлемдердің маманы Қ. ... те осы ... ... грамматикалық көрсеткіштері болмайды, тек салаласа,
сабақтаса байланысу тәсілдері араласа жүреді, ... бұл ... ... ... деп ... ... - деп қолдайды да аралас ... ... түрі ... ... ... [22, ... ... қазіргі қазақ тілінің синтаксистік жүйесінің даму
деңгейі синтаксистік конструкциялардың стилистикалық түрлерінің ... ... ... ... ... «Әрбір жазушы және айтушы адам
өзінің мақсатына сәйкес ... ... ... ... ... ... таңдап қолдауына болады» - дейді [23, 64-65].
Енді бағыныңқы сыңар баяндауышының предикаттылығы туралы мәселеге
тоқтайық.
Тіл білімінде және ... ... ... ... ... көсемше формасымен берілсе, оны инфинитті (бағыныңқы) етістіктер, ... жақ, шақ ... ... ... аяқталған формада
берілсе, финитті етістіктер деген терминдер ... ... ... ... ... ... түрлі пікірлер бар.
Бір ғалымдар бастауышы атау септігінде тұрып, баяндауышы етістіктің ... ... ... ғана предикаттылыққа ие болады десе,
екінші бір ғалымдар предикаттылықты ... ... ... ... және аналитикалық байланыстырады, тағы
бір зерттеушілер жақсыз формалар өзінің ... ... ... ғана
предикатты болады дейді.
Бағыныңқы сыңардың баяндауышының ... ... ... ... Е.И. ... ... және есімшелі етістік формаларының
предикаттық сипаты түркі тілдеріндегі құрмалас сөйлемдердегі синтаксистік
қатынастарды ... ... ... түркі тілдерінің бүкіл синтаксистік
жүйесімен белгіленген» деген пікір айтады [16, ... ... ... ... ... да айтады:
«Көсемше мен есімшеде жақ ... ... ... ... ... кедергі болып табылмайды, өйткені түркі тілдеріндегі
предикат ретіндегі көсемше мен есімше ... шақ және етіс ... ие» [24, ... ... ... ... ... есімше формалы
инфинитті етістіктерден жасалған ... ... ие ... ... ... қазақ тілінде себеп бағыныңқылы сабақтас деп атап
жүрміз.
Жоғарыда айтылғандардан мынадай ... ... ... ... ... ... кем дегенде басыңқы және
бағыныңқы деп ... ... ... ... ... ... бірліктің баяндауышы етістіктің финитті түрлері, ал бағыныңқы
предикаттық бірліктің баяндауышы ... ... ... ... ... ... ... конструкциялардың маңызды бөлігі
бағыныңқы сыңар болып табылады, ... ... ... ... ... ... формалардың көрсеткіштері басыңқы ... ... ... әр ... ... ... ... мақсаттық) білдіреді.
Диплом жұмысы негізінен құрмалас сөйлемдердің эмоционалды-
экспрессивті ... ... ... ... ... ... ... ғана алдық.
2.1 Эмоционалды-экспрессивті салалас құрмалас сөйлемдер
Құрмалас сөйлемдерде жай сөйлемдерге ... ... ... ... ... ... Дегенмен құрмалас сөйлемдерде
коммуникативтік мақсатқа жұмсалатындықтан сөйлеушінің эмоциясы қоса беріліп
те ... ... ... ішінде сабақтастан гөрі салалас
құрмаласта ... пн ... ... ... құрмалас құрамындағы жай сөйлем ... ... ... ... ... ... бөлінетіні
белгілі. Соның негізінде салаластың екі түрі ... ... ... ... ... ... ... сөйлем.
Іргелес салалас сөйлемге эксрпессивтілік тән. Мысалы,
Бірақ жігіт оның ойлағанындай бұзық жігіт болмады, жігіт облыс ... ... ... ... бірінші компопнентігіндегі жігіт сөзін
екінші компонентте қайталай қолдану арқылы сөйлемге ... мән ... арта ... ... түрінің бірнеше семантикалық-грамматикалық түрлері
бар. Т. Қордабаев жеті түрін көрсетеді:
1. ... ... ... ... ... ... қарсылықты салалас сөйлем,
4. түсіндірмелі салалас сөйлем,
5. салыстырмалы салалас сөйлем,
6. шартты салалас сөйлем,
7. көп ... ... ... [21, ... Әмір ... ... ... тоғыз түрге жіктеп көрсетеді:
1. жалғастық қатынасты білдіретін іргелес салалас,
2. мезгілдік қатынасты білдіретін ... ... ... қатынасты білдіретін іргелес салалас,
4. себептік қатынасты білдіретін іргелес салалас,
5. шарттық қатынасты білдіретін іргелес салалас,
6. теңдік қатынасты білдіретін іргелес салалас,
7. ... ... ... ... ... ... ... білдіретін іргелес салалас,
9. телінбе компонентті іргелес салалас [25, 23].
1. ... ... ... іргелес салалас құрамындағы ... ... ... ... шақтық жағынан бірыңғай, біртектес
болып келеді. Экспрессия анық көрінеді. ... ... ... танауы желбіреді (С.Сейфуллин). Ол неше
түрлі қызық әңгімелерді маған айтады, мен ... суы ... ... ... ... қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас сөйлемді
ұйымдастыратын баяндауыштық формалар бар.
- ... ... ... шақ формасы + болды, болғаны түрінде
қалыптасады. Мұндай сөйлемдер экспрессивті келеді. Мысалы:
Кесе толы қымызды бердің ... сылқ ... жұта ... ... қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас сөйлемнің
құрамындағы компоненттердің баяндауышы қызметіндегі етістіктердің бірінің
болымды, ... ... ... ... ... ... пен
экспрессивтілік жасалады. Мысалы:
Күлпаш, мен сенімен сөйлесіп тұрғаным жоқ, мына Әйтекеңмен сөйлесіп
тұрмын. Маған балаң мен ... ... ... мына сен ... ... ... салалас сйлемді ұйымдастыруда де көміекші
етістігінің әсері мықты, қызметі ерекше екені көрінеді.
Ауызекі ... ... ... ... ... ... мағыналары
салалас құрмалас сөйлемдердің құрамында беріледі. Салалас құрмалас сөйлемге
кірген компоненттердің жай сөйлем ... ... ... модальдық сөздер қатысады. Модальдық қатынасты білдіру үшін
бірінші компоненттің баяндауышының арнайы тұлғаларының ... ... ... ... ... ретінд салстырмалары
мағыналарында модальды сөздер, яғни де етістігінің ... ... ... дегендікі қатынасады. Сөйлемде түрлі-түрлі субъективтік
модальдық мағыналар беріледі.
Де етістігі арқылы ұйымдасқан «деді + ме» ... ... ... ... ... білдіретін жай сұраулы сөйлем типтес
компоненттерінің себептік байланысын білдіретін ... ... ... Әнестің сөзі деді ме, жоқ өзінің жобалауы солай деді ме, ол
бір өзі көп сөйледі («Егемен Қазақстан»).
«Деді + ме» ... ... ... ... тек ... ... ғана, яғни ... ... ... ... ... бірінші компонент баяндауышының мағыналары
мн тұлғалары ... ... ... ... анықтайды.
–ма/-ме демеулікпен де етістігі ... ... ... ... басқа шылауды кіргізуге мүмкіндік бермейді. Осы құрылыстағы
мәселелер ғалым Р.С. Әміров еңбегінде кездеседі [26, 151].
4. Себептік ... ... ... ... ... ... компонент нәтижені, екінші компонент сол нәтижеге жеткізген себепті
білдіру арқылы экспрессивтілік қызмет атқарады. ... ұзақ жүре ... ... ... ұзын ... ... әжем кеше ... алған (Б.Майлин). Оларға рақмет айту ... еске ... (Ғ. ... ... қатынасты білдіретін іргелес салалас баяндауышы «есімше
формалы етістік + бар» түрінде экспрессивті мәнде жұмсалады. Мысалы:
Апырмай, қызға бір ауыз сөз айта ... бар, ... ... ... ... ... іргелес салалас баяндауышы «-ыс, -іс
формалы қимыл атау ретіндегі етістік + бар» ... ... ... ... ... бар, уәде бермеуің керек еді.
Шарттық қатынасты білдіретін іргелес салалас құрамындағы ... ... ... арқылы да экспрессивті мән беріледі. Мысалы:
Тағы да екі-үш күн бөгейтін амалын тапшы өзің, қозыдай көгендеп қолыңа
берейік (Х. Есенжанов). Бүгін өзің ... осы ... ... де ... (Х. ... ... білдіретін іргелес салалас құрамында қыстырма
компонент қатысып та эмоцияналдылық көрінеді. Мысалы:
Енді ... ... ... ... ... ... (Ғ.Мұстафин).
6. Теңдік қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас сөйлем арнаулы
амалдар арқылы құралады:
- ...... ...... ... – сонша;
- теңдік қатынасты құрайтын компоненттер бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... бұл теңдік
қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас ... ... ... ... ... жетті, солай жолдасы мұрттай ұшты.
Соқаны қалай алса, солай апарып қойды.
7. Айқындауыштық қатынасты ... ... ... ... та
экспрессивтілік мен эмоционалдылықты білдіру мақсатында жұмсалады. ... ... ... ... алғанда, бірінші
компоненттің баяндауышы сол, сонша, ... ... ... ... болғанда әрекетке, жағдайға ерекше мән беру, ... ... ... ... ... өлең сөздерінің қазіргі жағдайда үйлесімді көргені
соншалық - өлеңді олар ... ... ... алды ... ... қондыырла салатын тәртіптен тапқан азабым сонша – ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне киген қытайдың
қызыл шайыснан тігілген оқалы көйлеінің ұзындығы ... – оның ... ... саусақтарының ұшымен ұстап көтеріп келеді (Айбек).
Берілген мысалдардан байқалып тұрғанындай, бұл ... ... ... ... сол ... ... ... тұрған сөздің
мағынасы арқылы байқалатын әрекеттің, жай-күйдің ерекше мәнді, әсерлі,
күшті болғандығына ... ... ... ой ... ... ... ... біріншідегі сол ерекше жағдайдың нәтижесінде не болғанын
баяндайды.
8. Объектілік қатынасты ... ... ... ... ... ... ... ретінде түсіну, тану сияқты психикалық
күйді білдіретін сөздер ... ... ... сол ... ... ... қатысатынын хабарлайды. Мысалы:
- Балам айтшы, бізді көрсең сәлем бер деп әкең ... ма, ... ... бе? (М. ... Телінбе компонентті іргелес салалас құмалас сөйлем үнемі
экспрессивті ... ... ... ... келін ғой, келіні түйіп жатқан.
Телінбе компонентті іргелес салаластың құрамындағы компоненттер
толымсыз, тұрлаулыз мүшеден құралады.
Жалғаулықты ... ... ... ... ... ... ... біренше топқа жіктеледі:
- мезгілдес салалас сөйлем,
- себептес салалас сөйлем,
- қарсылықты салалас ... ... ... ... ... салалас сөйлем.
1. Мезгілдес салалас сөйлемдер құрамына енетін жай сөйлемдер бір-
бірімен да, да әрі, және ... ... ... ... ... ... да жалғаулығын қайталап айту
арқылы іс-әрекеттің үдей, өсе, күшейе түскені көрінеді. Мысалы:
Ресейдің жұмысшы табы мен ... ... енді ... ... ... оны ... ... кигізе алмайды да (Х.Есенжанов). Одан арғыны Игілік
айтқан да жоқ, ... ... ... ... да жоқ (Ғ. ... Кең-
кең ордан аттың қалай ырғып кетенін Әбдірахман көз ... ... ... жоқ, ... ... да келмеді (Х.Есенжанов).
Қайталанып қолданылған да жалғаулығы екі компонентті ... ... ... ... ... сөзінің мәнін арттыру, оған ой
екпінін түсіре, күшейте, өзгеден ерекше бөлек айту үшін де ... ... шет ... ... ... ... да көп, ... да көп. Күн бата шұбартып мал шеті де көрінді, боран да ... ... де осы, отын да осы ... ... ... да ... мән жасалады. Мысалы:
Отырып әңгімелескендей үлкен жұмысым жоқ және ұзақ отырып сізбен ... ... ... та тар ... ... да ... ... беру үшін жұмсалады. Мысалы:
Бұл бізге істелуге тиісті ... ... ... ... ... әрі ол ... көпшіліктің ынтасын аударады. Қи өзге отыннан әрі
қызу, әрі оның шоғы ұзақ ... ... ... әрі ... жоқ, әрі
бармақшы болған үйлердің адресі жоқ (С.Мұқанов).
2. Себептес салалас сөйлем себебі, өйткені, неге ... ... ... ... арқылы құрмаласады.
Жалпы себептік қатынас не үшін десең, неге десең деп контактілік
қызметте жұмсалып, тыңдаушыны ... ... ... мен ... ... құранды бірсыдырғы әдемі оқитын даусым
бар. (С. ... ... ... ... ... ... әйтсе де, өйткенмен,
сонда да, солай бола ... да, ... ... жалғаулықтары мен жалғаулық
мәнді сөз тіркестері арқылы жасалады.
Онша үлкен төрелігім жоқ, әйтсе де ... ... ... да ... ... түрде жұмсалады. Мысалы:
Екі мың метр биіктіктен парашютсіз түсіпті, бірақ сонда да ол тірі
қалыпты.
4. Талғаулы ... ... не, ... я, яки, ... я болмаса,
әйтпесе, әлде, мейлі жалғаулықтары арқылы құрмаласады.
Бұл істің шындығын не ... ... ... ... ... естіген
айтар (Ә.Әбішев).
Мейлің жалғаулығы экспрессивтілікті білдіреді. Мысалы: Мейлің ... ... ... жібер, әйтеуір олармен қалай да хабарласу керек (Б.
Майлин).
5. Кезектес салалас сөйлем компоненттері бір-бірімен ... ... ... ... ... арқылы құрмаласады.
Нұрғали біресе Тәукеге қарап кіжінеді, бірсесе Аманға ... (Ғ. ... ... сабақтас құрмалас сөйлемдер
Құрмалас сөйлем жасаудың екінші негізгі тәсілі – жай сөйлемдерді бір-
бірімен сабақтастыра байланыстыру. Сабақтас сөйлем деп компоненттері ... ... ... ... бірін-бірі бағындыра байланысатын құрмалас
сөйлемді айтамыз. Бағынушы компонент мейлінше тиянақсыз болады, ... жеке ... ... ... ... де өз бетінше тұрып сөйлем бола
алмайды. Ал бағындырушы компонент бағыныңқы сөйлемсіз де өз ... ... ... ... ... талдап көрейік:
Әншейінде қазақ жиыны отырып сөйлесетін болса, ... ... ... ... тік ... Ұзақ жолдан үздіккен Базарәлі Семей ... өз ... ... бар ... кеңи ... ... кейін
орныққан соң, үлкен үйлер алдына көрмеге ... ... ... ... сары ала ... ... айдар тағысқан урядник, стражниктер ғана ... ... ... ... ... ... Лосовский өз сырын
тұп-тура аша алмады (М. Әуезов).
Мысалдағы сабақтас құрмалас сөйлемнің ... да ... жай ... Олардың бірінші компоненттерінде сөйлемдік тиянақтылық жоқ та,
екінші компоненттері өз алдына сөйлем. Жандаралдың қандай ... ... ... деген компонентті Лосовский өз сырын тұп-тура аша
алмады деген компонентпен салыстырыңыз. Алдыңғыдан ешқандай тиянақты ... ... ... ал ... оны толық білуге болады. Осы сияқты, Ұзақ
жолдан ... ... ... ... ... ... Көпшілік кейін
орныққан соң деген компоненттерді ... ... да ... ... ... білу ... емес. Өйткені бұларда сөйлемге тән тиянақтылық
қасиет жоқ. Ал енді оны екі ... ... ... ... ... өз үйіне жеткендей-ақ бар денесі кеңи ... және ... ... ... ... ... екшелеген ұлықтар мен сары ала қылыш, жезді
айдар тағысқан урядник, стражниктер ғана қалды ... ... ... сөйлем болып тұр.
Сөйтіп, сабақтас құрмалас сөйлемнің бір компоненті бағынушы, тәуелді
болып тұрады да, ... ... өз ... сөйлем болып тұрады.
Бағынышты, тиянақсыз компонент бағыныңқы сөйлем деп ... да, ... ... болып тұратын компонент басыңқы сөйлем деп ... ... ... ... ... оны өзіне бағындырып, құрмалас
сөйлемді тиянақтап тұрады. Сондықтан бағыныңқы сөйлем ... ... ... ... келіп отырады.
Сабақтас құрмаластың бағыныңқы компоненті де, әдетте, сөйлем деп
аталады. Бірақ олай аталғанмен мұнда қалыпты ... тән ... жоқ. Бұл шын ... ... емес, күрделі сөйлемнің бір
бөлшегі, бір мүшесі ғана. Сондықтан мұның өмірі, тіршілігі, сөйлемдік ... ... ... ... ... Одан ... бұл
қолданылмайды да, сөйлем деп есептелінбейді де.
Сабақтас құрмалас сөйлемдердегі негізгі ой, көпшілік жағдайда басыңқы
жай сөйлемде ... де, ... ... сол ... ойды ... ... ... түсіндіру үшін қолданылатын ... бір ... ... ... ... үйінде үш күн бойы қонақ болып жатқанда, Анна
Митрофановнаның ... ... қара ... ... ... ішік жабылған-
ды. Қамыс құрақ басын ақырын жел желпіп, судыратып кеткендей, ... ... ... ... ... ... Түнде күзетші ұйықтап қалғандықтан, қалың
жылқы егіске түсіп кетіпті (М. Әуезов).
Мысалдың ... ... ... ... ... ... ... болып, екінші компоненттегі әрекеттің мезгілін білдіріп тұр. Бұлғын
ішік қашан жабылған еді? – Бұлар ... ... үш күн бойы ... ... Екінші сөйлемнің бірінші компоненті қалай? Деген сұрауға жауап
болып, ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Қысқа сыбыр қазақ тобын қалай түгел айналып шықты? Қамыс құрақ басын
ақырын жел ... ... ... ... ... ... ... екінші компоненттегі әрекеттің себебін білдіріп тұр.
Қалың жылқы егіске неліктен, не себептен түсіп кетті? – ... ... ... ... ... бағыныңқы компоненттер сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері
атқаратын қызметтерді атқарып, бірі ... ... бірі ... бірі ... ... ... ... тұр. Бірақ бұларға қарап,
бағыныңқы компонент пен сөйлемнің ... ... ... ... қоюға болмайды.
Тұрлаусыз мүше - өз ішінен жіктеуге ... ... бір ... ... оның ... – жеке ұғымдық ғана мағына. Ал ...... ... ... өз ... ... түрлі мүшелеріне
жіктеле алатын, өзіндік интонациясы бар сөйлемдік категория.
Бағыныңқы жай ... ... ... жоғарыда талданған
мысалдағыдай, басыңқы компонентке меңгеріле байланысып, оның тұрлаусыз ... ... ... келе ... Өз ... ондай қатынаста
тұратындар, негізінде, мезгіл, себеп, мақсат, амал бағыныңқылар. Бағыныңқы
компоненттің бұлардан басқа түрлері ... ... ... тең ... яғни мағыналық жағынан теңдік қатынаста, байланысып
тұрады. Мұндай ... ... жай ... ... ... ... жай ... басыңқы сөйлемде баяндалатын әрекетке
тәуелсіз, ... ... ... ... ... ... ... – мағына бағыныштылығы, мағына ... ... ... тек тұлғалық тәуелділігі, тұлғалық
бағыныштылығы ғана болады. Айқынырақ болу үшін мына ... ... ... әсем оюлы ... ... (М. ... Мінеки,
залда шам сөніп, шымылдық ашылды. (Т. Ахтанов). ... ... ... ... қиқу ... ... қаз бенен қу (Абай). Біреу қағаз жазып, біреу іс
тігіп отырса, біреу темір соғып, біреу машина Жарқын, бір ... ... ... ... ... деп деп ... өзінің оқшау қалғанына
іші күйді. (М. Иманжанов).
Бұл сабақтас құрмаластардағы бағыныңқы жай ... ... да ... ... тұрған жоқ. Бұлардағы бағыныңқылық алдыңғы жай
сөйлемдердің баяндауыш формаларының тиянақсыздығына ғана, ... ... ... ... ... да ... ... Залдағы
шамның сөнуі мен шымылдықтың ашылуы арасында бір-біріне ешқандай мағыналық
тәуелділік жоқ. Олар бір мезгілдің ішінде ... ... ... екі ... ... ... ... бағыныңқы компоненттердің басыңқы сөйлемге меңгеріліп
те, меңгерілмей де сабақтасатынғын байқатады.
Бағыныңқы компоненттердің тиянақты дербес ... ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда,
дербес сөйлемдер арқылы берілетін мағынаны бағыныңқы компоненттер де қамти
алады. Бұл екеуінің ... ... ... ... Дербес
сөйлемдер немесе тиянақты компоненттер формалық жағынан тиянақты сөздерге
аяқталады. Олардың ... ... ... айтылып, өз бастауыштарымен
жақтасып тұрады. Ал бағыныңқы коспоенеттердің баяндауыштарында бұлардағыдай
қасиеттер болмайды. ... ... ... ... ... ... негізгі көпшілігі өз бастауышымен жақтаспайды. Сондықтан
бағыныңқы компоненттерде алыпты сөйлемдерде ... ... ... ... жете ... үшін мына ... ... көрейік.
Мысалы:
Қатты жел тұрды. Теңіз толқыны күшейді. Қатты жел тұрды да, ... ... ... ел ... ... толқыны күшейді.
Бұл мысалда бір-біріне байланысты екі түрлі ой бар. Сол ой ... екі ... ... ... ... де, ... екі сөйлемді
салаластыра құрмаластыру ... ал ... ... сабақтастыра
құрмаластыру арқылы берілген. Бірақ одан ... ... ... ... де беріліп тұрған хабар бір. Бұлардағы айрмашылық – тек ... ... ... формасында ғана. Ол алдыңғы екі түрінде жақтық
формада айтылған да, ... ... ... ... ... жағдайлар бағыныңқы компонентте тұлғалық дербестік болмағанымен,
мағына ... ... ... ... пен ... ... ... қатынасына
қарай сабақтас құрмалас сөйлем мынадай түрлерге жіктеледі:
- шартты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем,
- қарсылықты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем,
- салыстырмалы ... ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлем,
- себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем,
- қимыл-сын бағыныңқы ... ... ... ... бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем,
- мезгілдес бағыныңқы сабақтас құрмалас ... [21, ... ... сабақтас құрмалас сөйлемді ұйымдастыруға қатысатын
–са,-се экспрессивті сөйлем жасауға қатысады. ... сен ... ...... ... ... Мен ... сенбесем,
бұл сырды айтпас та едім ғой. Мақұл, сенгенің рас болса, мен де ... ... ... ... ... ... ... деп етістігі көмегімен екі сөйлем
қатысады, оның бірі экспрессивті мағынаны білдіреді, ал екінші компонент
өзіне ... ... ... ... ... деп ем, ел ... екенсің (А. Адамбаев). Әділеті бар тәуір
чиновник деп, үміт ... ... бірі ос еді ... ... ... «етістік - демегенде» модельді
конструкция құрап, сөйлеу тілімізде экспрессивтік мағыналарды ұйымдастыру
үшін де ... ... сіз ... ... кім ... ... ... Сәулеге кел
демегенде, кет әрі деймін бе? (Ғ. Мүсілімов).
Демегенде арқылы берілген экспрессивтік мағына компоненттер арасындағ
іс-қимылдың қарсы ... ... ... ... болымсыздық мағына бірінші
сөйлемде беріледі. Мысалы:
Орта жолда көлікке мін демегенде, дәл уақытысында, айтқа жеріне жетуім
екі талай еді (Ғ. ... ... аяқ ... ... мен тез ... ... ... едім (С.Бақбергенов).
Де етістігі құрмалас сөйлемде күрделі ойды жеткізу үшін ғана ... ... ... ... мақсат үшін, яғни дәлірек айтсақ,
сөйлемнің модальды-экспрессивтік мағынасын ... үшін ... ... ... ... ... конструкциялы
–ған//нан, -ған//на, -атын//на формалы сабақтастар жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... субъектінің
эмоционалдық реакциясын білдіреді. Барыс ... ... ... ... ... ... ... жай-күйін білдіреді,
салдарлық компонент – субъектінің сол жағдайға ... ... ... ... білдіреді.
Эмоционалдық реакция деп адамның белгілі бір жағдайларға байланысты
басынан кешетін эмоционалдық күйін атаймыз. Жас ... ... ... ... ... ... кәрі, еңбектеген балаға шейін қатты
қағырды (С. Омаров). Осы көпсубъектілі сөйлемдегі себеп ... ... ... ... жағдайына, яғни ... ... ... ... ... ... ... Ақмолаға Әсетпен бірге бара алмай қалғанына, ... ... ... (М. ... ... ... қимыл субъектісі
жоспарының іске аспай қалғанын білдіреді, салдар жоспардың іске аспағанына
субъектінің эмоционалдық реакциясын ... ... сол ... Абай өзі де көптен естімеген ... енді ... ... ... ... тоқын, нәзік, сыңғыр
үн кетті (М. Әуезов). Мүсірепке «өзі тауып әперген» келінінің жасық ... ... ... ... ... ... қуанады (Ғ. Мүсірепов)
сөйлемінде үшінші жақтағы агенс өз қимылыныңнәтижесінде іске ... ... ... ... ... ... беретін эмоционалдық реакция жағымды және
жағымсыз болуы мүмкін. Жағымды реакцияны ... мәз ... ... ... күлу ... ... ... реакция мағынасын осы етістіктерге
қарама-қарсы мағына беретін өкпелеу, ызалану, ... ... ... ... ... ... ... Профессордың шылымды сорып
сүйсініп, содан бір жан рақатын тапқанына, ... ... мен ... ... риза ... (Ғ. ... ... ұлымның келе жатқанына, мен
жүрегім жарылып атты ... (Б. ... ... реакцияны
білдіретін себептер: Жанұзақтың өзін сыртқа теуіп, сыр аша ... ... ... (Қ. Жұмаділов). Хақ Назардың қырық жерден ... ... ... оның ... кеткеніне, қабырғам қайысып, қатты
қайғырдым (М. Мағауин).
Ит те болса өлісе алмағанына, оңай ... ... ... ... ... Жамал Николой Сергеевичтің жолыққанына, таксиге отыра салмай,
оның машинасымен келгеніне өкінді (Д. Исабеков). Малым ... ... ... атаңа нәлет ұрының басынғанына, сасапай мүшелеп, боқты ... ... ... ... ит жыны ... (О. ... Абай
Оспанның бұған ең жақын іні бола тұра, соншалық қаңғып адасқанына, аса ... ... ... (М. Әуезов) деген сөйлемдердің бірінші екеуі
психологиялық және ... ... ... ... ... ... эмоционалдық реакцияны білдіретін сөйлемдерге жатады.
Эмоционалдық реакцияны түрлі сезім етістіктерінің ... ... ... ал ... ... ... қимыл, қозғалыс,
есту, көру, сезім мағыналық топтарына жататын негізгі, күрделі, тұрақты
тіркесті ... ... ... ... ... ... // на формасы субъектінің
іске аспай қалған жағдайға эмоционалдық ... ... ... ... алмағанына, Михайо Неволя ыңғайсызданып қалды (Ғ. Мүсірепов).
Осылайша ған//на формасын ... ... ... ... ... деп атауға болады.
Эмоционалдық реакцияны –атын//на синтетикалық формасы де береді.
Менің жақсы жұмысқа тұратыныма, әкем ... ... ... (Ана ... формамен жасалатын сөйлемдегі себептік компоненттегі жағдай
айтушыға алдын-ала белгілі нәрсе және ол келер шақта ... ... ... ... ал ... сол ... болатын іске басыңқы сөйлем
субъектісінің ... ... ... ... ... іске асып ... ... Әдетте
бағыныңқыдағы жағдай уақыт жағынан ... ... ... ... ... ... бағыныңқы предикаты –атын формасымен жасалатын
сөйлемдерде басыңқыдағыжағдай, яғни ... ... ... іске ... ... ... Оның ... адам болатынына, әкесі қатты сенетін
сөйлемінде бағыныңқыдағы ... ... ... ... ... ... қоймай, оның жалпы іске асатыны / аспайтыны да ... ал ... ... ... ... қойған жағдай.
Ендеше себеп ретіндегі жағдай уақыт жағынан әрқашан ... ... ... ... ... іске ... ... өткен шақта білдіре
береді.
-ған//нан формасы –ғандықтан формасының синонимі ретінде қолдануға
болады, одан ... ... ... синонимдердің айырмашылығы туралы С.Н.Цейтлин «Различия
между синтаксическими синонимами имеют в ряде случаев характер ... ... ... не ... ... могут быть выявлены. Именно эти различия
и обеспечивают существование синонимического ряда: абсолютно тождественные
предложения ... были бы не ... - ... ... ... ... мен –ғандықтан арасында құрылымдық ... ... ... ... жоқ ... бірақ автордың айтқанындай,
«өте жұқа реңк» болуы мүмкін ... ... ... алмаймыз. Осы кезде
басын жастықтан зорға көтерген Абай екі шекесі ... ... ... көзі қарауытып барып шалқалап кетіп, желкесін биік төсекке
сарт еткізіп соғып алды (М. Әуезов).
-ған//нан формасы ... ... ... ... Болжам
модальдығы болжалды келер шақтағы бол көмекші ... ... ма ... беріледі.
Таныс-бейтаныс жүзі әбден титықтап, тозаңы шыға тозғанынан ба екен,
анық ажарын ажырату қиын ... ... ... ... екі ... ... ... ғылыми әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде қазақ тіліндегі эмоционалды-экспрессивті құрмалас
сөйлемдерді зерттеудің ... ... ... ... ... ... «Тілдегі эмоционалдылық ... және ... ... ... ... деп аталады.
Тілдің бірнеше негізгі қызметтері бар: ... ... ... ... ... ... ... қызметі негізгі әрі маңызды қызмет
болып саналады. Тіл тек қарым-қатынас құралы немесе ойды ... ... ... ... ... қатар тіл адамның эмоционалды және ойлау-
сөйлеу әрекетін қамтамасыз ете отырып, сезіммен, эмоциямен тығыз байланыста
болады.
Эмоция мен экспрессивтілік (туралы) жөніндегі ... ... ... ... ... тек тіл ... қатысты емес барлық сала
мамандарының еңбектерінен кездестіруге болады.
Мысалы, тілдегі осы мағынаға байланысты: «Сөз сөйлеушінің ... оның әр ... ... ... ... - деп атап ... В.В. ... [1, 50].
Ал Э.Клаус сөздің тілдегі қызметін саралай келіп: «Сөз тек түсінісу
құралы ғана емес. Тілдік белгілер, ... ... ... ... ... араласуына ықпал етеді» - деген пікір ... ... ... ...... тіліндегі “Emoure” етістігі [3, 46].
Бұл орыс тіліндегі «возбуждать, волновать» (әсерлендіру, ... ... ... құбылыс қолданылу аясы мен белсенділігіне қарай әрқилы
болып келеді және эмоционалдық әсер неғұрлым күшті болса, одан ... те ... ... ... аппақ болып есеңгіреп жатқан балғын денесі бар ... ... ... ... ... көлдің көп толқындары өз ырқынан, ... асып кете ... жоқ ... ... ... ... өте ... себебі, мұнда «қанға бөгу,
есеңгіреу, күнә, азап» сияқты бірнеше ... ... ... ... ... ... қолданылған және олардың әрқайсысының ... мәні ... ... ... ... сәйкес сөйлемдегі экспрессивтілік
те ... әрі анық ... Енді тіл ... ... берген
анықтамаларына тоқталып өтейік. Түркологияда бұл тақырыптың зерттелуі 50-
жылдардан бастау алды десе де ... ... ... ... ... ... Ғ. ... А.Т. Қайдаровтың еңбектерінде ... ... ... бірліктер мен олардың жасалу
тәсілдері жайлы салмақты пікірлер айтылған.
Ал, А.Нұрмахановтың «М.Әуезов ... ... ... ... атты ... ... ... жан-жақты,
бірнеше жүйелі түрде зерттеліп, құнды ғылыми тұжырымдар жасалған.
Тілдегі эмоционалды элементтер адам ... ... үшін ... Ал ... ... ... ... ерікті білдіруде,
ойды білдіруде де, мәнерлілік пен суреттілікті күшейтуге қызмет етеді [6,
918].
Тағы бір ... ... ... бе? Деп екі ... ... күйі шөге ... ... жылап жіберген әйел затына тән босаңдық
немесе долдылықпен емес, көбік ата ... ... ... ... (Атау кере).
Келтірілген сөйлемдердегі эмоционалды мән айқын. Осындағы «Тәңірім-
ай» сөзі одағай сөзі ... ... ... ие ... табиғатынан
эмоционалды «еңіреп» сөзіне одан кейін синонимдік қатармен берілген ... сөзі ... оның ... ... ... тұр. ... ойлар
тұрғысынан бұл сөйлемдерде экспрессивтілік бар ма? Деген сұрақ туындайды.
Бұл сөйлемдегі ... де ... мен ... экспрессивтілік бар. Бұл
алдымен, «көбік ата ... ... ... ... сөз
тіркесінен көрінсе, екіншіден «жылаған.., жыласын» сөздеріндегі әріп, ... және бір ... ... рет ... ... және ... көп ... арқылы жасалған интонациялық әсерден де байқалады. ... айта ... жай - ... дамыту түрінде қолданылатын
эмоционалды сөздер де болатындығы. Мысалы: тәуір – ... ... ... ... ... ... Бұл ... сөздердің бәрі де эмоционалды
мәнді сонымен бірге оларды салыстырмалы түрде, не ... ... ... ... рең де ... біз ... ... деректерден эмоционалдылық бар
жерде экспрессивтілік те болатынына көз жеткіздік.
Халықтық тілдегі эмоционалдық пен экспрессивтілік тудырудың ...... ... ... ... ... этимологиялы сөздер
болып табылады.
Эмоционалдық пен экспрессивтілік тудыруға тек бейнелі сөздер ... ... ... ... ... ... лексика, тұрмыстық
сөздер, қарапайым сөздер, диалектизм бәрі де қатысыды. Әңгіме тек олардың
қалай және ... ... ... Бірақ тілімізде өзінің заттық-
лексикалық мағынасы о ... ... ... ... сөздер болатыны белгілі.
Эмоционалды және экспрессивті сөздердің бір алуына ауызекі сөйлеу
тілі стилінде жиі кездесетін дөрекі сөздер ... ... ... ... ... ... келіп қышынып отырсың-ау,
шырақ
Астын сызып белгілеген сөздердің барлығы да ауызекі тілде ... ... ... ... бәрі ... ... ... «қарай гөр» деген сөзде интонация ... ... мән ғана бар. Сол ... ... ... ... ... сөздерінің синонимі ретінде қарастыруға болады. Бірақ
автордың алдыңғы ... ... алуы ... ... мән ... ... етіп жүр.
Эмоциялық пен экспрессивтілік тілдің барлық құрылымдық бөлшектерінде
көрінеді. Осыған орай ... ... ... сөз формаларға
сыңар болып жұмсалатын эмоциялық тұлғалар қатар жүреді. Бұл тұлғалар затты,
құбылысты, ... ... атап қана ... оған қоса сөйлеушінің
эмоциялық сезімін білдіреді.эмоция – ... ... оның ... екі ... себеп бар. Бірі болмыстан алған ... ... ... Екіншісі – тыңдаушыны бір іске жұмылдыру үшін,
әсер ету.
Тілдің ... ... ... тудыратын формалар көбінесе
баяндауыш мүше қатарынан көрінеді.
Эмоциялықты білдіруге бейімделген формалар, амалдар синтаксисте әр
түрлі бұл интонациядан, арнаулы баяндауыш формаларынан ... Р. ... ... ... ... ... интонациядан, арнаулы баяндауыштың формаларынан көрінеді дейді.
Мұнымен бірге түгел құрылысы жағынан осыған ... ... де ... айта келіп, лепті, жақсыз, атаулы, номинативті, қыстырма
сөйлемдерді, қайталауларды ... ... тіл ... ... ... жіктелмейтін құрылымдар
кездеседі. Олар экспрессивті-эмоционалды сөйлемдер деп аталады [10, 19].
Олар құрылымы жағынан, ... ... ... тұрақты тіркестер
тәрізді. Мысалы, то то и оно, как бы ни как, мало ли что, ... ... так так, вот те на, вот это да, вот те раз, вот так, ну и ну, ишь ... ли, тоже мне, эх вы, вот оно что, вот еще, ... т. б. ... ... ... тек модальды-эксрпессивті мағынаны білдіреді:
болымсыздық, сұрау, эмоционалдық, бағалауыштық т.б. [11,12].
Эмоциялық, экспрессивтік тілдің ... ... ... ... орай ... ... қара жаяу сөз, формаларға
сыңар болып ... ... ... қатар жүреді. Бұл тұлғалар затты,
құбылысты, дүниедегі қатынасты ғана білдіріп ... оған ... ... ... ... ... білдіруге бейімделген
формалар, амалдар синтаксисте әр түрлі, бұл интонациядан, арнаулы баяндауыш
формаларынан көрінеді, ... ... ... ... жағынан осыған
қалыптасқан сөйлемдер де бар. ... ... ... сезіміне-қуанышына;
таңдауына, жиренішіне байланысты. Бірақ осы алуан ... ... ... ... ... формалар арқылы көрінеді.
Эмоциялы баяндауыш тек болымсыз формада жұмсалады.
Ауызекі сөйлеу тілінде сөйлемге эмоциялық түр беретін баяндауыштық
формадан бөлек ... бар. ... бірі – ... сөздері сөйлемге енгізу.
Бұл баяндауыштың актуалдық сапасына ... ... ... Ей, ... ... ... ... айтылып та эмоциялық білдіріледі. Мұндайда
алдыңғысына демеулік ... ... сәті ... еш аумайды-
ау,аумайды (С. Мұрат).
Атаулы сөйлемдер арнаулы коммуникативтік мақсаттың қажетімен
қалыптасқан. Бұл ... ... ... ... ... ... үшін
және пікірді эмоциялы етіп білдірудің амалы ретінде жұмсалады.
Мысалы: Шіркіннің күлкісі-ай! (Б.М.). ... осы ... ... ... десе ... ... (С.Мұрат).
Қаратпа сөз әсіресе шешендік сөзде, үндеуде, диалогты ... ... ... ... неге ... және ... ішкі сезімін аңғарту
үшін жұмасалады.
Мысалы, Шырағым, сен ағаңның тілін ал – деген сөйлемді кім айтса ... ... ... ... ... ... оның ... Сен, оңбаған,
ағаңның тілін ал! – десек, біреудің екінші біреуді жек ... ... Бұл ... эмоциялық айырмашылықтың болуы, бір ... ... ... ... ... екінші жағынан, ең бастысы
сөйлемде қолданылған қаратпа ... ... ... ... сөз ... ... мағына үстейді. Модальділік – айтылған ойға
айтушының көзқарасын қоса білдіру. Әрбір сөйлемге осындай модальділік тән.
Мысалы, ... ... ... көзі ... не болжап, не күмәнданып
сөйлем құрауы мүмкін: Қайыржан келді. Қайыржан келетін ... ... ме екен ... ... мағыналық айырмашылықтарын түрлендіре түсу
үшін оның ішіне оқшау сөз қосып айтуға да ... ... Мен ... ... ... Қайыржан, шамасы, бүгін келетін болар.
Қыстырма сөздер осындай стильдік қызмет атқаруда сөйлемге ерекше
эмоциялы-экспрессивті де мағына ... Бұл ... ... ... көңіл-
күйін, сезімін білдіретін қыстырма сөздердің орны ерекше.
Диплом жұмысының екінші бөлімінде эмоционалды-экспрессивті құрмалас
сөйлемдер қарастырылды.
Синтаксистің жалпы ... ... ... ... туралы мәселені қанағаттандырарлықтай деңгейде шешілген мәселе деп
атауға болмайтыны туралы ... бар. ... ... деген
бұрыннан келе жатқан лингвистикалық зерттеу дәстүрі бар ... ... бұл ... ... зерттелген мәселелер қатарына
жатпайды. Құрмалассөйлемдер құрылымдық тұрғыдан да, ... ... ... ... ... сөйлемдердің эмоциналды-
экспрессивті, когнитивті қызметтері әлі зерттеудің нысана айналмай отыр.
Диплом жұмысы негізінен құрмалас сөйлемдердің эмоционалды-экспрессивті
қызметіне арналғандықтан, құрмалас ... ... және ... ғана ... ... жай ... қарағанда эмоционалдылық пен
экспрессивтілік барынша айқын көрінбейді. Дегенмен құрмалас ... ... ... ... ... қоса ... ... сөйлемнің түрлерінің ішінде сабақтастан гөрі ... ... пн ... ... ... ... екі ... салалас, жалғаулықты салалас
бар.
Іргелес салалас сөйлемге эксрпессивтілік тән. Мысалы, Бірақ жігіт оның
ойлағанындай бұзық жігіт болмады, жігіт ... ... ... ... ... бірінші компопнентігіндегі жігіт ... ... ... ... ... сөйлемге ерекше мән беріліп, экспрессивтілігі арта
түскен.
Жалғаулықты салалас құрмалас сөйлем семантикалық-грамматикалық
тұрғыдан ... ... ... ... ... сөйлем, себептес
салалас сөйлем, ... ... ... ... ... сөйлем,
кезектес салалас сөйлем.
Мезгілдес салалас сөйлемдер құрамына енетін жай сөйлемдер бір-бірімен
да, да әрі, және жалғаулықтары арқылы құрмаласады.
Мезгілдес ... ... ... да ... қайталап айту
арқылы іс-әрекеттің үдей, өсе, күшейе түскені ... ... ... ... ... да
Қайталанып қолданылған да жалғаулығы екі компонентті ... ... ... ... айтылған сөзінің мәнін арттыру, оған ой
екпінін түсіре, күшейте, өзгеден ерекше бөле айту үшін де ... Дәл ... шет ... ... ... ... да көп, шала
ұғарлығы да көп.
Құрмалас сөйлем жасаудың екінші негізгі тәсілі – жай сөйлемдерді
бір-бірімен сабақтастыра ... ... ... деп ... тең ... ... ... бірін-бірі бағындыра байланысатын
құрмалас сөйлемді айтамыз. Бағынушы компонент мейлінше тиянақсыз болады,
сондықтан ол жеке ... ... ... күнде де өз ... ... бола ... Ал ... ... бағыныңқы сөйлемсіз де өз
алдына ... ... ... алады.
Мақсат бағыныңқы сабақта сөйлемде деп етістігі көмегімен екі ... оның бірі ... ... ... ал ... ... ... бағасын алады. Мысалы:
Үй баласы деп ем, ел ... ... (А. ... Әділеті бар тәуір
чиновник деп, үміт ... ... бірі ос еді ... компоненттің баяндауышы «етістік - демегенде» ... ... ... ... экспрессивтік мағыналарды ұйымдастыру
үшін де жұмсалады. Мысалы:
Мені сіз жақта демегенде, кім жақта дейді (С.Бақбергенов). Сәулеге ... кет әрі ... бе? (Ғ. ... ... ... ... мағына компоненттер арасындағ
іс-қимылдың қарсы қойыла айтылуы арқылы жетеді, болымсыздық мағына бірінші
сөйлемде беріледі. Мысалы:
Орта жолда көлікке мін ... дәл ... ... ... ... ... еді (Ғ. ... Жалаң аяқ жүрме демгенде, мен тез жүріп
ойлаған нысанама ... едім ... ... ... ... ... ойды ... үшін ғана емес,
сонымен бірге басқа коммуникативтік мақсат үшін, яғни ... ... ... ... білдіру үшін ... ... ... ... Виноградов В.В. Стилистика, теория поэтической речи, поэтика. М.,
1963. –361 с.
2. Клаус Э. Сила слова. ... ... ... М., ... ... 215 с.
3. Дарвин Ч. Выражение эмоции у человека и животных. 5-том. Изд.
Вестника. 1912. – 184 ... ... Т. ... С. ... – Алматы: Мектеп, 1966. –
231 б.
5. Галкина-Федорук. Е.М Об экспрессивностии эмоциональности в языке.
/Сб. Стати по ... - М., 1958. – 343 ... ... І. ... ... функциялары
жайында // Тезисы докладов конференции.
7. Балақаев М. Қазіргі қазақ грамматикасы. Синтаксис. – ... – 122 ... ... М. Қазақ тілі синтаксисі. – Алматы: Рауан, 1989. – 145 б.
9. Әміров Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі: ...... 1998. – ... ... В.Ф. Нечленимые предложения в русском языке как особый
структурный тип простого предложения // Русский язык в ... 1966, - № ... ... ... И. Синтаксически нерасчлененные предложения, выражающие
эмоции // Русский язык в ... 1957, - № 4. - С. ... ... Е.М Об ... эмоциональности в
языке. /Сб. Стати по языкознанию. - М., 1958. – 343 б.
13. Балақаев М., Томанов М., ... Е., ... Б. ... стилистикасы. – Алматы, 1974. - 191.
14. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы: ... ... ... В.А. ... ... в ... ... языке.
– М.: Просвещение, 1967. – 160 с.
16. ... Е.И. ... по ... ... языка. Ч. ІІ.
Сложное предложение. – Новосибирск: Наука, 1976. – 160 ... Сат Ш.Ч. ... ... ... в ... языке //
Структурные и функциональные типы сложных предложений. – Новосибирск, 1982.
– С. - 48-60.
18. Байтұрсынов А. Тіл ... ... Ана ... 1992. – 446 б.
19. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966.
– 362 б.
20. Аманжолов С. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... – 362 ... Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі ... ... ... ... Мектеп, 1971. - 337 б.
22. Есенов Қ. ... ... ...... Білім, 1995. –
136 б.
23. Демесинова Н.К. Синтаксическая стилистика современного казахского
языка (стилистическая дифференциация ... ... - ... ... 188. – 94 с.
24. Гаджиева Н.З. Синтаксис ... ... ... ... (в историческом освещении). – М.:Изд-во АН
СССР,1963.–229 ... Әмір Р. ... ... сөйлемдер // ҚазМУ хабаршысы. Филология
сериясы. – 1999. - № 31. – 22-31 бб.
26. Амиров Р.С. ... ... ... ... ... ... 1972. – 180с.
27. Горбунов А.Н. О сущности экспрессии и ... ее ... ... - М., 1966.
28. Панасюк А.Т. К вопросу об ... как ... ... МГУ, ... 1973, ... ... М.С., Нургожина Ш.И. Эмоционально-экспрессивная лексика
казахского разговорного языка. – ... 1995. – 131 с ... ... Д.Э. ... ... ... ... – М.:
Высшая школа, 1987 – 399 с.
31. ... И.Б. ... ... ... языка. – М.: Высшая
школа, 1986 – 336 с.
32. Современный русский язык. Под ред. Д.Э. Розенталя. - М.: ... 1984 – 735 ... ... В.А. ... ... и ... // Вестник МГУ, 1955, № 1. – С. 69-81.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
Балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің эмоционалды-ерікті аумағының психологиялық ерекшеліктері58 бет
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу38 бет
Есімді сөйлемдер28 бет
Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметі61 бет
Етістікті болымсыз сөйлемдер41 бет
Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ара қатынасы10 бет
Жақты сөйлемдер18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь