ХХ ғасырдың 50 – 60 жылдарындағы Қытай қазақтарының cаяси-әлеуметтік жағдайы

1 ХХ ғасырдың 50 . 60 жылдарындағы Қытай қазақтарының Саяси.әлеуметтік жағдайы
1.1 Қытай үкіметі саяси жүйесінің қазақ қоғамына тигізген әсері
1.2 Қытайдағы «Зор секіріс» реформасы және қазақ қоғамы
1.3 Қытай билігінің аз санды ұлттарға қатысты саясаты
1.4 Қытай қазақтарының мәдениеті
2 Қытайдағы қазақтардың Қазақстанға қоныс аударуы
2.1 Қытай қазақтарының Қазқастанға қоныс аудару көлемі және оның барысында туындаған қиыншылықтар
2.2 Қоныс аударған қазақтардың Қазақстанға орналасу жағдайы және орардың Республикамыздың әлеуметтік.экономикалық дамуына қосқан үлесі
ҚОРТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қытай комунистік партиясы 1949 жылдың қазанынан бастап құрлықтағы Гоминьдан күштерін толық жою әскери операциясын жүргізді. Осы айда Қытай халық азаттық армиясы Шынжаңның орталығы – Үрімжі қаласына келіп жеткенде Шынжаңдағы Гоминьданның әскери, саяси және әкімшілік басшылары өздігінен оларға тізе бүгіп, Шынжаң билігін Компартия күштеріне тапсырып беріп, өздері Үндістан арқылы Тайваньға тайып кетті. Ал соған дейін Гоминьдан үкіметінің қолдауымен Үш аймақ үкіметіне қарсы соғыс жүргізіп келген Оспан Исламұлы бастаған топ кенеттен өзгерген бұл жағдайдан бейхабар күйде Шынжаң мен Ганьсу (Gan su) өлкесі аралығында Компартия күштеріне қарсы партизандық соғыс жүргізе берді. ҚКП – ның Халық азаттық армиясы Оспан тобын жергілікті бандиттер қатарына жаныштауға кірісті, 1950 жылы Оспанның өзін тірідей қолға түсіріп, 1951 жылы оған өлім жазасын бұйырып, Үрімжіде атып өлтіріп тастады.
ҚКП 1950 жылдан бастап бүкіл мемлекет көлемінде өзінің саяси - әкімшілік басқару құрылымдарын құруды қолға алады. Сол қатарда Шынжаңда өлкелік, аймақтық, аудандық, округтық (qu – шүй) және ауылдық әкімшіліктер құрыла бастады. Сонымен, ондағы қазақтардың дәстүрлі қоғамдық құрылым жүйесі мен басқару түзімі өзгеріске ұшырап, қазақ аудандарында «Еңбекші халық өкілдерінен демократиялық әкімшіліктер» орнай бастады.
1951 жылы мамыр айында ҚКП орталығы Шынжаң бюросының «Биылғы қыс келер көктемге дейін бұқараны аттанысқа келтіріп, жер салығын азайту, зұлымдарға қарсы тұру нұсқауы» бойынша, 1951 жылдың тамызынан бастап Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарында (Шынжаңның басқа аймақтарында да) жер салығын азайту және зұлымдарға қарсы тұру бұқаралық қозғалысы қызу қанды жүргізілді. Әскери адамдардың қатысуы арқылы қозғалыс сұсты әрі күшті жүргізілді. Қозғалыс барысында жоғары жік өкілдеріне «Зұлым» деген кінә тағылып, оларға аяусыз соққы берілді. Сонымен бірге төменгі таптан шыққан белсенділерді Коммунистік жастар одағы мен Компартия мүшелігіне қабылдап отырды.
«Қытай Халық Республикасының жер реформасы заңы» негізінде, 1952 жылдың қарашасынан 1953 жылдың тамызына дейін Шынжаңда жер меншік жүйесіне реформа жүргізіп, жері жоқ немесе жері аз шаруаларға 9-10 му (1 му 0,0625 г тең жер өлшемі) көлемінде жер телімдері бөліп берілді. Бұл қозғалыста «Кедей жалданбалы шаруаларға сүйену, орта шаруалармен ынтымақтасу, феодалдық қанау жүйесін біртіндеп жою» деген принцип басшылыққа алынды. Сонымен қатар жайылым жерлердің меншік жүйесіне де өзгерістер жасалды. Осы қозғалыстардың нәтижесінде бүкіл қытайдың, сонымен қатар қазақтардың да жер меншік жүйесі мен қоғамдық құрылымы түбегейлі өзгертіле бастады.
1. Нұрсұлтан.Ә.Н.Дүниежүзі қазақтарының ІІ-құрылтайында сөилеген сөзі //Егемен Қазақстан.-Алматы,2003.
2. Шонанұлы. Жер тағдыры – ел тағдыры .-Алматы:Жазушы,1999.
3. Набижан.Мұқаметқанұлы.ХХ ғасырдағы Қытайдың тарихи үрдісіндегі қазақтардың әлеуметтік дамыуы, Алматы. Қажақ университеті. 2006.
4. Қабдеш Ж. Соңғы көш, Алматы:2002.
5. Шынжаңның қысқаша тарихы.- Үрімжі: Шынжаң қоғамдық ғылымдар академиясы тарих институты. 3-кітап. 1988.
6. Набижан.Мұқаметқанұлы.Қытай қазақтарнының қоғамдық (1860-1920 жж).- Алматы: Қзазақпарат,2000.
7. Жәди Шәкенұлы. Қытайдағы қазақтар.- Алматы: Дүниежүзі қазақтарынның қауымдастығы, 2007.
8. «Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер»,Ұлттарбаспасы1998 ж
9. Жақсылық Сәмитұлы.Қытайдағы қазақтар. - Алматы: Дүниежүзі қазақтарынның қауымдастығы, 2002.
10. Шынжаң тарихы материалдары. 3 том, Шынжаң қоғамдық ғылымдар академиясы. Үрімжі, 1986.
11. Сүлеймен Дәрібайұлы. Шынжаңнан ауып біз кеттік. Шынжаң халық баспасы. Үрімжі. 1995.
12. Бұрхан Шахиди. Шынжаңда өткен елу жыл. Ұлттар баспасы. Үрімжі, 1985.
13. А.Қанапияұлы. Қазақ халқының тұрмыстық ғадет-салттары. «Мұра» журналы, 1996 ж. 3-сан.
14. «Баркөл тарихи материалдары», Баркөл,1996 ж.
15. Алтай аймағының тарихи материалдары, Алтай.
16. Н.Мұхамедханұлы.ХХ ғасырдағы Қытайдың тарихи үрдісіндегі қазақтардың әлеуметтік дамуы,Алматы.Қазақ университеті.2006.
17. «Мемлекеттік кеңестің ҚХР территориялық автономия заңын атқару туралы бірқанша белгілемесіне түсінік». Ұлттар баспасы, 2006.
18. Хасан Оралтай. Елім-Айлап өткен өмір,.Білім, Алматы,2005.
19. «Абақ керей», Іле халық баспасы, 1994 ж.
20. «Іле тарихи материалдары», 1995 ж. 11-сан.
21. «Мемлекеттік кеңестің ҚХР территориялық автономия заңын атқару туралы бірқанша белгілемесіне түсінік». Ұлттар баспасы, 2006.
22. Қазыбекұлы Н. Біз оралман емеспіз, Жазушы. - Алматы .2006.
23. Ж. Жүнісұлы, Н. Мамырбекұлы «Қазақ оқу-ағартуының қысқаша тарихи» ұлттар баспасы, -2006.
24. «Қазақ ССР тарихы». 3-том. Алматы. 1982.
25. «Қазақ Совет энциклопедиясы», 4-том.
26. Дәурен Ескекбаев. Қазақ диаспорасы: Бүгіні және болашағы. -Алматы, 2003.
27. Имаммади Малгаждарұлы. Қазақ тарихынан зерттеулер. Шынжаң халық баспасы. -Алматы: 1995.
28. Нығымет Мыңжанұлы.Қазақтың қысқаша тарихы. -Үрімжі, 1985.
29. Сәйпіл Аштаұлы., Аға сұлтан Абылай. Іле халық баспасы. 2005.
30. Халифа Алтай. Алтайдан ауған ел. Алматы: Дүниежүзі қазақтарынның қауымдастығы. Алматы. 2000.
31. Шынжаңның қысқаша тарихы. ІІІ том. Үрімжі, Шынжаң қоғамдық ғылымдар академиясы ұлттарды зерттеу тобы. 1992.
32. Қ.М. Салқынбаев. Ғылыми зерттеу мақалалары.Ұлттар баспасы, Бейжин, 2003.
33. Аслбеков М.Х., Төлешова Л.Х. Қазақстан тарихи демографясының даму белестері.-Алматы:өркениет,2002..
34. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекетті Мұрағаты. 698-к.,14-т., 216-іс,2-п.
35. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағаты.708-к, 22-іс,116-іс,2-п.
36. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 1954-к.,14-т., 216-іс, 2-п.
37. Аслбеков.М.Х., Төлешова Л.Х.Қазақстан тарихы демографясының даму белестері.-Алматы: Өркениет,2002.
38. Қабдеш.Ж. Жаңа басылымға үміт мол, Оралман сөзі // 2005,29 қыркүйек,.№01(01).
39. КотоВ К. Совет одағымен Қытай халықтарының ұлы
достығы,.Алматы.1957.
40. Қазақстан Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 1955-к.,94-т.,220-іс.
41. Қытай коммунистік партиясына елу жыл және Мао Цэздунның қателігі,Алматы.,1977.
42. Қазақ елі-//-1998, 20 қарша №;13, 14-15 бб.
43. Қазақ елі-//-1998, 20 қарша №;13, 14-15 бб.
44. Қазақстан заман//-2007-, 4 қаңтар., № 19, 8б.
45. Жас қазақ үні// 4 наурыз, №.5, 6-7бб.
46. Қазақстан Орталық Мемлекеттік Мұрағаты,1955-к.,94-т.,220-іс.,185б.
        
        1 ХХ ғасырдың 50 – 60 жылдарындағы Қытай қазақтарының
Саяси-әлеуметтік жағдайы
1.1 ... ... ... ... ... қоғамына тигізген әсері
Қытай комунистік партиясы 1949 жылдың ... ... ... ... толық жою әскери операциясын жүргізді. Осы айда Қытай
халық азаттық ... ... ...... ... ... ... Гоминьданның әскери, саяси және әкімшілік басшылары өздігінен
оларға тізе бүгіп, Шынжаң билігін ... ... ... ... ... ... Тайваньға тайып кетті. Ал соған дейін Гоминьдан
үкіметінің қолдауымен Үш ... ... ... ... ... ... Оспан
Исламұлы бастаған топ кенеттен өзгерген бұл жағдайдан бейхабар күйде
Шынжаң мен Ганьсу (Gan su) ... ... ... ... ... соғыс жүргізе берді. ҚКП – ның Халық азаттық армиясы Оспан
тобын жергілікті бандиттер қатарына жаныштауға ... 1950 жылы ... ... ... түсіріп, 1951 жылы оған өлім жазасын бұйырып, Үрімжіде
атып өлтіріп тастады.
ҚКП 1950 ... ... ... мемлекет көлемінде өзінің саяси -
әкімшілік басқару құрылымдарын құруды қолға алады. Сол ... ... ... ... ... (qu – шүй) және ... ... бастады. Сонымен, ондағы қазақтардың дәстүрлі ... ... мен ... ... ... ұшырап, қазақ аудандарында «Еңбекші
халық өкілдерінен демократиялық әкімшіліктер» орнай бастады.
1951 жылы мамыр айында ҚКП ... ... ... ... қыс келер
көктемге дейін бұқараны аттанысқа келтіріп, жер салығын азайту, зұлымдарға
қарсы тұру ... ... 1951 ... ... ... Іле, Тарбағатай
және Алтай аймақтарында ... ... да) жер ... ... және зұлымдарға қарсы тұру
бұқаралық қозғалысы қызу қанды жүргізілді. Әскери адамдардың қатысуы ... ... әрі ... ... ... ... жоғары жік
өкілдеріне «Зұлым» деген кінә ... ... ... ... ... ... төменгі таптан шыққан белсенділерді Коммунистік жастар одағы
мен Компартия мүшелігіне қабылдап отырды.
«Қытай Халық Республикасының жер ... ... ... ... қарашасынан 1953 жылдың тамызына дейін Шынжаңда жер меншік ... ... жері жоқ ... жері аз шаруаларға 9-10 му (1 му 0,0625 г
тең жер өлшемі) көлемінде жер ... ... ... Бұл ... жалданбалы шаруаларға сүйену, орта шаруалармен ынтымақтасу,
феодалдық қанау жүйесін біртіндеп жою» ... ... ... ... ... ... ... меншік жүйесіне де өзгерістер жасалды. Осы
қозғалыстардың нәтижесінде бүкіл қытайдың, сонымен қатар қазақтардың да ... ... мен ... ... ... ... бастады.
1952 жылы тамызда ҚХР Орталық халық үкіметі ... ... ... қонысының өңірлерінде автономияны жүзеге асыру
бағдарламасын» жариялады. Онда автономиялы аудандарда құрылатын автономиялы
органдар, автономиялы құқық, автономиялы ... ... ... ... ... ... үкіметтің басшылық принциптері нақтыланды.
Шынжаң өлкесінде ұйғыр, қазақ, манғол, дүнген және ... да ... ... ... ... саясат қолданылуы тиіс болды.
Шынжаңның солтүстік – батысында, әскери Іле, ... және ... ... ... ... қоныстанған. Ресми санақ мәліметтерінде 1949
жылы Қытайдағы қазақтардың жалпы саны 443.700 адам ... ... ... 1953 жылы санақта Қытайдағы қазақтардың жалпы саны 509.375 адам болып,
оның 85% - ы Іле, Тарбағатай және ... ... ... сондай –
ақ олар сол аймақтағы тұрғындардың жартысынан көбін құрады. Оның ... ... ... Үш ... ... (Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарын
қамтыған Шығыс Түркістан уақытша үкіметінің) басқарған зонасы ... ... Іле ... ... ... ... – Хами ... құрамында)
құрылды. Сол жылы қарашада Іле Қазақ автономиялы облысы құрылды [5,115б.].
Облыстың басқаруында Іле, ... ... ... және ... 24 ... мен ... қаласы (кейін Күйтін қаласы құрылып, тікелей
облысқа қарады) болды. ... ... ... қаласы болып белгіленді.
Іле Қазақ автономиялы облысының ең жоғары құқықтық органы – Облыстық
халық құрылтайы. Ол автономиялы ... ... ... ... ... шеңбер негізінде жергілікті қазынаны басқаруға,
мемлекеттік әскери жүйе ... ... ішкі ... ... ... болды. Демек, автономиялы құқық бойынша облыс көлемінде саясат,
экономика және мәдениет саласында біршама кең ... ... тиіс ... ұлттардың тіл – жазуы мемлекеттік тіл – ... ... ... Автономиялы саясат принципі бойынша, облыс әкімін,
облыстық халық үкіметінің басқармасы бастықтарын, аудан ... ... ... ... қазақ халқының өкілдерінен сайлауға немесе
тағайындауға заңды негіз жасалды. Іле Қазақ ... ... ... автономиялы районына (1955 ж. құрылған) ... ... ... ... ҚХР ... үкіметіне бағынды.
ҚКП – ның Қытайдағы аз санды ұлттарға қолданған ... ...... ... және КСРО – ның автономиялы ... ... ... құру ... ... ... ... ерекшеліктеріне үйлестіріп жасалған саясат. Оның мәні Қытайдың
териториялық тұтастығы мен ұлттық егемендігін сақтау ... аз ... ішкі ... ... қоныстанған
аудандардан гөрі кеңірек саясат қолдану арқылы қытай емес халықтардың
әлеуметтік дамуына біршама қолайлы ... ... еді. ... ҚКП ... саясатын автономиялы мәртебеге ие болған ... ... ... ... ... заң жүзінде белгіледі.
1950 жылдан бастап Қытайдағы әлеуметтік құрылым жүйесінің қайта
құрыла ... ... ... аз ... ... соның ішінде
қазақтардың дәстүрлері қоғамдық құрлымдары да ... ... ... ... ... кезде ауыл шаруашылығы мен мал ... және ... ... ... бойынша
біртіндеп жүзеге асырылды. Осының барысында мемлекет шаруаларға қаржылай
және техникалық қолдау көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық – саяси өмірі мен ... 1950 ... ... ... ... бастады. Атап айтқанда,
қазақтардың дәстүрлі қоғамдық құрылымы ... ... ... ... бұрыңғы рулық – қатынастық қатынастар бойынша
топтасып отырып өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... отырып, ортақ бір кәсіппен шұғылдану тәсілі
ұйымдастырылды; бұрыңғы ... ... ... ... тәсілі арқылы), барлық адам ортақ бір өндіріс отрядының жылдық
табысынан өз еңбектеріне сай енші алуға телінді; бұрыңғы ел ... ... ... мен ... ... ... еңбекшіге айналдырылып, қара табан
кедейлер өкілдері, шала сауатты адамдар әр дәрежелі ... ... ... ... шаруашылық жағдайы, негізінен, ҚХР –
ның аграрлық экономика өндірісі мен тығыз байланыста болды. ... ҚХР 1950 ... ... ... ... - ... ... құруына байланысты, экономикалық жоспар мен өндіріс
құрылымдарын да социалистік бағытқа бейімдеп қайта құра ... ... ... одан соң ... ... ... экономиканы қалпына келтіру мақсатында диқандар мен шаруларға
қаржылай және ... ... ... ... енсесін біршама көтерді де,
сонынан ауыл тұрғындарының мал – мүлкін Халық коммунасының ... ... ... ел ... ... ... ... өздері еңбек
ететін егін немесе мал шаруашылық отрядтарының жылдық табысы бойынша ... бір рет ақы ... ... ... ... ... Халық
коммунасындағы еңбекшілер әрбір өндіріс отрядтарында ... ... ... ... ... ... 10 балл ... есептеледі, әр күні бригадир
еңбекшілердің кітапшасына сол күннің еңбек бағасын қойып отырады. Жыл
сонында ... ... ... бір жыл ішінде еңбекке қатысқан күнін
және алған ... ... ... оның сол ... ... ... азық
түлігін, несие алған ақшасын есептеп, оны сол ... ... ... ... ... жасайды: Не болмаса өзінің жылдық істеген еңбекақысы
отрядтан ... ... ... болып шығады да, ол қарызын келесі ... ... ... ... ... ... Халық коммунасы
құрылғаннан кейін, өндіріс отрядтары ... ... ... Бұрыңғы кедей диқандар мен малсыз шаруалар мал шаруашылығы
отрядтарына жіберілді де, кезінде дәулетті болған жоғары, орта ... ... ... ... ... тап өкілдері
егіншіліктегі ауыр еңбекті істеуге тиісті» деп қаралды. Қазақтар арасындағы
осындай кәсіптік ...... орын ... ... әрі екі ... өз ... тыңғылықты істей алмады. Қазақтардан
тұратын мал шаруашылығы отрядтарының да, егін ... ... ... ... ... деңгейде болды, тіпті жылдық есептерін зиянмен
жабатын жағдайға тап болып отырды. Сондықтан ... ... ... ол ... өте ... ... болды. Мұның тағы бір басты себебі ҚКП-ның
қолданған әсыра солшылдық саясатында екендігін айтпауға ... ... ... ... (1953 – ... ойдағыдай орындағаннан
кейін, ҚКП басшылары жоғары қарқынмен экономикалық құрылыс жүргізу науқанын
бастады. 1958 жылы ... ҚКП – ның 8 – ... II ... ... бір ... ... ... дамуды іске асыратын ұлы дәуірді ... деп ... ... – ақ, халықты «соқыр сенімнен арылып, ... ... ... Мао ... ... ... ... асып кету, одан соң
сегіз, он жылда АҚШ ... озып кету ... ... ұран ... Сонымен,
1958 жылы жазда бүкіл Қытай көлемінде «Үлкен секіріс» ... ... ... ... ... – темір қорытуды негіз етіп, әр салада
«үлкен құрылыс» жүргізу мақсат етілді. ... ҚХР ... ... екінші
бесжылдық жоспарында (1958 ж. Басталған) аграрлық өндірістің жалпы ... әр жылы 30% ... ... жалпы өнім құнын әр жылы 53% - ға
көбейтуді жоспарлап, «коммунизмге» өтудің алғышартын жасауды» қарастырды.
ҚКП Орталық комитеті 1958 жылы 10 ... ... - ... коммунасын құру туралы қарар» қабылдады. Сонымен, Қытайдың ауыл –
қыстақтарында Халық коммунасын құру науқаны ... ... ... болушылар алғашқы жылдарда өздеріне бөлініп берілген жер телімдерін,
жеке меншік малдарын, бау – бақшаларын, ... ...... ... тапсыруға міндетті болды. Бұған диқандар мен
шаруалардың наразы болғанына қарамастан, ... ... ... ... жүргізілді. Отбасындағы барлық жер мен малын, бау – бақшасын,
өндіріс құрал – жабдықтарын Коммунаға тапсырған адамдарға ортақ асханалар
ашылып, олар ... ... ... ... ... еңбекшілердің
істеген еңбегіне жалақы бермейді, жеген тамақтары үшін еңбекшілер де ақша
төлемейтін коммуналық ... ... ... кең ... еркін тіршілік
етіп келген Қытайдағы қазақ халқы ондай ... ... ... коммунасын
ұнатпасада, оған кіруге мәжбүр болды.
Қытайда 1958 жылдан бастап жүргізілген ... ... ... ... жыл өте салысымен - ақ, өзінің ауыр әлеуметтік
– экономикалық зардабын көрсетті. Бірақ сол ... ... ... ... ... ... деген кінәмен саяси соққыға
ұшыраса, Шынжаңдағы қазақ, ұйғыр ... ... ... зиялылар
«жергілікті ұлтшылдар» деген кінәмен саяси жаныштауға ұшырады. Тарихи
шындық қашанда айтылады, «Үлкен ... ... үш ... ... ... юань зиян ... ... жылдары әшкере болды. Сонда да Мао
Цзэдун көзі тірісінде өзі ... ... ... сақтап қалды. Бірақ ол
1960 жылы халық шаруашылығын «реттеу, бекемдеу, толықтыру және ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
ҚКП Орталық комитеті 1961 жылы ... ... ...... Халық
коммунасының Қызмет ережесін» қабылдады. Сол ... ... ... аз ... жеке жер ... мал мүлік, үй құстарын ... ... ... «Ереже» бойынша, Халық коммунасын да дүй (үлкен
өндіріс ... шао дүй ... ... отряды) болып ұйымдастырылды. Барлық
ауыл – қыстақтардағы тұрғындар міндетті түрде осы ... ... ... жылдық табысы бойынша ақы алатын болды. Өндіріс түрлері мен
мөлшерін ... ... ... ... ... негізінде жобалап
ұйымдастырып отырды.
Сонымен, Қытайдағы қазақтардың көп бөлігі Халық коммунасын да дүй,
шао дүйлерінде мал шаруашылығымен немесе егін ... ... ... ҚКП ... ... «Аз дегенде отыз жыл өзгермейді» деп
бекітті.
Демек, Қытайдағы қазақтардың қоғамдық – ... ... мен ... 1950 ... бастап түбегейлі өзгере бастады. Атап айтқанда,
қазақтардың дәстүрлі қоғамдық құрылымы социалистік ... ... ... ... ...... қатынастар бойынша
топтасып отырып өмір сүру тәсілі, бірнеше рулардың, тіпті ... ... ... ... ... бір кәсіппен шұғылдану тәсілі
ұйымдастырылды; ... ... ... ... ... ... ... барлық адам ортақ бір өндіріс отрядының жылдық
табысынан өз еңбектеріне сай енші алуға телінді; бұрыңғы ел билеген жоғары
жік өкілдері мен ... ... ... ... айналдырылып, қара табан
кедейлер өкілдері, шала сауатты адамдар әр дәрежелі билік ... ... ... ... ... ... ҚХР –
ның аграрлық экономика өндірісімен тығыз байланыста болды. ... ҚХР 1950 ... ... ... ... - ... қайта құруына байланысты, экономикалық ... мен ... да ... ... ... ... құра ... Алдымен,
ауылды кооперативтендіріп, одан соң олдарды коммуналдандырылды. Алғашқы
жылдары экономиканы қалпына ... ... ... мен ... және ... ... ... елдің енсесң\ін біршама көтерді
де, сонынан ауыл тұрғындарының мал – ... ... ... ... ... ... ел ... Коммунаға еңген қазақтар өздері еңбек
ететін егін немесе мал шаруашылық отрядтарының жылдық табысы ... ... бір рет ақы ... ... болды. Анқытап айтқанда, Халық
коммунасындағы еңбекшілер әрбір ... ... ... ... ... еңбектің толық бағасы 10 балл бойынша есептеледі, әр күні бригадир
еңбекшілердің кітапшасына сол күннің ... ... ... ... Жыл
сонында бухгалтер әрбір ғеңбекшінің бір жыл ішінде ... ... ... ... ... ... ... оның сол жылда отрядтан алған ... ... ... ... есептеп, оны сол адамның отрядтан алатын еңбек
ақысынан балансын жасайды: Сонда ол ... не ... ... жылдық
істеген еңбекақысы отрядтан алғанына жетпей, қарыз болып шығады да, ... ... ... еңбегімен жабуға міндетті болады.
Қытайдың аулдарында Халық коммунасы құрылғаннан кейін, өндіріс
отрядтары таптық көзқарас ... ... ... ... ... ... шаруалар мал шаруашылығы отрядтарына жіберілді де, кезінде
дәулетті болған ... орта ... ... ... түсірілді.
Өйткені «қанаушы тап өкілдері егіншіліктегі ауыр еңбекті істеуге тиісті»
деп қаралды [7.88б]. Қазақтар арасындағы ... ... ...... ... ... әрі екі жақ тәжірибесіздіктен өз шаруашылығын
тыңғылықты істей алмады. Қазақтардан тұратын мал шаруашылығы отрядтарының
да, егін ... ... да ... ... төмен деңгейде
болды, тіпті жылдық есептерін зиянмен жабатын жағдайға тап болып ... ... ... ... өмірі ол кезде өте төмен күйде болды.
Мұның тағы бір басты себебі ҚКП-ның ... ... ... ... ... ... ... комитеті 1962 жылы қаңтар айында ... ... ... ... ... ... социализм құрудағы он екі жылдық тәжірибесін
қорытындылап, бірқатар маңызды шешімдер ... ... бірі ... ... күшейтіп, зор күшпен ауыл шаруашылығын дамыту» бағдарламасы
еді. Ол бойынша, үкімет ауыл шаруашылығына ... ... ... ауыл ... өнімдерін сатып алу бағасын 27.1%-ға жоғарылату
арқылы ауыл – қыстақтардың экономикалық жағдайын біршама жақсартқандай
болды. ... ... ... да ... ... ... ... сәлде болса көтерілді.
Бірақ мемлекет ... орын ... ... саяси
қозғалыстар елдің еңсесін көтертпейді. 1963-1965 ... ... ... «Социолистік тәрбие қозғалысы» жүргізілді. Оған Маоның «Таптық
күрес жүргізілсе, барлық іс алға ... ... ... ... ... бұл ... ... қателіктерге ұрындырды». Сондай – ақ
ол «мәдени революцияны» жүргізуге идиялогиялық негіз қалады.
Мао Цзэдун өзінің соцялистік қоқамдағы таптық күрес ... ... жылы ... қабылданатын қаулы жобаны дайындады.Ол жобаны
сол жылдың 16 ... ҚКП ... ... бекітіп, «16 мамыр
қабарламасы»деген атпен жария етті. Соның негізінде 1966 жылы 28 ... ... ... ... ... мәдени революция башылық тобы»
құрылды. Оның басшысы болып алғашында ... оң қол ... Кан ... ... оның ... ... ... Цжзян Цин тағайындалды.
Сонымен, 1966 жылдың жазында қалаларда «Мәдени революцияны» қозғалысы
басталды. 1966 жылы 9 ... күні ҚКП ОК ... ... дамытудың 10 тармағын» жәриялады. Сол жылдың 15 ...... ... ... ... ... ... түсірді.
Сонымен,қытайдың ауыл – қыстақтарында да «мәдени революция» дүркіреп жүріп
кетті.
«Мәдениет революциясы» дегенді мүлде түсінбеген ауылдықтар ... не үшін және кім үшін ... ... ... ... жоқ, ... қалаларда көтерілген «Капитализм жолында жүрген
шенеуліктерді жоғалтайық!» деген ұранға үн ... ауыл ... ... ауыл – ... көшелерін аралап шеру тартып, алашапқынға ... ... ... Халық коммунасының өндіріс отриядтарының
басшыларына дейінгі аталмыш билік ... ... ... тартып,
қызметтерінен шеттеті де қалыпты өндіріс тәртібін бұзып, ауыл – ...... ... жағдайды қалыптастырды. Соның салдарынан бүкіл Қытай
бойынша өнеркеәсіп пен ауыл шаруашылығы ... 1976 жылы – 9,9 % - ... жылы - 14 % - ға ... ... қарамастан, «мәдени революция» ... ... ... ... ... ... үкімет ұлттық экономиканы
бірнеше мәрте реттеген болды, бірақ оның нәтижесі айтарлықтай ... ... ... тепе – ... ... экономика
саласындағы қарама – қайшылықтар әбден ... ... ... революция» жылдарында Қытай экономикасы, жалпы айтқанда, тоқырау,
құлдырау процесінде ... ... ... оның ... ... ... және ... өмірі құлазыған күйге түсті.
Дегенмен, 1976 жылы Мао дүниеден өтіп Дэн Сяопин қатарлы көрнекті
саяси тұлғалар ... ... ... ... оралғаннан кейін, Қытайдың
саяси жағдайында оң қадамдар жасала ... ҚКП – ның 11 ... ... 1978 жылы ... Пекинде ашылды. Пленум Дэн Сяопиннің идеясы
бойынша аса ... тың ... ... Атап ... ... идеаны азат
етіп, шындыққа бет бұрып; Компартия мен ... ... ... ... қою; халық шаруашылығын реттеп, ауыл
шаруашылығының дамуын тездету; ғылым техникамен ... беру ... ... ... ... ... және ... ашық ұстау саясаты тарихи
маңызға ие саяси шешімдер қабылданды. Осыған орай ҚКП ОК 1979 жылы ... ... ... ашып ... ... талқылап, халық
шаруашылығын «реттеу, реформалау, жүйелеу және өнімді жоғарлату» ... ... ... ... ... ҚХР ... 1979 ... бастап экономика
саласын реттей бастады. Алдымен, ауыл – қыстақ саясатын жақсартып ... ... ... ... ... өнімдерді сатып алу бағасын
1979 жылы бірден 22,1% өсіруді ауыл – ... ... ... ... ауыл ... техникаларын сатып беру бағасын
төмендетіп, ауыл шаруашылығының дамуын жан – ... ... ... ... ауыл ... экономикасы 1980 жылдан бастап дамуға
бет алды. ҚКП ОК 1980 жылы «аграрлық ... ... ... ... № 75 ... қабылданды. Осы қаулы бойынша ауыл – қыстақтарда
отбасылық өндіріс жауапкершілігі жүйесі ... ... 1981 ... ... ауыл – қыстақтарында экономикалық және өндірісшілер
қалыптасты. Міне, осы жеке өндірісшілер ... ... ... ... қыстақтарын басқару құрылымдарына реформа жасады. ... ... ... ... ... қайта құрылды да, өндіріс отриядтары
таратылып, егістік жерлер мен мал басы жеке ... ... ... берілді. Диқандар мен шаруалардың көп саны экономикалық ... ... ... үкімет өзінің аграрлық саясатындағы реформасы оң нәтиже берген
соң, ... өнер ... ... ... және қала ... ... ... экономикадан нарықтық экономиканы қалыптастыру
саясатын қолданды. Осыған орай ХХ ... 80 – ... ... жаңа ... ... егін ... шұғылданып келген қазақтар егінмен
малды қоса өсірумен қатар, ... ... ... де ... Сонымен, олардың экономикалық жағдайы ХХ ғасырдың 80-жылдарында
айтарлықтай жақсарды. Қытайда нарықтық экономика қатынастарының ... ... ... ... кәсіптік құрылымы мен
экономикалық көзқарастары түбегейлі өзгере ... Олар ... ... экономикамен шектелмей,тауар экономикасы рыногынан қосымша құн
табуға, байуға ұмтылатын болды. ... ... легі ... біошама
дәулетті адамдар санатына ене бастады. Бірақ Қытайда нарықтық экономиканың
дамуына байланысты ... ... ... ... саясатының атқарылуымен
бірге Шыңжанда экономикалық бәсеке күшейді.Осындай нарықтық бәсекеде
әртүрлі себептердің салдарынан ондағы ... көбі ... ... ... айырылып қалып жатқан жәйі бар. Демек, Қытайда
қазақтардың өмір деңгейі әр қилы.
Қортып ... ... ... ... экономикалық жағдайда
орташа деңгейде өмір сүреді. Оладрың ішінде кедейленіп күн көре ... да, ... ... ... ... да ... байқала
қойған жоқ. ХХ ғасырдың алғашқы бес жылы тарихқа айналды. Бірақ осы өткен
жылдар дан-ақ жаңа ғасырда әлемдік ... ... ... ... қысқаша атап айтар болсақ, ендігі бірнеше ондаған жылдар бойы әлі де
ұлы державалардың дүние жүзіне өктемділігі ... ... ... ... ... ... ... құстай дамиды; дүние жүзіндегі ... де, ... де ... ... Осындай әлемдік жағдай айасында
әрбір ел өз шама – шарқына қарай әр келкі деңгейде дамиды. ... ... ... ... және онда өмір ... отырған халықтардың ғасыр
басындағы әлеуметтік – мәдени жағдайына ... ... ... ... ... ... ... болжамдар жасауға болады.
1.2 Қытайдағы «Зор секіріс» реформасы және қазақ ... ... ... ... ... ... ... жолына
бастаған 1949 жылы ... ... ... ... халық республикасы
қүрылғанын жариалады. Қытай халқы соның ішінде аз санды ұлттар ... деп заң ... ... тең, демократиялы сотциалистік мемлект деп
аталды. Қзазқ халқыда сол саясаттың меңгеріуінде болып бір ... ... не ... ... соны ... ... жергілікті органдары қазақ даласына 1951 жылдан
бастап билік жүргізіуге кірісті. Аймақты, ... ... ... ... ... келіп орналасты. Комунистер кең ... ... ... ... отырақтасуға шақырып, қыстақтар, ауылдар
салуға жұмылдырды. Осы қатарда қазақтарды ... ... ... ... ... ... ... Мұның барлығы ауызша және өте сыпайы
үгіт, насихат жүзінде жүргізілді. Бұрыннан жеке – жеке мал ... ... ... ... ... ... қауым алғашында бұл саясатты
онша теріс көрмеді. Үкіметтің айтқанына ... киіз ... ... ... тұрғызып әр алуан саладағы қуырыт еңбекке кірісіп кетті. Ешкімнін
жеке малына, шаруашылығына тиспегендіктен малы өсіп едәуір ес жиып ... ... бұл ... ... ... шын ... қабылдап,қытай
комунистеріне барынша үміт артты.бүрынғы ауыр ... - ... ... әл ауқаты бірдей жоғарлап. Комунистерге деген
бұрынғы сенімсіздіктен ... ... ... ... ... ... аз ... ұлттарға жүйеден қазақтарға қолданып отырған жасырын іс
- әрекеттерінің бір көрнісі екінін біреу білсе,біреулер ... ... ... астарында ненің жатқанын толық түсіп үлгермеді [9.46-55бб].
Қытай үкіметі шығыс Түркістан аталынған бұл ... 1950 ... ... «Жер ... дейтін саясат қолданып егіншілік
аудандардағы Помешиктерді жазаға тартып,жерлерін, мал – мүлкін компескелеп
кедей ... ... ... ... бір қатар қатаң саясат қолданған
болатын.бірақ қытай үкіметіның орталық комитеті бұл ... ... ... саясат қолданған болатын. ҚКП 1950 жылдан бастап ... ... ... ... - ... ... құрылымдарын құруды қолға алады.
Сол қатарда Шынжаңда өлкелік, аймақтық, аудандық, округтық (qu – шүй) және
ауылдық әкімшіліктер құрыла бастады. Сонымен, ... ... ... ... ... мен ... түзімі өзгеріске ұшырап, қазақ
аудандарында «Еңбекші халық ... ... ... орнай
бастады.
1951 жылы мамыр айында ҚКП орталығы Шынжаң бюросының «Биылғы ... ... ... бұқараны аттанысқа келтіріп, жер ... ... ... тұру ... ... 1951 жылдың тамызынан бастап Іле,
Тарбағатай және ... ... ... ... да) жер салығын азайту және зұлымдарға қарсы
тұру бұқаралық қозғалысы қызу қанды жүргізілді. Әскери адамдардың қатысуы
арқылы ... ... әрі ... ... ... ... ... жік
өкілдеріне «Зұлым» деген кінә тағылып, оларға аяусыз соққы берілді.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... Компартия мүшелігіне қабылдап отырды.
«Қытай Халық Республикасының жер реформасы заңы» негізінде, ... ... 1953 ... тамызына дейін Шынжаңда жер меншік жүйесіне
реформа жүргізіп, жері жоқ немесе жері аз шаруаларға 9-10 му көлемінде жер
телімдері ... ... Бұл ... «Кедей жалданбалы шаруаларға
сүйену, орта шаруалармен ынтымақтасу, феодалдық қанау ... ... ... ... басшылыққа алынды [10.25б]. Сонымен қатар жайылым
жерлердің меншік жүйесіне де ... ... Осы ... ... қытайдың, сонымен қатар қазақтардың да жер меншік жүйесі
мен қоғамдық құрылымы түбегейлі өзгертіле ... жылы ... ҚХР ... ... ... ... ... ұлттар қонысының өңірлерінде автономияны жүзеге асыру
бағдарламасын» жариялады. Онда ... ... ... ... автономиялы құқық, автономиялы өңірлердегі ұлттар арақатынасы
және оларға жоғары дәрежелі үкіметтің басшылық ... ... ... ... қазақ, манғол, дүнген және басқа да ұлттар
өмір сүретіндіктен, Шынжаңда ... ... ... тиіс ... ... – батысында, әскери Іле, Тарбағатай және Алтай
аймақтарында қазақ халқы тығыз қоныстанған. Ресми ... ... ... ... ... ... саны 443.700 адам болған делінеді дейді.
Ал 1953 жылы санақта ... ... ... саны 509.375 адам ... 85% - ы Іле, ... және ... аймақтарына қоныстанған, сондай –
ақ олар сол аймақтағы ... ... ... ... Оның үстіне бұл
аймақтар кезінде Үш аймақ үкіметінің (Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарын
қамтыған Шығыс Түркістан уақытша үкіметінің) ... ... ... ... Іле ... ... ... (Құмыл – Хами аймағының құрамында)
құрылды. Сол жылы қарашада Іле Қазақ автономиялы облысы құрылды. Облыстың
басқаруында Іле, ... ... ... және ... құрамындағы 24
аудан мен Құлжа қаласы ... ... ... құрылып, тікелей облысқа
қарады) болды. Облыс орталығы Құлжа қаласы болып белгіленді[11.157-211бб].
Іле ... ... ... ең ... құқықтық органы – Облыстық
халық құрылтайы. Ол автономиялы ережелерді қабылдауға, мемлекеттік заң
белгілеген ... ... ... ... ... ... әскери жүйе негізінде жергілікті ішкі істер әскерін ... ... ... ... ... ... облыс көлемінде саясат,
экономика және мәдениет саласында біршама кең саясат атқарылуы тиіс болды.
Автономиялы ұлттардың тіл – ... ... тіл – ... қатар
қолданылатын болды. Автономиялы саясат принципі бойынша, ... ... ... ... ... бастықтарын, аудан әкімдерін ... ... ... ... ... ... ... немесе
тағайындауға заңды негіз жасалды. Іле ... ... ... Шынжаң
ұйғыр автономиялы районына (1955 ж. Құрылған) бағынды, Шынжаң ... ... ҚХР ... ... ... – ның ... аз ... ұлттарға қолданған автономиялы саясаты
марксизм – ленинизм теориясына және КСРО – ның автономиялы ... ... ... құру ... негізделе отырып, Қытайдағы
ұлттардың ерекшеліктеріне үйлестіріп жасалған ... Оның мәні ... ... мен ... ... ... алғышартында, аз
санды ұлттарға ішкі ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы қытай емес халықтардың әлеуметтік дамуына
біршама қолайлы жағдай әзірлеу еді. ... ҚКП ... осы ... ... ие болған халықтардан шыққан кадрлар арқылы жүзеге
асыруды заң жүзінде ... ... ... ... ... ... жүйесінің қайта
құрыла бастауына байланысты Қытайдағы аз санды ... ... ... ... ... ... да ... өзгере бастады. Ол
өзгерістер алғашқы кезде ауыл ... мен мал ... және ... отырықшыландыру бағдарламасы бойынша
біртіндеп жүзеге асырылды. ... ... ... ... ... ... қолдау көрсетіп, қарапайым халықтардың жағдайын біршама
жақсартты.
ҚХР ... ... ... ... ... оң ... берген
соң, реформаны өнеркәсіп, сауда саласына және қала ... ... ... ... ... ... ... саясатын
қолданды. Осыған орай ХХ ғасырдың 80 – ... ... жаңа ... ... егін ... шұғылданып келген қазақтар егінмен
малды қоса өсірумен қатар, сауда ... ... де ... ... ... ... жағдайы ХХ ғасырдың 80-жылдарында
айтарлықтай жақсарды. Қытайда ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, кәсіптік құрылымы
мен экономикалық көзқарастары түбегейлі өзгере түсті. Олар ... ... ... ... ... рыногынан қосымша құн
табуға, байуға ұмтылатын болды. Солардың, ... легі ... ... ... ... ене бастады. Бірақ Қытайда нарықтық экономиканың
дамуына ... ... ... ... игеру» саясатының атқарылуымен
бірге Шыңжанда экономикалық бәсеке күшейді. Осындай нарықтық ... ... ... ... ... көбі жеңіліске ұшырап,
даму мүмкіндігінен айырылып қалып жатқан жәйі бар. ... ... өмір ... әр ... ... айтқанда Қытайдағы қазақтар
нарықтық экономикалық жағдайда орташа деңгейде өмір сүреді. Оладрың ішінде
кедейленіп күн көре ... ... да, ... ... ... да ... ... қойған жоқ.
ҚХР өзінің бесжылдық жоспарын (1953 – 1957жж.) ойдағыдай орындағаннан
кейін, ҚКП басшылары жоғары қарқынмен экономикалық құрылыс жүргізу науқанын
бастады. 1958 жылы ... ҚКП – ның 8 – ... II ... ... бір күнде жиырма жылдық дамуды іске асыратын ұлы дәуірді бастан
кешуде» деп санады. Сондай – ақ, ... ... ... ... идеяны
азат етуге» шақырды. Мао Цзэдун «Жеті жылда ... асып ... одан ... он ... АҚШ –тан озып кету керек!» деген ұран тастады. ... жылы ... ... ... ... ... секіріс» қозғалысы басталып
кетті. Аталмыш қозғалыста болат – темір қорытуды ... ... әр ... ... ... ... етілді. Сонымен, ҚХР үкіметі өзінің екінші
бесжылдық жоспарында (1958 ж. ... ... ... ... ... әр жылы 30% ... өнеркәсіптің жалпы өнім құнын әр жылы 53% - ға
көбейтуді жоспарлап, «коммунизмге» өтудің алғышартын жасауды» қарастырды.
ҚКП Орталық комитеті 1958 жылы 10 ... ... - ... ... құру ... қарар» қабылдады. Сонымен, Қытайдың ауыл –
қыстақтарында Халық коммунасын құру науқаны басталды. Халық ... ... ... ... ... ... берілген жер телімдерін,
жеке меншік малдарын, бау – ... ... ...... меншігіне тапсыруға міндетті болды.Бұған диқандар мен
шаруалардың наразы болғанына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... жер мен малын, бау – бақшасын,
өндіріс құрал – жабдықтарын Коммунаға тапсырған адамдарға ортақ асханалар
ашылып, олар тайқазаннан ... ... ... ... ... ... жалақы бермейді, жеген тамақтары үшін еңбекшілер де ақша
төлемейтін коммуналық режим орнатылды. Ежелден кең ... ... ... ... Қытайдағы қазақ халқы ондай әскери режимдегі Халық коммунасын
ұнатпасада, оған ... ... ... 1958 ... бастап жүргізілген «Үлкен ... ... ... жыл өте ... - ақ, ... ауыр ... экономикалық зардабын көрсетті. Бірақ сол шындықты ... ... ... ... ... ... ... саяси соққыға
ұшыраса, Шынжаңдағы қазақ, ұйғыр қатарлы халықтардан ... ... ... ... ... ... ... ұшырады. Тарихи шындық
қашанда айтылады, «Үлкен секіріс» жасалған үш жылда Қытайдың 200 ... зиян ... ... ... ... ... ... да Мао Цзэдун көзі
тірісінде өзі құрған Халық коммунасын сақтап қалды. ... ол 1960 ... ... ... ... ... және (өнімді) жоғарлату»
саясатың қолданып, экономиканы бірқатар реттеуге мәжбүр болды [12.21б]. ҚКП
Орталық комитеті 1961 жылы ... ... ...... ... ... ережесін» қабылдады. Сол бойынша Халық коммунасының мөлшері аз
мөлшерде жеке жер иеленуге мал мүлік, үй ... ... ... ... ... ... Халық коммунасын да дүй (үлкен өндіріс отряды),
шао дүй (кіші өндіріс ... ... ... ... ауыл ... ... ... түрде осы отрядтарда еңбек етіп,
отрядтардың жылдық табысы бойынша ақы алатын ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жоспар
Мал щаруашылық аудандарда байлардың мал – мүлкін ... ... ... өз ... ... ... болады деп
жарйялады. Сонымен қазақ сақарасы 1957 жылға дейін қой үстіне боз ... ... ... ... ... ... 7-8 жып ... қазақ елін осылай иландырып өзіне
ұйытып алған қытай үкіметі ендігі кезде жаңаша мінез ... тез ... ... ... ... адам ... мал –
мүлкін ортаға салу керек дегенді ашық жариялады. Алдыңғы айтқаны ... бір ... ... деп ... ... ... бұл саясатқа көп
мән бере қоймады. Аз санды көзі ашық адамдар қарсы шыққанымен, көп ... ... ... ... ... ... ... үкіметі мұнымен
тынбады. 1958жылы «үш қызыл туды биік көтерейік» деген ұранды ... ... ... ту ... ... ... ... сара жолы, секірмелі
дамыу, халық коммуналарын құру сынды тармақтардан тұрды. ... ... ... ...... ... көрілмеген өзгерістер жарыққа шықты.ең
алдымен бүкіл ел болып аттанысқа келіп «Құрыш қорту»деген науқан басталды.
Бұл ... ... ... ... кәріге дейін міндетті түрде
еңбекке ... ... ... көтерген халық тау – таудың қуыстарына
тігілген шатырлар мен киіз ... ... ... рет тай ... сол ... тас ... ... Таскөмір шығарды. Оны өртейтін
қарапайым домына пештер тұрғызылып шоиын балқытылды.Бұл науқан ... ... ... ... ... ... ... жатып
мардымсыз тамақпен, таң атқаннан кеш батқанша дамылсыз жұмыс істеді.
Сол кездегі ... ... ... ... ... даму жасауға
міндетті болды. Оның мәнісі бір адам ... даму ... бір ... ... ... ... ... Мемлект секірмелі даму арқылы бір
жылдың ішінде дүние жүзі ... 5 ... ... Англияның құрыш қорту
мөлшерінен асып түсу деген мазмұнды ... еді ... ... сол ... ... өнімділігін арттыру сынды жаңа
бағытпен шектелген жоқ. Қытай үкіметі партия ішінде «Стил дұрыстау» кімде
кімнің партияға үкімет ... ... бар соны ашық ... ... ... ... ... жаңа саясат жүргізілді. Оған қазақ малшылары, ашық
ойлы ... өз ... ... ... Тіпті кейбіреулер компартияның
керегі жоқ деп шықты.
Бірақ мұның аяғы ... ... жұрт ... ... ... өз ... ... тізімге алып, көп адамның партияға қарсы пікірі бар
екенін анықтап шықты. ... ... алу ... жүргізілді. Күреске алу
дегеніміз – жоғарыда аталған мәселесі барларды қалың халық алдында жеке
есеп беру ... сөз. ... ... ... ... партияға пікірі
жоқ, адамдарды тәрбиелеп оларды жаңағы теріс идеялы адамдарға қарсы қойды.
Осылайша бір жағынан ауыр еңбекке ... бір ... ... ... топ – топ ... ... ... жат ниетті, ұлтшыл,
байшыл,контрреволюцияшыл деген атақтар, жалған күнәлар тағылып, ... және ... ... ... Алды ... ... атанған
Тарым дейтін қу медиян құмды шөлге жазасын өтеуге жіберлді, ең ... ... ... ... атқа мінер, көзі ашық, көкірегі ояу азаматтары осылайша көзбе –
көз ... ... ... бір пәле ... ... ... тізімге алынып құрықталды. Яғни қазақтың, көзі ашық, көкірегі ояу
азаматтары коммунистік қытай үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асып жатты. Жоғарыда айтылғандай
Қытай біилігінің бұл територияны шеңгелдегеннен бастап ... ... ... ... еді. Яғни ... ұлттарды күшпен, оған көнбесе әдіс
– айла арқылы бас көтертпеу. Міне бұл қытайлардың ... келе ... ең ... ... ... табылады.
Жоғарыдағы жағдайлардан кейін Қытай үкіметі ені халықтың қолындағы
малды алуға кірісті. Мейлі бай ... ... ... ешкімге де бір бас артық
мал қалдырмай жинап алынды. Ер - әйел, кәрі – жас ... ... ... ... ... ошақтарына дейін жинап алынды.елге әр жерден қазан
асылды.Қытай ... ... ... атқа ... ... адамдарды,
байларды,ескі үкімет тұсында билік басында жүрген қоғам қайраткерлерін бір
жерге жинап алып тексеру деген атпен оларды еңбек майданына ... ... ... ... ... ... бір – екі ай ... ауыр еңбек астында
жаншылып, арт – артынан қара жер қойнына сапар ... ... ... ... ... ... құртылғаннан кейін басқа халық олардың
айтқанына көніп айдағанына ... ... ... ... аяқ ... елді ... ... Бұл ашаршылық заттың,
ішіп – жемнің тапшылығынан болған жоқ, қамба толы астық, өріс толы мал ... оны ... ... ... Осылай қолдан жасалған аштық көптеген
адамдарды және жас ... ... ... ... еш ... нәтиже берген жоқ. Қайта бұл
реформасы қазақы қоғамы үші өте ауыр ... тап ... ... ... ... ... ... ашық ойлы азаматтар бұл реформаның құрбанына
айналды. Халықтың қолындағы небір асыл қазыналар, рухани байлықтар, мәдени
мұралар ... ... ... ... ... Бұл ... ... аты шулы «мәдениет төңкеріс» деп аталынған тағы бір зобалаң ... ... ... ... ... ... ауыр жағдай деуге ... ... бұл ... ... адам болмады.
Жоғарда аталған мәдениет төңкерісі 1975 жылға ... он ... ... ... ... ауыр ... бастан кешірді. Жазықсыз қамау,
жазықсыз кінә тағып түрмелерге жабылды. ... заң ... ... ... ... барлық билік Қызыл қорғаушылар деп ... өтті ... Шаш ал десе бас ... бұл ... ... келгенін
істеген. Бүкіл қытай көлемінде заводтар тоқтап, өндіріс орындары жабылды.
Мал бағусыз, егін егусіз қалды. Мәдениет, оқу ... ... ... тек ... ... шығармаларынан басқа еш нәрсе оқытылмады. «Төрт көнені
жоғалту» ... ... ... ... жоғарыдағы есерсоқтар халықтың
мәдениеті ...... ... жағдай тек қазақ халқының басына келген жоқ. бүкіл қытай халқына
келген ауыр ... ... ... ... бері ... ... көрмеген
қазақтар үшін өте ауыр ... ... ... ... ... ... ескі кітаптар түбегейлі жойылды. Оны қорғап қалғандар
ауыр жазаға тартылды.
Қазақтарға тағы бір ауыр тигені шетелде, Қазақстанда туыс – ... ... ... ... ... ... алды өлім жазасына, арты
15 – 20 жылдық қамау жазасына ... ... адам ... ... өз
көлеңкесінен өздері қорқатын күй кешті.әсресе қазақтың ақын, жазушы,әнші –
күйші өнер адамдары қатты зардап шекті.көп ... ... ... ... топ – ... ... жатты.
Бұл жағдай тек 1976 жылы Қытай төрағасы Мау дың қайтыс болуы мен
бірге ... ... келе ... Осы жылы Қытай үкіметі орталық
комитетінің 11-кезекті 3- ... ... ... билік басына келген Дың
Шаупин үкіметті, елді ... ... ... көшті. Оқу ағарту, өнер
кәсіп ауыл ... ... ... ... ... ... тізімі
жолға қойылды [15.218б].
1960 жылдан бергі 30 жыл ... ... ... ... ... ... қырқысқан саясаты түбі бір туысқан болып кеткен шекараның екі
жағындағы ... ... – бірі ... қалге жеткізді. Шекараның ар
жағында да қазақтар бар деуден қорқатын күйге түсірді. Бір – ... ... ала ... бір дәуірде дара - дара өмір ... ... ... ... қазақстандық қазақтарға, ал қазақстанда туысым бар дейтін қытайдағы
қазақтарға адам ... ... ... ... үкіметтің
мұндай жан төзгісіз қысымына ұшыраған қаны бір туысқан қазақтар ең соңында
бірін – бірі ... ... ... ... ... бойы ... ... болып келген қазақ халқы тек
тәуелсіздіктің көк туы ала ... ... ... ... ... ... көз тіге ... қазақ елінің тәуелсіздігін мойындады. Әлемнің
әр қайсы елдерінде жүрген ... ... ... ... көк ... ... көрісіп,жинала бастады.
Міне бұл қытай компартиясы жүргізген реформаларының азсанды ұлттарға
соның ішінде қазақтарға ... ... өте ауыр ... «Зор секіріс» деген
атпен басталған бұл ... тек ... үшін емес ... ... үшін өтер ауыр және ... ... мен ... Қытай билігінің аз санды ұлттарға қатысты саясаты
Қытайда 1921 жылы құрылған Қытай коммунистік партиясы жиырма сегіз
жыл күрес жүргізу ... 1949 жылы ... ... ... ... келді.
1949 жылы 1 қазан күні Қытай Компартиясының ... ... ... ... ... үкіметінің төрағасы Мао Цзэдун ... ... ... ... ... ... Орталық халық үкіметі
бүгін құрылды, қытай халқы орнынан тұрды»,- деп жариялады. Сонымен, ... ... ... қол ... жаңа бір ... ... ... Халық Республикасының сипаты, міндеті мен бағыт – бағдары 1949
жылы 21 – 30 қыркүйекте Пекинде өткен Қытай халық саяси ... ... ... ... «Қытай халық саяси кеңес мәжілісінің бас
бағдарламасында» (төменде «Бас бағдарлама» деп атаймыз) ... ... – жаңа ... ... ... ... Ол ... басшылығын, жұмысшы шарулар одақтастығын негіз етеді, әрбір
демократиялық таптар мен ел ішіндегі ... ... ... ... империализмге, феодализмге және бюрократизмге қарсы
тұрып, Қытайдың тәуелсіздігі, демократиялығы, бейбітшілдігі, тұтастығы және
бай – құдіретті болуы үшін ... деп ... Ал ... ... ... «Бас ... ... Халық Республикасы жеріндегі
барлық ұлттардың терезесі тең»; «Әрбір аз санды ұлт ... ... ... ... автономия жүзеге асырылады»; «Аз санды ұлттардың
барлығында өздерінің тіл ... ... ... мен діни ... ... ... еркіндігі болады» деп көрсетілген. Аталмыш «Бас
бағдарламада» ҚХР – дың ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан жоғарыдағы
белгілемелер ҚКП – ның (Қытай коммунистік партиясы) аз санды ... ... ... ... ... болып табылады
«Қытай төрағасы Мао Цзэдун Қытай армиясының бас ... ... сай, ... ... армиясының 2, 6 корпустары 1-ші әскери
полктың қолбасшысы Уаң Жынның қолбасшылығында 1949 жылы қазанның ... азат ... ... бастады. Шарлаушылар қосынының соғыс
автомобиль полкі полковник Ху ... ... 10 ... күні Жию
Шуаннан аттанып, 13 қазан күні ... ... 20 ... күні ... 15 ... қаласына кірді. Іле-шала Уаңынмау, Голың басшылығындағы 2 корпустың
бөлімдері және Лу Юанфа, Жаң Шияню басшылығындағы 6 ... ... ... ... ... 1949 жылы ... ... Шынжаң
әскери районы мен Шынжаң өлкелік Халық үкіметі құрылды. Пыңдыхуай Шынжаң
әскери районының бас ... ... ... комиссар, Уаңжын бас
қолбасшысының бірінші ... ... ... ... ... ... ... болды. Шынжаң Халық үкіметіне ... ... ... ... Әзези төрағаның орынбасары ... 1949 ... 20 күні Мао ... ... бойынша үш аймақ ұлттық ... ... ... ... ... ... Фатей Иванович
Лескин (орыс) корпус командирі, Марғұл Сқақов (татар) корпу ... ... ... ... ... ... орынбасары болды
[16.345б].
Осылайша, 1949 – 1950 жылдан кейін ресми түрде ... ... ... ... қазақтар өмірінде көптеген өзгерістер болды.
Коммунистік партияның ... ... ... жүйесі орнады. Барлық
нәрсені бір ғана партия—коммунистік партия өз ... ... 1966 ... ... дейінгі шалыс қадамын “төрт кісілік төбенің лаңы” немесе “мәдени
төңкеріс” деп атаған қытайлар қазір “ бір елде екі түзім” ... ... ие ... ... ... ... бағыты етіп келеді. Бұл
дегендік қағаз жүзінде коммунистік ... ... ... ... білдіргенімен іс жүзінде капитализмнің экеномикалық бағытын
ұстанады деген сөз. Мао Цзэдун өзінің соцялистік қоқамдағы таптық ... ... ... жылы ... ... қаулы жобаны
дайындады.Ол жобаны сол жылдың 16 ... ҚКП ... ... бекітіп,
«16 мамыр қабарламасы»деген атпен жария етті. Соның негізінде 1966 жылы 28
мамырда ... ... ... ... «Орталық мәдени революция башылық
тобы» құрылды. Оның басшысы болып ... ... оң қол ... Кан ... ... оның ... Маоның әйелі Цжзян Цин тағайындалды.
Сонымен, 1966 жылдың жазында қалаларда ... ... ... 1966 жылы 9 желтоқсан күні ҚКП ОК «революцияны жүргізіп,
өндірісті ... 10 ... ... Сол ... 15 ... – қыстақтарда мәдени рволюция жүргізіу туралы нұсқау» түсірді.
Сонымен,қытайдың ауыл – ... да ... ... ... ... ... дегенді мүлде түсінбеген ауылдықтар «мәдени
революцияны» не үшін және кім үшін жүргізіп ... ... ... жоқ, әйтеуір қалаларда көтерілген «Капитализм жолында жүрген
шенеуліктерді жоғалтайық!» деген ұранға үн ... ауыл ... ... ауыл – ... көшелерін аралап шеру тартып, алашапқынға түсті.
Сонымен, революцияшыл жастар ... ... ... отриядтарының
басшыларына дейінгі аталмыш билік иелерінің барлығын ... ... ... де ... ... ... ... ауыл – қыстақтарда
астан – кестен саяси жағдайды қалыптастырды. Соның салдарынан ... ... ... пен ауыл ... өнімдері 1976 жылы – 9,9 % - ға,
1968 жылы - 14 % - ға азайды. ... ... ... ... ... дейін жалғасты. Осының барысында Орталық үкімет ұлттық экономиканы
бірнеше мәрте реттеген ... ... оның ... ... ... ... ... тепе – теңдігі бұзылып, экономика
саласындағы қарама – қайшылықтар ... ... ... ... ... жылдарында Қытай экономикасы, жалпы айтқанда, тоқырау,
құлдырау процесінде болдыда, қытай халқының, оның ... ... ... және мәдени өмірі құлазыған күйге түсті.
Дегенмен, 1976 жылы Мао дүниеден өтіп Дэн Сяопин ... ... ... ... ... ... қайта оралғаннан кейін, Қытайдың
саяси жағдайында оң қадамдар жасала басталды. ҚКП – ның 11 ... ... 1978 жылы ... ... ... Пленум Дэн Сяопиннің идеясы
бойынша аса маңызды тың шешімдер қабылданды. Атап айтар болсақ, идеаны азат
етіп, шындыққа бет ... ... мен ... ... ... ... қою; ... шаруашылығын реттеп, ауыл
шаруашылығының ... ... ... ... ... беру ... назар
аудару; әлеуметтік реформа жүргізу және есікті ашық ұстау саясаты тарихи
маңызға ие саяси шешімдер қабылданды. Осыған орай ҚКП ОК 1979 жылы ... ... ... ашып ... ... ... ... «реттеу, реформалау, жүйелеу және өнімді жоғарлату» ... ... ... ... ҚХР ... 1979 жылдан бастап экономика
саласын реттей бастады. Алдымен, ауыл – ... ... ... ... ... ... ... аграрлық өнімдерді сатып алу бағасын
1979 жылы ... 22,1% ... ауыл – ... ... ... ... ауыл ... техникаларын сатып беру бағасын
төмендетіп, ауыл ... ... жан – ... ... Осының
нәтижесінде Қытайдың ауыл шаруашылық экономикасы 1980 жылдан бастап дамуға
бет алды. ҚКП ОК 1980 жылы ... ... ... ... ... № 75 қаулы қабылданды. Осы қаулы бойынша ауыл – ... ... ... ... ... ... 1981 ... Қытай ауыл – қыстақтарында экономикалық және ... ... осы жеке ... қатарының көбеюіне байланысты ауыл
– қыстақтарын басқару құрылымдарына реформа жасады. ... ... ... ... ... ... ... да, өндіріс отриядтары
таратылып, егістік жерлер мен мал басы жеке ... ... ... ... ... мен шаруалардың көп саны экономикалық кәсіппен
шұғылдануына ... ... ... ... ... ... ... түзімі арқылы
жүргізіледі. Іле, Алтай, Тарбағатай үш ... өзек ... Іле ... ... Санжы хұйзу автономиялы облысына қарасты Мори ... ... ... ... ... ... қазақ автономиялы ауданы,
Гансу өлкесіне қарайтын Ақсай қазақ ... ... бар. ... 1954 жылы ... ... ... ұлттық территориялық автономия заңы ҚХР 6-
кезекті мемлекеттік Халық Құрылтайының ... 1984 жылы ... ... ... Халық Құрылтайы тұрақты комитетінің 20-
мәжілісінің 2001 жылғы 21-ақпандағы «Жуңхуа халық республкасының ... ... ... ... ... ... қаулысына сай»
өзгерістерге ұшырады.
Автономия заңында автономия ... ... ... ... бар: ... ... автономия алған ұлтқа төмендегідей
жеңілдіктер берілген:
«9-тармақта ұлттардың тек ұқықты, ынтымақты, ... ... ... ... дәрежелі мемлекет органдары да, ұлттық
автономиялы жерлердің автономия ... да ... және ... ... ... және ... тиым ... ұлттық ынтымақты
бүлдіретін және ұлттарды бөлшектейтін әрекеттерге тиым ... ... ... ... ... органдары өз
жеріндегі ұлттар да өз ұлтының тіл-жазуын ... және ... ... ... әдет-ғұрыптарын сақтау немесе өзгерту бостандығы болуына
кепілдік етеді.
11-тармақта Ұлттық автономиялы жерлердің автономия ... әр ... діни ... ... ... ... органдарының, қоғамдық ұйымдардың және ... ... да ... дінге сенуге немесе дінге сенбеуге мәжбүрлеуіне,
дінге сенген және дінге сенбеген азаматтарды кемсітуіне болмайды.
17-тармақта Автономиялы районның ... ... ... ... ... ... ... автономия алған ұлттардың
азаматтарынан болады. Автономиялы райондық, Автономиялы обылыстық,
автономиялы ... ... ... ... басқа адамдар
территориялық автономия алған ұлт пен басқа да аз ұлт адамдарынан үйлесімді
тағайындалыуы ... ... ... ... өкіметтері автономиялы районның
төрағасы, автономиялы обылыстың бастығы, автономиялы ауданның әкімі жауапты
бөлу түзімін жүргізеді. ... ... ... автономиялы
обылыстың бастығы, автономиялы ауданның әкімі жеке - жеке сол ... ... ... ... ... автономиялы жерлердің автономия ... ... ... өз ... ... ... ... белгілемелер бойынша сол жерде жалпылық қолданатын бір немесе
бірнеше ... ... ... Өз ... ... ... ... тіл-жазуды қатар қолданатындар территориялық автономия алған
ұлттардың тіл-жазуын негізе алады.
22-тармақта ұлттық автономиялы жерлердің ... ... ... ... ... ... ... қолдана отырып, сол
жердегі ұлттардан әр ... ... ... шаруашылық басқару,
т.б. салаларындағы мамандар мен техник ... ... ... ... толық іске асырады; сондай-ақ аз ұлт ... ... ... кадр мен әр ... ... ... ... назар
аударады.
Ұлттық автономиялы жерлердің автономия органдары қызметкер ... ... ... ... ... және басқа да аз ұлттардан
қызметкер дайыдауды азнаға алыуға тисті.
Ұлттық автономиялы ... ... ... ... ... арайы шаралар қолданып, қамқорлық жасап, ... ... ... ... ... қатыстырады.
23-тармақта ұлттық автономиялы жерлердің кәсіпорындары, іс орындары
мемлекеттің белгілемелері бойынша қызыметкер алғанда, ... аз ... ... ... ... мен мал ... ... аз
ұлт тұрғындарынан алуына болады» [17.542б].-делінген.
Автономия саясатында “автономия құқын алған жерлерде сол ұлттың тіл,
жазуы қолданылады. Сол ... ... ... ... ... ... Бірақ, қытай реформасының тереңдеуіне байланысты автономия
саясаты өз дәрежесінде атқарылмай отыр. ... ... бір ғана ... ... ... күн ... ... келеді.
Мектеп басқарудағы “қос тілдік”, малшаруашылығындағы “отырықты отырып
мал бағу” секілді замана ауқымы қазақтардың Алтай мен ... ... ... ... жүретін далалық мінезі мен дарқан кеңдігін
келмеске кетіргендей. Сол үшін де ... «Аяз ... ... ... қысады» деп мәтелдейді.
1.4 Қытай қазақтарының мәдениеті
Біздің бұл тарауда назарда ұстайтынымыз Қытай Халық ... ... және ... әлеуметтік – мәдени мәселелері болмақ.
Өйткені олар – қазақ халқының құрамдас бір үлкен ... яғни ... ... ... ... ... ... да олар біздің
маңызды зерттеу нысанымыз болып табылады.
ХХ ғасырдың басында Қытайдағы қазақтардың жалпы саны – 1.3 милл ... ... ... ... ... – сол ... ... яғни
Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарын қамтыған Іле ... ... ... қоныстанған. Қытайдағы қазақтардың негізгі ... – мал ... мен, егін ... Олардың өздерінің
дәстүрлі ислам дінін ұстанып, ұлттық тіл жазуын (төте жазуын) қолданып,
тұрмыс салт – ... ... ... ... ... Дегенмен, қазіргі кезде
Қытайдағы қазақтардың дәстүрлі шаруашылық формасы да, ресми тіл – ... да, ... ... мен құндылық көзқарастары да үлкен
өзгеріс үстінде екендігін ашық айтуымыз керек.
Қытайдағы ... ... ... ... ... ... социолистік жүйедегі жоспарлы экономикалық басқару ... ... ету ... өмір ... еді. 1978 жылы ... ... ... пленумында қабылданған «Әлеуметтік реформа жүргізу, сыртқа
есікті ашып ұстау) ... ... ... ... ... ХХ ... ... дейін Қытай халқын және онда өмір сүріп отырған
басқа ұлттармен бірге қазақтардың да өндіріс формасымен тіршілік тәсілдерін
өзгертіп, оларды ... ... ... өмір сүруге бейімдеді.
Демек, Қытайдағы қазақтар ХХ ғасырдың соңғы 20 жылында жоспарлы экономикаға
өту ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықты негіз еткен мемлекет болғандықтан,
олардың ауыл қыстақтарындағы егін өндірісінің ... ... ... халық
шаруашылығы мен әлеуметтік дамуына тікелей әсер ететін басты фактор болып
саналады. Сондықтан ... ... ... реформа жасауды ауыл –
қыстақтан бастап, одан соң біртіндеп ... ... ... ... ...... қазақтарының негізгі мекені – Шынжаңның солтүстік аумағы болып,
табиғаты ерекше көркем өңір саналады. Суы бал, ... май, ... ... күміс, ағашы жез” шұрайлы қоныс. Айналасы көк тіреген зеңгір таулар
Алтайдың, Тянь-Шаньның, Тарбағатайдың қарлы ... ... ... ... Іле ойпаты солтүстік Шынжаңның “астық қамбасы”, “жеміс-жидек бағы”,
“кен қоймасы”, “мал ырысы”, ... ... ... ... әлемге әйгілі.
Жоңғар ойпатының жиегінде он екі саладан тоғысқан әйгілі Ертіс өзені,
Манас және Еміл ... ... Іле ... Текес, Қас, Күнес өзендерінен
құралған Іле дариясы бар. Тянь-Шань, Алтай тауларының асқарындағы қалың қар
мен мәңгілік ... ... ... ... ... ... ... жамылған жаннат бағындай елестейді. Ойпаттың ернеуіне жайнаған
тәкаппар таулардың ауасы ... шөбі ... суы ... ... ... өсіп-
өнуіне аса тиімді қолайлықтар жаратқан.
“Қоғалы көлдер, қом сулар“, “балығы тайдай ... ... ... ... ту мекендегі қоңыр адырлар, жерінде жұт жүрмейтін түңкелі
аймақты ұя қылған, жаз жайлау, қыс ... де мал мен ... ... өлке ... ... ... жер аумағы бір миллион 600 мың шаршы километр
болып, бүкіл ... ... ... бір ... ... Онда 47 ұлтты
құрамына алған 20 милионнан астам халық тұрады.
Ал, осының ішінде Қазақтарды өзек ... Іле ... ... жер ... 884 мың 800 ... ... шамасында болып, халық саны
4 миллион 83 мың 300 адам.
Малшаруашылығы. Ата-бабаларымыз болған сақтар, ғұндар, ұлы жүздер,
үйсіндер, ... ... ... көптеген көшпенді тайпалар мал бағуды
негізгі тіршілік тірегі еткені белгілі. Сөйтіп қазақ халқының ата кәсібі ... ... неше мың ... бері ... ... ... ... құралған төрт түлік малды бағып-қағып, “мінсек ат, жексек ... ... ... ас ... келдік.
Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырдан 2-ғасырға дейін дәурендеген
сақтардың жылқы, сиыр, қой ... ... ... ... ... ал біздің заманымыздан бұрынғы 3 – ... ... ... ... ... ... ... еліндегі байлардың
алдының 4 – 5 мың жылқысы бар екені, Хан ... ... ... елінің
билеушісі Елжау Күнбиге ұзатылғанда, үйсіндердің қалыңмал үшін мың ... ... ... ... ... ... ... мен
“Тарихнамадағы” деректер қазақ халқының ата-бабаларының ата заманнан
малшаруашылығымен ... ... ... ... ерекше
дамығандықтан, тарихи деректерде жазылуынша, бұл елдердің атты жасақтары
көп және аса ... ... ұлы жүз ... ... ... деректерінде олардың тұрмыс
салттарының ғұндармен ұқсас болғанын айтады, әрі олардың көптеп ... ... елі» ... ... Қытайдың ең ескі тарихи
әігімелер жинағының бірі «Тау, өзен ... ... «ұлы ... ... неше жүз ... ... ... ретінде қолданылатын жақсы
аттары бар» деп жазылған. Қытайдың 7 ғасырда жасаған ... ... ... жазған «хан хандығы тарихының батыс өңірлер жайлы ... ... ... та да, ескі ұлы жүз ... ... ... мен асыл тұқымды
түліктері, тегене құйрық қойлары, әлемге әйгілі асыл сиырлары сөз ... да ұлы ... ... ... ... болғаны айтылады [18.53-
81бб].
Ежелгі тайпалар өздері өсірген жылқы тұқымдарын «Сақ жылқысы», «Ғұн
жылқысы», «Үйсін ... ... ... ... ... «Перғана
жылқысы» - деп атаған. Айталық, «Мөде (Бақтұқ)» Тәңірқұты тұсында ғұндар
жылқыны үйірлі көбейтуге ден ... ... ... ... ... ... қан жирен, торы жылқы өсіріп, түсіне қарай табындастырған, «ер құнын,
жесір құнын жылқы санымен өлшеуді заңдастырған. Ғұн елі 400 мың ... әр жүз ... ... ... ат мінгізген» ).
Жоғарыда аты аталған тайпалардың қазіргі ... ... ... ... ... тау ... ... Іле өңірі мен Қазақстанды өз
ішіне алған Орта Азияның ұлан байтақ даласын өзіне қоныс, малына өріс етіп
келгендігі мәлім. Бұл ... ... ... ... Су ... ... ... тауынан Каспий теңізіне дейінгі ұлан байтақ қазақ сахарасында
ежелден бері, негізінен, малшаруашылығымен шұғылданып келді” дейді.
“Қытай археологтары 1960 жылдардан бері ... мен Іле ... ... асыл ... ... Соның ішінде ерте заманғы ... ... ... ... Ертістің оң қанат өңіріндегі мұралардан
қазып алынған сақ сарбаздарының табыты, мінген ... ... ... ... ... сақ ... ... ежелгі жартас суреттері,
Санжының Алтынкөл қыстағы Кендіржұрт маңындағы моладан сақ сарбаздарының
тұлпарының мүрдесі мен ... ... тағы ... асыл ... ... бұл ... ... 2 мың жыл ілгері жасаған сақ жұртының
мұрасы деп ... ... ... ... Қызылбастау деген жеріндегі жартас
суретінен, Қаба ауданынан табылған жартас ... ... ... ... ... ... ... ауданы Теректі ауылы Діңгек
қыстағындағы жартас суретінен мал бағып жүрген адам бейнесі және әр ... ... ... Мұны ... ... ... ... өте арыдан іздейді. Демек ата-бабаларымыздан қалған сол ... ... ... ... ... ... ... байырғы мекені Іле, Тарбағатай, Алтайға
қайтадан бауыр ... да сол төрт ... ... ... ... ... Әрі
малды өмірінің өзегіне айналдырып отырды.
Шынжаңдағы қазақтардың мал бағу дәуірі төрт кезеңді бастан кешірді.
Бірінші кезең 1920-1949 ... ... ... бұл ... ... ... немесе көшіп келгендер санының көп болуы ... ... ... мал ... тұрақты ұстауға мүмкіндік бермеген өтпелі дәуір
болды. Екінші 1949 жылдан 1966 жылға дейінгі кезең болып, қолда бар ... 10 ... 380 ... 26 ... 970 мың ... көбейді. Үшіншісі 1966
жылдан 1977жылға дейін "мәдениет төңкерісін" қамтыған кезең болып мал басы
24-25 миллион айналасында болды. ... ... 1977 ... ... ... (2005 жылы) болып, мал басы 53 миллионға жетті. Мал ... ... 700 ... ... ... жайлымы бар.
1952 жылы Шынжаң өлкелік өкімет төрағасы Бұрһан "мал шаруашылық район
қызметі туралы" баяндамасында коммунистердің мал шаруашылығына деген ... ... еді. Онда ... ... ... дәріптеген
болатын. 1954-1956 жылдарда Шыңжаң бюросының бірінші секретары Уаңынмау
"малшаруашылық ... ... ... ... ... ұранын
көтерді [20.290б].
“Аша тұяқ қалмасын, асыра сілтеу болмасын” дейтін баяғы ... ... ... ... ... 1958-жылы жаңа құрылған
коммунаның ортақ қазанына телміріп, малды ... ... ... ... жылғы Қытайдың 11-кезекті жалпы мәжілісі күллі қытай жұрты
қатарындағы қазақтардың да есін ... ... ... ... “малды бағаға сындырып, жекелерге көтереге беру, ... ... ... ... жеке шаруаларға бөліп беру” дейтін саясат қазақ
қауымына да көптеген ... ... ... ... ... өзгерістер қапаста
отырған қалың халыққа жан бағудың жаңа жолын көрсетті. “Ортақ өгізден оңаша
бұзау артық” деп ... ... төрт ... ... ... төбесі көкке
жеткендей қуанды.
Қазақ шаруалары малшаруашылығымен қанаттас сан-салалы шаруашылықты
жолға ... ... ең ... қой, ... ... түйе ... сырт, қоныстанған жерінің ыңғайына қарай біреулер бұғы өсірсе,
біреулер жем-шөп мәнерлеп базарға шығарды. Біреулер балықшылқпен ... ... қаз, ... ... Енді ... атасында көрмегенді
ботасында көріп, әртүрлі жеміс-жидек, мақта егу, ... ... ... ... ... ... ... де
шұғылданған, қазақтар басты өнімдерден: бидай, арпа, тары, жүгері, күріш,
қонақ, картоп секілділерді өсіріп отырған.
“Сақтар мал ... сырт ... де ... ... Одағы
археологтары 1954 жылы Іле аңғары өңірінде жүргізген археологиялық тексеру-
қазу жұмыстары барысында, үйсіндердің ... ... ... мен ... ... диірмен тасы, мыс орақ, т.б.) тапқан. ... ... ... ... ... ... ... “сақ”,
“скиф” деген атпен аталған қазақтың ата-бабалары малшаруашылығымен ғана
емес, ... де ... Олар ... ... ... еге ... Хан патшалығымен саяси сипатты құдалық байланыс ... ... ... жорықтар жасағаннан кейін, үйсін ... ... ... ... Хан ... әскерлерінің тың игеріп, егіншілікпен
шұғылданып астықпен өздерін қамдауы үйсін ... ... ... ... ықпал көрсеткен деп айтуға болады.
Қытайдың тарихи кітаптарында жазылуынша, қазақтың тегіне тығыз
қатысты ... ... ... ... ұлы ... өзен ... айналысқан. Ал оларды қоныстарынан ығыстырып жіберген үйсіндер
Іле – Жетісу ... ... ... соң, ... ... – 1963 ... Мұңғұлкүре ауданының Шаты деген жеріндегі
археологиялық тексеру тұсында үйсін елінің молаларынан қоладан ... ... ... ... 3 ... ... үйсіндердің
отырықтанып, егіншілік мәденитін едәуір дамытқанын көрсетеді. Қазақстандағы
Ақтас қыстау қонысынан 11 қол ... ... ... ... ... ... ұзақ пайдаланғандықтан әбден тозып кетіпті. Ал ... қол ... жиі ... ... ... егіншілікпен де
айналыса білген. Археологтардың Ақтас қыстау ... егін ... ... ... да мұны дәлелдейді” [20.221б].
Қытай деректерінде айтылуынша, 1772 жылы Ши-анның тексеруші әкімі Уын
Шу Батысқа ... ... бара ... ... қазіргі Баркөл сахарасын
басып өтеді. Қайта ... ... ... ... білгендерін Чиан Лұң
патшаға былай деп аңыз ... ... ... ... ... ... ... сары бидай жайқала толқиды. Көркем өңірдің осы бір көз ... ... ... байқалады. Қала қорғанының іші-сырты иін
тірескен үй, дүкен. Көтермеші, саудагер, жайын бұқара дегенің ... ... ... ... шұбырынды, Алқакөл сұлама” секілді
қандыбалақ жылдар бір мезет ... ... ... ... де, жоңғарлар тынышталып өз мекендеріне қайта оралған соң қосымша
күн көріс ретінде егіншілікпен де ... ... ... ... ... деп атаған.
Тарихи деректерге негізделгенде сол “жатақтар” жалаң егін ғана ... ... ... ... ... ... және басқа да
жұмыстармен айналыса білген.
Құнанбай қажы Өр Алтайға барғанда алдына шыққан әйгілі бай ... ... ... егіп, қосымша аңшылықпен шұғылданғаны аңыз етіледі.
Қытайдағы қазақтардың егіншілік өндіріспен ... ... ... ... ... жер емшегін еміп өскен қытай ұлтынан
көп нәрселер үйренгені жасырын емес.
Алтай жерінде тоғаншы Кеншін Қияқбайұлының (1788-1881) тартқан арық,
тоғандарының ескі ... әлі бар. ... ... дейін пайдаланылып
келеді [21].
Іленің Текес ауданының Қарадала деген жерінде 1916 жылы ... ... ... елді ... ... жылы ... қызыл армиясы Шынжаң жеріне кіргеннен кейін бағынышты
болған Гоминдаң армиясын ... ... ... он төрт егіншілік дивизиясы
(185 полк) жер-жерде тың ашып, егіншілікпен ... Осы ... ... да ... ... ... ... 1950 жылдардың ақыры мен 1960
жылдардың басына келгенде Мао ... ... мол ... ... терең
қазу” дейтін бағытына байланысты астық егу барынша етек ... ... ... ... жегізбей қолдан жасалған аштық елді барынша тұралатты.
Аштықтан өлген ... өзі ... ... жетті. 1962 жылдан бір ғана
мысал айтар болсақ, сол жылы ... ... ... Бурылтоғай
ауданының Қарамағай жеріне айдап апарылып, еңбекке жегілген 275 адам және
жұмысқа қуылған ауыл тұрғындарының 90 сәбиі ... ... ... ... 1976 ... дейінгі он жылды есептемегенде 1978 жылдан
кейін Қытайдағы егінші қауымның ... ... ... ... ... келгенде жерді жекелерге көтереге беру, жоспарлы ... ... ... жер ... емушілерге жаңа серпін бағыштады.
Арнайы егіншілік өңір саналмайтын бір ғана ... ... ... 1949 жылы ... ... ... жер 119 мың му ... оның жылдық
өнімі 6735 тонна ғана болған. Ал 1990 жылдарға келгенде егістік жер ... ... 391 мың ... ... ... ... өнім 127 мың тоннаға жеткен.
Ал “астық қоймасы” ... ... ... 67 мың гектар егіндігі 280
мың гектар жайылымы, 20 мың гектар жазғы тоғайы бар. Іле ... ... 50 неше мың ... ... ... алқапта күріш пен бидай
жайқала өседі. ШҰАР бойынша ірі астық өңірі болып, ... ... ... ... шет ... дейін шығарылады.
Қытай елінің жерге бағышталған саясатының мемлекет және жекеге тиімді
екі саласы бар. ... ... ... ... ... жерді жекеге
біржолата бермей, алған өнімнің мәлім ... ... ... ... еді, ... жер ... ... білгеннен кейін ғана жерді
қысқа мерзімдік жалға беруді жолға қойды. Бірақ, қандай ... да ... ... түбегейлі өтпейді. Мейлі егістіктік, мейлі құрылыстық
жерлердің бір ғана иесі – мемлекет саналады.
Жерге өнім еккен ... ... ... ... ... ... қалай жинап алу, оны қалай базарлаудың жоспарын күн ... ... Әрі ... ... ... ... таратып, күзгі өнім жинаған
кезде қайтару қолайлығын жаратып береді. Жоғарыдағы қолайлықтар егішілердің
белсенділігін арттырып, оларды сүйемелдеуге ... ... ... ... жыл ... ... ... Бұл мемлекеттің пайдасына
шешілген.
Саудасы. “Қазақтың тегіне тығыз қатысты ертедегі үйсін елі біздің
заманымыздан бұрын-ақ ... ... ... ... жасаған.
Шалғын шөп, тұнық су қуалап мал бағатын, көшпелі ел ... ... ... ыдыс-аяқ жақтағы қажеті үшін отырықты ... ... ... ... (ертедегі тайпалар, ұлыстар) ара айырбас
жасасып отыру табиғи қажеттілік еді.
“Ханнама” мен “Тарихнамадағы” ... ... хан ... ... ... ... күшеюіне ілесіп экономика және мәдениет
жақтағы қатынастар да күшейіп отырған. Еліміз бен ... ... ... ... ... жолы – “Жібек жолы” осы үйсіндер мекенінен өтетін.
“Жібек жолы” саудасы Хан патшалығы дәуірінен көп бұрын ... да, ... ... да дами түскен. Жаң Чияннан бастап батыс өңірге, сондай-ақ
үйсіндерге келген ... ... ... ... ... ... бұйымдарына ауыстырып отырған. Хан ... өзге ... ... ... ... орын ... ... байларында төрт-
бес мың жылқы болатын. Олар өзіне қажетті азық түлікті, киім-кешек, ... және сол ... ... бұйымдарды, әрине, жылқыға айырбастап алатын.
Бұл тұста үйсіндер мекенінен өтетін “Жібек жолының” рөлі өте үлкен ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде
батыс түріктер құрамында болған еді. Батыс түріктердің қағаны ... ішкі ... ... сыртқа шығарылуына жол ашқан. Ол жол
ортада ирандықтар жасаған кедергіні бұзып тастау үшін 567 жылы ... ... ... ... Рим ... де түрік хандығына елші жібереді.
Олар Естеми қағанмен кездесті. Осылайша “Жібек жолы” саудасы ... ... ... ішкі ... және Орта ... ... елдермен жылқы, басқа да мал саудасы тоқтап ... ... ... Суяб кезінде үлкен сауда орталығы болған. . .
18-ғасырдың 60-жылдарынан бастап қазақтың орта жүз бен ұлы ... ... ... ... ... ... қайта оралуына
байланысты сауда қарым-қатынасы онан ары ... ... ...... ... ережесі”, 1862-жылғы “Құрлық жол
арқылы сауда жасау ережесі”, 1881 жылғы “Қайта жасалған ... жол ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған Қытай мен
патшалық Ресей арасындағы сауда ... ... ... ... ... ... (немесе жанамалай) араласып отырды” [23.541б].
1758 жылы қыркүйекте Абылай хан Қабанбайға ... ... ... ... Чиң ... мен қазақтар арасындағы сауда басталды. Чиң
үкіметінің қазақтармен ... ... ... ... ... ... Чиң
ордасына: “қазақтың Қабанбайы 300-ден артық жылқы айдап, сауда жасау үшін
17 қыркүйек күні Үрімжіге ... ... деп ... Чиң әскерлерінің тың игеруіне орай егіс ... ... арта ... де, ... де ... ... сауда жасайтын
базар етіп белгілейді. Іледегі сауда басталысымен-ақ қазақтан Құдияр ... ... ... Қабанбайұлы делінген. Ж.Ш.) қатарлы 180 адам бір
жолда 500 ден ... ... ... ... 1763 жылы Чиң ... ... ... Жар қалашығын салысымен, қазақ малшылары
арт-артынан сауда жасады. Іле, ... ... ... ... ... қазақтардың Чиң хандығымен болған сауда-саттығын жандандыра түсті.
Бірақ қазақтардың малға ... ... ... ... ... бағалы бұйымдар болғандықтан қарапайым малшылардың оған қолы
жетпеуші еді. Сондықтан қазақ саудагерлері көбінесе ... ... ... қымбаттау, матасы арзандау жерлерге барып сауда жасады” [24, 289
б.].
“1776 жылы ... ... ... ... ... қазақтың жылқысы таяу жылдардан бері көбейіп келеді, Агуй
жяңжүннің мақұлдауы ... ... ... ... ... екі мың ... ... және Құмыл қатарлы жерлердегі әскери орындардағы кем
аттардың орнын толтыру үшін жібердік” ... ... Чиң ... мен ... ... Чиң ... жақ тең ... табу” сынды сауда принципін қолданғандықтан, әрі сауда
барысында байқалған мәселелерді үздіксіз шешіп отырғандықтан, Чиң ... ... ... ... ... ... Чиң ... сауда барыс-
келіс қимылдарын өрістету арқылы тоқыма бұйымдары қатарлы тұрмысқа ... қол ... ... ... ... ... Ал, Чиң
үкіметі қазақтармен сауда жасау арқылы әскерлерге және тың игеруге қажетті
ат-көліктерді шешім етіп, Шынжаң ... ... ... ... қалпына келуін тездетті. Белгілі дәрежеде ішкі өлкелерді де
қамтамасыз етіп отырды” [26.15б].
Өткен ғасырдың соңы, осы ... ... ... ... ... ... ... темір, күрек шай, қағаз шай,
қант, мақта жіп, мұнай, папирос, сіріңке және басқа да ... ... ... ... ... бұйымдарында мал, қой жүні, қой терісі, қой
ішігі, мақта, кептірілген зат, аң ... ... ... ... ... басында, патшалық Ресей еліндегі саудагерлер арқылы Үрімжіден
Ресейге жыл сайын 500 ... мың ... ... қой жүні, 5 мың 600 қанша
рубль тұратын қой ішегі тасып әкетіліп тұрды” ... ... ... ... ... Іле ... ... мен Қытай ортасындағы сауда тораптарының ашылуынан және
1884 жылы Шынжаңның өлке болып құрылуынан кейінгі ... ... ... ... ... халқы қоныстанған өңірлерде саудамен шұғылданатын
үй саны молая түскен. Чиң патшалығының соңғы ... бір ... ... Жың және ... қалаларында саудамен айналысатын үйлер 3864-
ке жеткен. Қазақтардың еліміздің ішкі ... ... ... үш
жолмен жүріп отырған. Солтүстік жол – ... ... ... ... ... ... өтіп Іле, Тарбағатай, Алтаймен тұтасатын. Орта жол –
Ханку, Ланжу, Құмыл, Үрімжі ... ... ... жол – ... ... ... ... сауда жолы еді.
Қазақтардың патшалық Ресеймен жасайтын саудасының солтүстік жолы ... ... жолы – ... ... ... отырған. Қазан төңкерісінен
кейін қытай қазақтарының Кеңестер Одағының Орта Азия республикаларымен, өте-
мөте Қазақстанмен саудасы үзілмей жүріп ... еді. ... ... ... ... ... сауда барысында “әр жылы бұйым көптеп
тасылатын көктем мен күз маусымдарында керуен қоңырауы Үрімжі – Тарбағатай
... ... ... ... ... ... нақтылы сандарға жүгінер болсақ, ... ... ... ... деректерінде 1840-1851 жылға дейін Қорғас,
Бақты өткелдері арқылы Ресейге экспорт етілген нормасы 3 миллион 168,1 ... ... ... ... ... ... 2 ... 255,8 мың рубли болып,
импорт нормасы 1 ... 556,5 мың. ... ... ... ... ... ... шеңгелдеп алғандықтан көптеген өнеркәсіп өнімдері
Шынжаңға кіріп, 6 жыл ішінде импорт 5 миллион күміс ... ... ... мың ... ... ... ... баланыс нормасы 88 пайызға жеткен. 1892-
1914 жылға дейінгі 22 жыл ішінде Шынжанның батыс бөлігіндегі Қытай ... ... ... ... ... ... 24 миллион 236,3 мың
сәрі күміс импорт жалпы нормасы 29 миллион 849 сары ... ... ... ... ... бөлігінде Кеңес одағында болған сауда-саттық нормасының
экспорт нормасы 24 миллион 820 мың рубли импорт нормасы 19 ... 397 ... ... ... ... ... ... ішкі былықпалық пен Жапонға
қарсы соғыс өртін басынан ... де, ... ... ... ... ... ... Шынжаңның Батыс бөлігінің Кеңес одағына экспорт
еткен тауарларының жалпы ... 390 ... 100 мың ... ... ... ... 312 ... 765 мың рубли болған. 1949 жылы сауда-саттық
нормасы 72 рублиға жетіп, Мингоның ... ... ... жылы ... жылға дейін Іле, Тарбағатай, Алтай үш аймағының кеңес одағынан
импорт еткен тауар нормасы 112 миллион 300 мың рубли ... ... да ... 300 мың ... ... жылы жаңа қытай құрылғаннан кейін Қытай-кеңес одағы қалыпты
экономикалық ... ... ... ... ... ... сауда-
саттығы біршама дамып, 1950-1960 жылға дейінгі он бір жыл ішінде Іле қазақ
автономиялық ... үш ... ... ... Жеменей) Кеңес одағына
экспорт еткен тауардың жалпы нормасы 697 ... 172 ... ... қай ... ... ... ... өздерінің күн көрісі
мен тұрмыстық қажеті үшін ... ... ... ... ... 1978 ... дейінгі 20 жыл уақыт томаға тұйық күйінде өмір сүрген
Қытай қоғамы ендігі ... ... ашық ... ... ... алу ... ... сауда жасауды ерекше дәріптеді, ел ішінде базар
шаруашылығы барынша өріс алды.
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... түркі ұлттары қолданған тіл-жазу тарихына көз жіберсек
оның тамыры тым ... ... ... ... ... және ... ... тарихы зерттеушілерді
осынау арғы замандарға (біздің заманымыздан бұрынғы 3-7 ғасырларға) алып
барады. Бұған ... ... мен ескі ... ... ... ... ... даусыз.
Қазақ тілі алтай тілі жүйесінің түркі тіл семьясы, ... тіл ... ... ... ... тілінде ескі түркі тіл ең көп, ең таза
сақталған деп қарайды, мұның ... ... ... ... ... мен «Тарихнама» сияқты тарихи кітаптарда жазылып қалған
ішінара ғұн мен үйсін сөздерін тіл мамандары ... ... ... ... тілі ... түрік тілі деген жорамалдар жасап жүр.
Хан (Шуанди) үйсін еліне жіберуге дайындаған ханша Шиаң Фу ... ... ... ... Чаң-ан ауданының батысы) тұрып үйсін тілін
үйренген».
Жаң Чян екінші рет батыс өңірге келіп қайтарында ... ... ... ... ... ... ... Жаң Чянды жеткізіп салған. «Тарихнама.
Ферғана тарауында» жазылған бұл деректе үйсін ... ғұн ... ... ұқсас еместігі айтылмаса да, үйсіндердің Жаң Чянға жол бастаушы
бергеннің ... ... ... ... ... ... ... тиісті. Бұл тілмаш
сол кездегі қытай тілін немесе ғұн тілін (тіпті ... де) ... ... ... ... тілі сонау ерте замандағы ғұндар, үйсіндер, қаңлылар,
аландар ... одан бері келе ... ... ... тілі ... Қазақ тілінің төркіні туралы сөз қозғағанда қазақтың ... ерте ... ... (ұлыстарға) және олардан қалған ... мен ... ... ... ғана ... ... ... [30.53б].
Шынжаң жерінен табылған көне жазуларға келер болсақ: «қазірге дейін
байқалғаны неше түрлі, олар: ... ... ... жазуы, хотан жазуы,
янжи-күшар жазуы, соғдиана жазуы, түркі ... ... ... ескі тибет
жазуы, багсба жазуы және шағатай жазуы қатарлылар бар». Соның ... ... ... ... ... ... ... түркі жазуы және
шағатай жазулары.
Нығымет Мыңжани келтірген деректерге сүйенсек, қазақ халқының ұлт
болып қалыптасуына үлес ... ... өз ... ... тілдері
қазіргі қазақ тілінің қалыптасуы мен дамуына ... ... және оның ... ... Бұл тайпалардың орта ғасырда ауыз екі сөйлеу ... ... ... тілі де ... Міне бұл ... ... ... деп аталады.
Профессор С.Аманжоловтың айтуына қарағанда, «Едіге», ... ... ... ... ... тараған, «Ер Көкше», «Қабанбай батыр», «Базар
батыр», «Күркебай батыр» поэмалары ... ... ... ... ... «Талас ескерткіштері» ... ... ... ... ... тілінде), «Нағжи әл-фарадис» кедері
тілінде, «Кодекс куманикус» қыпшақ тілінде жазылып қалған.
Ислам дінін қабылдауымызға ... ... ... ең көп
қолданған жазуымыз араб жазуы. Қазақ хандықтар дәуірінде де араб ... Ол ... 500 ... ... пайдаланылды.
1924 жылы Ахмет Байтұрсынұлы араб жазуы үлгісіндегі төте жазуды
қолдануға келтіргеннен кейін Шынжаң қазақтары жаппай осы ... ... ... ... қытай жазуының дыбыстық бейнеленуі негізіндегі латын
әліпбиі жасалып, ол 1982 ... ... ... Одан ... ... негізіндегі төте жазу қайтадан қолданысқа енді.
Қазірде осы жазу қолданылады.
Жақынғы жылдардан бері «қос ... ... ... жаңа ... ... мектептерінде сабақтар қытайша өтіле бастады. Тек қана қазақ
тілі мен әдебиет пәні қазақша ... бұл ... ... ... ... сәйкес келмесе де, кешегі Кеңестер ... ... ... бейнеленуі болып отыр.
18 ғасырдың кейінгі жартысы мен 19 ғасырда қазақ хан-сұлтандарының
және дәулетті адамдарының балалары Бұхара, Самарқан, ... ... ... ... ... ... арасынан оқымыстылар, молдалар жетіліп
шыққан. ... ... жиі ... ... де ... ашылған.
Мысалы, Абай Құнанбаев Семей қаласындағы Ахмет Ризаның медресесінде оқыса,
Жүсіпбек Шайхысләмұлы Әулие атадағы медреседен ... Араб ... ... ... ... ... ... даласындағы медреселерде араб
немесе шағатай тілінде сабақ өтілді.
Алтайдағы қазақ халқы арасында 18 ғасырдың орта шенінен ... ... бір шама ... таралып, бұрынғы шаман дініне сену біртіндеп әлсіреп,
ислам діні біртіндеп үстем орынға шыға бастады. Ал діни оқу, ... ... ... ... Алтайда 19 ғасырдың алғашқы жарымында ... ... ... жыл Орта ... ... ... ұлты өзбек Шағи Мансұр деген
адам өз ұлы Мұхаммет Мұғимыны (1807 жылы Бұхарда туылып, 1902 жылы ... ... ... Алтайдағы іргелі ел абақ керейге келіп дін таратты.
Шағи Мансұр Алтайда үш жыл тұрып ... ... ... Ал ... Мұхаммет
Мұғимын сол кездегі ажы гүңнен кейінгі төре тұқымының біліктісі, әрі алтай
қазағына ықпал көрсетіп, билік ... ... ... ... арқа ... қазағына ислам дінінің ықпалын кеңейтті. Мөлшерімен 1835 жылы күзде
Қыран өзені бойындағы «Төре бейіті» ... ... ... Жарекеннің бейіті,
қазіргі Балбағай өңірінде) деген жерде жер үй салып (ши төбеден екі ... ... ор ... ... ... көтерген үй) бірнеше бала
оқытқан. Осы ауылда оқыған алғашқы топтағы оқушылар: Бөке қажы, ... ... ... ... ... Жәңгір, Сәбит, Қуанбай қатарлылар
еді. Бұлар әр жылы ел қыстауға орналасқаннан кейін келіп, қыс ... ай ... ... ... ... өз ... ... бір бөлімі басқа
жерлерге барып бала оқытумен шұғылданған.
1848 жылдың күзінде Қазан, Бұхар қалаларына ... діни оқу ... ... Сәбит да молда (абақ керейдің ителі ... 1823 ... ... ... ... Сауырдағы Қасымқан күң, Алтайдағы
Жұртбай би, ... ... ... ... ... сауыр, қыран, Ертіс
өңірлерінде жоғарыдағы би-төрелердің ауылында бала оқытқан. Оның 40 ... ауыл ... ... ... ... Ақыт қажы да бала ... Қобданың делуін,
тұлба қатарлы жерлеріндегі қазақ ауылында жеті-сегіз жыл бала оқытқан.
«Алтай қазақ ұлты ең көп ... ... ... ... ... ... ең ... медресе 1865 жылы алтайдың қыран
өзені бойындағы ... ... ... ... болды. 1829 жылы алтайға
келген Мұхаммет Мұғимын ислам дінін алтай қазақтары ... онан ... әрі ... ... көзде ұстап, 1865 жылы ... ... ... ... қызыл қарағайдан қиып мешіт салдырып,
жанынан медресе ашып, Алтайдағы он екі ... ... аты бар, ... бар
адамдардың балаларынан әр жылы 30-ға жуық бала оқытқан. Алтай ... ... ... ... ... ... ... медресесі» деп
атап келді. Алтай қазақтары ... ... ... кең ... ... ... ағартуды жолға қоюға Мұхаммет Мұғимының және осы ... ... ... ... ... болады.
Осыдан кейінгі медресе Алтайдың Көктоғай ауданының Сарытерек деген
жеріндегі 1870 жылы ... ... ... ... ... Жоқа ... мен ... болды. Осы медреседе Мырзабақа деген ғұлама имам
болған. Әйгілі ақын Ақыт Үлімжіұлы осы Жота қажы ... оқып ... ... ... ... 1880 жылы күзде Жұртбай би
өзінің қыстаулығы – Қыран өзені бойындағы Бітеуіргеден мешіт салып оны «ақ
мешіт» деп ... Әрі ... ... ... ашып бала ... жылы Зуқа қажы ... ... дүре ауылының Бітеу деген жерінен
медресе ашқан. 1896 жылы Бапы би Ертіс пен қыранның ... ... ... медресе ашқан. 1898 жылы Өміртай гұң буыршында бір ... ... ашып ... ... ... ... ... етіп бала
оқыттырған. 1901жылы Сарсүмбеден «дөңбазар медресесі», ... ... ... ... бала ... Осы ... ... Алтай қазақтары ішінде айырықша ... ... ... ... ... аудандарында ілгерінді-кейінді 50 неше мешіт салынған әрі
осы мешіттердің жарымынан астамында медреселер ашылып бала оқыған» [31, 523
б.].
Осымен қатар Іленің ... ... ... медресесі, Тарбағатайдың
шағантоғайында Иса қажы медресесі болды.
«Іле ... ... ақын ... ... (1860 – 1936) бала ... ... ... да, «Ағлам ахұн» деген діни шен алады. Ел
ішінде абыройлы ақын ... ... ... 1919 жылы ... ... ... қыстағында мешіт-медресе салғызады. 1921 жылы Күнесбай, Жиенбай деген
зәңгілердің қолдауымен Күнес ауданының Түрген, Тасқорған деген ... ... ... Қазан төңкерісі тұсында қытай жеріне Қазақстан,
Қырғызстан, Өзбекстан ... ... ... ... ... ... секілді аймақтарға барып, жергілікті оқу-ағартудың
дамуына орасан зор ықпал ... ... ... және ... ... ... Орта ... (түрік), Нұрғабдұлла (өзбек), Сейтқазы (қазақ), Нұридден (ұйғыр)
қатарлы бір бөлім зиялылар ... төрт ... ... бірі ... ... ... ... қоныстанды. Осындай зиялылардың ықпал
көрсетуімен әрі сол ... ... ... ... ... ... Мәми бейсі бітеуіргедегі мешіт-медресені
«Абақия» мектебі деп ... Бұл – ... ... рет ... айналған, әрі жаңаша оқыту әдісін жолға қойған бірден-бір ғылыми
оқыту орны болды. «Абақия» деген сөз ... ... абақ ... ...... ... ұясы, яғни «абақ ұя» деген сөз төркінін бейнелейді.
Кейін Зайсандағы «тарақия» мектебіне еліктеп, әрі дыбыстық үйлестік
арқылы қысқартып «абақия» аталған.
Сөйтіп, 1905 жылы ... ... ... ... ... ... ... бала оқытып, өткендегі түсініксіз оқыту әдісі болған ... ... ... ... бірге осы мектепте діни сабақтарға қосып есеп, ана-тіл,
тарих, география ... ... ... ... 1907 жылы осы ... ... ... Көкшетау уезінде туылып, Тройцкий «расолпа»
гиминазиясын бітірген Сейтқазы Нұртаев деген зиялы жас келіп мұғалім ... ... ... ... ... сабақ кестесін жасап, емтихан алу түзімін
орнатып, ғылыми ... ... ... діни сабақ
салыстырмасынан жоғарылатқан. Демек, Алтайда жаңаша оқыту ... ... ... ... ... – «абақия», оны жалпыластырушы және ... ... ... ... жылдан кейін «абақия» мектебінде Ахмет Байтұрсынов емлесі
бойынша жасалған әліппе қолданыла бастады. 1926 жылы ... ... ... ... ... Нүриден Қабдұлқаллақи ... ... ... ... ... оқымысты адамдарды
ұсыныс етіп, ... ... ... ... ... ... барлыққа келген. Осы кездегі мектеп меңгерушісі Сейтқазы Нұртаев
еді. Ол ... ... ... ... істетумен бірге, оқулықты
Қазандағы ағайынды Каримовтар ... ... ... ғылыми оқытуды
жолға қойған.
1927 жылы «абақия» ... ... ... ... залы ... ... оқу үйі ... [32, 130 б.].
«Шәуешекте татар зиялылары 19 ғасырдың соңы мен 20 ... ... ... ... онда ... ... балалары да оқыған ... ... ... ... 1911 жылы ... ... 1917 ... Мұхаммед Шафих мектебі ашылды. 1921 жылы ... ... ... ... ... ... ... ашылған.
Іленің бұрынғы Сүйдің ауданында Әбдіқадыр әпенді деген адам 1908 жылы
мектеп ашады. Құтыби ауданының Шатху ... ... ... ... кісі ... ... ... мектебін ашқан. Мори, Фукаң, Жемсары аудандарында мектеп
ашу 1934 – 1935 жылдары басталып, мәдени, ... ... ... ... ... Іле ... тұратын күреде «Күре шуетаңы» деген мектеп
ашылған еді. ... ... ... 1922 жылы осы ... үш
жылдай оқып, қытай тілі мен жазуын біршама меңгереді. Қоғам қайраткерлері
Нүсіпхан ... ... Әбу ... ... ... ... ... Нұрмұқамет, Әбдірасұл Смағұлұлы (1901-
1945), Ысқақ сияқты адамдар осы мектепте оқыған. Қазақ, монғол халықтарының
талабы бойынша, 1922 жылы монғол – ... ... ... Бұл ... оқыған адамдардан Шәріпхан Жеңісханұлы сынды ірі қоғам қайраткері,
ағартушы жетіліп шыққан еді. Осы ... ... ... ... ... ... Мұқаш Жәкеұлы, Мәнкей Мәмиұлы, Зарып
Жошыұлы, Тарбағатайдан Омар, ... Әбеу т.б. ... Шың ... ... ... ... ... қазақ оқу-ағартуы да бір мезгіл дами
түсті. Бір жағынан үкіметтік орындардың қолдап-қуаттауы ... ... ... ... қаржы атауымен мектептер салына бастады.
Алтай аймағында Шәріпхан Көгедаевтің басшылығында ... ... кең ... етек ... 1933 жылы Сарсүмбе қаласында мұғалімдерді
тәрбиелейтін ... ... ... курс ... 1934 жылы Алтай
аймағындағы бастауыш және орталау мектептердің саны 67-ге, ... саны ... ... аймағында жаңаша мектептер ауылдарға шейін ашыла бастаған.
Мысалы, Құлжа ... ... ... ... ... ... ... деген жерінде Дарубай мектебі, Күнесте
Сатыбалды мектебі, т.б. ... ... ... бұл ... ... ... мектепке
айналды. Сол кезде Сүйдін ... ... ... ... ... ел ақсақалдарының сүйеуімен «Көпірлі» мектебі ашылды.
1935 жылы ... ... ... ... ... орта мектебі
салынып, 1936 жылы оқу ... ... ... мектебі салынды. Сол кезде
Іле аймағындағы қазақ бастауыш мектебі 38-ге, ... саны 3 ... ... ... 26-ға, ... саны 2 ... ... Шиху мен
Сауаннан басқа аудандарындағы мектеп 15-ке, оқушы саны ... ... ... ... көбі ... ... ... оқу-ағарту ұйымы
қарауында) болған.
Қабимолла Манжыбаев Қытай қазақтарының оқу-ағартуы жайында былай деп
жазады: «Шың ... ... ... ... ... ... орталау
мектептен Іле аймағында ... ... ... ... Сарсүмбе
қалашығында бір орталау мектеп және мұғалімдер жетістіретін арнаулы ... ... жылы ... ... ... ... ... институты» ашылған
еді. Саяси қайраткер, аудармашы және әдебиетші Дубек Шалғынбаев осы оқу
орнынан жетілген қазақ зиялыларының бірі ... – 1937 ... ... ... ... Орта Азия ... жіберілген оқушылар қатарында қазақ жастарынан Іледен Әсейін
Жақсылықұлы, Құсайын Сиябаев, Демесін; Алтайдан ... ... ... Нұрмәди; Үрімжіден Ешен, т.б. болды.
1935 жылы Құлжа ауданының Турасу жайлауында оқытушылар ... ... – 1938 ... Шәуешектен педагогика институты ашылды.
1938 жылы Үрімжіде оқытушы даярлайтын ... ... ... ... ... үкіметі тұсында, яғни 1944 жылы 19-қарашада Құлжа қаласында
оқу-ағарту меңгермесі ... ... ... ... ... ... ... болды.
Шынжаңда үш аймақ төңкерісі жеңіске жеткеннен кейін, 1946 жылы Құлжа
қаласында ашылған Ахметжан атындағы ... ... ... жиі ... ... ... ордасы болды. Үш аймақтың барлық ауданында оқу-
ағарту ісі қарыштап дамығандықтан бастауыш мектептер 1944 ... ... 1949 жылы ... ... орта мектептер 13-ке, аудандағы
орта мектептер 17-ге ... ... ... ... тәлім-тәрбиесі мен оқу, оқыту істеріне Қытай
Коммунистік партиясы тікелей ... ... ... жылы Қытай мен Кеңес Одағы достығына байланысты бір бөлім қазақ
балалары Қазақстан және ... ... ... ... ... ... қарсы күрес, 1962 жылғы Іле-Тарбағатай
оқиғасы, 1966-жылдан ... тап ... және ... төңкеріс» қазақ
оқу-ағартуын барынша тұралатты.
1978-жылдан кейін бүкіл Қытай елі ... ... ... да ... де жаңа жағдайға бет бұрды. Бастауыш дәрежелі оқытуға жатақта мектеп
оқытуы мен ... жою ... қоса ... ... таза ... мектебі, Қытай-Қазақ мектебі, көп ұлтты
аралас мектепті қамтыды.
Қытай қазақтарының тұрмыстық салт-дәстүрі тұтас ... ... ... ... кетпейді. Дегенмен де, тайпалық одақ ... ... ... ... ... ... тән ... ерекшеленіп отыратын болған. Біз Қытай қазақтарының тұрмыс
тіршілігі мен салт ... ... ... ... ұғымдарға қысқаша,
ал ұқсамайтын ерекшеліктеріне көбірек тоқталуды жөн көрдік.
Қытай қазақтарының ... ... ... ... ... ... сенеді. Десе де Қытай Коммунистік партиясының ықпалымен «құдай жоқ»
деген атейст кісілер ғана Коммунистік Партияның ... бола ... ... ... ... мешіт талқандалып, құран өртеліп, ... ... ... еді. 1980 ... ... ғана ... ... келтіріліп аз ұлттардың діни еркіндігіне құрмет етілді. Десе де,
коммунистердің, үкімет қызметкерлерінің, студенттердің, мектеп оқушыларының
ораза кезінде ауыз ... ... ... ... ...... арасындағы байланыстардың күн санап жақсаруына
ілесіп философиялық ой иірімдері жағынан олар қазақ ... ... ... елін ... тірек көреді.
Әдет-ғұрыптары мен қолданыстағы салт-дәстүрі (үй-жайы, киім-кешегі,
ішіп-жем және ... неке ... ... ... әдет- ғұрыптары, мереке-
мейрамдар, ойын-сауық).
Қазақ ұлты, мейлі кім болсын, қонақтарын «құдайдай күтіп», мал сойып
қызу ... ... ... қонақтар келгенде ауыл болып жиналып, «көк қасқа
тай», «ақсарбас қой» сойып күтеді. Малы ... ... ... ... ... ... ... меймандарының алдына қояды. Ал жатарда:
«қонақты қондырма, қондырғансоң ... ең ... ... ... ... отқа ... Бұларға жамбас ақы тілемейді. Кетерінде
хош айтып, қолтығынан алып аттандырып салады. ... ... ... жеп отыратын тақыр кедейлері де қонақтарын ренжітіп көрген емес. Бұл
ғадеттер әлі де бар. Қазақтың дәстүрлі де, даңқты осы ... ... ... бір ... «егер экватор сызығын бойлап ылғи қазақ ауылдары
қонып отырған болса, мен жер шарын бір тиын ақша жұмсамай айналып ... ... сөзі өте дәл ... ... қазақтар ішінде «кең қолтық керей» ... ... күні ... ... сақтап отырғандар Қытайдың Алтай аймағы
мен Монғолияның Баян-Өлгий, Қобда аймақтарынан көбірек кездеседі, ... ... ... ... ... түсе қалсаңыз, олар сіздің кім екеніңізді
сұрап жатпай-ақ ақсарбас ала жүгіреді. ... ... ... мәз ... ... етіп аттандырып салғанына екі мәз болады.
Қазақтар тамақтың алды-артында қол жуып бата жасайды. Тамақтану
үстінде көп ... ... ... ... ... кесілген басты үй иесіне, құлағын баласына ұсынады.
Табақ келіндерге қайтарылады. Келіндер сәлем етіп ... ... ... ... ... ... шаш-тырнақ алмайды. Шаш-тырнақтарын күн ашық
күні, ас- тамақ, ішіп-жем, ыдыс-аяқ, ... ... ... ... өртеп
жібереді немесе көміп тастайды.
Көп санды қазақтар жұма күні кір жумайды, ... күні ... ... алғашқы жаңбыр жауып, күн күркіреген күні: «сүт көп,
көмір аз»,- деп ... ... бір ... сүт шашып шығады. Мұнысы табиғаттан
құлшылық тілегені болса керек. Сыпыртқымен бала ұрмайды, оның «әр ... ... ... деп ... ... бала ... өте жек
көрген. Бұл ғадет олардың аурулардан сақтанып, ... ... ... ... өте көңіл бөлетіндігін көрсетеді.
Қазақ малшылары таң сәріден тұрып, тамақтанып малын өрістетіп, кешке
дейін мал ... ... ... мал сауып, малдарын қоралайды. Мұны «ел
орынға отырған уақыт» деп атайды. ... ... ... соң, қора ... ... ... ... тігіп күзет қойып барып ұйқыға ... жаз ... ... ... ... жусатады. Ал, күздің қысқарған
күз мезгіліндегі түстерде қойды қораға ... ... ... ... – «қорықтық» болады. «Қорықтық» дегеніміз-үлкен ағаш ... мұны ... ... жүреді) екі-үш кесек, қатты қыздырылған ақ
тасты салып ... ... ... дала және киіз үй ... ... оттарды сөндіріп, немесе
көміп барып жатады. Мал күзетіндегілер кештерде «Бастанғы» жасап ән ... ... ... құрған күндері болмаса, бет алды от ... олар тек өз ... ғана ... ... ... өрт ... ... ежелден сақсынып отырған.
Шынжаң қазақтары адамдар ара бауырмалдық, ар-ұят дегендерді де басты
орынға қояды. Күн көріс нашар жанұяларға ... ... ... ... оның ... той мен ... өлімін» бірге көтеріседі. Қытай
қазақтарының ішінен «қайыршы, тілемші» атауын естімейсіз. әрі көрмейсіз.
Адамдар ара шындықты айту өте ... ... ... ... ... ұрлық
істеу – кешірілмес күнә саналады. Біреу уағдасына жете ... ... ... ... десе, бұл үлкен мін саналады. «Ұят» атты бір ауыз сөз-ақ ... ... ... ... ауыл үйге ылаң ... барлық қылмыскерлерді жек
көріп оларға қарғыс жаудырып келген. Осылардың ішінде, әсіресе өз ... жан ... адал ... қан-терін сүліктей соратын- ұрлықшы
қиянатшы, өтірікші, зинақор, арсыз-намыссыз, содыр-сойқандарды тіпті де жек
көрген. ... ... ... ... ... ... деп есептеген.
Қазақ ауылдары әлмисақтан қазірге дейін көрші қонған елге «Ерулік»
көшетін елге «қонақасы» ... ал, ... ... келе ... ... адамдар жол сусынын ұсынып келген. Қазақтың ежелден келе жатқан
береке-бірлігінің бейнесі сияқты бұл ... ... ... ... ... ... ... әлі аяқталмауына байланысты
ежелгі ... көбі ... ... ... ... қазақтың мемлекетінің Орталық мұражайын аралап жүріп, қазақтың
малшаруашылығына байланысты әр түрлі жәдігерлерінің Шынжаңда әлі ... ... ... содан Шыңжаңды «қазақ этнографиясының тірі
музейі» дегіміз келеді.
Десе де, жер бетіндегі соңғы қазақ керуенінің де доғарылар күні ... ... ... бара ... ... ізіне батқан күнге қарағандай
мұңая көз тігеміз. Наурыз-қазақ халқының жаңа жылы. Парсы тілінде ... ... сөз. Бұл екі сөз ... ... күн» яғни ... жыл» ... ... Қазақ халқы уақыт есептеуде бағзы заманнан бері байырғы
дәстүрге айналған 12 жылдық мүшелдік календарды қолданды. Осы мүшел жылының
басын күн мен ... ... ... (күн ... бастап, осы күнді
(22-наурызды) «Ұлыс күні» немесе «Наурыз» деп атады.
Қытай қазақтары көне жыл есебі бойынша ақпан айының ... ... Ал ... ... ... ... ... көрсету үшін,
көктем келудің алдында бір рет, көктемнен кейін тағы бір рет ... ... ... әдетте екі апта айналасында болады. Кейде 15 күн,
9 күн, 3 күн және бір күн ... де ... ... наурыз
айының 20-күні, ТМД қазақтары наурыз айының 22-күні, Қытай қазақтары ... ... ... ... бес ... бірі ... ... қытай қазақтарында мереке
ретінде аталып келеді. Ораза сөзі парсы тілінен кірген болып, ... отыз күн ... ... Бұл ... ... қана таң атқаннан
күн батқанға дейін тамақ ішпеуге қаратылмаған. Ғайбат ... ... ... ... ерік беру, сұқтана қарау секілді өрескелдіктен тиылу,
Аллаға ақ көңіл мен мінәжат ... ... үшін ... Ал ... ... ілімі оразаны өте қуаттайды. Олардың байымынша ораза
жан ... ғана ... ... ішкі ... ... тазалайтын
қасиетімен құнды екен.
Қытай қазақтары ораза кезінде дастарханын түрлендіріп жасап, оразадан
кейін үлкендерді «ауыз ашарға» шақырады. 30 күндік ораза ... ... ... айт» ... ... айт» ... ... ауызашарға
арналған айт намазы оқылады. ... ... ... күзеулік,
жайлаулық жерлерде мешіт болмағанда табиғаты таза далада оқылады.
Қытай қазақтарында мемлекет қызметкерлерінің, ... ... заң мен ... мәжбүрлеуімен ораза ұстап, намаз оқи
алмауы жылдан-жылға көбейіп келеді. Осы ... ... діни ... ... ... қарай бет бұрып бара жатқаны көрінеді.
Құрбан айт-һижра жыл есебінің жаңа жылы болып есептеледі. Қазіргі
ортақ ... ... жыл ... ... ... айының 10-күніне қараған
түні Мұхаммед пайғамбар Меккеден Мединеге көшкен. Міне, осы күннен һижра
күнтізбесі ... ... ... ... 70 күн ... соң ... ... (араб тілінде) – «жақындау» деген мағынаны білдіреді. Ал
шариғаттағы терминдік мағынасы-аллаһ ... ... ... ... айт ... шалынатын арнайы малдың аты.
Құрбан шалу – Ибраһим пайғамбарымыздан (а.с.у.) жалғасып келе жатқан
сүннет. Иә, ... ... ... ... ... ... тұрып, бауыр
еті баласы Исмайылды ұлы жаратушысының жолында пида ете алатындығын пәш
етіп, қиын сынақтан өткен еді. Міне, ... шалу сол бір ... ... ... Аллаһ тағала Құран Кәрімде: «намаз-оқы және құрбан шал»-
деп, әмір етіп, құрбан шалудың уәжіптілігін білдіреді.
Пайғамбарымыз ... ... ... бола тұра ... ... ... оқитын жерімізге жақындамасын!»-деп бұйырған. Әрине
мұндай қатаң ескерту, кем дегенде, құрбан шалудың ... ... ... бұл ... ... деп ... “адам
баласы құрбан айт күнінде (құрбан шалып) қан ағызудан да ... ... ... ... жақындаған емес. Қан ағызылған мал ... ... ... ... келеді. Ағызылған қан жерге тамбай жатып
Аллаһ тағаланың құзырында үлкен махамға жетеді. Сондықтан, ... ... ... ... Қытай қазақтарында “Ораза айтқа” қарағанда “Құрбан айт”
мерекесі жоғары деңгейде тойланады. Шамасы ... ... ... аз ... ... қазақтарының 80 пайызы таңертең ерте айт
намазына барып келгеннен кейін дерлік құрбан шалады. Көбінесе қой шалынады.
Сойылған ... еті ... ... айтшылағандарға таратылады, терісі
мешіттерге беріледі.
Құрбан айт ... ... ... ... ... онда үш ... беріледі. Қазақтар бір-біріне “Құрбан айт қабыл болсын” айтып
жағалата қыдырады. Кем ... ... үйге кіру ... деп ... ... ... ұлт ... де қазақтардың үйіне айтшылап кіретін дәстүр
пайда болды. Бұл бір ... ... ... ... ... ... ... екінші жағынан дастарқанға арақ-шарап
араластыратын ... ... де ... ... ... шарттарын
жақсы білетін үлкензер жағы ислам дінінде ... ... ... ... ... олай ... ... қабыл
болмайтынын жақсы біледі.
Шынжаңдағы Құрбан айт мерекесі қыдырып тамақ ішумен ... ... ... ... той – ... ... Радио – теледидар
концерттік бағдарламалар орналастырып, үш күн бойы ... ... ... айт ... ... жерлерде ат бәйге, көкпар тарту, қыз қуу,
палуан салу тектес дабырамен үлкен той ретінде аталады.
Қытай қазақтарында ораза айт ... ... айт та діни ... ... ... ... ауысып бара жатқан түрі бар. Тіпті қалалы
жерде отыратын ... ... ... ... ... ... бір күн
бұрын шалатын болған. Мұндай дәстүрлік өзгеріс мұсылмандыққа жат болып қана
қалмастан ата-бабамыздан келе жатқан ... ... ... де ... ... ... қазақтардың Қазақстанға қоныс аударуы
2.1 Қытай қазақтарының Қазқастанға қоныс ... ... және ... ... ... ... - болған оқиғаны келешек ұрпаққа қаз-қалпында жеткізу.
Ал, оны кім, қалай ... ... ... ... үшін ...... қажеттілігі мен адамдар талғамына ... ... ... Қытай елінің қазақтарға қаратқан саясатына, ... ... ... ондағы қандастарымыздың жағдайынан. Азда болса
кейбір айтылмаған ақиқаттың ьетін ... ... ... ... ... ... тарихы мен салт-дәстүріне келгенде біраз парақтарды арнадық.
Аталған тақырыбымызға сәйкес ... ... айта ... артық
болмас.Көші-қон деп халықтың барлық әлеуметтік мәнді орын ауыстыруларын,
территориялық жылжуларын ... ... ... ... ... ... ... міндетті шарты болып табылады. Көші-қонды
ерекшеліктеріне қарай иммиграция (елге түрақты және уақытша ... ... ... тұрақты қоныс аударып кетуі) және республика ішкі кеші-қон
деп бөлуге болады. Республика ішкі ... ... және ... ... ... ... ... түрлері ұлтаралық
конфронтациялар, ұлттық келісім ... ... ... ... адамзат тарихының өн бойында жүре отырып, қоғамның
әлеуметтік-экономикалық және саяси даму ... ... орын ... ... мен ... орналасуының шыққан және ... ... ... ... ... зор.
Көші-қон процестері кеңестк кезеңдегі одақтас республикалар ... ... жаңа ... ... ... ... мөлшерлерінің жаңа ... ... ... ... ... мындаған көшіп-қоншылардың әлеуметтік және
кұқықтық жағдайларын реттеу қажеттілігіне қатысты ... ... ... ... үкіметінің аз санды ұлттарға қаратқан
саясатынан ақ Қытайдағы қазақтардың Қытай үкіметіне ... ... ... ... тыныш, бейбіт өмірді аңсаған қазақтар бұл үкіметтіңде өздеріне
жақсы жаңалық әкелмейтінін ертірек сезсе керек,өиткені 1960 жылдардан ... орын ... ... ... ондағы әр ұлт өкілдерімен қатар
қазақтар үшінде өте ауыр кезең болды. Әкесі баласынан, ... ... ... жау көзбен қарайтын қиын кезеңге тап болды.Қытай мен
Кеңес үкіметінің ала-құла саясатыныңда екі ... ... өз ... ... жоқ. ... қырқысқан саясаттың салдарынан ежелден ата
қонысты аңсап келген қазақтар үшін бұл көш болмай қоймаитыны ... ... ... ... ХХ ... ... Жалпы әлемнің 45тен астам елдерінде ... ... ... ... ... ... ... тарихи әдебиеттерде
айтылып та, жазылып та жүр. Ол ... ... ... ... ... Қытайдағы қазақтардың Қытай сынды алып империяның
құрамында қалыуы ... ... ... болды. Тағы бір жақтан алып
айтатын болсақ ол жақта жасап жатқан қазақтардың дені Қытайдың Шыңжаң (жаңа
територия) деп ... ... Іле, ... ... сынды үш
аймақта, ежелден бері өздерінің туып өскен атамекенінде жасап келеді. Яғни
ол жерлер ежелден бері қазақтың ... ата ... ... қаны бір ... сол елдердегі ағайын-туысқандарынан пана іздеп, 1916 жылғы ұлт-
азаттық қозғалысына қатысқандарды ... ... ... ... ... ... қысымына шыдамағандар мен 1920-1921
жылдар мен 1928-1933 жылдардағы ашаршылық кезінде Қытайға қоныс аударған
болатын .
Осы аталған ... ... ... екі алып ... қаншама жылдар бойы жіпсіз маталып, тарихы талқыға толы жылдарды
бастан өткерді. Шекараның екі жағында екі империяға тәуелді болып, ... ... ... мүлдем хабарсыз қалды. Оған себеп екі державаның
қырқысқан саясатының салдарынан 1960 жалдан бергі, 30 неше жыл ... ... ... өткізбеген екі мемлекеттың қырқысқан саясаты түбі бір
туысқан болып кеткен. Шекараның екі ... ... ... ... ... ... ар ... да қазақтар бар деуден
қорқатын күйге түсірді. Бір - ... ат ... ала ... бір ... – дара өмір ... ... туысым бар деу қазақстандық қазақтарға, ал
қазақстанда ... бар ... ... ... адам төзгісіз
бақытсыздықтар әкелді. Коммунистік үкіметтің мұндай жан ... ... қаны бір ... қазақтар ең соңында бірін-бірі еріксіз ұмытуға
мәжбүр ... Бұл ... ... бері ... келе ... ... еді.
1951-1960 жылдар арасында тоталитарлық жүйе тың және тыңайған
жерлерді игеру ... ... ... үшін адамдардың үлкен тобын қозғалысқа
енгізді. 1950 ... ... ... ... ... әділетті
өзгерістер тұсында шет елдерден бауырларымыз тарихи отанына орала бастады.
Кеңестер Одағы Мемлекет Қауіпсіздік Минстірлерлігінің 1951 жылғы ... № 00776 ... ... ... ... ... ... 9 қазандағы нұсқауы ... ... ... ... қоныстанған жерлерінде мәңгілік қалдырылатын, сондай-ақ күштеп
көшірілгендердің жұмыс істейтіндері ... ... мен ... ... соң басқа да ... ... ... ... жылы Кеңес Одағының Минстірлер кеңесі 16 сәуірдегі ... ... ... ... ... «Кеңес азаматтарын» тың игеруге
тартыу туралы қаулы қабылданды. Соған сәйкес 1954-1955 жж. Қытайдан 11945
тобасы(65564 адам) көшіріліп келінген. ... ... 3513 ... ... 8432 ... орналастырылды. Осы тұста Қазақстан орталық пария
комитеті қызметкерлерінің анықтауынша республиканың 9 ... ... ... ... ... ... ... Повлорда, Семей
және Талдықорған) орналастырылып жұмыспен, баспанамен қамтамасыз ... 195-1962 ... ... Шыңжан-Үйғыр автономиялық ауданы
мен т.б. аудандарынан қазақ, ұйғыр, дүнген, ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстарына түрақтануы байқалды.
Қытайдан қоныс аударушылар ішінде ресми қүжаттарда шартты түрде“кеңес
азаматтар” деп ... ... ... ... ... сыры мынада: 1945 жылы қаңтарда Шығыс Түркістан
ислам жүмүрияты (республикасы) құрылғаннан соң, ... ... ... ... ... жөне ... ... консулдықтарының
жанынан құрылған “Кеңес мұғаджарлар қоғамының” өкілдері мен олардың сенімді
адамдары (агенттері) Кеңес ... ... ... ... кеңес
азаматтарының паспортын үлестіріліп берілгені айтылады. Олардың арасында
1916-1933 жылдар арасында Қазақстаннан ... ... ... ... өзбек,
орыс және т.б. ұлт өкілдері болды. Олардың шекарадан өткендігі туралы
белгісі бар-жоқтығына қарамастан, тууы ... ... алып ... сол
кұжат негізінде, ал, құжаты жоқтарды ... ... ... ... ... ... ... бірге, КСРО-дан бармағанымен КСРО-ға,
Қазақстанға кетемін деушілерге де мөрі ... ... ... ... ... ... ... қоржынға салып жүріп, кез-келген
жерде үгітке ерген адамдарға үлестіріп, “кеңес азаматыр” ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. 1954 жылы КСРО мен Қытай арасында жасалынған 10
жылдық келісім-шарт “кеңес азаматтарының” КСРО-ға ... жол ... ... ... 1955 жылы ... ... ... бастады.
Қытайдан келген “кенес азаматтары” Хоргос станциясынан Сарыөзекке
жіберіліп, одан ары қарай Іле, ... және ... ... ... 3- ... ... ... қабылданды. Әрбір қабылдау-бөлу
пунктін ауыл шаруашылығы, кеншар жөне ... пен ... ... және ... көлемдегі өкіддері басқарды.
Оларға көмекші ретінде әрбір облыс пен ... ... ... ... бөлінді. Қабылдау арнайы жоспар мен график бойынша
жүргізілді. Барлык пункттерде сауда орындары, дәрігерлік және ... ... ... ... ... "кенес аза-маттарына" көмек ретінде:
әр отбасына 3000 сом, мүшелеріне 600 сомнан ... ... ... ... ... ... ... жеке үй құрылысы үшін 15 мыңға
дейін, мал сатып алу үшін 3 мың сом ... ... ... ... жылы ҚХР мен КСРО қатынастарына жік түсіп, жыл өткен сайын екі
елдің ... ... ... Қытайдағы күшпен жүргізілген
социалистік қайта құрулар мен ... ... ... ... 1958
жылы Шынжаңда жүргізілген «Жергілікті оңшылдарға қарсы тұру» қозғалысы
ондағы қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... «Үлкен секіріс» сияқты солақай саясаттың салдарынан
1960 жылы Қытайда ашаршылық орын алды. Осы жылдың 16 ... ... бір ... ... жариялап, ҚХР үкіметі қол қойған бірнеше
жүздеген экономикалық келісімшарттарды ... бір ай ... ... ... жатқан 1390 маманды қайтарып алатындығын мәлімдеді. Сондай-ақ,
Қытайға берген ... ... ... ... ... Бұл ... Қытайдың
ішкі-сыртқы жағдайын қиындатып жіберді. Ежелден «жерұйық» атанып келген Іле
мен Тарбағатай аймақтарындағы тұрғындар тамақтан тарығып, аштыққа ұшырады.
Осы ... ... ... ... Шәуешек және Үрімжідегі консулдық
басқармалары Шынжаңдағы қазақтар мен ұйғырларды Кеңес Одағының ... ... ... ... жасырын түрде келеміндеушілерге паспорт
таратты. Осындай дайындықтан кейін Кеңес Одағы 1962 жылы ... ... мен ... ... ашып ... ол жақтан үдере қозғалған елді
шекарадан ... күн бойы ... ... ... ... қытайлар өздері
жауып, ол жақтағы дүрліккен елді тоқтатты. Міне, бұл аталмыш «29 мамырдағы
Іле, Тарбағатай шекара оқиғасы» еді. Осы ... ... ... мен ... ... ... Осы арада мына мәселені айта кетуіміз керек, Кеңес
Одағының шекараны ашып тастап, ... ... ... ... ... ... ... қосу емес, сол кезде орын алып
отырған еңбек күшінің жетіспеу ... шешу және ... ... үшін
жасалған әрекет. Алайда бұл оғиғаның зардабын екі елге бөлініп – жарылған
отбасылар және олардың ... ... ... ... ... оларды
КСРОүкіметі де, ҚХР-ның Шынжаңды билеушілері де сенімсіздеу ... ... ... ... ... ... саяси күрестің нысанасына алып
отырды.
1962 жылғы “шекара оқиғасында” Қытайдан Қазақстанға қанша адамның
өткені жөнінде ... ... ... жоқ. Бірақ кейбір бейресми
деректердегі Іледен-62 мың ... ... 58 ... аса адам өтті ... ... ... демографиялық сандық мәліметтері дәлелдей
түседі. Мысалы, 1953 жылы Қытайдағы қазақтардың саны 509 400 адам ... жылы ол сан 491 900 ... ... ... осы ... сол жылдары
Қытайдан 110 мыңнан аса қазақтың тарихи ... ... ... болады.
Қытайдан “кеңес азаматтарының ” келіуі 1955жылдың 1-сәуірінен
үиымшылдықпен басталса,сол жылдың қыркүиек айында қоныс ... ... ... хаттар республикалық қоныс аудару басқармасына көптеп түсе
бастады. Мұрағат қүжаттарына сөз берсек, Қазақстанға ... ... ... ... ... ... тұрмыста, жұмысқа орналасуда,
дәрігерлік көмек алуда және т.б.байланыстарда бірқатар қиыншылыктарды
басынан өткізгенін байқаймыз. Соған ... ... ... ... ... ... кездесті. Тек, 1955 жыл-дың өзінде Қазақ
КСР кеңшарлар министрлігіне коныс аударушылардан арызданған 280 хат түскен.
Керісінше, ішке көшіп ... соң, не ... ... не үй ... ... ... келген жаққа рұқсатсыз кетіп қалған жағдайлар да
көптеп кездескен.Елдің солтүстік аудандарына ... ... ... Талдыкорған облыстарына, орыс ұлт өкілдерінің Ресейге көшп
кетулері кездескен. Несиені алып, қашып кеткен ... ... ... таба алмаған немесе кейбір көшіп-қонушылардың кері Қытайға
жіберуді ... ... ... екен.
Бірқатар мұрағат құжаттарында 1954-1959 жылдары, ... ... ... ... ... ... ... емес деректер
кездеседі [35.113б]- Алайда, жалпы саны көрсетілмеген. Барлығы 1955-жылдары
Қытайдан 250 мыңнан аса адам келді деп ... 1955 жылы ... саны 8421 мың адам деп ... ... 1955 жылы ... азаматтары” халықтың 20% құрады деген сөз.Сонымен, 1955 жылы
Қазақстан кеңшарларына 240 ... (39467 ... ... ... ... 13508 ... көшіп кедді [36.106б].
Сондай-ақ, ұжымшарларға коныс аударған “кеңес азаматтары” саны ... (16016 ... оньң ... ... ... 1261 — ... мен қарт кісілер, 8 жасқа дейінгі балалар 3835 адам, 8 жас пен
16 аралығындағы балалар 2515 адам) болды ... ... ... ... ... ... колы жеткіліксіз жене мал ... ... ... ... ... ... ... және
Ақтөбе облыстарының ұжымшар, кеңшарларына жіберілді. Сол сияқты, құрылыс
пен транспорт салалары бойынша да ... ... ... ... мекемелер мен диаспора
мәселесін зерттеп ... ... ... мәліметіне қарағанда, Қытайда
1 296 000-нан 2 000 000 шамасында қазақ тұрады. Қытайда тұратын қазақтардың
саны туралы мәліметтер бір-бірінен өте ... ... ... ... ... ... санын шектеу туралы демографиялық саясатқа қатысты,
ол жақтағы қазақтардың 3-тен 5-ке дейінгі балаларын ... ... Ол ... ... жалпы халық саны туралы дәл ... ... ... ... ... ... Қытайдағы
қазақ диаспорасы бірқатар ерекшеліктерге ие. ... ҚХР ... ... 80 ... ҚХР ... (1949 жыл) кейін туылғандар.
Екіншіден, қазақ этносының мәдени және жалпы білім алу ... көп. ... ... жыл ... ... бойынша: алты жастан
жоғары қазақтар саны – 725 130 адам болған. Әртүрлі жоғары оқу ... ... ... ... сатыдағы орта мектепте – 41 599, екінші
сатыдағы орта мектепте – 124 781, бастауыш мектепте – 351 272 ... ... ... және шала ... саны – 203 448 ... құраған екен.
Қазақ ұлтының 50 пайызын құрайтын әйелдер арасындағы сауатсыздық ерлерге
қарағанда 1,5 есе артық ... ... ... ... ... ... көші-
қоншылардың нақты саны мен ұлттық құрамдары көрсетілмеген. Нақты осы
жылдары Қытайдан көшіп келген ... тура ... ... өте ... зертеушілердін пікірінше 110 мың қазақ көшіп ... ... мың деп ... ... ... ... 50-60 жылдарындағы статистикалық санақтар бойынша біз соңғы
120 мың қазақ Қытайдан Қазақстанға ... ... деп ... Бұл ... ... ... қажет етеді.Өйткені ол туралы ... ... ... ... ... отыр.
Жоғарда айтқанымыздай мұрағат деректерінде аталған кезеңдерде ... ... саны мен ... ... ... осы жылдары
қытайдан көшіп келген қазақтардың тура санын анықтау өте қыиын ... ... 110 мың ... ... ... ... ... мың деп көрсетеді.Ал тіпті мәліметтерде тек 1962 жылдың өзінде 200 ... деп ... ... ... ... және ... 50-60
жылдаррындағы статистикалық санақтар боиыншада нақты бір ... жоқ. ... ... ... ... ... етеді.Өйткені ол туралы нақты
мәліметтердің жоқтығы зертеушілерге мүмкіндік бермей ... ... ... – мамырына дейін 200 мыңға жуық адам шекарадан
өткен. Оның 150 мыңы ҚХР-дың ... ... 50 мыңы ... Іле
аймақтарынан болы, деген де кейбір мәліметтер бар. Сонда бір ай ... ... ... ... аударуы шынымен адамды толғандырады.
Бұл көз-қарасты сол көштің ... ... ... ... жазушысы
Қабдеш Жұмаділов ағамыз еді. Ағамызмың айтуына қарағнда осыншама дамның бір
ай ішінда шкарадан өтіуінің өзіндңк себебі бар: ... ... ... ... ... ... еөш басшылары, яғни серкелері болды, біз оны
арнайы дайындадық. Мен ол кезде Алматыдан оқып барып, сол жақта жүргенкезім
еді. Кіремілді, ... ... ... ... арыз жаздық.
Н.Хрущевтің және Варашилотың атынан жүздеген, мыңдаған адамдардың ... ... ... жөнелтіліп жатты.Келесі көктемде ел
көтерілді, біз ата жүртқа қарай бағыт ... ... ... ... ашып ... деп ... ол шағымдарда. Нәтижесінде
кеңес үкіметі шекараны ьес-алты жерден ашып қойды. Халық ұйымдасқан түрде
ата қонысқа ат ... ... 200 мың ... ... ... ... ... еді»[38.1б]-дейды Қабдеш ағамыз. Сондықтан біз бұған
толық ... ... ... ... басы – ... ... ағаларымыз
сол жылдардары өткен адамардың санынан толық қабардар деп айта аламыз
Төменде ... ... ... Қазақсатнға қоныс аударғандардың
жалпы саны мұраған құжаттарында әр обылыс,қалалар бойынша көрсетілген:
|Жылд|1954-1956ж |1958ж |1959ж |1960ж |1961ж |1962ж |1963ж ... | | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... |адам |отбасы |адам |отбасы |адам |отбасы |адам
|отбасы |адам | |Алматы |767 |4602 |1594 |10900 |5589 |32488 |916 ... |2850 |7456 |32805 |518 |5999 | ... |501 |3006 | | | | | | | | | |
| | | ... |199 |1194 |21 |63 |407 |2461 | | |4 |18 |391 |1722 ... | ... |591 |3546 |31 |203 |143 |1071 | | | | |1260 |5544 |189 ... ... |693 |4158 | | | | | | |4 |9 | | | | | ... | | | | | | | | | |
| | | | | ... |814 |4884 | | |212 |1086 | | |1 |1 |738 |3249 ... | ... |79 |474 | | | | | | | | | | |316 |3538 | ... ... | | | | | | | | | | | | | |Қостанай |1350 |8100 | | |153 |904 | | ... | | | | | ... |566 |3396 | | | | | | | | | | | | | ... |8748 |2 |6 |86 |529 | | | | |9523 |40294 | | | ... |546 |3276 |25
|159 |1287 |7020 | | |11 |45 | | | | | |Шімкеніт |781 |4687 |1 |3 ... | | |1 |2 |3103 |13655 |140 |1554 | ... |538 |3498 | | | | |
| | | | | | | | ... | | |596 |2662 |483 |2547 | | |128 |471 ... |70 |787 | ... |10117 |60703 |2270 |13996 |8574 |49502 |916 ... |3481 |22372 |98439 |1830 |20487 | ... ... әр ... әр облсқа көшіп келгендердің саны және
орналасу жағыдайы әртүрлі,сонымен қатар бұл кестеде Қытайдан келген әр ... ... саны ... Біз бұл мәліметтерді беруіміздегі
мақсатымыз сол жылдардағы Қытайдан көшіп ... ... жыиы ... өңірлеріне барғандардың сан жағынан біршама көп
екендігін,көре отырып,мұрағат деректерінде көшіп ... ... сай ... ... ... әрйне қазақтар-қазақ жиы
қонстанған өңірлерге баратыны даусыз.Сонымен біз аталған жылдарда қытайдан
120мыңның үстінде ... ... ... деген қортындыға
келеміз.
Яғни Қытайдан келген “кеңес азаматтарының”республика халқының ұлттық
құрамының өзгерістеріне ... әсер ... ... бұл ... мен ұжымшарларға және транспорт жолдары мен өндірістік бағыттағы
құрылыстар жүріп ... ... ... ... ... “кеңес
азаматтары” Қазақстанның түкпір-түкпіріне ... ... ... Алматы, Талдықорған, Семей және Шығыс Қазақстан обылыстарына
шоғырланды.
Көші-қон барысында кейбір қиыншылықтарда орын алды. Мысаыл: Қытайдан
келгендердің дені орыс ... ... ... жаңа ... ... ... барыс-келіс, қарым-қатынаста көптеген
қиындықтарға жолығып ... ... ... ... ... орналасу жағдайы және
орардың Республикамыздың әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан
үлесі
1952-1963 жылдар аралығнда Қытайдан жұздеген мың адам тарихи отанна
оралды.Осы барыста ... ... ... ... ... ... жоқ.Еңбек етіп,қой бағып,егін салып әртүрлі әлеуметтік жұмыстарға
араласа ... өз ... ... көп ... ... ... ... тарабынан көптеген жеңілдіктермен қатар олардың
орналасу,түрмыс-тіршілігіне т.б.жақтарынан көптеген жеңілдктермен ... ... ... ... архв ... былый
көрсетіледі:
“1961-1963 жж. Қытай қалық республикасынан келгендер ... ... мен ... ... ... ... ... келгендердің сапхоздарға 45094 адам болып,
соның ішінде еңбекке жарамдылары 21000 адам болып былстың барлықаудандарына
роналастырлд.келгендердің 61% ... ... ... ішінде 3808і мемлекеттік жағынан түрғын ... ... от басы ... дармен сопхоздардың жатақханаларында
турса, қалған 1221 отбасы уақттық үйлердге ... ... ... ... ... ... орналасты.
Сонымен қатар мемлекет тарабынан қоныс аудару шыларға түрсыстық
қажетін қамтамасыз ету ... ... ... және әр ... ... ... ... ішінде 110030 отбасының 5012сініңі ... ... ... мемлекет жағынан малмен қамтамасыз
етілді.5552 отбасына әртүрлі қажеттіліктеріне қарай жер телімдері мен,бау-
бақша ... ... жер ... ... ... ССР және свет ... ... шешімімен 1962 жылы колхоз
және сопхоз ... КНР дан ... ... ... ... адам ... ... 30 рубли, жалпа сомасы 700000 ... ... үй және мал ... ... 3,5 ... рубли бөлінді.
Бөлінген іңшіп-жем яғни Тағам: Ұн- 2200 ми тонна.
Бидәи-350 ми тонна
Малдан-45 ми бас
Ет-56 ми тоннс
Және әртүрлі түрмысқа ... ... ... ... ... баскиім, аяқ кіимдер бөлінді. ... тыс ... ... ... ... ... ... КНР дан келгендерді жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... шаруашылыққа, 60% ал ... ... ... ... ... ... көпбөлегі Әиелдер мен балалар болып балаларға
арналған бала бақша және басқа қажетіліктің жетіспеуінен болды.
Түрғын ұй ... ... ... ... ... шаруашылығы жобасы бойынша 1963 жылдары түрғын ... ... ... қабылданды. КНР дан келген адамдардың көп сандысын
ескере отырып, түрғын ұйдің жетіспеушілігін болдырмау ұшін ... ... 1963 жылы 2200 ... ұй ... ... ... Бір ... ішінде
1771 немесе 25,3%ұй салынды. Халық шаруашылығының жобасына сай 80,5% адам
полкопмының шешімен одан басқа 1040 ... ұй ... жылы ... ... ұзақ ... ... ... 1579мың
рублидың 78,9 игерілді. Атқарылған жұмыстардың ішінде кейбір олқылықтарда
кездесіп ... ... ... ... атқармаған мына
раиондарға: Ақмола, Балқаш, Сарқанд, Талдықорған, Еңбекші-Қазақауданы,
Қаскелең, осы аталған ... ... 50 ... ұй салу ... ... жоқ. Бұл ... ... жоспарын төмендетіп, аудан парткомының
шешімін орындамады.
“1962-1963 жылдары КНР дан ... ... ... басты жандарды
шаруашылыққа қабылдау:[42.13б]”
1962 жылы обылыс шаруашылыққа КНР дан ... ... 471 ... ... адам ... саны 2638 ... олардың ішінен Жамбыл обылысы шаруашылығына
өндірістік басқаруға 68 отбасы 202 адам ... ... ... ... ... ... мен қоныстандыру
барысына, саяси-әлеуметтік және экономикалық шараларына талдау жасалған.
1960 жылдары Кеңес үкіметінің табиғи байлыктарды экстенсивті ... ... ... ... жаңа ... құрылысы мен кен
орындарын игеруге байланысты КСРО көлеміндегі тұрғындардьң көші-қоны, ... ... ... ... ... асырылды. Кеңес үкіметі көші-қон
үрдістерін 1960-жылдары «Жұмысшыларды үйлестіру және қоныстандыру Бас
басқармасы» ... ... ... тұрғындардың кеші-қон Басқармасы
1950 жылы күрылған. 1954 жылға дейін ... ... ... ... ... ... бос далаларына солтүсгік, шығыс және
батыс облыстардың колхоздарын көшіру осы ... ... ... ... 18 мақга шаруашьшығы колхозы
қүрылып, кейін совхоздарға айналдырылды.
Бүған дейін жеке жұмыс ... ... ... 1956 ж.
жұмысшыларды ұйымдастырып қабылдау Басқармасымен біріктіріліп, «Жұмыс күшін
үйлестіру және қоныстандыру Бас ... деп ... Бүл ... ... ... ... ... партия мен кеңес органдарының
көмектесуімен жұмыс жүргізді. Қоныстандыру барысында ... ... ... ... ... 1962 ж. ... Украин КСР-і Закарпат
облысының қоныстандыру бөлімі жоспарды орындау мақсатында цыған ұлтының 34
отбасын Қазақстанға ... ... ... ... ... ... жоқ цығандар 2,5 ай ішінде кез келген жерде тіленіп, бал ашып, халықты
алдап, ұрлық жасап берекесін кетірді. ... ... ... ... 1780 сом жол ақы төлеп әрең дегенде ... ... ... ... шаруашылық басшылары жылы қабақ
танытып, оларды жұмыс орындарымен, қолайлы ... ... ... ... ... ... жаңа үй ... жоқтары ескі үйлерді
жөндеуге немесе жаңадан үй салуға ... ... ... ... ... Әр ... ... шарт бойынша, тиесілі
малын, ақшалай көмегін беріп, езінің экономикалық күш-қуатына қарай отын-
су, азық-түліклен қамтамасыз етуте тырысты.“Бір қой егіз ... бір ... ... ... ... ... өліп, көштен қалмаудың ... ... ... адамдарға жетпейтін болғандықтан тек қоныс
аударушыларға ғана қолда бар ... т.б. ... ... ... да ... Осының нәтижесінде жергілікті түрғындар арасында
наразылықтар байкалып Қытайдан ... ... ... ... жағдайлар болды. Яғни, ... ... ... ... көзкдрас бірдей емес еді. Көшіп келушілердің басынан
өткізген қиыншьшықтары мен кедергідерге ... ... онда ... ... ... бар ... ... түскенін байқаймыз. Қайсыбір
шаруашылық басшылары көшіп келушілердің ішіндегі малшы, ... ... ... ... ... ала ... да
кездеріболды.
ҚХР-нан келген әр ... тура ... ... бір ... туғызды.Өиткені,көп балалы отбасылар ПОЛКОМ-ның жетекшілердің
тіркеуісіз үнемі бір орыннан, екінші орнға немесе туған - туыстарына ауысып
жүргендігінен болды. Мысалы, «красный ... ... ... ... ... ... осының ішінен «Бескөл» совхозына кеткендің санын біліу
мүмкін болмады.Бескөл совхозы осы ... ... ... 118 ... 52 ... басқа совхоздарға кетті.
Шаруашылыққа екелгендерді орналастру жайындағы ... ... ... және совхоздардың көпшілігі ҚХР - нан келген ... ... ... қарады. мссалы. . кальиньн. атындағы колхоз ... 1962 - 1963 ... 225 ... ... қазыргі таңда 170 отбасы
өз үйлерінде тұрады.Өз қаражаттарына тұрғызылған үйлерде түрып жатқандарда,
өз қаражаттарына алған ... үй ... ... ... жер
телімдері 12,5га астам жер телімдері берілді.Осы істеліп жатқан жұмыстарға
оларда ыразылықпен ... ... ... ... келген барлық отбасы адал еңбекшілер, ... ... ... ... келгендер жұмыс
көлеміне және істеген еңбектерңне қарай әр адам ... ... ... есеп ... бойынша 80- 100 рубл көлемінде еңбек ақы алып отырды.
Бес бөлмелі ... ... ұсақ ... ... бар отбасылардың саны
көбейіп,басқаларға үлгі іретінде оларды құрмет ... ... ... ... ... орындау,көшіп келген отбасылары
дұрыс құжаттау және орналастыру туралы ... ... 450 от басы ... құжатталды.Колхоздармен совхоздарға облос бойынша 340 ... ... ... жоба 80% ... ... ұйым басқармасы
атқарылып жатқан жұсыстарды ... ... ... ішіндегі
отбасыларды құжаттау барысында ешқандай заң бұзушылық болған жоқ.
ҚНР-дан ... ... сай ... үй ... ... көлемін көбеитіп,несие көлемі 2500 рубл көлемінде ... ... 250 ... ... бүл сома ... үй ... еді.Сонымен қатар Мемлекеттік Минстірлік түрғын үй ... ... ... алыу ... төмендегідей қарар қабылдады:
1.Құрлыс заттарын жеткізу жобасын жеке саудагерлер жүйесі арқылы
емес, мемелекеттік саудагерлер жүйесі ... ... ... үй ... типтікқылып тұрғызуға қол жеткізу, мемелекет
бөлген несиеден бағасын жоғары қылмау ұсынстар"ҚХР-нан 1961 - 1963 ... ... ... ... үй мен ... ... қамтамасыз етуді
қағаз жүзінде жасау[44.86б].
1963 жылылғы тұрғын ұй жәйныдағы сұрақ бойынша , ... ... ... отырысында талқыланды. ҚХР-нан келген ... ... ... ... ... ... ... бір
реткі шақыруы бойынша, сол жерде үйлесімді шешім қабылданды және тұрғын үй
құрылысын жақсартуға қажетті шарт ... ... ... ... бұл шешім әр-бір кеңес депудаттарының талқылануына ... және ... ... ... 1-2 рет ... және ... ... қабылданды. ҚХР-дан келген халық түрғын үй салуға бөлінген
ақшадан бас тартқандары шындық болып ... ... ... ... ... келтіре отырып, олар тұрғын үй салу және өзіндік қарыз ақша
алу мәселелері өз шешімін ... ... ... колхоз Ақсу
районы мен Колхоз үйінде тұрып жатқан Саматовтар отбасы ... ... бақ ... ... бірі ол ... ... көмексіз ақ өз
жағыдайларын жасауға мүмкіндіктері бар болып жағдайлары төмен отбасыларға
қарайласуды өздаріне мақсат еткен. Сондықтан мемлекет тарабынан ... Абай ... ... бір ... 12 ... ... үйге бөлген ақшадан бас тартқан.
1954 жылы шілдесінде Одақтағы Орталық ... ... ... ... ... ... кейбір шектеулерді алып тастау”
туралы және 1955 жылы 29 маусымында “Арнайы қоныс аударғандардың арасында
жаппай үгіт-насихат ... ... ... ... қабылданды.Осының
нәтіижесінде Қытайдан көшіп келушілердің арасында қайта кетуді суранған да
жағдай болған. Өиткені келіушілердің кейбір заңдық құқықтары шектеліп, заң
органдарының ... ... ... жоқ ... ... аталған жылдары Қытайдан тек қазақтарғана емес сонымен қатар
басқа да ұлт өкілдері көшіріліп әкелінді.1954 жылығ « тың және ... ... ... қаулы бойынша орыс жерінен небір ұлт ... ... ... ... ... ... орын алғаны мәлім, бұл жағдайлар қазақтар үшін өте тіиімсіз
болы.
Келген халықтың тіркелу жағдайы әр ... ... ... ... ... ... ақпараттарды жйнақтауға жеке құжат ... ... Ауыл ... ... ... ол шаруашылық
кітабында және колхоз, совхоздада олры тіркеу арқылы тізім кітапшалары мен
жалпы көлемде тізімдеу ұжымының ... ... Тура осы ... ... ... ... бөліп көшіп келушілердің ... ... ... орналастырып отырды.
Қазақтардың ата жүртқа ауа көшіуі жоғарда айтқанымыздай кеңес
үкметіні 1954 ... «тың және ... ... ... ... ... ... кеңес азаматтарын елге қайтару арқылы кеңес еліндегі
адам күшінің жетіспеу мәселесін шешті. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ұлт ... соның ішінде Қазақстанды
отарлаудың жаңа бір үлгісі еді. Бұлда болса ... үшін ... ... ... ... ұлт өкілдерінің Қазақстанға көптеп
ағылуымен қатар қазақтардың ұлттық жақтан ... ... ... ... ... өз ... ... азшылықтың зардабын әбден тартты. ... ... тың ... ... қазақтар жан-жаққа шашырап
орналасты. 1954-1958 жылдар аралығнда ҚХР ... ... ... саны бір шама көп болып, Қазақстандық қазақтарды сан жағынан
толықтырып отырды.Сонымен қатар ... ... туы ... үшін жыртығы
бүтінделіп, ағайын – туыстарымен қауышып мәре –мәре күиге ... дара екі елде өмір ... ... өз ... түрмыс-
тіршілігі, өмір сүру дәстүрлері қалыптасып бірін-бірі толықтырып, өзара
мәдени және басқа жақтарында жаңа бір ... ... Яғни ... қазақтар Қазақстандық қазақтардың өмір сүру ... ... ... ... ... қазақтар Қытайдан келгендердың баубақша
өсіріу, әр түрлі когоныс өсіріу технологияларын үйренді.Жалпы алғанда бұл
көші-қон екі ... ... ... ... жақтарыблды.
Көші-қоншылар жоспарлы түрде және өз бетінше қоныс аударды. Олардың
жоспарлы ... ... 1959 ж. 19 ... КСРО ... ... және 1959 ж. 12 ... ... КСР Министрлер Кеңесінің №409
«Қоныстандыруға қатысты жеңілдіктерді ... ... ... ... және ... көші-қон бойынша жеңілдіктер алатын
болды. 1965 ж. сөуірде ... КСРО ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер туралы» қаулысында көші-қон ... ... ... ... ... 1970 ... дейін
ұзартылады [45.11б].
1960 жылдары әлі де болса республикааралық көші-қон арқылы ... ... ... ... ... ... ... еді. Ал
индустриалды шаруашылық экономикасының ... ... ... ... түрде көшіп келушілердің қоныстандырылуы урбанизация процесін
белсендірді. 1960жылдары ауыл ... ... ... ... ... кадрлардың жетіспеушілігінен қоғамдық шақырулар мен
комсомолдық жолдамалар арқылы Қазақстанға басқа республикадан коныстандыру
Бас басқарма арқылы жалғастырылды.
Қазакстанға тек ... ғана емес ... ... Балтық
бойы халықтары, Қытайдг.ғы отандастарымыз (Қытайдан ... ... ... ұлт өкілдері) келді. ... ... ... ... 69 үлт пен ... өкілдері қатьты.
Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы кеші-қоны саясаты Қьггай ... ... ... ... кезінде де қолданылды.
1950-1960 жж. Қытай ... ... ... ... ... жеке ... жаңа материалдармен толықтырылды.
Тарихшы, ғалым 3. Қинаятұлы айтқавдай: «Қытайдан 1957, 1962 ... ... ... ... бөлек. Ол біріншіден, ата ... ... ... екіншіден, империал-коммунистік аса қатаң жүйені ... ... ... Ол ... ... ... өкіметген бір
басының сыйуынан езге ештеңе күгаеген. Олар саяси ... ... ... ... ... өзіндік үлес қосты деген
түжырым келтіре отырып, қазақ халқы 1950 жылдардан басталған коммунист-
утопистік ... ... опық ... ... ... ... деген желеумен қазақ жеріне өзге үлт өкілдері көптеп қоныс аударылуы
саддарынан қазақ үлтының геосаясаты, түрмыс-салты, ... ... ... 1962 ж. қыркүйегі мен 1963 ж. 1 қаңтарына ... ... ... қабылданған репатрианттардың саны, үлттық қүрамы,
орналастырылуы, материалдық көмек алуы, оның мелшері мен облыстарға белінуі
мүрағатгық деректермен баяндалады. 1962 ж. 20 ... ... ... ... ... және ... облыстарының аудандарына
жіберілді. Барлыга 46036 адам келсе, оньщ ... ... ... ... 10471-і ... ... еді. 1955 жылы ... облысна 68409 адам
қоыстандырылды. Тағы осыжылы қыркұиек айында қостанай облысына 44072 ... жылы ... ... ... ... ... Ақмолаға -1650, Ақтөбе 1200, Шығыс Қазақстанға 1000, Қызылордаға
-200, Атырау-400, ... ... ... ... Қостанай -230, Павлорда-1050, Солтүстік Қазақстан-1600, Семей-
900, Талдықорғанға -300, Оңтүстік Қазақстанға -3500 ... , ... ... ... ... ... қорларында сақталған
деректерде 1957 жылдың 1 мамырына дейін қазақстан облстарына ҚХР-дан келген
18500 отбасы ... ... 1959 жылы ... әр ... ... 6680 отбасы (37998 адам) келген. Қытай Халық
Республикасынан келген көші-қон толқыны ... ... ... ... аударығлғандардың түрмыс тіршілігін ... ... Ішкі ... ... ... ... алып,тексеріп, отырды. Сондықтан, айырылып қалған туысқандарымен
табысу, емдеу және тағы басқа ... ... ... ... ... алыа ... тиіс ... Олар түрағының және
жұмыс орнының ауысуы жәйлі да үш күн ... ... ... ... ... ... аймактарының әлеуметтік-экономикалық дамуындағы
әркелкіліктің негізін қалады. Жаңа мекемелердің құрылысы мен іске берілуі,
жаңа кеңшарлардың кұрылуы,әсіресе, солтүстік ... ... ... ... болуына әкелді. Бүл орындар көшіп-конушылар есебінен
толықтырылып отырды. ... ... ... жерден
келгендер).Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан (Лениногорск қорғасын
зауыты, Өскемен қорғасын-мырыш ... ... мен ... ... ... күрделі қаржының көптеп бөлінуі бұл
аймақтардың әлеуметтік-экономикалық ... өзге ... ... және ... ... ... ... жылдары
солтүстік аймаққа бөлінген күрделі қаржы мөлшері Оңтүстікке бөлінген
күрделі қаржыдан 32,1%-ы кем, ... ... 48,8%, ... ... ... ... 21,4% қана көп болса, 2 жылдан соң Солтүстік экономи-
калық аймаққа бөлінген ... ... ... ... ... 4,1; 6,1; 5,6; 3,3 есе көп ... ... әлауқаты мен түрмыс-
жағдайына әсер ететін, ... ... ... оңтүстік облыстардағы
жұмыссыздық пен жұмыс орнының жетімсіздігі де ... ... ... ... 50 – 60 ... Қытайдағы қазақтардың Қазақстанға
қоныс аударуы Қытай үкіметінің аз санды ... ... ... 1950 ... ... ... түрде Қытай Коммунистік партиясының
басқаруына өткен қазақтар өмірінде көптеген өзгерістер болды. ... ... ... ... жүйесі орнады. Барлық нәрсені бір ғана
партия—коммунистік партия өз уысында ұстады. 1966 ... 1976 ... ... ... ... төңкеріс” деп атаған қытайлар қазір “ бір елде екі
түзім” немесе “жұңгоша ерекшелікке ие соцсиализм” дегенді өзінің ... етіп ... Бұл ... ... ... ... партияның
басқаруындағы соцсиалистік түзім дегенді білдіргенімен іс ... ... ... ... ... ... революциясы» дегенді мүлде түсінбеген ауылдықтар «мәдени
революцияны» не үшін және кім үшін ... ... ... ... жоқ, ... қалаларда көтерілген «Капитализм жолында жүрген
шенеуліктерді жоғалтайық!» деген ұранға үн қосып, ауыл ... ... ауыл – ... ... ... шеру тартып, алашапқынға түсті.
Сонымен, ... ... ... коммунасының өндіріс отриядтарының
басшыларына дейінгі аталмыш ... ... ... күреске тартып,
қызметтерінен шеттетті де қалыпты өндіріс ... ... ауыл ... ...... саяси жағдайды қалыптастырды. Соның салдарынан
бүкіл Қытай бойынша өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы күйреп мәдениет қирады.
Соған қарамастан, «мәдени революция» 1976 ... ... ... ... ... ... ұлттық экономиканы бірнеше мәрте реттеген болды,
бірақ оның нәтижесі айтарлықтай болмады. Өйткені ... ...... ... экономика саласындағы қарама – қайшылықтар ... ... ... ... революция» жылдарында Қытай
экономикасы, жалпы айтқанда, тоқырау, құлдырау процесінде болды да, ... оның ... ... ... ... және ... ... күйге түсті.
Қытай компартиясы жүргізген реформаларының аз санды ұлттарға соның
ішінде қазақтарға тигізген әсері өте ауыр ... «Зор ... ... ... бұл ... қазақ қоғамына өтер ауыр және қайғылы
жағдайларға алып келді. Осы барыста небір тауқыметтерді тартқан қазақтардың
кейбір ... ... ... ...... ... ... қалды.
1960 жалдан бергі 30 неше жыл ішінде ұшқан ... ... ... ... қырқысқан саясаты түбі бір туысқан болып кеткен ... ... ... ... – бірі түсінбейтін халге жеткізді. Шекараның ... да ... бар ... ... ... ... Бір – ... ат
бойын ала қашатын, бір дәуірде дара - дара өмір сүрді. Қытайда туысым бар
деу ... ... ал ... ... бар дейтін Қытайдағы
қазақтарға адам төзгісіз бақытсыздықтар ... ... ... жан ... ... ... қаны бір туысқан қазақтар ең соңында
бірін – бірі еріксіз ұмытуға мәжбүр болды.
Демек, Қытайдағы қазақтардың қоғамдық – ... ... мен ... 1950 ... бастап түбегейлі өзгере бастады. Атап айтқанда,
қазақтардың дәстүрлі қоғамдық ... ... ... ... ауыстырылды. Бұрыңғы рулық – қатынастық қатынастар бойынша
топтасып отырып өмір сүру ... ... ... ... бірнеше
ұлттардың өкілдері араласып отырып, ортақ бір кәсіппен шұғылдану тәсілі
ұйымдастырылды: ... ... ... ... ... тәсілі арқылы), барлық адам ортақ бір өндіріс отрядының жылдық
табысынан өз еңбектеріне сай енші алуға телінді; ... ел ... ... ... мен зиялы қауым қарапайым еңбекшіге айналдырылып, қара табан
кедейлер өкілдері, шала сауатты адамдар әр ... ... ... алғанда Қытайдағы қазақтардың коммунистік үкіметтің саясатына
небір қйын қыстау күндерді бастан кешіріп, көптеген ... ... ... ... ... ... ... экономикаға толы коммунистік қытай
үкіметтіңметінің териториясында өмір сүріп келеді. Жоғарда аталғандай
тарихыи ... толы сол бір ... ... әдет – ... , ... ... ... аяалап келген халқымыз қазіргі таңда да
коммунистік Қытай үкіметтіңметінің небір сындарлы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ортада өмір сүріп ... ... ... ... деген мәселеге сұрақтар
мазалайды. Бұл арада алдымен айта кетуге тиісті мәселе – ... ... ... құжаттық деректер мен ресми сандық мәліметтердің
жеткіліксіздігі. ... ХХ ... ... Қытайдың әлеуметтік-мәдени
жағдайын көрсететін ресми деректер ашық ... ... ... да, толық
берілмейді. Ал Қытайдағы аз ... ... ... ... ... бар)
әлеуметтік-мәдени өміріндегі өзгерістерді айғақтайтын ресми әлеуметтік
жылдық санақтың қорытынды мәліметтері ... ... жеке дара ... ... ... ... ол Қытайда үлкен саясаттың құпиялылығы
болып саналады. 50-60 жылдардағы қоныс аудар, және ... сол ... ... ... ... ... ғасырлардағы
этнотериториясын бөліп-жарып түскен ұлы державалардың мемілекеттік
шегеарасы ... елді ... ... ... ... ... ... еліуінші жылдардағы Кеңес Одағы мен Қытайда орын алған
саяси қуғын-сүргіндер қазақтардың екі елге ... ... ... ... орта ... ... ... өз отнында отырып-ақ
демогырафялық жақтан ... ... ... ... ... ... болған
қазақтар ұлттық қасиеттерінің жойылып кету қаупі төнді.Ежелден ата дәстүрін
берік ұстанған қазақ халқы үшін туып ... ... ата ... үшін
бәрінеде баруға дайын еді.Ұлт болашығы,ұрпақтарының келешегі үшін ... ... ... топырағына үдіре көшуі соның айқын дәлелі.Әрйне бұл
жақтағы Кеңес билігі оларды ... деп ... деп ... ... ... ... созылған қанды бүғауымен қарсы алды.Бірақ уақыт
емші дегендей қазақтардың қанды жарасын тәуелсіздік деген асқақ арман емдеп
жазды.Оларда бұл ... ... ... ... ... қарады.Олар аңсаған Тәуелсідік,Егемендік 1991жылы Орта Азия
топырағында,қазақтың алтын бесік,ата жүртында күндей ... ... ... ... ... біз Қытайда жарық көрген ... ... ... ... ... ... көзге көрініп тұрған
қоғамдық құбылыстарға талдау жасау арқылы ХХ ғасырдың 50 – 60 ... ... ... ... ... ... мен сол жылдардағы Қазақтардың көші-қонын ғылыми ... ... ... қоныс аударуныа түрткі болған жағыдайды
жаңаша түрғыдан аша білдік.
Қосмша 1.
Қосымша 2.
Қосымша 3.
Әлем елдеріндегі ... саны ... ... ... Федерациясы: ... ... ... мен РФ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... : ... ... ... ... ... ... ІІ-құрылтайында сөилеген сөзі
//Егемен Қазақстан.-Алматы,2003.
2. Шонанұлы. Жер тағдыры – ел тағдыры .-Алматы:Жазушы,1999.
3. Набижан.Мұқаметқанұлы.ХХ ... ... ... ... ... дамыуы, Алматы. Қажақ университеті. 2006.
4. Қабдеш Ж. Соңғы көш, Алматы:2002.
5. ... ... ... ... ... қоғамдық
ғылымдар академиясы ... ... ... ... қазақтарнының қоғамдық (1860-1920 жж).-
Алматы: Қзазақпарат,2000.
7. Жәди Шәкенұлы. ... ... ... ... ... ... ... жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер»,Ұлттарбаспасы1998 ж
9. ... ... ... - Алматы: Дүниежүзі
қазақтарынның ... ... ... ... ... 3 том, ... қоғамдық
ғылымдар академиясы. Үрімжі, 1986.
11. Сүлеймен ... ... ауып біз ... ... ... ... 1995.
12. Бұрхан Шахиди. Шынжаңда өткен елу жыл. Ұлттар баспасы. Үрімжі, 1985.
13. А.Қанапияұлы. Қазақ ... ... ... «Мұра» журналы,
1996 ж. 3-сан.
14. «Баркөл тарихи ... ... ... ... ... ... материалдары, Алтай.
16. Н.Мұхамедханұлы.ХХ ғасырдағы Қытайдың тарихи үрдісіндегі қазақтардың
әлеуметтік дамуы,Алматы.Қазақ университеті.2006.
17. «Мемлекеттік кеңестің ҚХР территориялық автономия заңын ... ... ... ... ... ... 2006.
18. Хасан Оралтай. Елім-Айлап өткен өмір,.Білім, Алматы,2005.
19. «Абақ керей», Іле халық баспасы, 1994 ж.
20. «Іле ... ... 1995 ж. ... ... ... ҚХР ... автономия заңын атқару туралы
бірқанша белгілемесіне түсінік». ... ... ... ... Н. Біз ... емеспіз, Жазушы. - Алматы .2006.
23. Ж. Жүнісұлы, Н. Мамырбекұлы «Қазақ оқу-ағартуының қысқаша тарихи»
ұлттар ... ... ... ССР ... ... Алматы. 1982.
25. «Қазақ Совет энциклопедиясы», 4-том.
26. Дәурен Ескекбаев. Қазақ диаспорасы: Бүгіні және ... ... ... ... Қазақ тарихынан зерттеулер. Шынжаң халық
баспасы. -Алматы: 1995.
28. Нығымет Мыңжанұлы.Қазақтың ... ... ... 1985.
29. Сәйпіл Аштаұлы., Аға сұлтан Абылай. Іле халық баспасы. ... ... ... ... ... ел. ... Дүниежүзі қазақтарынның
қауымдастығы. Алматы. 2000.
31. Шынжаңның қысқаша тарихы. ІІІ том. ... ... ... ... ұлттарды зерттеу
тобы. 1992.
32. Қ.М. Салқынбаев. Ғылыми зерттеу ... ... ... Аслбеков М.Х., Төлешова Л.Х. Қазақстан тарихи демографясының даму
белестері.-Алматы:өркениет,2002..
34. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекетті ... ... ... Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағаты.708-к, 22-іс,116-
іс,2-п.
36. ... ... ... ... ... ... 2-п.
37. Аслбеков.М.Х., Төлешова Л.Х.Қазақстан ... ... ... ... ... Жаңа ... үміт мол, Оралман сөзі // ... ... К. ... одағымен Қытай халықтарының ұлы
достығы,.Алматы.1957.
40. Қазақстан Орталық Мемлекеттік ... ... ... коммунистік партиясына елу жыл және Мао ... ... ... 20 ... №;13, 14-15 ... Қазақ елі-//-1998, 20 қарша №;13, 14-15 бб.
44. Қазақстан заман//-2007-, 4 қаңтар., № 19, ... Жас ... үні// 4 ... №.5, ... Қазақстан Орталық Мемлекеттік Мұрағаты,1955-к.,94-т.,220-іс.,185б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маркетингтің негізгі түсініктемелері27 бет
Маркетингтің негізгі түсініктемелері. Фирманың жұмыс атқару микроортасының негізгі факторлары37 бет
Саяси партиялардың пайда болуы ,құрылысы26 бет
Философия,саясат ,казіргі заман16 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь