Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1. Іле Алатауының физикалық.географиялық сипаттамасы ... ... ... ...
1.1. Геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2. Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Топырақ жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4. Климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5. Гидрологиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6. Өсімдік және жануарлар әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2. Неотектоника ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1. Неотектоника мағынасы және тараулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Неотектоникалық қозғалыстарды зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2.1. Геологиялық әдіс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2.2. Геофизикалық және әуе.ғарыштық әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3. Қазақстан аумағындағы неотектоникалық қозғалыстардың қысқаша сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

3. Іле Алатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы..
3.1. Іле Алатауының магмалық жыныстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2. Іле Алатауының стратиграфиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3. Іле Алатауының литология.стратиграфиялық кешендері және олардың жер бетінде көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.4. Аумақтың тектоникалық дамуы мен бедерінің қалыптасу тарихы ... ... ...
3.5. Іле Алатауының құрылым.геоморфологиялық құрылысы мен тектоникасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.6. Іле Алатауының құрылымдары және жаңа тектоникалық қозғалыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.7. Іле Алатауының геологиялық құрылымы мен сейсмикалықтың байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Магистрлік бітіру жұмысы Іле Алатауының неотектоникалық қозғалыстары сипаттамаларына арналған. ХІХ ғасырдың соңынан бастап Тянь-Шан таулы өлкесі өзіне көптеген зерттеушілердің қызығушылығын туғызды. Барлық зерттеушілердің пікірі бір көзқарасқа осы тау облысының бедерінің құрылымдығы, яғни әр жота – тектоникалық көтерілім, әр ойыс – тектоникалық майысу дегенге келіп тоқталады. Ал осы көтерілімдер мен майысулардың табиғаты туралы көзқарастар арасындағы алшақтық әлі күнге дейін сақталып қалған. Мысалы ғасыр басында Э. Дэвис (1904) әр жотаны горст, әр ойысты грабен деп қарастырып, таулардың құрылымы жақпарлы деп жіктеді. Хэнтингтон (1905) ежелгі пенепленмен көрініс беретін «сырттар» аркатәріздес деформацияға - «Warping» ұшыраған деді. Э.Арган (1935) қыраттар мен ойыстарды «негіздік қатпарлар» деп атады. Тянь-Шан жоталарының қатпарлы табиғаты туралы И.В. Мушкетовтың (1915) классикалық зерттеулерінде айтылған болатын.
1948 жылы көптеген пікірталастарға С.С. Шульц монографиясы тоқтау қойды. Осы еңбекте көптеген фактілер арқылы Тянь-Шанның қазіргі бедерінің қатпарлы табиғаты дәлелденді. Осы зерттеулер негізінде қазіргі бедермен байланысты тектогенездің жаңа кезеңі туралы қорытынды жасалды. Осы зерттеулер «жаңа тектониканы» геологиялық ғылым саласы ретінде бөліп шығарды.
Келесі зерттеушілер Тянь-Шан құрылымындағы жарылымдар ролін ерекше атап көрсетті. В.И. Попов пен Б.Б. Тальвирскийдің (1978) «Трансазиатский рифтовый пояс Наливкина» деген монографиясында Тянь-шан рифтогенез нәтижесінде қалыптасқан деген пікір айтылады.
Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ороген алқабындағы неотектоникалық құрылымдардың пайда болуы көптеген ғалымдардың пікірталасына арқау болған. Қазіргі кезде аумақтың геотектоникасы туралы 2 альтернативті концепция қалыптасқан. Ол: мобилистік концепцияны жақтаушылар А. Вегенер, Э. Арган, Д.И. Мушкетов, А. Гансер және фиксистік көзқарасты жақтаушылар В.В. Белоусов, М.В. Гзовский, М.Е. Артемьев, т.б.
Неотектоника (гр. neos – жаңа, tektonike – құрылыс) олигоцен уақытынан бергі түрлі тектоникалық процестерді және неотектоникалық қозғалыстар нәтижесінде қалыптасқан жер бедерін зерттейтін ғылым. В.А. Обручев неотектоникалық қозғалыстар деп неоген-төрттік кезеңде етек алған қозғалыстар дейді (20-25 млн.жыл),
Ғылыми пән ретінде неотектониканың 3 ерекшелігін атауға болады. Алғашқысы уақыт. Неотектоника тектоникалық қозғалыстардың көрінісін және олардың нәтижесін геология тұрғысынан өте қысқа 35-40 млн. жылға бағаланған кейінгі кайнозойды зерттейді. Соның өзінде жаңа қозғалыстардың жоғарғы қарқындылығы соңғы 5-10 млн. жылға жетеді. Бұл сандардың мағынасын терең ұғыну үшін Жердің 4,5 млрд. геологиялық тарихы бар екенін еске алу жеткілікті.
1. Аболин Р.Н. От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин Хантенгри.
2. Академия Наук СССР. Институт Географии, Казахстан. Издательство “Наука” Москва.1969.
3. Арган Э. Тектоника Азии. М.- Л., ОНТИ, 1935.
4. Ассинг И.А. О почвах пустынной части подгорных равнин Северного Тянь-Шанья.- Труды Ин-та почвоведения, т. 7. Алма-Ата, Изд-во АН КазССР, 1960.
5. Бажанов О.Б. От реки Киикбай до реки Или: Путеводитель по геологическим маршрутам Южного Казахстана. А-А., АН КазССР, 1961.
6. Белоусов Т.П. Количественная оценка молодых движений горных областей на примере Заилийского Алатау. – Изв. АН СССР, сер. геогр., 1969, №4.
7. Боровинский Б.А. Изучение ледников Заийлиского Алатау геофизическими методами.(Результаты исследований по программе МГГ,гляциология,№10 и сейсмология,№5).-М.: АН СССР.1963.-112с.
8. Быков Б.А. Еловые леса Тянь- Шаня. А.: Наука. 1985г.
9. Вилесов Е.Н.,Уваров В.Н. Эволюция современного оледенения Заилийского Алатау в ХХ веке. А.: 2001.
10. Власова Т.В. Физическая география материков. Изд. 3-е. М.,1976,ч.1,2.
11. Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. Горы.-М.: Мысль.1987.-389с.,ил.,карт.,схем.-(Природа мира).
12. Глазовская М.А. Почвы горных областей Казахстана.- Известия АН КазССР, серия почвенная, 1949, Вып.4.
13. Докучаев В.В. к учению о зонах природы. Горизонтальные и вертикальные почвенные зоны. СПб.,1899.
14. Жандаев М.Ж. Антропогенные формы рельфа предгорий Заилийского Алатау.-“ Вопросы географии Казахстана”, вып. 10. Алма-Ата,1963.
15. Жандаев М.Ж. Природа Заилийского Алатау. А.: Казахстан, 1978.
16. Жандаев М.Ж. Сели Заилийского Алатау и вопросы их прогнозирования.- “ Вестник АН КазССР”, 1966, №2.
17. Зенкова В.А. Размеры оледенения Заилийского Алатау. Вопр. геогр. АН КазССР. 1960.
18. Казанли Д.Н. Формирование Заилийского Алатау орографической единицы. АН КазССР, серия геология, 1954, №18.
19. Кассин Н.Г. Материалы по палеогеограции Казахстана. А-А, АН КазССР.1947
20. Костенко Н.Н. Краткая характеристика четвертичных отложений Восточного Казахстана. Сов. геология, №52, 1956.
21. Крестников В.Н. О влиянии палеозойского структурного плана на развитие поднятии Северного Тянь-Шаня в неогеновом и четвертичном периодах. Бюллетень МОИП, отд. геологии 1955., Т.30, №6.
22. Курдеков К.В. Неотектоническая карта Джунгарского Алатау и принципы ее составлений. Бюллетень комиссии по изучению четвертичного периода. 1962. №27
23. Құсайынов С.А. Жалпы геоморфология. А.: қазақ университеті.2000,168-174.
24. Лаврентьев П.Ф., Соседов И.С. О вертикальной зональности источников питания рек высокогорных областей.- В.: Сборник работ по гидрологии, №1., Л., Гидрометеоиздат,1959.
25. Ледники Туюксу (Северный Тянь-Шань).Л.: Гидрометеоиздат.1984.-171с.
26. Леонов Г.М. Перспиктивы использования подземных вод для водоснабжения. А.: Вестн. АН КазССР. 1962,№2
27. Максимов Е.В. Результаты гляциологических наблюдений в западной части Северног склона Киргизского Алатау // Гляциологические исследования в период МГГ. Заилийский и Киргизский Алатау. Вып.4.- А.: АН Каз ССР.1964.-с.-150-161.
28. Марков К.К., Орлова А.И. и др. Общая физическая география. М., 1967.
29. Медоев Г.Ц. Геологические условия образования грязекаменных потоков в бассейне реки М. Алматинки. Тр. Казахстанского горно-мет института, вып. 1, А-А., 1938.
30. Медоев Г.Ц. Геологическое и геоморфологическое строение гор Согаты (З.А.) А-А., АН КазССР 1951.
31. Мильков Ф.Н. Физическая география. Учение о ландшафтах и географическая зональность. Воронеж, 1986.
32. Насыров Р.М., Науменко А.А., Соколов А.А. география почв Заилийского Алатау. А: Қазақ университеті. 1991.
33. Науменко А.А., Савин В.Н. У Акжарского обвала – огни Алатау 1987 г 10 июля.
34. Николаев Н.И. Неотектоника и ее выражения в структуре и рельефа территории СССР.
35. Пальгов Н.Н. Современное оледенение в Заилийском Алатау. А.: АН КазССР,1958.-312с.
36. Попов М.Г. Высотные пояса Заилийского Алатау.-В.Сб. “Растительность Казахстана. Труды Казфилиала АН КазССР”, вып. 20. М.-Л., 1941.
37. Попова Г.З. Геоморфология Туюксуйской морены Заилийского Алатау//Гляциологические исследования в период МГГ. Заилийский и Джунгарский Алатау ,вып.3. А.: АН КазССР .1963.- с.96-109.
38. Разумова В.Н. Природа красных и зеленых окрасок пород красноцветных формации мезо-кайнозоя Центрального и Южного Казахстана; АН КазССР серия геология., 1961, №5
39. Сверцов Н.А.- Путешествия по Туркестанскому краю и исследование горной страны Тянь-Шанья. СПб., 1873. Изд.2-е, сокр. М., Географтиз,1947.
40. Северский И.В., Благовещенский В.П. Оценка лавинной опасности горной территории. А.: Наука. 1983.-217с.
41. Семенов Тянь-Шанский П.П. Путешествие в Тянь-Шань в 1856-1857 гг.- мемуары, т.2. М., Географгиз, 1946.
42. Тихонова Т.С. Влияние экспозиции склонов на ландшафтную поясность Джунгарского Алатау // Вестн. Моск. ун-та. Сер. География. 1967б. №4.
43. Тихонова Т.С. Особенности высотной поясности Джунгарского Алатау // Вестн.Моск.ун-та.Сер.География.1967б. №6.
44. Физическая география материков и океанов: учеб.Ф51 для геогр. спец. ун-тов // Ю.Г. Ермаков, Г.М. Игнатаев, Л.И. Куракова и др.: Под.общей ред. А.Н. Рябчикова.-М.:Высш. шк.,1986.-592 с.: ил.
45. Черкасов П.А. Основные черты современного оледенения Джунгарского Алатау.- В кн.: Вопросы географии Казахстана. Вып. 7. Алма-Ата, изд-во АН КазССР, 1960.
46. Чубуков Л.А., Шварева. Ю.Н. Динамика местной погоды на северных склонах Терскей-Алатау и Заилийского Алатау.- Труды Ин-та географии, вып. 81. М., Изд-во АН СССР, 1962.
47. Чупахин В.М. Природное районирование Казахстана. А.: Наука, 1970.
48. Чупахин В.М. Физическая география Тянь-Шаня. А.: АН КазССР, 1964.
49. Шлыгина В.Ф. Особенности гидрогеологических условий конусов выноса в предгорном шлейфе Заилийского Алатау. АН КазССР, серия геология 1963, №3.
50. Шульц С.С Анализ новейшей тектоники и рельеф Тянь-Шаня. М., АН СССР, 1948.
51. Шульц С.С. Геоструктурные области и положение в структуре Земли областей горообразования по данным новейшей тектоники СССР. – В кн.: Активизированные зоны земной коры. Новейшая тектоника и сейсмичность. М.: Наука, 1964.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯ КАФЕДРАСЫ
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ НЕОТЕКТОНИКАЛЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ
Орындаған:
2 курс магистранты ... ... ... ... ... ... С.А
(қолы, күні)
Қорғауға жіберілді:
«____» «__________» 2007ж
кафедра меңгерушісі
г.ғ.к., доцент _________________________ ... ... ... орны
АЛМАТЫ, 2007
МАЗМҰНЫ:
Кіріспе.....................................................................
................................................
Әдебиеттерге
шолу........................................................................
.........................
1. Іле Алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы................
1.1. ... Жер ... ... ... ... ... ... және ... ... ... және
тараулары........................................................
2.2. Неотектоникалық қозғалыстарды зерттеу
әдістері........................................
2.2.1. Геологиялық
әдіс........................................................................
...................
2.2.2. Геофизикалық және әуе-ғарыштық
әдістер.................................................
2.3. Қазақстан ... ... ... қысқаша
сипаттамасы.................................................................
.............................................
3. Іле Алатауының неотектоникалық ... ... Іле ... ... Іле ... Іле ... ... кешендері және олардың жер
бетінде
көрінісі....................................................................
...........................
3.4. Аумақтың тектоникалық дамуы мен бедерінің қалыптасу тарихы...........
3.5. Іле ... ... ... ... Іле ... ... және жаңа ... Іле Алатауының геологиялық құрылымы мен ... ... ... жұмысы Іле Алатауының неотектоникалық қозғалыстары
сипаттамаларына арналған. ХІХ ғасырдың ... ... ... таулы өлкесі
өзіне көптеген зерттеушілердің ... ... ... ... бір ... осы тау ... ... яғни әр жота – тектоникалық көтерілім, әр ойыс – тектоникалық
майысу дегенге келіп ... Ал осы ... мен ... ... ... ... ... әлі күнге дейін сақталып
қалған. Мысалы ... ... Э. ... (1904) әр ... горст, әр ойысты
грабен деп қарастырып, таулардың құрылымы жақпарлы деп жіктеді. ... ... ... ... беретін «сырттар» аркатәріздес
деформацияға - ... ... ... ... (1935) ... мен
ойыстарды «негіздік қатпарлар» деп атады. Тянь-Шан жоталарының қатпарлы
табиғаты туралы И.В. Мушкетовтың (1915) ... ... ... жылы ... ... С.С. Шульц монографиясы ... Осы ... ... ... ... ... ... бедерінің
қатпарлы табиғаты дәлелденді. Осы зерттеулер негізінде қазіргі ... ... жаңа ... ... қорытынды жасалды. Осы
зерттеулер «жаңа тектониканы» ... ... ... ... ... ... Тянь-Шан құрылымындағы жарылымдар ролін ерекше
атап көрсетті. В.И. Попов пен Б.Б. ... (1978) ... пояс ... ... монографиясында Тянь-шан рифтогенез
нәтижесінде қалыптасқан деген пікір айтылады.
Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ороген алқабындағы неотектоникалық
құрылымдардың пайда ... ... ... ... арқау болған.
Қазіргі кезде аумақтың ... ... 2 ... ... Ол: мобилистік концепцияны жақтаушылар А. Вегенер, Э. ... ... А. ... және ... көзқарасты жақтаушылар В.В.
Белоусов, М.В. Гзовский, М.Е. Артемьев, т.б.
Неотектоника (гр. neos – ... ...... ... ... ... тектоникалық процестерді және неотектоникалық
қозғалыстар нәтижесінде қалыптасқан жер бедерін ... ... ... ... ... деп неоген-төрттік кезеңде етек алған
қозғалыстар дейді (20-25 млн.жыл),
Ғылыми пән ретінде неотектониканың 3 ... ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстардың көрінісін және
олардың нәтижесін геология тұрғысынан өте қысқа 35-40 млн. жылға бағаланған
кейінгі кайнозойды ... ... ... жаңа ... ... ... 5-10 млн. жылға жетеді. Бұл сандардың ... ... үшін ... 4,5 ... ... ... бар екенін еске алу
жеткілікті.
Екіншісі – қозғалыстар нәтижесінің ... ... ... жер бетінің бедерінде жиі көрініс беруі. Неотектоника тектоникалық
қозғалыстар мен ... ... ... ... ... яғни басқа
тектоникалық циклдардың қозғалыстарымен жабылмаған күйінде зерттейді. Бұл
бізге геологиялық өткен кезеңнің тектоникалық қозғалыстарын ... ... ... ... ... келтіргенде жақсы ұғынуға мүмкіндік
береді.
Үшінші ерекшелік – қазіргі кездегі қозғалыстарды түрлі ... ... ... Бұл ... ... ... ... жағдай туғызады. Арнайы геодинамикалық сынақ алаңдарындағы түрлі
құрал-жабдықтық бақылаулар тектоникалық қозғалыстар ... және ... ... ... ... ХІХ ғасыр соңы мен ХХ ғасыр басында болып өткен бірнеше
апатты жер сілкіністері осы аймақтағы ... ... ... ... XIX ... II жартысынан бастап жүргізілген алғашқы
сейсмикалық аудандастыруды ... ... ... ... ... ... байланысты екендігін көрсетті. 1891 жылы И.В.
Мушкетов алғаш рет Орта ... ... ... ... ... ... Оны әрі қарай жалғастырушы Д.И. Мушкетов. Оның
құрастырған карталары ірі жарылымдар мен күшті жер сілкінісінің ... ... ... ... бұл әдіс Г.Г ... ... М.В. Гзовский және басқа зерттеушілер еңбектерінде жалғасын тапты.
Геологиялық ... ... ... ... де ... кешенді
геология-геофизикалық әдісі құрылды. Дегенмен жаңа ... ... ... ... ... көп ... ауданында жүргізілген көп жылдық бақылау мәліметтері жаңа
тектоникалық қозғалыстардың алуан түрлілігі осы ... тән ... ... және ... түсу ... ... жақын орналасуы
жаңа тік тектоникалық жарылымдар орналасқан тереңдік ... ... ... тарихы
Солтүстік Тянь-Шанды алғаш зерттеуші ғалым П.П. Семенов болып
табылады. Оның 1858, 1867, 1885 ... ... ... ... орографиялық сызба, аймақтың геолгиялық құрылымы жайлы мәліметтер
берілген. Аймақты зерттеуші ... ... ... П.П. Семенов
еңбектері Тянь-Шанды зерттеудің негізін қалады деген пікірге келді.
1861-1868 ж.ж. Л.И. Венюков, 1869-1873 ж.ж. Н.А. ... ... ... ... ... И.В. Мушкетов Тянь-Шан өлкесінде зерттеу жұмыстарын
жүргізе бастады. Осы көрнекті ... ... ... ... ... ... алғаш толыққанды ... ... ... ... ... Орта Азияның құрылымдық жобасын
зерттейді, палеозойлық көтерілімдер мен жаңа ... ... ... ж.ж. жер ... ... ... ол, ... құрылу процесі
әлі күнге дейін қарқынды жалғасуда деген қортындыға келеді. И.В. Мушкетов
Орта Азияның жоғарғы ... ... жер ... ... ... ... байланыстырады. Ол Солтүстік Тянь-
Шанның тау құрылымдары мен тауаралық ... ... ... ... ... көрсетті және төрттік шөгінділерді зерттеді.
1886 жылы Іле Алатауында географ А.Н. ... өз ... Өз ... ол ... шөгінділер: лесс, мұздық шөгінді
генезисі туралы жазады. Іле Алатауының бірқатар ... 1902 жылы ... және ... ... Л. ... ... Олар биік тау
жазықтары «сырттар» материктік денудация ... ... ... 1903 жылы ... ... У.М. ... ... жұмыстарын
жүргізеді. Оның 1905 жылы жарық көрген еңбегінде ол, Тянь-Шанның даму
тарихи ... ... ... ... ... апатты жер сілкіністері (Беловодный 1885ж,
Верный 1887ж, Шелек 1889ж, Крановедный 1895ж) ... ... ... ... аудартты. Ең алғаш сейсмикалық аудандастыру жұмыстарын Г. Абих,
И.В. Мушкетов, А.Е. ... В.Н. ... К.Н. ... Б.Я. ... ғалымдар жүргізді. 1891 жылы И.В. Мушкетов Орта ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Ол
жер сілкінісі болған ... ... қана ... ... болу
мүмкіндігі жоғары аумақтарды көрсетті.
1914 жылдан бастап ... ... ... ... ... жүргізе бастайды. Солтүстік Тянь-Шан
тектоникасына сипаттама беріп, үштік-төрттік ... ... ... ... ... ... аударады және аумақтағы жер
сілкінісі ірі жарылым зонасы бойымен ... ... ... ... ... ... жаңа кезеңі 1927 жылдан басталады. Осы уақытта
аймақтың кешенді ... ... және ... ... ... 1927 жылы ... сейсмикалық станциясы ашылды.
1928 жылы В.А. Николаевтің аумақты ... ... ... ... ... Автор ерте қабаттардың стратиграфиялық
сызбасын ... ... ... ... мен жаңа ... өсуі ... ... айтады.
1930 жылы Д.В. Наливкин Орта Азияны солтүстік, оңтүстік және ... ... ... Тянь-Шанды төрттік жастағы құжбанды көтерілім
облысына жатқызады. Дәл осы ... Н.Г. ... ... ... жасайды.
1931-1939 ж.ж. Б.А. Федорович және С.С. Шульц геоморфологиялық зерттеу
әдісін қолдана отырып, аумақта қазіргі жаңа ... ... ... ... деп ... 1937 жылы С.С. ... ... бедері қалыптасқан уақыт кесіндісін «неотектоникалық» деп атауды
ұсынды.
1937 жылы А.Д. Архангельский және Н.С. ... ... ... ... ... ... жатқызады. М.М. Тетяев (1938)
тектоникалық қозғалыстардың құжбанды ... ... ... ... қатпар
түзілу процесіне ауысты деген пікір айтты.
1949 жылдан бастап Іле Алатауын зерттеудің жаңа кезеңі ... ... ... жер ... ... Талғар сынақ алаңы құрылды. Іле
Алатауын зерттеуде Г.П. ... В.В. ... М.В. ... ... А.В. ... ... ... ғалымдар жұмыс жасады.
Қазақтың ғалымдарынан М.Ж. Жандаевтің есімін естен шығармау абзал.
Континенттік ... ... ... ... ғалымдардың
қызығушылығы толастамаған. Оған 1885 жылы жарық көрген А.М. Дж. ... ... ... туралы мақаласы дәлел.
Аталған жұмыста Іле Алатауынының жаңа тектоникалық қозғалыстары туралы
көзқарастардың даму тарихы көрсетілген.
П.П. Семенов Тянь-Шан орографиялық ... ... ... ... А. ... осы ... вулканизм барлығы туралы идеясын жоққа
шығарды. Н.А. Северцов Тянь-Шанды аласа таулар жүйесі деп ... ... ... пермь дәуіріне жатқызып, Тянь-Шан тауларын ... ... ... ... деп ... ... деп ... Мушкетов (1915) Тянь-Шан туралы жаңа көзқарастарға негіз салды.
Ол алғашқы болып ... ... ... ... бөліп қарастырып,
неогенге жатқызды. Тянь-Шан тауларында ол екі ... ... және ... бағыттарын көрсетті. Алғашқысы оның
ойынша палеозойлық, екіншілері кайнозойлық құрылымдар.
Шетелдік ғалымдар өз ... ... ... беттерінің
тектоникалық дамуы мен шығу тегі ... ... ... ... Тянь-Шан сыртындағы тегістелу беттерін ... ... ... ұзақ ... ... ... пікірді айтқан.
В. Дэвис пен Э. Хентингтон Тянь-Шан пенепленінің жасы ... ал ... ... үлескілерін түрлі гипсом.иялық биіктікке ... жасы ... ... ... келеді деп есептеген. Э. Хентингтон
жаңа құрылымдардың түзілуіндегі негізгі ... ... ... ... ... ... Г. ... мен К. Леукс ... ... ... ... жасы ... деп есептеп шығарды.
Пенеплен беті үлескілерінің ... ... ... келтірген
жарылымдар қозғалыстарның жасы төрттік дәуірге тиселі деген.
Тянь-Шанда ... ... ... В.Н. ... «құрғақ
атыраулар» миграциясы құбылысын көрсетті. Бұл терминді ғылымға И. Вальтер
енгізді. Ол ... ... ... ... ... шектелген
майысу облыстарының ауысуымен түсіндірді.
Д.И. Мушкетов (1934) К. Леукс пен Э. ... ... ... отырып, палеозой уақытындағы құрылымдардың ... ... ... кері бағытқа ауысу идеясын дамытты. ... ол ... ... ... ... ... бағытта
Қазақ платформасына дейін жетуін байланыстырады.
Академик Д.В. Наливкиннің 1926 жылы жарық ... ... ... ... ... ... ... көзқарастардың
дамуына негіз болды. Оның солтүстік (каледон), орталық (герцин) ... ... ... туралы идеясы Тянь-Шан тектоникасы түсінігінің
анықтамасы рөлін атқарады. Түрлі жастағы ... ... ... ... өсуі ... ... ... соңында Тянь-Шанның жаңа тектоникалық қозғалыстарын
зерттеу жұмыстары ... ... ... туралы қазіргі
заманғы көзқарастардың негізін салған ... бірі В.А. ... (1928). ... қатпарлы формаларын ол Тянь-Шанның солтүстік
шектеріндегі үштік кезеңнің негізі деп санаған. Ол көптеген зерттеушілердің
жаңа тектоникалық қозғалыстар процесіндегі негізгі рөлді тік ... айта ... ... ... нәтижелерін көрсетеді.
Олардың іс-әрекеті нәтижесінде депрессия жағына массасы жылжыған біржақты
горсттар қалыптасты. В.А. ... ... ... немесе қозғалыс
бағытының біржақтылығының жоқ екендігін атап көрсетті. Оның палеоген және
неоген ... ... ... ... өсу ... ... деген пікірі үлкен қызығушылық тудырды.
30-40 жылдары ... ... ... С.С. Шульц
жұмыстарында көрініс тапқан Тянь-Шан неотектоникасының негізгі ... ... С.С. ... ... ... ... ... қозғалыстары денудациялық беттердің қатпарлануына әсер етті.
Тянь-Шан қатпарлар виграциясын еске салады. Ол Жер ... ... ... ... ... ... облыстарды
қатар қоюды ұсынады. Себебі олар, жалпы көтерілімдермен диференцияланған
қозғалыстармен сипатталады.
Тянь-Шан неотектоникалық ... ... ... ... ... ... бағыттарға бөлуге болады. Біріншісі, Тянь-Шанның
қандай құрылымдар негізі – қатпарлы ... ... ... ... Тянь-Шан жаңа құрылымдарының жақпарлы табиғаты идеясын К.И.
Богданович, А.А. Обручев, К. ... Г. ... К. ... Г. ... К.Д. ... т.б. ... құрылымдардың қалыптасуындағы негізгі рөлді палеозой
қатпарлығына жатқызатын ... Э. ... ... В.Н. ... Арган. Неотектоникалық құрылымдардың қатпарлық негізін өз жұмыстарында
В.А. Николаев, С.С. Шульц, Б.А. Петрушевский дәлелдеген.
Мәселенің екінші тобы ... ... ... ... мен
сейсмикалық құбылыстардың байланысы туралы ... ... ... пікір бар:
а) Сейсмикалық белсенділік жарылымдар бойы қозғалыстарымен байланысты.
Бұл пікірді К.И. ... Б.А. ... Б.А. ... ... И.А. Резанов, В.Н. Крестников, В.И. Кнауф қолдайды.
ә) Б.А. Петрушевский ... ... ... ... мен даму ... ... бар аудандарда байқалады.
б) М.В. Гзовский, В.Н. ... Г.И. ... Н.Л. ... сейсмикалық белсенділік тектоникалық қозғалыстардың ... ... ... топ мәселесі: неотектоникалық құрылымдардың қалыптасуындағы
қандай ... ... – тік ... ... топ ... Жер шары ... ... көрінісі. Б.А.
Петрушевский (1955) Тянь-Шанның қазіргі ... ... ... В.В. ... (1975) оны белсенді
платформаға ... Н.И. ... (1962) ... ... кезең, Г.Д.
Ажигерей мен К.Д. Помазов Тянь-Шанды жер қабығының бұрын беймәлім, ... даму ... ... деп ... ... тектоникадағы дәл әдістерді қолданумен байланысты. Бұл
бағыт М.В. Гзовский, В.Н. ... Г.И. ... Н.Л. ... ... ... олар алғашқы болып, Тянь-Шандағы нақты сандық
тектоникалық ... ... ... ... ... ... құрылысы
Қазақстан Республикасының кең-байтақ территориясы ұзақ қалыптасу
тарихы бар ... ... ... ... ... Осы кең ... ... құрылысын және пайдалы қазбаларды зерттеуде
көптеген геологтар жемісті қызмет етті. Олардың ... А.А. ... ... Ш.Е. ... Г.Ц. ... Қ.И. ... А.Л. Яншин, т.б.
ғалымдарды атап көрсетуге болады.
Осы ғалымдар Қазақстанның ... ... ... ... ... ... (1967-1970 ж.ж.) топтамасында
Қазақстан геологиясы туралы мәліметтер, А.А. абдулин монографиялары (1981
ж, 1994 ж.), В.Ф. ... ... (1971 ж, 1975 ж), ... (1971 ж, 1976 ж.), ... ... (1969 ж) ... геофизикалық мәліметтері бойынша геотектоникалық аудандастыру»
жинақтары жарық көрді.
Палеозой дәуірінде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Жер
қабығы учакселерінің шекараларында тектоникалық жарылымдар пайда болды. Жер
беттерінде жанартаулық құблыстар байқалды.
Кембрий шөгінділері ... ... ... ... біз қарастырып отырған ол ... ... ... конгломераттармен және хемогенді құрылымдар арқылы
көрінеді. Ол дәуірде ... ... көп ... су ... ... алқабы орнында аралдар тізбегі болған.
Климаттық жағдайлар құрғақ және ... ... ... Бұған
дәлел Қаратау жоталарындағы қабаттардың алуан түрлілігі және доломиттердің
кеңінен дамуы болады.
Ордовик кезеңінде Қазақстанның ... ... ... аралдар
архипелагын құрды. Олардың ... ... ... сазды және кремнийлі
шөгінділердің жинақталуына алып келді. Ордовикте ... ... ... ... ... климаты кембрий климатына ұқсас болды.
Төменгі силур соңында күшті қатпар құрылу процесі жүре ... ... ... ... жаңа ... ... басқа аймақтарда бату және
шөгінді жиналу белдемдері ... ... ... теңіз алаптары тек
Алтайдың батысы мен ... және ... ... шектерінде ғана қалды.
Каледон қатпарлығындағы пайда болған тау құрылымдары көп мөлшерде
сынықтық ... ... ... ... шөгінді жыныстар Жетісу
Алатауының батыс шектерінде молынан ... ... ... ... тек ... ... мен Мұғалжарда кіші
учаскелерде ғана қалды. ... ... ... ... ... ... Каледон қатпарлығының жоғарғы таулы қыраттары Алтай мен Жетісу
Алатауында болды. Бірақ ... ... ... ... ... ... біраз төмендетті. Девон шөгінділері Алтайда кең таралған.
Олар ... ... ... мен ... ... кездеседі.
Триас дәуірінде ыстық климат жағдайында тау жыныстарының ... ... ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстар
нәтижесінде пайда болған ойпаңдарға жиналды. Жер қабығындағы Тянь-Шан ... ... ... ... ... ... болмаған жерлерінде
Іле ойпаңы, Алтайда Кендірлік ойпаңы қалыптасты.
Юра кезеңінде вулканизм ... орын ... ... ... ... ... ... Алтайдың көтеріле бастаған қыраттарының етектерінде өзен
сулары мен ... ... ... ірі сынықты қабаттырдың жиналуы
жүрді.
Төрттік дәуірде тау ... ... одан әрі ... әлі ... ... ... ... қарқындылығын тоқтатқан жоқ.
Ғалымдар Іле Алатауы жоталарында тау жондарының қалыптасу процесі әлі де
жүріп ... деп ... ... жотасы жыл сайын орташа ... 5 ... ... мұның өзі жер ... ... ... ... ... себепкер болады.
Іле Алтауының орнында көне замандарда біршама жазық жер ... ... ... ... ... ... ... құралған
ежелгі тау жүйелерінің барлығы пенипелнизацияланған, яғни ... ... ... ... биіктеуі плиоценде басталды. 13-14 миллион жыл
ішінде таудың биіктігі шамамен 2500 м-ге жеткен. ... ... ... тау ... бөктерлер шөгіп, жотаның шығыс жағындағы тауаралық
алқаптар да бірте-бірте төмендеген. Тектоникалық әсер ету кезеңінің ... ... ... орта ... ... ... 600 мың жыл
бұрын ) тектоникалық қимыл-қозғалыстар ... ... ... осы ... – 4700 м-ге ... ... ... қалыптасуына едәуір дәрежеде мұздықтану кезеңі
де әсер еткен, сол ... ... тау ... ... ... ... үлкен төкпелі өршіктер пайда болып, жоғары белдікте тау
жыныстары сынықтарының үйілген шөгінділері қалыптасқан.
В.М.Чупахиннің (1964) пікіріне қарағанда, ... ... екі ... ... ... ... ( палеозой эрасы ) соңына тура келеді.
Ежелгі мұздықтанудың екінші дәуірі орта ... ... ... ... эрасы ) тұспа – тұс келеді. Бұл уақытта ... ... ... ... жер беті ... ... екінші мұздықтану
таулар мен тау алқаптарына жайылған. Осы мұздықтанулардың ... ... биік ... ... ... ие ... Тау бөктерлерінде шомбал
тастардың ұмар-жұмар үйінділері мен қуыстар ( ... ... ... бөктерлерде, жартастарда пайда болған ) кездеседі.
Жоғары ... ... трог ... яғни түбі ... та ... астау
тәрізді шұңқыр, ең төменгі бөктері тік ... ... ... ... ... эрозиялық жүлгелер сансыз көп, қар
көшкіндері, кей-кейде селге айналатын ... су ... осы ... ... ... бәрі сансыз көп тарам-тарам тармақтары бар аса ... ... ... ... ... бірі – бұл су ... эрозиясы екенін дәлелдейді және Іле Алатауының осы күнгі бедерлеріне
тән сипат болып табылады.
Іле ... ... ... аса ... Мұнда интрузивтік
магмалық жыныстар ( гранит, гранодиорит, сенит, диорит ) ... ... ... кейін тереңде суынып, қатып қалған магмадан және ... ... саз ... сары ... ... қыртыс, утас,
малтатас түріндегі қатқыл денелер. Шөгінді ... ... ... және ... жыныстарының талқандалуы, тасмалдануы ... ... ... ... сүйектері мен өсімдіктердің
шіруі нәтижесінде құралып қалыптасады. Сонымен қатар метаморфтық ...... ... ... ... ... дегеніміз – жер
қабығының қозғалысы нәтижесінде, жоғары қысым, температура, жер астындағы
ертінділер мен ... әсер етіу ... ... горизонттарда
интрузивтік немесе шөгінді жыныстардың өзгеруі.
Тау жотасының белдікті бөлігін бойлай жеке ... ... ... ежелгі жыныстар кездеседі, бұлар протерозой дәуірінде, осыдан 500
миллионнан астам жыл ... ... ... тақтатас, кварцит, гейс,
тағы сол сияқтылар. Тау жотасының үлкен бөлігі палезойлық жыныстардан –
гранит, ... ... ... ... ... орталық бөлігінде, әсірісе кіші Алматы шатқалында ірі-
ірі сұр гранит кездеседі. Іле Алатауы жотасында ... және ... ... мол. ... шыңы және жотаның орталық бөлігінде шың – шоқылары,
Келбин тау торабы негізінен алғанда осы ... ... ... ... ... ... ұсақ ... қиыршық, құмдақ, ауыр
балшық түріндегі жыныстар тау бөліктерінде молынан шашырап жатыр. 2800-3000
м. биікте көне ... ... тән ... бар ... ... болып
біткен, Сырт деп аталатын жазық жабдандар орналасқан. Биіктіктегі бұл жазық
Сыртта, осы күнгі ... мал ... көне ... ... ... ... сай – салалары бар “қошқар маңдай,” жылтыр, ...... ... кездеседі. Кайнозой дәуірінен бергі анағұрлым жас тау
жыныстары ... ұсақ ... ... ... Іле ... ... ... кездеседі, мұнда гипс
кен орны табылып отыр. Бұл көне ... ... ... ... ... ... ... жазық көсіліп жатқан кездерде құралған. Бұларда
қойтас – ... ... ... жоқ. Тау ... ... жақ
бөлігінде, Жіңішке өзенінің алқабы мен Жалаңаш қазан ... сары ... ұсақ ... ... ... ... ... шөгінді жыныстары
қалыптасқан. Бұл шөгінділер қызыл балшық қабатынан жоғары орналасқан.
Тау аралық аккумулятивті ... Бұл ... ... және ... ... жатқызылады. Олардың біріншісі солтүстігінде Торайғыр
және оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... меридиан бағытында 22 км, ал ендік бағытта – 20 км, ... 1300 – 1500 м. ... ... болып табылады. Оның беті
солтүстік-батысқа қарай еңістелген және бірыңғай ... тек ... ... тегіс сайлармен біршама күрделенген. Жазықтың ... ... ... ... ... ... ағын ... конустары жақсы ерекшеленеді. Оның шығыс бөлігін солтүстік-шығыс
бағытында тереңдігі 300 м-ге ... ... ... ... ... басып өтеді.
Сөгеті және Торайғыр тауларының ... ... ... ... мен шығу тегі ... Оның ... ... – 35 км, меридиандық – 15
км, абсолюттік биіктігі 1000-1200 м..
Ежелгі түзілімдер және ... ... Іле ... ... ... және тақтатастардан тұратын протерозой түзілімдері
ең ежелгі кешен болып табылады. Олар Сарыбұлақ, Түрген, Шелек, Кіші-Кемін
өзендері алаптарында ... және ... ... ... жеке ... ... Жотаның шығыс бөлігінде бұл ... ... ... және ... ... тән емес ... ... жабылған. Көне жыныстар жотаның өстік зонасында және терең
метаморфталған.
Төменгі палеозой түзілімдерінен ... және ... ... ... Олар ... ... ... тауларының жекелеген
учаскелерінде құмтасты – жіктасты свита, жіктас және құмтас ... ... ... ... және ... ... ... жіктасты түрде белгіленген.
Жотаның орталық және батыс бөліктерінде кембрий шөгінділеріне
күңгірт–сұр, ... ... ... ... конгломераттар,
құмайттар және әктастар кездеседі. Батыста ордовик түзілімдерінен Қастек
және ... ... ... жасыл–сұр жіктастар, құмайттастар,
құмтастар және жұмыртастар, сирек 1000 м-ден артық ... ... ... порфириттер дамыған. Жіңішке өзені бастауында және
Сөгеті тауларында, сонымен қатар жотаның басқа да шығыс бөліктерінде ... ... ... ... бөліміне жаталанған. Свитаның
жалпы қалыңдығы 2500 м. шамасында.
Іле Алатауында жотаның 35% аумағын, ең ... оның ... ... ... карбонның эффузивті – шөгінді кешені кең тараған.
Ұзынағаш, ... ... ... ... ... ... және Далашық
таулары осындай жыныстардан құралған [5].
Жотаның батыс бөлігінде, төменгі корбонға қалыңдығы 1250 м ... ... ... қабаттасқан құмтастар, жұмыртастар, құмайттастар
тиесілі. Төменгі ... ... ... және тік ... ... ... айқын көрінеді. Онда сусыма мен тас ... жиі ... ... ... ... ... ... кең дамыған:
гранитоидтар, сиениттер, аляскиттер және ... Олар ... ... 70%-ын алып жатыр. Осы ауданды зерттеуші геологтар интрузивті
процестерді екі кезеңге бөледі: каледон және ... ... ... Талғар, Үлкен Алматыда, Ақсай, Қаскелен алаптарында және жотаның
оңтүстік беткейінде бар. Қараш, Сөгеті тауларында, Қастек асуы ... ... ... ... ... ірі және орта ... ... Іле Алатау жотасындағы палеозой түзілімдері магмалық ... жиі ... ... ... Олар ... ... ... қалыптастырады және денудацияға төзімді келеді.
Кайназой түзілімдері Іле Алатауында бұл эраның жыныстары неоген ... ... ... ... ... ... және плиоцен
кезеңдерінің жасына ... 2 ... ... Іле ... ... ... ... континентальді
қызыл-құба саздар түрінде кең таралған. Асы өзені бастауында сұр саздармен
құмтастармен қабаттасқан ашық-қызыл тығыз ... тән. ... ... 70 м.. ... ... Киікбай, Жіңішке өзендері аңғарында
кездеседі. Палеозойлық кристалдық ... ... ... ... ... миоцен кешенінің қалыңдығы 200 м-ден 400 м-ге өзгереді.
Миоцен шөгінделері ... ... ... ... ол ... гипсті және қызыл түсті болуына себепші болған [6].
Миоценді түзілімдер жаңа тектоникалық қозғалыстарға байланысты әртүрлі
абсолютті ... ... ... төменгі аймақтарында шөгінділер
айтарлықтай сақталған, яғни ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді, кейін олар көтерілуге ұшыраған.
Плиоцен. Неоген түзілімдерінің жоғарғы ... ... ... ... ... көмкерілген. Бұл түзілімге ... ... ... ... сары ... әлсіз
цементтелген, айқын өте жақсы жұмырланған кесектасты-малтатасты жұмыртастар
тән. Шарын өзенінің төменгі ағысында ... ... ... да, ... шөгінділер артады.
Жіңішке өзені аңғарында плиоцен қалыңдығы 30 м-ге ... ... ұсақ ... ... ... болады. Плиоценді шөгінділер
жотаның батыс бөлігінің тау бөктерінде де кездеседі ... ... ... Бұл ... ашық-сұр саздар және қалыңдығы 3-4 м.
ұсақ малтатасты-кесектасты жұмыртастар дамыған. Шөгінділер ... ... ... қызыл саздардан плиоцендік шөгінділер күңгірт сұр түсімен,
ірі мөлшерімен және ... ... ... ... ... су ортасында, ылғалды және қоңыржай-жылы климат және
таулық бедер тілімденуінде жүрген.
1.2 Жер ... ... ... территорияларының бедерін жүйелік зерттеу
өткен ғасырдың ортасынан басталды. ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер П.П. Семенов-Тянь-Шанский, Н.А.
Северцев, А.П. Федченко еңбектерінде ... ... ... Н.П. ... В.Н. ... М.П. ... Г.Ц. ... көп үлес қосты. 20 жылдай уақыт бойында ... ... ... институтында геоморфология бөлімінде Г.Ц. Медоевтің басқаруымен
кешенді ... ... ... жүргізіліп, зерттеулер
нәтижесінде 1991 жылы 1:1500000 масштабтағы алғашқы ... ... ... 10 %-ын ... ... ... ... белдемін қамтиды. Бұл көтерілімдер Балқаш ... ... ... және ... ... Зайсан көлдерінің айналасында аллювиальді және аллювиальді-
көлдік жазықтар дамыған.
Қазақстан тауларының қатпарлы ... ... ... ... ... ... жаңа орогенезде ортатаулы және жоғарытаулы
бедерлер қалыптасқан. Олардың тектоникалық дамуы қазіргі кезде де ... ... тау ... негізгілері деп Тянь-Шан, ... ... тау ... ... ... Қазақстан Республикасы аумағында өзінің солтүстік
сілемдері Кетпен, Күнгей, Іле Алатауы қыраттары ... ... Тау ... ... мен ... бөлетін тауаралық қазаншұңқырлармен көрінеді.
Жоталар шөгінді, метаморфты және жанартаулық ... және ... ... ... құмтас, әктас, мәрмәр, гнейс, гранит, сиенит,
эффузивті тау ... ... ... ... ... ... ... шөгінділерінен құралған. Тау беткейлерінде
және ... ... ... ... тау ... және
солифлюкция процестерінің нәтижесіндегі үйінділер ұшырасады. Тау етегінде
ысырынды конустар ... ... ... ... шығу тегі әр түрлі бедер пішіндері және
типтерінің күрделі үйлесімімен сипатталады. ... ... ... ... да ... ... ... бәрін есепке ала отырып, біз Іле
Алатауын екі кешенге: эрозиялы-тектоникалық ... және ... ... ... ... ... жеті типін бөліп
көрсетеміз. Бірінші жағдайда жер қыртысының тектоникалық көтерілуін үнемі
бұзу ... ... ... сондықтан таулы бедердің әр ... ... Осы ... ... бедер типтерінің сипаттамасын келтірейік.
Биік таулы-мұзды бедер. Әдеттегідей жотаның ең жоғарғы зонасында, 3000-
5000 м-ге ... ... ... Бұл максимальды тау көтерілу
зонасы. Берілген бедер типі ендік бағытта 160 ... көп ... Іле ... ... бөлігін алып жатыр. Ол жотаның ең биік
шыңдары: Талғар (5017 м), Қопа (4600 м), ... (4551 м) және ... ... ... ... ... тауларда пирамидалы жарлы шыңдар
түрінде жақсы ерекшеленеді. Мұнда асулар 3600 ... ... ... және шығуға қиын.
Мұзды биік тау қазіргі заманғы мұз басу ... ... ... ... ... тік, құламалы, баурайлы (40-50 грдусқа
дейін) және үшкір шыңды болып келеді. Су айрық ... ... ... ... ... ... бойлай аумағы 800 м-ге дейін,
кейде көлденеңінен килом-ден көп ... ... ... зор ... ... ...... тізбегі байқалады. Олар көп камералы
болады және мұздықтардан тұрады. Қыста олар ... мол ... ... ... қарға оранады. Жиі, қарама-қарсы беткейлердің ... ... ... ... ... ойпат түзеді немесе 3-
4 карлар қабырғалары үйлескенде ортасында құзды шың-карлинг қалады бұл
типке жотаның ... ... ... осы ... ... ... мына ... “Күнмен, көгілдір көлеңкелермен, мәңгі ұйқыдағы ... ... ... төніп тұрған тәрізді. Олардың үшкір шыңдары,
қатты пирамидалар, орасан зор ... ... және ... ... ... ... көтерілген тұтас қабырға тәрізді көрнеді”.
Мұз зонасында барлық жерде мәңгі тоң таралған, мұнда көптеген бұзу
процестер байқалады: сел ... ... ... ... ... қар опрылымдары: сондай-ақ таулардың үстінде тасты
көпбұрыштардың қалыптасуы байқалады. Сел ... ... ... ... ежелгі және қазіргі заманғы мореналардың көптеген ... ... ... ... тік беткейлі және тегіс түпті үлкен
мұз аңғарлары басталады.
Жотаның ... ... ... тік ... ... бар. ... м. биіктікте жотаның солтүстік және оңтүстік беткейлерінде әрекетсіз
карлардың орналасқан типтері бар. Олар Асы, ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа өзендердің
бастауларында жақсы көрінеді. Ежелгі трогтардың төменгі ... ... ... тік ... ... ... үйіліп жатуы және
сарқырамалар байқалады. Мұндай ... ... ... ... ... 500 м-ге ... жетеді.
Орташа тау. Ол Іле Алатауында ең көп таралған және 1600-3000 м.
биіктік шекарасында орын ... ... ... ... ол ... биік
таулы бедерге жалғасады, ал шығыс бөлігінде азды-көпті дербес ... ... ... Сөгеті, Торайғыр, Далашық және т.б. Орташа
тауға көбірек тегістелген майда пішіндер ... тән, ... 800-1000 м-ге және ... одан да көп бірнеше м-ге жететін орасан
зор шатқалдар ... ... ... Бұл осы ... жауатын,
мұздықтармен қатар шұғыл төмендейтін және тек қана бірыңғай энергиямен
терең эрозия тудыратын суы мол ... ... ... ... ... мөлшерінің басымдылығымен түсіндіріледі. Олардың
аңғарларының ... ... ... ... ... шекарасында өте құламалы, бірте-бірте бұзыла
отырып малтатастармен ... ... ... ... ... ежелгі
сөнген карлар көп.
Осы типке жататын таулар ... ... ... ... айқын
көрсетілген опырылмалармен қоршалған. Таулардың беткейлері сонау шыңдарына
дейін тығыз таулы шалғынды ... ... ... ... ... ... орманмен көмкерілген.
Сатылы аласа таулар. Іле Алатауының геоморфологиялық ... ... ... ... ... ... ... екі айқын сатыланған бөктер таулардың (прилавкалар) бар болуы. ... ... ... ... сатылы бетті және бірқалыпты кескінді
жотаның негізгі сілемінен солтүстік ... ... ... ... ... болып табылады. Олардың абсолютті биіктігі 1200-1700 м.. ... ... ... 300-400 м-ге дейінгі өзен аңғарларымен
тілімденген.
Олардың беткейлері тік 25-30º, шымға ... ... және ... ... ... жыныстардың көптеп жиналуы
нәтижесінде топырақ түзілу процесі сферасына ... және ... ... осы тау ... ... гипсам.иялық күйінің өте
төмендегенін көрсетеді.
Төменгі тау алды сатысының ... 900-1200 м.. ... ... ... ... ... ... еңістелген, әлісіз адырлы бетті
аласа таулар жатады. Олар ... және ... ... ағын ... ... ... тау алды ... табиғи және бедердің
жасанды формалары үлкен даму ... ... ... ... ... ... дамбалар және тағы басқа. Төбелі аласа
таудың өзен ... кең, ... ... ... ... байқалған
терассалы болып келеді.
Тізбектелген- ұсақ шоқылы аласа таулар. Ол жотаның батыс және шығыс
атыраптарында ... ... ... ... ... ... ... Қозыбасы тауларында, жотаның оңтүстік-батыс
бөлігінде және басқа аудандарда. Оның бедері көбінесе салыстырмалы ... м-ге ... ... 200 м-ге ... ... ... ... болып
табылады. Олар құрғақ аңғарлармен немесе тереңдігі 50-70 м. ... ... ... ... ... тік және биіктігі 200 м.
жоғары тектоникалық кертпеш, оңтүстігі жазық созылған болып ... ... ... солтүстігінде меридиан бағытында ... ... ... ... ... ... ... ассиметриялы
тізбектер дамыған. Торайғыр жотасының шығыс бөлігінде симметриялы жоталар
таралған, олардың өстері бойынша әдетте аса ... ... ... ... тұрады. Торайғырдың оңтүстік беткейінде тегіс қырқалы ... ... 100 м-ге ... ... ... ... дамыған.
Ұсақ шоқы. Ол екі аймақта таралған. Біріншісі – Қызылқырқа ұсақ шоқысы
орналасқан Сөгеті тауларының шығыс бөлігі, оның ... ... ... ... ... оң ... шыңды төбелер болып
табылады. Олардың салыстырмалы биіктіктері 15-30 м.. ... ... ... ... 50 м-ге дейінгі тектоникалық кертпешпен
шектелген. Мұнда ұсақ шоқы аса қарқынды тілімденген және ... тау ... ... ... ... ... ... ұсақ шоқысының
дамуы біршама өзгеше. Мұндағы оң элементтер биіктігі 10-15 м., кейде 30 м-
ге дейінгі сиретілген ... және ... ... ... ... ежелгі
тегістеліу бетінің аса көтеріңкі аймағы болып табылады. Өзінің дамуында ол
барлық тау ... ... ... ... таулардан елеулі артта
қалады және бірте-бірте соңғыларының қалдықтарының астына көміледі.
Екіншісі эрозиялық - тектоникалық жазық кешені Іле Алатауының ... және ... ... бедер типтерін біріктіреді, онда
теріс тектоникалық қозғалыстар ... ... ... ... ... аймақтарда, орта антропогеннен басталып, керісінше
көтеріліулерді бастан ... Әр ... ... ... байланысы және борпылдақ қалдықты материалдардың жиналуы,
сондай-ақ тау өзендерінің қарқынды эрозиялы әрекеті бедердің әр ... ... ... ала ... ... ... топырақтарын зерттеу XX ғасырдың алғашқы жартысында қолға
алына бастады. Бұл жұмыстарға сол ... жас ... ... Л.И. ... А.И. Бессоновтар қатысты. Сол ... К.Д. ... ... Киргизской ССР» (1926), Р.И. Аболиннің
«От пустынных степей Прибалхашья до ... ... ... ... ... ... (1926) ... жарық көрді. 40-50-ші
жылдардан бастап В.М. ... Ө.О. ... ... көрнекті ғалымдардың
жетекшілігімен ірі кешенді зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Тау топырақтары түрлі биіктік белдемді құрайды. Тау ... ... ... типтеріне ұқсас болып келеді. Дегенмен, таудағы топырақ
түзілу жағдайлары өзіндік ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... ие ... Оларға жоғарғы қиыршықталу
және топырақ материалының нашар сұрыпталуы тән болып келеді. Топырақтардың
құрамының ... ... бай ... ал ... ... ... ... осы топырақ типтеріне тән. Бұл топырақтардың ... ... ... ... ... ... 15-20 % ... заттар кездесуі мүмкін.
Сонда да әлсіз гумустанған, дұрыс шірімеген қалдықтар басым болып келеді.
Тау топырақтары – тау ... ... ... ... ... ... тауалды топырақтары Қазақстан Республикасының оңтүстік және оңтүстік-
шығыс белдемін алып, доға ретінде жауып жатыр. Бұл доға ... 2 мың ... ... 34 млн. га. Оның 18,1 млн. га. тау және 15,9 млн. га. тау ... ... А.А. ... (1980) бойынша келесі вертикальді
зоналықтың аймақтарын ... ... ... ... ... ... ... Олардың әрқайсысында бірнеше тау ... ... Ө.О. ... ... ... институтының мәліметтері
бойынша тау территорияларында 71 топырақ типі ерекшеленеді.
Іле Алатауының топырағын И.А.Соколов, И.А. Ассинг, А.Б. Құрманғалиев,
С.К.Серпиковтар ... ... Бұл ... ... топырақ
белдеулерінің кезектесуі кейбір дәрежеде жазықтардың топырақ аймақтарын
қайталайды деген ... ... ... ауа райы мен ... ... ... айырмашылықтар да бар. Төменгі альпілік және
альпілік - шалғын топырақтары тек қана биік таулы ... ... ... ... қыртыстарының шайылуы да, топырақ горизонттарының өз
ішінде ертінділерінің жанама қимыл-қозғалыстары да әсер ... ... ... ... тау ... топырақтың құнарлылығының
кеміуіне және тым қиыршықтануына әкеп соғады. Іле Алатауының жоталарындағы
топырақтың Іле өзенінен бастап тау шыңдарына ... ... ... ... ... ... шөл далалық белдеу. Мұның өзі тау етегіндегі нақты 450-
650 м. биікте орналасқан ... сұр ... ... ... ... 150-350 мм. Осының арқасында мұнда тек көктемде ғана өркен жайып,
жазда ... ... ... (раң ... ... ... Тау
етегіндегі сұр топырақта 1,4 - 1,6 % қара шірік, 0,11 - 0,30 % ... ... ... мол өнім ... өзені бойындағы белдеу тау етегінен бастап Қапшағай су қоймасына
дейін толық игерілген және суармалы ... ... Су ... жағалауының өн бойындағы 10 км алқап қана мал жайлымына және
шабындыққа пайдаланылады. Сортаңданған ... ... ... ... ... ... кейін бірден жаппай буланып ... ... ... тыс ... ... қайыра сортаңдануына әкеп
соқтырды. Сондықтан бұл белдеуде ... ... суды ... ағызу, не артылған сортаңданған суды ... ... ... ету ... - әр ... ... дала ... .Қазір бұл мәдени немесе бау-
бақшалық белдеу (теңіз деңгейінен 650-1300 м. ... ) деп ... ... м. биіктікте үстіңгі қыртысы сары-топырақ ... ... ... ... ... пролювиальдік
шөгінділерде ашық қызылқоңыр және қою қызылқоңыр топырақ ... ... ... ... ... азот 0,24 ... 900-1300 м. тау етегіндегі жазықтарда және тау «сөрелерінде»
қуаттылығы 60-100 см-лік орташа және шағын мөлшері ... ... ... ... Құрамында қарашірік - 9,5 %, ... %, ... ... жерлердегі егіншілік жағдайында таңдаулы топырақ деп
танылады.
Жапырақты ормандар белдеуі. (1300-1600 м.) алма-долана ормандарының
орнында пайда ... ... қара ... және қайың-көктерек
ормандары өскен жердегі қоңырқай-сұрғылт орман ... ... қара ... ... 100 ... ... құрамында 13,2 %
қара шірік, 0,72 % азот болады. Осы белгілеріне қарай мұның өзі аса ... деп ... Бұл ... ... жиі болғандықтан (жылына 600-
700 мм) бақша суарылмай-ақ өседі.
Таулы ... ... ... асты ... ... анағұрлым
жайпақтау бөктерлерде көктерек, қайың ормандары өскен жерде пайда болады
және құрылымы ... ... ... қарашірікті - жинағыш
горизонтты 55 ... ... ... түріндегі делювиальды
қырқалардың шаңдарында пайда болады. Бұл әжептәуір шұрайлы топырақ, бұларды
тамаша табиғи ормандар қайың мен қарағай ... ... ... ... ... белдеу. Белдеу Іле Алатауында
бәрінен өте айқын бейнеленген, теңіз деңгейінен 1600-2800 м. ... ... ... ... ... бітік бетегелі
шалғындармен орайласа шренк шыршасы қалың өскен. Солтүстік ... ... ... ... ... ... қоңыр түсті таулы-
ормандық топырақ кездеседі, анағұрлым жайпақ беткейлердегі шалғындықтарда
таулық шалғындық қара-қошқылдау ... ... ... ... ... ... ... және
шығыстағы) шалғындық-далалық өсімдіктер өседі, бұлардың астында қызылқоңыр
шалғындық ... ... ... Іле ... ... ... шыршалық ормандық
белдеуде топырақ пен ... ... тіке ... ... экспозициялары әсер еткен. Іле ... ... ... ... ... мен өсімдігі биіктік белдеулікке бағынады. Олар
ландшафтың және биіктік белдеу түрінде көрінеді. Жалпы олар ... ... ... ... ... ... [12].
1) Шөлдік-далалық белдеу тау етегі жазығын 600-800 м. ... ... ... және ... м-ге ... ... ... бөлігіндегі тау
аралық ойпаңдарды алып жатыр. Негізгі топырақтары сұр топырақтар және лесті
саздақтар. Шөлдік-далалық белдеудің өсімдік ... ... ... ... өсімдіктердің құрамына ебелек, бұйырғын аралас әртүрлі
жусандар басым. Сирек боз, бетеге кездеседі. Олармен бірге жартылай ... ... және т.б., ал ...... эфемерлер мен эфемероидтар
(пияздар, қызғалдақтар) таралған. Аудан ... адам ... ... оны ... ландшафтар құрайды.
2) Астық құрамдасты – аралас шөптесінді шалғындар мен ... ... ... ... ... тұқымдасты әртүрлі шөптесінді шалғындар, ал
төменгі бөлігін – аралас шөптесінді астық тұқымдасты дала алып ... ... 900-1700 м.. ... ... ... шалғындар
орман белдеуінен төмен орналасқан және негізгі Асы, Шелек, Ұзынқарғалы,
Қарақастек және ... ... ... ... ... ... кең
таралған. Бұл шалғындардың топырағы- 50-60 см тау қара ... ... ... ... ... және т.б. ... ... түрлі қосжарнақтылар (шатыршагүл, қоңыраугүл, қазтамақ) кездеседі.
Бұталылардан итмұрын, долана, бөріқарақат, шырғанақ ... ...... ... ... белдеу грилавкаларыдың төменгі бөлігін
алып жатыр.
3) Орманды-шалғынды белдеу. Іле Алатауының орталық бөлігі 1200-1300 м.
биіктікке дейін төмендейді, ... пен ... ... ... шекарасы
құрғақ климаттан 600 м. жоғары орналасқан, ал жалпақ жапырақты ормандар тау
далаларына ауысады. ... ... ... ... ... ... ... бастауында белдеу жоғалады.
Орманды белдеуде атмосфералық жауын-шашын жоғары мөлшерде ... ... ... ... бай ... шыршасы доминанты болып
саналады. Ылғалды шатқалдарда ... және ... ... ... ... қырықбуындар, қырық жапырақтылар сақталған. ... ... ... ... ... ... ... сирек
орманда: жабайы алмалар, алмұрт, өрік долана; бұталы өсімдіктерден:
итмұрын, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Солтүстік беткейде және өзен аңғарларында, әсіресе
орман шабылған жерлерде астық-тұқымдасты – аралас шөптесінді шалғындар кең
тараған. ... ... ...... ... ... ... негізінен бұталы өсімдіктер өседі.
4) Субальпілік белдеу 2400-3200 м ... ... ... шалғын мен орман зонасының арасында орналасқан. Беткейлерде және
су ойықтарында субальпілік таулы-шалғынды топырақтар дамы,ған. Қарашірінді
мөлшері 20% ... Онда ... ... ... тән ... тұқымдасты-
аралас шөптесін өсімдіктер дамыған. Олар: қазтамақ, ... ... ... ... ... ... ... ішінен таулық
қияқөлең ерекшеленеді.
Белдеудің төменгі шекарасында ... ... және ... ... ... ... ... Альпілік шалғын белдеуі 2600-3200 м. биіктік шектерінде орналасқан.
Мұнда суық әрі ылғалды климат жағдайында альпілік таулы-шалғынды ... ... ... ... ... ... және
альпілік шалғындар дамыған.
Басты орынды астық тұқымдасты және аралас шөптер, әсіресе сарыкүйік,
манжетка, қазтамақ, бидайықтар алады.
6) Жартасты-мұздықтық белдеу – ең ... ... ... бөлігін 3200
м. жоғары биіктікті алып жатыр. Бұл ... ... ... ... беткейдің кей жерлерінде мореналар мен сусымалар, мүктер және
қыналар кездеседі.
Бұл белдеуден ... ... ... ... ... өсімдіктер
дамыған.
Топырақ-өсімдік жамылғысы тау беткейін бұзылудан қорғайды. Шымдар,
ағаш тамырлары аумақтық шайылудан және ... ... ... ... жалпы заңдылықтары Іле Алатау топырақ жамылғысы
вертикальді биоклиматтық ... ... ... ... ... жалпы топырақ түзілу өзгешеліктеріне бедердің ... ... ... ... ... ... ... мен
қасиеті, адам іс-әрекеттері себепші болған [18].
Топырақ жамылғысының вертикальді зоналығы жотаның орталық секторында
солтүстік ... ... ... ... ... ... келесідей
топырақты биоклиматтық зоналар жоғарыдан төмен сатылап жайғасады:
1) Биік ... ... зона 3200 (3300) – 3400 м. ... ... ... бұл зона шегінде жоқ десе де болады, бірақ
халық шаруашылығында қатты ылғалды ... ... және ... ... ... ... ... Биік таулы шалғынды және шалғынды-дала зонасы 2400-2500 ... ... м-ге ... абсолюттік биіктіктер шегінде. Оның ... ... ... ... ... биік ... шалғынды-дала, биік
таулы дала (оңтүстік экспозиция беткейінде) және биік таулы қара ... ... ... Зона 2 ... бөлінеді: альпілік және
субальпілік.
3) Таулы лесті-шалғынды-дала зонасы 1200-1400 м-ден ... ... ... қара түсті таулы-орманды, таулы орманды-шалғынды,
күңгірт сұр таулы-орманды, қара топырақ тектес ... ... қара ... ... ... ... ... және
таулы-далалы термоксероморфты топырақтар (оңтүстік беткейлерде). Зона 3
белдеуге бөлінген.
4) Тау және тау бөктеріндегі дала ... 750-800 ... ... ... ... ... шегінде. Топырақтары: таудың дала ... ... ... ... ... (оңтүстік
экспозиция беткейлерінде), тау бөктерін кәдімгі қара топырақтар, оңтүстік
және қара-қоңыр топырақтар. Зона 2 белдеуге бөлінген.
5) ... зона ... ... 650 ... 750-800 ... Топырағы: ашық қара-қоңыр карбонатты.
6) Тау бөктеріндегі сұр топырақ зонасы 450 м-ден 650 м. абсолюттік
биіктіктер ... ... сұр ... шалғынды-сұр топырақтар және
де басқада интразоналық топырақтар.
Альпілік белдеу шыршалы ормандарда жоғарырақта, 2700 - 3500 ... ... , ... ... ... ... тектес түрлі шөптер шалғыны
арасында ойдым-ойдым төселмелі ... арша ... ... ... ... шалғын кездеседі. Бұл өсімдіктер
астында таулық-шалғындық альпілік ... ... ... ... тым ... ... аса көп. Бұл жайылымдар тек жазда ғана мал
бағуға ... ... ... ... альпілік белдеу мұзарт белдеуге – ... қар, мұз, шың, ... ... ... ... осы ... ... де мұзарттар еритін шекара маңында тау жыныстарының жел
мүжіген қарапайым кеміктерінде ... де ... 1950 ... ... Топырақтану Институты Іле Алатауының тауалды
топырақ жамылғысына нақты зерттеулер жүргізді.
4. ... ... жер беті мен ... ... ... ... жүріп жататын климат құрушы процестердің ... ... ... жер ... ауа және ауа массаларының физикалық ... ... ... ... ... ... мәліметтер М.Д. Пономаревтің, П.Н.
Колосковтың, А.С. Утешовтың еңбектерінде берілген. ... ... ... ... Қазақстан климаты туралы «Климат
Казахстана» (1959), «Казахстан» (1969), ... по ... ... (1952) ... жарық көрді.
Қазақстан климаты туралы мәліметтер негізінен күн ... ... ... жел бағыты мен ... ауа ... ... ... және бас ... құблыстардың көп жылдық
бақылауын статистикалық біріктіруге негізделген.
Қыс маусымы – ... ең ... ... Оның ... радиациялық
режимге, циркуляциялық процестерге байланысты. ... қар ... ... ... Ашық ... шығыста айына 15-20 күн болады.
Тауларды ... ... 25 ... ... болып тұрады. Қыста температура
абсолюттік биіктіктің өзгеруіне ... ... ... ... ... ... өте ... температурамен ерекшеленеді. Қаңтардың орташа
температурасы -270. Іле Алатауындағы қар қалыңдығы 30 см, ... ... ... ... ... 60 см-ге дейін жетеді. Орографиялық жағдай
әсерінен қар жамылғысы ... ... ... ... оның ... өседі. Қыста қатты желдер Жетісу қақпасы арқылы Эби-Нур көлі жағынан ... ... ... маусымы – жаз бен қыс ... ... ... Ол
температураның тез жоғарылауымен, ауа-райы режимінің шұғыл өзгеруімен
ерекшеленеді. Тауда көктем кеш басталады. 3000 м. ... ... ... аязды ауа-райы, тұрақты қар жамылғысы сақталады. Жауын-шашын
мөлшері көбейеді.
Жаз – ең жоғарғы ... ... ... бұлтты күндер саны
өседі. Биіктіктің өзгеруіне байланысты жаздың салқындауы байқалады. Іле
Алатауында қар ... ... м. ... ... жауын-шашын мөлшері 650-
700 мм. Мол жауын-шашын сел ... алып ... ... ... ауа ... төмендеуімен, жауын-шашын режимінің
өзгеруімен ерекшеленеді. Күз маусымы таулы аудандарда ерте түседі. Екінші
жартысында ауа ... ... ... қар ... ... Климаттық режим
қыс мезгілі сипатына ауысады.
Климаттың негізгі заңдылықтары ... ішкі ... ... ... Шөл зонасында орналасқандықтан ... ... ... ... ... ... пен ... ал ылғалдылық режимі батыстан келетін атланттық атмосфералық
ылғалдылықпен және ... ... ... ... ... Атланттық
ауа масса қыс-көктемде ұлғаяды, жазда азаяды. Қыс-көктемде Арктиканың
құрғақ суық ... ... Бұл ... ... ... ... ... климаттық көрсеткіштер (2-ші кестеде) көрсетілген. Бұл
көрсеткіштер Іле ... ... ... ... ... болып
вертикальді зоналылық екенін анықтайды. Вертикальды зоналылық болғандықтан
биіктік ... ... ... ... температуралары (айлық, жылдық)
төмендейді, ... ... ... өсуі ... ... ... орман белдеуіне дейін өседі, ал одан ... ... Бұл ... ... орографиялық жағдайлар да әсерін тигізеді.
Бұл аймақтың климаты айқын көрсетілген ... Тау ... ... жаз өте ... ал қысы жиі жылымықты
қоңыржай жылы болып келеді. Тауға жоғарылаған сайын ауаның температурасы ... қар ... де ... ал биік ... зонада қарлар қатты
түрде ... және ... ... мен ... құрайды. Ауа
температурасының көп тербелуі, нивальді белдеуде қарқынды үгілудің пайда
болуына себеп ... ... ... ... ... және ... ... тастардың жаппай жылжуы тән. Тау етегі жазығында ... ... ... ... ... дауылдары, топырақ құрғақшылығы,
құмдардың үрленуі мезгілімен тұрады, қойтасты-малтатасты материал біртіндеп
ұшырайды. Геоморфологиялық жағынан алсақта, қысы теріс ... ... ... ... солтүстік шеттерінде 420 мм түссе, Медеуде – 843 мм,
Жоғарғы ... – 881 мм. Одан ... ... ... ... ... байланысты жауын-шашын мөлшері төмендейді. Мысалы,
Мыңжылдыққа –734 мм. Максимальді жауын-шашын ... ... м.. ... ішкі ... ... екі ... ... және қыста,
сонымен қатар, екі максимум: ... ... және ... ... Үш
айда (сәуір, мамыр, шілде) 1000 м. биіктен жоғары орналасқан Іле Алатауының
солтүстік беткейінде орналасқан ... ... ... ... ... ... ... шамамен жарты мөлшері түседі.
Іле Алатауының су ... қар ... ... ... ... ... және ораграфиялық жағдайлардың әртүрлілігі оның
қалыптасыу, шөгу және бұзылу ерекшеліктерін ... Қар ... ... ... 20-30 см, ал тауларда 90 см дейін жетеді. Тау
етегі жазығында жаз құрғақ және ... ал қысы ... ... қары аз ... ... континентальдылығымен ерекшеленеді. Орта таулы белдеуде
онша ыстық емес, максимальді жауын-шашын мөлшері осы ... ... ... ... және жылы ... келеді.Негізгі шығыны атмосфералық жауын-
шашынның максимальді түсу кезеңіне мамыр-шілде айына келеді.
Барлық таулы ... ... Іле ... ... да ... ... ... ендігі мен бойлығына, мұхиттардан
қашықтығына байланысты. Еуразия ... қақ ... ... және
оңтүстікке таман орналасуы ... ... ... ... ... ... ... болуына септігін тигізді. Алайда
жердің абсолюттік биіктігіне қарай тау етегінде ылғалдылық арта түседі, жаз
онша ыстық емес, қыс ... жазы ... ... Тау ... ... ... (Іле ... Қапшағай суқоймасы ) шырқау шыңға дейін 100 ... ... өн ... ... бірте-бірте өте ыстық, нағыз
континентальдық күйінен ылғалды, өте суық ... ... ... өзені мен Қапшағай суқоймасының алқабындағы шөлді өңірде ... ... ... ... және ... континентальдық сипатта. Орташа есеппен ауаның
айлық температурасы 6,4-8,70. Орташа есеппен ауаның айлық ... ... ең ... ... 440С. ... ... жылдың ең суық
айының (қаңтар) температурасы 9,4-14,10С суық. Кей күндері ауаның ... ... ... Жыл ішінде температура құбылысының абсолюттік
амплитудасы 980С-қа жетеді, бұл – шөлдік, ... ... ... мол ... ... ... ... күріш дақылын өсіруге де
мүмкіндік береді. Алайда тау ... ... ... су ... орта ... 250 мм ғана ... жауады.
Жауын-шашын қосындысын ауаның 100С-тан жоғары, он есе ... ... ... ... ... ... түрінде
есептелетін гидротрмиялық коэффициент бұл ... не бары ... ... ... далалық белдеудің ... ... ... 848 м). Талғар (1015 м), ... ... (1350 ... ... ... ... ... Бұл белдеуде
климат онша ыстық емес, анағұрлым ылғалды. Жылдық орташа температура ... ... ... ... ... ... 19,3-22,40 С қаңтар 3,7-7,40С
суық. Жазғы айларда ... ... ... ... ... ... ... 560 мм. Аясыз кезеңнің ұзақтығы 174-181 күн.
Жауын көбінесе көктемгі-жазғы кезеңде жауады, жаңбыр ең көп жауатын
маусым – көктем. Күз ... ... әрі жылы ... келеді. Тамыз, қыркүйек,
қазан айларында жауын-шашынның айлық орташа нормасы 10-30 мм. ... ... бұл ... ең ... ... орташа есеп
бойынша 55-60 % шамасында болды. Тіпті нағыз ыстық ... да ... ... 50 %-дан көп ... ... ... қыс ... 101-104 күнге
созылады, қардың қалыңдығы 25-30 см. 150С-тан төмен болатын жағымсыз суық
температура жылына 20 ... ... ... ... аяз ... ... тіпті керсінше ең суық айларда ауаның ... ... жылы ... кездері бар. Мысалы, 1979 жылғы қаңтардың бас кезінде
термом. 15-170С жылылықты көрсетті.
Жапырақты ормандар белдеуінің ... м) ... ... ... да ... Ауаның жылдық орташа температурасы 3,960С. Жауын-
шашынның жылдық орташа қосындысы 843 мм. Жазы ... ... ... ... қысы да онша суық ... ... ... 6,9ºС суық. Тау етектеріндегі белдеуде кей жылдары аяз 40-43ºС-
қа жетсе, таулардың төменгі бөліктерінде температура 33ºС-тан төмен ... ... ... 154 күн. Қар ... қалың, орта есеппен 40-
60 см. Бұл белдеуде, ... ... ... ... өсімдік суармай-ақ өсе береді. Қысы жұмсақ, ... ... тау ... тебу ... ... қоңырсалқын жазы – ыстықта
халықтың тынығуы үшін қолайлы.
Шыршалы-мүкті-шетенді белдеуде (2000-2500 м) климат біршама суық ... ... ... температурасы 3,120С температура 10-нан 14ºС
жылы, қаңтарда 7-10ºС суық. Мұнда ... көп ...... ... 881 мм. ... ... ұзақтығы 129 күн. Қары тұрақты, қалыңдығы
60-90 см. Бұл белдеу жарқабақты ... ... ... ... ... тау шалғындарының өсуіне неғұрлым қолайлы.
Әр белдеудің өз көлемінде де биіктігінің, экспозицияларының, бөктерлер
жарқабақты, тік ... ... ... аса алшақ болып келетініне
байланысты климат та өзгеріп тұрады. Тік белдеулікке байланысты ... ... ... мен ... ... ... әрбір
жоғары климаттық белдеудің ... орта ... және ... ... ... ... айқындауға болады. Дүние
жүзіндегі ... ... ... де жер ... теңіз деңгейінен
жоғарылап, биіктеген сайын ауаның температурасы ... ... ... ... Іле ... жоталарында әр жүз м. биіктеген сайын ауаның
температурасы 0,6-0,7ºС-қа салқындайды. Алайда қысқы маусымда ... ... ... ауа ... ... жүз м. ... ... 0,360С-қа артады. Мұның өзі ауыр суық ... ... ... ... ... ... болады.
Атмосфералық жауын-шашынның мөлшері де жер-жердің бедерлеріне
байланысты болады. Климатқа сипаттама беру үшін ... ғана ... ... ... ... температурасына байланысты ылғалдың буға
айналуы сияқты табиғи құбылыстар да есепке алынады.
Іле Алатауының жоталарындағы ... ... ... ... ... ... байланысты өзгереді. А.Н. Медведевтің
деректері бойынша, 1800 м. биікте шілдеде ... ... ... ... ... 15ºС, оңтүстік бөктерде 19ºС, шығыс бөктерде 16,8ºС,
батыс бөктерде 17,20С-қа тең. ... мен ... ... облыстар
айтарлықтай алуан түрлі табиғи жағдайлармен ерекшеленеді. Бұл ... ... мен ... ... мен ... ... ... аймақтың климаты айқын көрсетілген континентальдығымен
ерекшеленеді.Тау ... ... жаз өте ... ал қысы жиі жылымықты
қоңыржай жылы болып келеді.Тауға жоғарылаған сайын ауаның температурасы да
төмендейді, қар ... де ... ал биік ... зонада қарлар қатты
түрде ... және ... ... мен мұздықтарды ... күрт ... ... белдеуде қарқынды үгілудің пайда
болуына себеп болады.
Іле Алатауының климаттық ерекшеліктері ... ... ... ... процестерін анықтайды, сонымен қатар таулар да,
климатқа әсер етеді: орографияның әсерінен ауа ... ... ... шашын мөлшері көбейеді, жергілікті желдер, температураның
өзгеруі қалыптасады. Аймақтың климатына жергілікті ендіктен ... ... ... ... әсер ... ... ... негізгі ерекшелігіне,
таулардағы нақты биіктік дифференциясы жатады. Тау етегі жазығында жаз
құрғақ және ... ал қысы ... ... қары аз және ... ... ... Орта ... белдеуде онша ыстық емес,
максимальды жауын-шашын мөлшері осы белдеуде түседі, ал қысы жұмсақ ... ... ... ... ... жазы – ... ... көп жылдық орташа
температура тау етегіне қарағанда жоғары болады (Алматы аэропорт – ... ...... Биік ... ... ... ... жауын-шашын тек қатты түрде болады, соған байланысты тұрақты
қарлар және ... ... ... тоң ... ... келеді. Жылдың орташа
температурасы 2500 м биіктікке дейін оң шамалы, ал одан жоғары теріс шамалы
болып келеді. Тауларда күн ... өте ... ... ... 2 -
4 есе ... беті бедерін қалыптастыруда жауын-шашынның ролі өте жоғары. Іле
Алатауында олардың екі түрлі шығу тегі бар. Ең ... ... ... кезінде ауа массаларымен әкелінетін жауын-шашын, ... ... Олар ... батыстан, солтүстік-батыстан горизонтты
ауа массаларымен алып келінеді және жылдың ... ... ... ... ... механикалық тосқауыл ... ... ... ... ... ... аз ауа ... Сонымен қатар
жауын-шашын жылы жыл мезгілінде жер бетінің қызуы нәтижесінде пайда ... ... ... ... ауа ... ... ... ауа тауға көтеріле отырып, жауын-шашын ... ... ... ... Бұл ... ылғал қоры өзен және су қоймаларынан
алынады. Қарастырылып отырған территорияның әр аймағындағы жауын-шашын
мөлшері ... ... ... ... ... орта жылдық жауын-
шашын мөлшері жотаның тау ... ... ... ... ... ... мм) және ... станциясында белгіленген. Батысқа қарай жауын-шашын
мөлшері көбейеді: Түргенде – 506 мм, Алматыда – 557 мм.
Сонымен ... ... ... ... ... тауларға
қарай өсу температура су ағындары эрозиясының, беткейлік процестердің,
өзендер арқылы тасымалдануын ... ... ... және өзеннің
қатуына, қар жамылғысының пайда болуына алып келеді.
Тау жыныстарының үгілу процесіне өте ... ... ... ... ... бірі – ауа ... Ауа температурасына аймақтың
ендігі мен биіктігі, күн радияциясының қарқындылығы, атмосфера циркуляциясы
және тағы басқа көптеген ... әсер ... Іле ... материкік
режимі, тәуліктік және жылдық температурасының үлкен амплитудасы, ... ... суық ... ... ... ... етегі жазығында, сонымен
қатар 1950 м. биіктікке дейінгі ... ... айы ... ... ... ... жазыққа қарай жоғарылайды, яғни 14,1ºС-тан (Усть
–Горельник) 23,1ºС-қа дейін (Шелек). Аталған биіктікте ... ... ... айы ең жылы ай ... ... 7ºС температура
Мыңжылқыда (Мыңжылқы аңғары – Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысы) ... ... 13ºС ... байқалады. Ең төменгі орта ... ... ... ... айында белгіленген –3,7ºС-тан бастап
(Каменка үстүрті) – 12,70С-қа дейін (Алматы аэропорты). Таулардағы ауаның
температурасы жазыққа қарағанда ... ... ... Бұл ... қыс біршама
жұмсақ, жылымықтар жиі болып тұрады. Мұндай күндері ... орта ... 2500 м ... ... 20С- тан ... дейін құбылады.
Бірақ, бұл жерде де, 20-30ºС-қа жететін өте қатал аяздар болып ... ... ... ... температураның өсуін белгілі биіктікке дейін
қамтамасыз ететін орографиялық өзгерістер дамыған. Сондықтан, жартастар мен
тау беткейлерінің ойпатты ... ... ... ... Мұндай
өзгерістер жиі байқалады, кейде нөсерлі жаңбырлар немесе мұздықтардың тез
еруі ... ... ... күрт ... және ... ... айналады. Мысалы, Н.Н.Пальгованың (1947 ж. ) ... 1921 жылы 8 ... Кіші ... ... ... нөсерлі жаңбыр
орасан зор бұзылуларды туғызған.
5. Гидрологиялық ... және көл ...... пайдалануды, қорғау мен сақтауды қажет
ететін маңызды табиғи ресурс. Қазақстанның жер беті ... ... ... ... ... ... ... өзендерді зерттеуге П.С.Кузин, В.А.Семенов, Р.И.Гальперин,
көлдер мен теңіздерді зерттеуге Л.С.Берг, Г.Г.Муравьев ... ... ... мен ... өте бай, олар қар және мұздықтар суымен
қоректенеді. Мұздықтар негізінен біз ... ... ... ... Оған ... ... ... отырып, көз жеткізуімізге
болады.
Мұздықтар тау өзендерінің режимдеріне, таулы аймақтың климаттық,
геоморфологиялық ... ... әсер ... ... ...... ... Жазда мұздықтардың еруі тауалды жазықтарындағы
суармалы егіншіліктің дамуына әсер етеді.
Қазақстанның ең ірі мұздығы Корженевский Іле ... ... ... Оның ... 12 км, ауданы 35 км2, максималды қалыңдығы
200 м..
Іле Алатауының гидрографиялық ... ... ... ... құятын
Іле өзені алабына жатады.
Барлық өзендер бастауының орналасуына, қоректену және су ... 3 ... ... тау ... биік ...... ... жазықтық.
Жазықтық типті – кішігірім өзендер құрайды. Олар 700-800 м. биіктікте
тау алды жазықтықтарында қалыптасады. Көктемде ... ... ... өзен ... көбейеді. Бұл тип өзендеріне Соқырбұлақ, Балтабай,
Қарасу, Жиренайғыр және т.б.өзендер кіреді.
Тау бөктерлік типке ... ... және жер асты ... Іле ... ... беткейіндегі өзендер жатады. Көп
жағдайларда олар мұздық белдеуден төмен, яғни 3000 м. ... ... ... ... ... және ... тауларынан басталатын өзендер:
Талдыбұлақ, Белшабдар, Қаратүрік, ... ... ... ... өзендер: Рахат, Қайназар, ... ... ... ... ... ... ... Қыртобылғы және т.б.
Негізінен бұл таулы өзендер тік құламалалығы мен ... ... ... ұзындықтары 15-20 км, су тасу көктемдегі қар ... ... ... ірі, суы мол ... ... және айтарлық су жинау
алаптарымен ерекшеленеді. Олардың бастаулары 3000 м. ... ... ... ... көзі ... ... ... атмосфералық
жауын-шашын мен жер асты суларының маңызы зор. Бұл ... ... ... ... ... және Кіші ... ... және т.б. өзендері жатады.
Осы өзендердің ұзындықтары, су жинау ... және ... ... су ... ... ... эрозионды-аккумулятивтілігі – Іле Алатауы бедерінің
қалыптасуындағы экзогендік ... ... ... ... ... ... ... және сайларға тілімдейді, түйіртпекті сынған
материалдарды тасымалдайды.
Шонкемін – жотаның оңтүстік беткейінің ... ... ең ... Оның ... 3800 м. биіктікте Іле Алатауын Күнгей Алатауымен
қосатын таулы мойынының ... ... ... Өзен ... суы мол, ... ... ... Алатауы ағыны есебінен
құралады.Іле Алатауының оңтүстік беткейінен бастауын алатын өзендер қысқа
және суы аз ... ... ... ... Шонкемен өзені оңтүстікке қарай
ауытқиды және зерттелген аймақтың шегінен асып Шу өзеніне құяды. ... 110 км., су ... ... 2100 км² ... жылдық шығыны 22,1
м³/сек, максимальды шығыны шілде – ... ал ... ... болады.
Шарын өзені орта ағысында Жалаңаш ойпатының шығыс бөлігін ... ... ... ... ... ... зор ... құрайды. Одан кейін,
солтүстік – шығысқа біршама ауытқи ... Іле ... ... ... 255 км., су жинау ауданы 8000 км², орта жылдық ... 36,6 ... суы мол өзен ... ... ... ... ... мұздықтық өзендер режимінен біршама айрықша болады. Негізгі шығыны
атмосфералық жауын-шашынның максимальды түсу кезеңіне мамыр – шілде ... ... ... жауын-шашын және жерасты суларымен
қоректенетін Іле Алатауының солтүстік ... ... ... Көп
жағдайда олар бастауын мұздықтық белдеуден, яғни 3000 м-ден ... ... ... ... Қараш және Бақай тауларынан ағатын
өзендер, яғни Талдыбұлақ, Белшабдар, ... ... ... ... бөлігінде – Рахат, Қайназар, ... ... ... ... ... Қастек, Қыртобылғы және т.б. Негізінде бұл
тік ... және ... ... аса ... емес таулы өзендер. Олардың
ұзындығы 15-20 км., тасқындары қысқы қарлардың еруімен ... ... ... ... ... ... ... мұндай суы аз өзендер тау етегі
жазығында тұйықталған сағамен ... ... ... ... ... ... ғана су толатын, ал жазда құрғап кететін мерзімдік
және уақытша өзендер бар.
Таулы өзендердің суы мол, ірі және ... су ... ... ... ... 3000 ... астам биіктікте жатыр. Қоректенуі негізінен
мұздықтық, бірақ олардың режимінде атмосфералық жауын-шашын және ... өте ... ... ие. Бұл ... ... ең ірі өзендері жатады:
Шелек, Түрген, Есік, Талғар, ... және Кіші ... ... және т.б. ... өзен – ... өзені. Ол өзінің бастауын жотаның оңтүстік беткейінде,
3750 м. биіктікте орналасқан Жаңғырық ... ... 20 ... ... ол
оңтүстік Талғар өзенімен қосыла отырып, Тоғызтарау деп аталатын өте кең
жайылманы құрайды. Төменде өзен ... кең ... ... ... ... жылдам ағып, 40 км-де терең, өткелсіз шатқалға енеді. ... шыға ... ол ... ... ие ... және ... қарай
күрт бұрылып, Суықтоғай мекеніне енеді. Екі таулы массивті ( Торайғыр және
Сөгеті ) кесе отырып, тау етегі ... ... Бұл ... ... ... кең ... бойымен ағады, суы аз болады және шамамен таудан 45 ... екі ... Іле ... құяды. Тауда оған 45 сала ... оның ... ... ... келеді, ал жазық жерде мүлдем саласыз болады. Барлық
оң жақ салалары ағыстың ендіктік бөлігінде шоғырланған және ... ... ... ... ... Оған ... ... Саты және
тағы басқа жатады. Осы бөліктерінде солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Меридиандық бөліктерінде Шелек
өзенінің оң жағында салалары жоқ, ал сол жағында үш саласы бар, ... ... Асы, ... ... су ... ... ауданы – 5300км²,
жалпы ұзындығы – 281км.
Шелек өзені екпінді ағысты, тік құламалы, таулы өзен. ... ... ... 3-4 м., орта ... 10-15 км, ал кеңейген жерлерінде 100
м-ге дейін жетеді, максимальды ... 1,5-2 м.. Бұл өзен ... ... орта ... ... ... . ... – Іле Алатауының
ең лайлы өзені болып табылады: таудан шығар жеріндегі орта жылдық лайлылығы
571 г/м³.
Іле ... ... ... барлық ірі өзендері ( ... ... ... және Кіші ... Шамалған, Қаскелең және т.б.) бір
типті және ... м. ... ... ... ... ... олар жеке ... арналарына құяды, ал олар түпкі моренамен бітетін
кең трогты арналармен ағады. Орта таулы белдеуде барлық ... ... ... тереңдігі 800-1000 м-ге жететін шатқалдарға айналады.
Тау етегі ... ... көп ... ... ... ... ... сондықтан кейбір өзендер (Түрген, Талғар ) Іле өзеніне
тек ерекше ылғалды ... ғана ... ... су ... ... ал қысы ... және ... Бұл тұрақты аяз, қар және мұз
зонасы ... ... ... жағдайлары тау жыныстарының қарқынды үгіліуіне себеп
болады. Таулардағы жауын-шашын мөлшерінің көптігі, жиі болатын жауын-шашын,
мұзбен ... тез еруі ... ... алып келеді. Сонымен қатар жауын-
шашынның біркелкі түспеуі эрозиялық процестерді тудырады.
Іле Алатауының ... торы ... ... көліне құятын Іле
өзені алабына және жартылай ағынсыз Шу ... ... ... өзендері – көлденең қимамен және ... ... ... ... ... ... әдеттегі жас таулы су
тасқынына жатады. Жазық бөлігінде олар аз ... және ... ... Іле ... ... ... бар ... жүз
шамасында деп есептелінеді, егер мерзімдік су ... қоса ... ... бұл ... ... жоғарлайды. Олардың ішіндегі негізінен мұздықпен
қоректенетін ең ірілері 18-ге жуық.
Бастауларының орналасуына, қоректену сиптына және су ... ... ... ... ... өзендері үш типке
бөлінеді: таулы, тау алды және жазықтық.
Жазықтық типке ... ... 700-800 м. ... ысырынды
конустар перифериясында, грунт ... ... ... ... ... ... таулы өзендері ылғалды үлкен территориядан жинайды. Суы
молдығымен ерекшеленеді, барлық биіктік ... және ... ... ... ... бөлікте олардың құламалығы өте тік – 1 км
арақашықтыққа 50-100 м. тау ... ...... 5-8 м /км. ... сулы ... ... Су тасу екі кезеңнен тұрады көктемгі және
жазғы кезеңі. Ол әртүрлі ... ... ... ... ... ... қатар жаңбыр кезеңдерімен де байланысты. Өзендердің
ағысының орташа жылдамдығы ... ... ... 0,5-1,2 м/сек ал су
тасқыны кезеңінде 3-4 м/сек. ... ... 0,3 ... төмендейді.
Сонымен қатар, таулы өзендер сулылығы жотаның ... ... ... қарай ұлғаюы тән. Сондықтан қарқынды өсу көптеген салалар есебінен
орта таулы ... ... ... ... тау етектерінде өзендер
максимальды жылдамдылыққа ие болады, бірақ жазыққа шыққан кезде салаларға
айырлады. Өзен ... ... ... ... ... ... ... ал жазықта 0,3 км/км².
Тау көлдері
Қалыптасу және су режиміне байланысты Іле Алатау көлдерін келесідей
типтерге бөлеміз: мұздықтық, ... ... ... ... ... ең көп таралғаны болып саналады. Олар тікелей
мұздықтардың соңында орналасады және ... кіші ... – ені 100-200 ... ... ... мұздықтың бірі немесе бірнеше осындай көлдері
бар болады. Олардың су режимі мұздықтың еруімен тығыз байланысты.
Осы типке Тұйықсу мұздықтарының ... Кіші ... ... ... ... №1 көл – үлкен емес, Молодежный мұздығының соңында орналасқан.
№2 көл – ең ... ... ... ... ... ал №3 көл ... Бұл ... өте тұрақсыз, әрдайым жоғалып кетеді және ... ... көл ... ... соңында Есік өзенінің аңғарында бар.
Ол 3530 м. биіктікте және ... деп ... ... Іле ... кең таралған және олар қазіргі
фронтальді мореналардың бетінде қалыптасады. Осындай 2 көл Есік ... ... ...... ұзындығы 800 м., ені 400 м.,
екіншісі Бозкөл. Ақсай өзенінің аңғарында ... 1 км ... ... ... ... ал ... өзенінің аңғарында ұзындығы 1,5
км жететін бір көл бар.
Карлық көлдер қар сызығы шекарасынан төмен ежелгі ... ... ... ... Олар ... су ... ... жауын-
шашынның түсу сипатына тәуелді. ... 13 көл ... ... ... ... көлі Түрген өзеніннің сол салалсы Тескенсу өзенінің
бастауында ... Ол сел ... 1965 жылы жоқ ... ... көлдер олар ежелгі трогтар соңында орналасқан. Бұл
көлдер ауданы үлкен және терең болып келеді. ... ... ... ... өзендер келіп құяды. Мұндай көлдердің ... ... және ... ... тәуелді. Мысал ретінде
өзі аттас өзен аңғарында теңіз деңгейінен 2497 м. биіктікте орналасқан
Үлкен ... ... ... ... тектоникалық көлдер де өзен аңғарында болады. Олардың қазан
шұңқырларында қалыптасуы жарылым зоналарының жылжуымен жекелеген блоктардың
төмен түсуімен байланысты. Бұл ... ... ... ... көлдерді қалыптастырады.
6. Өсімдік және жануарлар әлемі
Іле Алатауының жануарлар әлемінде шамамен сүтқоректілердің 60-қа ... ... ... түрі бар деп ... ... ішінде омыртқалы
жануарлар және Қазақстанның фаунасының 23%-ы бар, оларға балықтың екі ... 11 ... ... және 18-19 % ... ... құрамына кіретін
сүтқоректілер. Жалғыз тұяқтылар Қазақстанның қызыл кітабына енетін арқар
және Тянь-Шан таулы қойы (ovis ammon). Іле ... ... ... арқар
Тянь-Шан тауында, Шу-Іле, Жетісу Алатауында (Жетісу) кездеседі. Қазіргі
уақытта олар көптеген жерлерде жоғалып кеткен. Іле ... ... ... ... олар Асы ... ... жағында, Түрген суайрығына жақын
жерлерді мекен етеді. Іле ... ... ... ең ... ... ... Қар барысы, Қазақстанның Қызыл кітабына ... ... әр ... ... мен ... ... ... жолмен
ауланатын, адамға пайда келтіретін не зиянды түрлері жайлы сөз болмақ.
Табиғатты қорғаудың ... ... ... бойынша, жер бетінде
1600 жылдан бері ... 94 ... ... 63 түрі ... ... ... ... жыртқыштар отрядына, мысық тұқымдастар
семьясына жатады.Саны ... ... ... сирек кездесетін түр, табиғат
қорғаудың ТМД Қызыл кітабына жазылған. ... ірі ... ... 112-125 сантим., құйрығы өте ұзын (92-105 см), салмағы онша ауыр
емес (33-39 кг). ... биік ... ... ... ... Қар ... жемі ... оқта-текте қабан, елік, марал, арқар, суыр, саршұнақ,
қоян, ұлар, кеклік. ... ... ... ... ол ... ... мен Алтай тауларында жиі кездесетін әдеттегі аң ... жылы бұл ... ... Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің бас
жағында, Оң, Сол, Орта Талғар мен ... ... ... баруы қиын
жерлерде кездесті.
60-жылдарда Іле Алатауында барыс мүлдем сирек кездесетін ... ... ... ... 22-30 жұп ... бар. ... 15 жасқа дейін
өмір сүреді.Ұрғашылары 3-4 жасқа келгеннен ... ... ... ... ... үш, кейде бес күшіктен туады.Тауларда адамдар көбейіп кетті ... ... ... ... ... ... ... арқар, жабайы қабан,
марал, суырларда азайды. Тянь-Шан қоңыр аюы. Сирек кездесетін, жойылып бара
жатқан ... ... ... Іле ... ... негізгі орны-
ортатаулық белдеу (теңіз деңгейінен 1500-2500 м. ... ... ... ... ... ... шектейтін немесе
кесіп өтетін биік таулы жоталар елдің жануарлар әлемінің алуан түрлігіне өз
үлесін қосады. Таудағы экологиялық жағдайдың ерекшелігі жануарлардың ... ... ... ... ... ... үлкен жиынтығын
территорияның аз аумағынан таба алатындығына байланысты.
Таулы фаунаның әркелкілігі мен ... ... ала ... ... тек қана ... және ... емес сипатаманы ғана беруге болады. Қиыр
шығыста шөлейттер зонасын Алтайдың таулы жоталары аяқтайды. Олар ... ... ... ... тән белгілерді еңгізеді.
Далалы тау етегі белдеуіндегі кең аңғарларда Қазақстанның ... ... ... ... ... тән ... ... Бірақ
жазыққа тән емес түрлер де – Алтай бұраубасы, ұзынқұйрық, саршұнақ; сұр
(Алтай, Тянь-шандық) ... ... ... мен европалық
қазақстандық жазықтық сарышұнақтар мен суырлардың орнын ... ... ... сұр шілге қарағанда кең ... ... және ... ... орман жануарлары-тиын, борша тышқан, ақ қоян, аю
кездеседі. Ылғалды аңғарларда көртышқандар мекендейді. ... ... ... ... ... ... Бұл ... құрлар көп кездеседі.
Қазақстан Алтайының таулы тайгасы оңтүстік Сібір ормандарына тән
жануарлар ... ие. Бұл ... ... дақылдармен қоректенетін жануарлар
көп (борша тышқан, қызыл тоқалтіс, тиындар, ... ... ... т.б.). ... жәндікпен қоректенетін жер тесерлермен ұсақ орман
құстары кездеседі (саңырауқұр, ... ... ... көкшымшық,
шөже торғай, абдыраққұс т.б). Далаға тән күндізгі аңшы құстар таулы ... ... ұсақ ... ... ... ... көп (жүнбалақ байғыз,
қыранды жапалақ). Аңдардан – аю, сарыкүзен, сарғышкүзен, сілеусін, ақтөс
сусар мен ... кең ... ... ... ... ... ... ормансыз қырқалар мен жарларда Сібір тау текесі мекендейді.
Тұяқтыларды ... ... ... сирек барыс пен қызыл қасқыр аулайды.
Қазақстандық Алтайдың ... және ... ... ... ... ... ... алуан түрлі. Аласа қайыңды ормандарда ... ал ... ...... шілі ... Тундра татреңқұсы,
таулы маңқықұс, таулы жадырақ торғай және ірі таулы ... – ұлар ... Биік ... ... ... тобы көп ... Сұр суыр ... құйрық сарышұнақ мекендері ұшырасады.
Алтайдан батысқа орналасқан таулар фаунасында ... ... ... ... ... ... ... жануарлар әлемі
шекаралас шөлді ... ... ... ... ... ... ... және қиыршық тасты ... ... ... Жоталарда шөлді даладан альпі шалғындарына дейін барлық белдеулер
көрініс тапқан. Фауна құрамы ... ... ... Құрғақ шөптесін далардың
тау етегі сызығында бұталар, далалар мен жеміс бақшалары ... ... ... бұталы ормандар мен мәдени ландшафттар жануарлары кездеседі. Ірі
аңдар мен құстар аз. Жартастар бұталар кездесетін ... ... ... ... тау шілі – кекілік көп кездеседі.
Жалпақ жапырақты ормандар жануарлар әлемі бай және ... ... ... ... ғана тән ... өте аз (орман қарақас, тяньшандық таутышқан,
Тянь-Шандық ақ көкшіл шымшық т.б). Аралас ... ... ... ... ... ... тән ... басым. Шыршалы ормандарды керсінше
өзіне тән ... ғана ... Бұл ... ... ... ... көп ( ... тоқалтіс, тянь-шандық таутышқан т.б) ... ... ... мен қоректенетін кеміріушілер мен құстар көп.
Алтай тайгасына Тянь-Шан ... ... ... түрлерге қарағанда
кедей.
Субальпілік және альпілік шалғындар белдеуінде жеміспен қоректенетін
жәндіктер өсімдікпен ... ... ... ( тау теке ... орын ... Қазақстан тауларында кең тараған сұр суырмен ... суыр ... ... мен ... ... көксуыр (Талас Алатауының
батыс бөлігімен шатқал ... ... Биік ... аймақтарға
құстардан жартас пен тасты жерлерді мекендеушілер – ... ...... альпілік ұзақ, қызылбауыр, атқұйрық ... ... Осы ... алып сақалтай мен қар барысы ілбіс тау текелерді,
арқарларды, ұларларды аулайды. Сирек ... ... да ... Батыс Тянь-
Шан жоталарында қылқанды ормандар өте аз немесе мүлде жоқ . Осы ... ... Азия ... ... ... ... ... ықпалын тигізеді.
Өсімдік жамылғысы Қазақстан таулы аймақтары: Алтайдың ... ... ... ... ... Сауыр, Тарбағатай, Жетісу Алатауы
мен солтүстік Тянь - Шань ... ... ... мен ... Тянь-Шан
жоталары - шөл зонасында орналасқан. Бірақ олардың көтеріңкі ... ... ... ... ... шаруашылыққа пайдалануыда ерекше.
Таулардың өсімдік жамылғысы ең ылғалды, және орналасқан белдеулеріне ... ... ... ... ... Тянь-Шань таулары солтүстік-шығыста Алтайға
ауысуы Орта Азия оңтүстігінің жұмсақ субтропикалық климаттық ... мен Ішкі ... ... ... жағдайларына көшуін көрсетеді.
Сондықтан оңтүстік-батыстың шөлдік – эфемерлік (аласа шөптесін – саванналық
) және ерте ... ... ... ...... ) ... жамылғысы
солтүстік-шығыста жусанды шөлейттік шымды – дақылды далаларға ауысады.
Осыған ұқсас оңтүстік- батыс ... ... ... беткейлей мен
аңғарларда саябақтар тәрізді сирек өсімдік ... ... және ... ... ... ... ... Солтүстік-шығыста олар күлгін
топырақтардағы тайгалық типтес қалың ормандарға ауысыды. Қазақстанда айқын
көрініс тапқан ... ... ... ... ... ... белгілерді қолданған бірқатар ғалымдардың назарын аударған. Мысалы,
М.Я ... (1949 ) мен В.М ... ( 1951 ) ... ... ... ... жүйесіне негізделеді, ал Р.А Еленевский
(1940 ) ... ... ... ... ... ... таулы аймақтарының белдеулерінің сипаттамаларын салыстыра
отырып, олардың өсімдік ... ... ... ... ... ... ... Алтайдың тау етегі егіншілікке
пайдаланылады, бірақ Алтайдың солтүстігінде дәнді дақылдарды таңдау кезінде
жаздағы мол ...... ... мен ... ... ... ... қажет. Кейбір жерлерде бау – бақша өсіріледі. Табиғи шабындықтар
жоғары өнім береді. Орман ... кең ... ... ол ... ... ... Оларды қорғауға ерекше көңіл бөлінуі қажет.
Солтүстік Тянь-Шань мен оған шекаралас жоталарда ... және ... биік ... дейін тарауына мүмкіндік бар. Табиғи шабындықтарда
да кеңейтілуі мүмкін. Табиғи жайылымдар аудандары мол және малға көктемнен
күзге ... ... бере ... ... ... ... да элементтері сияқты топырағы мен
өсімдігі биіктік белдеулікке бағынады. Олар ландшафтың және ... ... ... ... олар ... ярусына және климаттық белдеуге сәйкес
келеді [16].
1) Шөлдік-далалық белдеу тау етегі ... 600-800 м. ... ... ... және ... м-ге ... жотаның шығыс бөлігіндегі тау
аралық ойпаңдарды алып жатыр. ... ... сұр ... және лесті
саздақтар. Шөлдік-далалық белдеудің өсімдік жамылғысы шөптесін ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі
жусандар басым. Сирек боз бетеге кездеседі. ... ... ... ... ... және т.б., ал көктемде – көптеген эфемерлер мен ... ... ... ... ... адам ... игерілген
және оны мәдени ландшафтар құрайды.
2) Астық құрамдасты – аралас ... ... мен ... ... ... бөлігін астық тұқымдасты әртүрлі шөптесінді шалғындар, ал
төменгі бөлігін – аралас шөптесінді астық ... дала алып ... ... 900-1700 м.. ... ... ... шалғындар
орман белдеуінен төмен орналасқан және негізгі Асы, Шелек, ... және ... ... ... ... прилавкаларында кең
таралған. Бұл ... ... - 50-60 см тау қара ... айрауық, арпабас, бидайық, тарғақшөп және т.б. ... ... ... қосжарнақтылар (шатыршагүл, қоңыраугүл, қазтамақ) кездеседі.
Бұталылардан итмұрын, долана, ... ... ... ... – астық тұқымдасты далалы белдеу бөктер таудың ... ... ... ... ... Іле ... ... бөлігі 1200-1300 м.
биіктікке дейін төмендейді, шығыс пен ... ... ... ... ... 600 м. ... ... ал жалпақ жапырақты ормандар тау
далаларына ауысады. ... ... ... ... ... м. Шамалған
өзені бастауында белдеу жоғалады.
Орманды белдеуде атмосфералық жауын-шашын жоғары мөлшерде түседі,
сондықтан белдеу өсімдік ... бай ... ... ... ... [17]. ... ... жартас және тастар арасында ежелгі
өсімдіктер: мүктер, қырықбуындар, қырық жапырақтылар сақталған. ... ... ... ... ... ... жапырақты сирек
орманда: жабайы алмалар, алмұрт, өрік долана; бұталы өсімдіктерден:
итмұрын, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Солтүстік беткейде және өзен аңғарларында, әсіресе
орман шабылған жерлерде астық-тұқымдасты – аралас шөптесінді шалғындар ... ... ... беткейінде – құрғақ, тасты, орманды-шалғынды
белдеу. ... ... ... ... ... ... белдеу 2400-3200 м. абсолюттік биіктіктер шегінде,
альпілік шалғын мен ... ... ... орналасқан. Беткейлерде және
су ойықтарында субальпілік ... ... ... ... 20%-ға ... Онда ... ... белдеуге тән астық тұқымдасты-
аралас ... ... ... ... қазтамақ, теңге жапырақ,
альлпілік қоңырбас өсімдіктері ... ... ... ... ... ... төменгі шекарасында Тянь-Шан шыршасын және көптеген
түркістан ... ... ... ... ... шалғын белдеуі 2600-3200 м. биіктік шектерінде орналасқан.
Мұнда суық әрі ... ... ... ... ... ... ... белдеуде сарыкүйікті криофилді шалғындар ... ... ... ... ... ... және аралас шөптер, әсіресе сарыкүйік,
манжетка, қазтамақ, бидайықтар алады.
6) Жартасты-мұздықтық белдеу – ең биігі, жотаның шыңдық бөлігін 3200 ... ... алып ... Бұл ... ... ... өседі. Оңтүстік
беткейдің кей жерлерінде мореналар мен ... ... және ... ... басқа өзендер бойында ... ... ... ... ... ... және тараулары
Қазіргі кезде неотектониканы жеке тарауларға немесе ғылыми ... ... ... жоқ. Шет ... неотектониканы динамикалық
геологияның бір бөлігі ... жиі ... ТМД ... ... тығыз байланысты келесі тарауларға ажыратылады: аймақтық
неотектоника, морфологиялық неотектоника немесе құрылымдық геология, ... және ... ... В.Е. Ханн жер ... ... жаңа ... ... геологияның тарауы деп санаған. Н.Н. ... ... жаңа ... ... ... оны тарауларға бөлген.
Төменде оларға қысқаша сипаттама беріледі:
Аймақтық неотектоника жеке аумақтардың неотектоникалық қозғалыстардың
көрініс беруін және ... ... ... көздейді. Неотектоникалық
қозғалыстарын танып білудегі және оның зерттеу заңдылықтарын анықтаудағы
негізгі әдістері ... мен ... ... қолдана
отырып, неотектоникалық карталар құрастыру. Картография жұмыстары ... ... ... ... ... мен ұсақ ... шолу
карталарын (обзорные карты) құрастыру арқылы жүзеге асырылады. ... ... ... ... және ... ... ... негізі болып табылады.
Құрылымдық немесе морфологиялық ... жаңа ... ... ... тау жыныстарын құрылымдық пішіндерін
жатысын, қалыптасу жағдайларын және морфологиялық түрлерін зерттеп, ... ... ... ... кезеңігің шегіндегі ... ... ... ... жаңа құрылымдық пішіндерінің
дамуын зерттейтін неотектоника ғылымының ... Жаңа ... ... мен ... жеке кезеңдерін, неотектоникалық
дамуының стадияларын белгілейді. Бұл мәліметтер бойынша әр ... ... ... ... ... жаңа ... даму ... жалғасымды немесе ... ... ... ... ... жаңа ... қозғалыстар көрінісінің жалпы
заңдылықтарын ... Жаңа ... ... ... мен ... зерттейді. Неотектоника саласында пайда
болған жаңа ғылыми әдістемелер арқылы әр түрлі геотектоникалық ... және ... ... ... ... ... туғызады.
Барлық мәліметтер жиынтығы ... және ... ... ... ... ... бағалауға, сонымен бірге геотектоникалық
және геоморфологиялық концепцияларды сын көзбен талдауға мүмкіндік береді.
Актуотектоника - қазіргі қозғалыстар туралы ... Әр ... ... ... қозғалыстар табиғатын зерттеу. Қазіргі баяу ... ... ... ... бақылау, материктердің ығысуын,
жекелеген литосфералық ... ... ... және т.б. ... жүргізу. Бұл бақылау жұмыстары тектогенез және ... одан әрі ... ... қамтамасыз етеді. Егер ... ... ... ... тек олардың көрінісі нәтижесінен
ғана ... ... ... ... ... ... қана ... ол мәліметтерді өткен кезеңдердегі тектоникалық
процестерді талдауға мүмкіндік береді.
Экологиялық ... ... ... ... ... ... зиянды әсерлерінен қорғау тұрғысынан қарастырады. Жер қабығы
адамның іс-әрекеті мен тұратын ортасы және ... ... ... ... ... неотектониканың басты қарастыратын
мәселесі – апатты табиғаттың эндодинамикалық және экзодинамикалық құблыстар
мен ... ... мен ... ... ... ... ... тараулары бір-бірімен тығыз байланысты.
Неотектоникалық қозғалыс түрлері. Қозғалыстардың уақыт кезеңінде
көрініс ... мен ... ... ... ... ... кезең шегінде келесі қозғалыстар мен құрылымдық пішіндерді
ажыратады: импульстік, техногенді, қазіргі кезеңдік, ... жас, ... және ... Бұл ... ... ... қозғалыстардың
қатаң түрде бір-бірімен ерекшеленбейтіндігін ескеру қажет. Неотктоникалық
кезеңдегі қозғалыстардың бөлімдері ... ... ... ... ... ... ... (сейсмикалық) қозғалыстар геолгиялық жағжай мен тектоникалық
майысулардың дамуы нәтижесінде тау жыныстарындағы қысымның жинақталуынан
жер сілкінулер ... ... ... ... қатты майысқан тау
жыныстарында сейсмикалық энергияның бөлінуі жүретін қысымның лақтыруларымен
алмасып отырады. Тербелулер мен жарылымдар әр ... ... ... ... ... көрініс береді.
Сейсмикалық қозғалыстардың жылдамдығын өлшеу қиын. Оны қалдықтық
деформациялармен бағалау м/сек есебімен ... ... Ю.А. ... ... ... деп, жер
бетінің «баяу» көтерілімдеріне қарама-қарсы қоя отырып, «сейсмогенді» деп
қарастырады. Сейсмодислокация деп аталатын ... ... алып ... ... ... термині де
қолданылады. Сейсмикалық түсінігіне бір ауданның импульсті ... ... ... ... ... ... пен кеңістіктегі
дискреттігі. Олардың ішінде жер сілкіну ... пен ... ... ... ... импульсі қозғалыстар тектоникалық
құрылымда, тау ... ... ... ... ... және ... жер сілкінудің плейстосейст облыстарында бедер дамуына
әсер етеді. Бұл қозғалыстар сейсмолгтар үшін ғана ... ... үшін ... ... қозғалыстар адамның шаруашылық және инженерлік ... ... ... Бұлар негізінен жекелеген кішігірім аумақтардағы
әр түрлі энергия көздерінің ... ... ... ... ... немесе әлсіреуі нәтижесінде пайда болады. ... ... ... жер ... ... ... тау ... қысымдарының өзгеруіне және т.б. факторларға
байланысты және тез қозғалыстарға бөлінеді, оның көрініс беру уақыты 10-8 ... 6* 103 ... ... әр ... де ... әсер етіп ... Адам
мен табиғи орта қатынасы мәселелері экологиялық тектоникада қарастырылған.
Қазіргі кездегі қозғалыстар жер қабығында соңғы 100 - 200 ... ... ... ... фактор әсерінен майысулар түрінде көрініс береді.
Басында «қазіргі кездегі» қозғалыстар термині голоцен, плейстоцен және ... үшін де ... ... ... ... құрал-жабдық
әдістерімен зерттейтін полигенетикалық, көп ... жер ... мен жер ... заттары мен жер пішінінің өзгеруі түсінігін
ескеру керек. Бұндай қозғалулар динамика кинематикасын ... ... мен ... арнайы талдауды қажет етеді. Қозғалыс ұзақтығы 10-
100 жыл.
Тарихи қозғалыстарға 102- 6* 103 жыл ... ... ... ... орын алмасулары енеді.
Жас қозғалыстарға тау жыныстарының 10-12* 103 жыл ... мен жер ... орын ... ... ... ... деп те атайды.
Төрттік (плейстоцен, антропоген) қозғалыстар шартты түрде бөлінеді.
Ғылыми пән ретінде ... 3 ... ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстардың көрінісін және
олардың нәтижесін геология тұрғысынан өте қысқа 35-40 млн. жылға ... ... ... ... ... жаңа ... жоғарғы
қарқындылығы соңғы 5-10 млн. жылға жетеді. Бұл ... ... ... үшін ... 4,5 млрд. геологиялық тарихы бар екенін еске ...... ... ... ... ... жер ... бедерінде жиі көрініс беруі. Неотектоника тектоникалық
қозғалыстар мен олардың іс-әрекеті нәтижесін «таза» ... яғни ... ... ... ... ... зерттейді. Бұл
бізге геологиялық өткен кезеңнің тектоникалық қозғалыстарын анология және
актуализм ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік – қазіргі кездегі қозғалыстарды түрлі құрал-жабдықтық
әдістермен зерттеу мүмкіндегі. Бұл қозғалыстардың сандық бағасын беруге
қолайлы жағдай ... ... ... ... ... түрлі
құрал-жабдықтық бақылаулар тектоникалық қозғалыстар табиғатын және оларды
болжау мүмкіндігін береді. Неотектоника ... ... ала ... ... Жер шары ... ғылым салаларына қызығушылық тудырады.
Неотектониканың зерттеу нысандары. Неотектониканың ақпарат көздері мен
зерттеу нысандары алуан түрлі тура және ... ... ... Тура
нысандарға алдымен түрлі құрал-жабдық әдістерімен анықталатын ... ... ... өздерінің жинақталу уақытындағы тектоникалық
жағдайда ... ... ... ... ие. ... ... беруі шөгінді қабатының ... ... және ... ... аудандарға орналасуы, т.б.
Шөгінділердің фациялық өзгерулері мен формациялардың ... ... ... ие. тау ... және ... ... ... жатуын талдау кең мағұлмат береді.
Тектоникалық процестердің іс-әрекетінен деформация нәтижесінде шөгінді
жыныстар қабаты беткейлермен ... ... ... ... ... қысым кезінде түрлі типті қатпарлар түзеді. Тау жыныстары
қабаттарында жарықтану пайда болады – тау ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Жазықтар топтары, әсіресе жаңа
шөгінділерде жүйелер құрайды да, қысым алаңдарын табу мүмкіндігін беретін
неотектоникалық ... ... ... ... ... ... басқа
тура зерттеу нысандарына түрлі күрделі формалар да кіреді. Мысалы: әдетте
таулы бедер пішінімен ... ... ... ... құрайтын
қатпарлы белдеулер. Олар тегіс беткейлерінде жылжулар ... ... ... ... ... ... және магмалық
жыныстарды кесіп өтетін жүйелерді құрайды.
Олар жер қабығындағы ірі блоктар бақылаудың ерекше ... ... Тік және ... ... ... ... мен
мұхиттар, тектоникалық тақталар. Неотектоника үшін геоид морфологиясы
көрінісі тек Жер ... ... ... ғана емес, сонымен бірге
мұхит түбі шегінде де қызығушылық туғызады.
Жаңа тектоникалық көрініс ... ... ... ... ... ... Жер шары туралы кез-келген ғылым неотектоника туралы
мәліметтер бере алады. ... ... ... Жер ... ... ... ... Геоморфологиялық аномалия
түріндегі экзогендік процестер тектоникалық ... ... ... ... олар ... және аккумуляциялық процестерді
салыстырғанда жекелеген қарқындылық түрінде көрініс береді.
Дүние ... ... ... ... ... гидрогеологиялық,
гидрохимиялық, геологиялық және геофизикалық процестер де атқарады.
Неотектоника туралы көптеген ... ... ... мен антропогендік шөгінділерді зерттей отырып алуға болады. Әр
түрлі ғылым салаларынан алынған ... ... ... мағұлматтардан неотектониканың зерттеу пәні болып табылатын
мәліметтер жүйесін құрайды. ... ... және ... ... ... диапозонындағы көрінісі туралы маңызды ақпарат
беретін жанама зерттеу нысандары ретінде қарастыруға болады. Бұл ... ... ... ... ... және картаға түсіріледі.
Құрастырылған арнайы карталар неотектоника мен геодинамика ... ... ... ... жаңа ... ... ... табылады. Сондықтан
неотектониканың зерттеу нысандары күрделі құралды және түрлі ... ... ... мен ... ... ... етеді.
Жаңа тектоника немесе неотектоника (гр. neos – жаңа, жас) – геология
саласы, геотектоника бағыты, соңғы кайнозойдағы (~ 35-40*105 жыл) және ... ... ... ... Жердің дамуындағы тектоникалық қозғалыстардың
барлық типін, сонымен бірге олардың ... беру ... ... және ... пайда болу механизмін зерттейді. Бұл процестердің
көрініс беруі литосфера құрылысының өзгеруіне, оның ... ... ... ... морфологиясының өзгеруіне алып келеді. «Неотектоника» және
«жаңа тектоника» терминдерінің мағынасына байланысты олар синоним ретінде
қарастырылады.
2. Неотектоникалық қозғалыстарды ... ... ... нетектоникалық қозғалыстарын түсіну үшін ең алдымен сол
аумақтың жалпы тектоникалық құрылымдары мен тектоникалық кешендерімен
мұхият ... ... ... ... ... ... ... даму бағыты анықталған соң, жинақталған неотектоникалық
мәліметтерді ежелгі ... ... ... даму ... ... Осы ... зерттеулерден кейін жаңатектоникалық
ерекшеліктері мен сипаты туралы қортынды шығаруға болады. Осындай тарихи-
геологиялық ... ... ... ең маңыздыларының бірі болып
табылады. Сонымен, неотектониканы зерттеудің басты ... - ... ... және ... ... ... ... Литологиялық талдау. Неотектоникалық қозғалыстардың бағыты,
мерзімі және жылдамдығы туралы толық және ... ... ... талдау нәтижесінде анықталуы мүмкін. Олардың ... ...... ... ... болып табылады, яғни шөгінділердің
тұнбалану жағдайын анықтайтын тау жыныстарының құрамы. ... ...... ... ... ... жағдайлар туралы мәліметтер береді. Тау жыныстарының құрамы
бойынша олардың құрлықта немесе ... ... ... пен теңіз
аралығындағы белдемдерде (жағдайларында) жинақталуы және ... ... ... ... яғни шөгінділер жинақталған кездегі ... ... ... әсерінен төмендей түсуінің амплитудасын
анықтауға ... ... ... ... ... ... ойысу
өңірлеріне сәйкес, әдетте терең сулы тұнбалар, яғни ... сулы ... ... ұлутастар тұнады, теңіздің шамалы ойысу белдемдерінде
сәйкес жұқа қабатты іріктелген ... ... ... ал ... саяз сулы ... – малтатастар, жұмыртастар
(конгломераттар) және іріктелмеген ірі түйіршікті құмдар етек ... биік тау ... ... және ... ... ірі ... жыныстар, яғни малтатастар, жұмыртастар, дөңбектастар
қабаты кең дамыған.
Неотектоникалық қозғалыстарды зерттеу жеке ... үшін ... ... ... мен ... ... кең ... Бұндай карталар тектоникалық көтерілу мен төмен
түсу алқаптарын, осы ... ... ... ... ... ... құрылымдардың даму тарихы мен сипатын, олардың
қазіргі бедер пішіндерінде көрініс табуын анықтауға мүмкіндік береді.
Ә) Фациялық талдау. ... жасы ... ... жатқан
қабаттардан литологиялық құрамы және ... ... ... түзілімдер жиынтығын фация деп атайды. Басқаша
айтқанда фация тау жыныстар түзілу жағдайын ... ... ... Әр ... тек ... ғана тән ... жағдайда
пайда болады, мәселен, жасы бірдей теңіз тұнбаларының арасынан кедертасты
әктастар ... ... ... ... ... толқын қуған әр
түйіршікті іріктелмеген құм және малтатас ... ... ... бел-белестермен мүлдем оқшауланып қалған немесе ... ... ... ғана ... ... саязсу тоған су алабының
(лагуналар) тұз қабаттары және теңіздің ... ... лай, саз ... да
кездеседі. Осы айтылған түзілімдердің барлығының жасы бірдей, ... ... ... ... яғни ... ... ... әр түрлі тұнбалар қалыптасқан.
Барлық фациялар жер бетінде үш негізгі ... ... 3 ірі ... ... 1) ... 2) ... ... (лагуна) немесе аралық фация. Теңіз фациялары теңіз алабының
тектонникалық төмендеуінің ... ... ... ... ... (0-200 м.), ... (200-3000 м.), абиссалдық (3000-
6000 м.), гипабиссалдық (6000 ... ... ... ... ... теңіз
(мұхит) суының жарық сәулелерімен қаныққан. Бұл біршама саяз өңірлерін
бірінші реттік жағалауға ... ... яғни ... ... ... жиегіне сәйкес келетін белдем. Батиалдық белдем қайраң мен теңіз
табаны аралығын қамтитын, яғни негізінен ... ... ... ... ... ... 6000 м-ге ... құлдилаған кең
аумақты терең теңіз және мұхит түбі. Гипабссалдық белдем тектоникалық
тұрғыдан қарағанда ... ... ... ... ... ... ... соның салдарынан тереңдігі 1100 м-ге ... ... ... ұзын ... ... созылған мұхиттық науалардың пайда
болуымен сипатталады. Көлденең ... сырт ... ... еске ... аса терең ойыстар Тынық мұхит алабының батыс шегінде континетке
жапсарлау өңірінде дамыған ... және ... ... сулы ... ... ... жер бетіндегеі палегеографиялық жағдайларды
анықтайды, сонымен қатар, жер қыртысының ... ... ... Қай жердің тектоникалық жоғары ... ... ... ... ... ... күшті болса, денудациялық процес басым
болады да, көтерілуден пайда ... тау ... ... ірі
кесекті пролювийлік тау жыныстары шөгеді. Керісінше ұзақ уақыт тектоникалық
ойысқан ... ... және ... қалың қабатты борпылдақ
шөгінділер жинақталады.
Сонымен, фациялық талдау түзілімдердің қалыптасу жағдайы мен ... ... ... ... ... ... ... өңірлерін
айтарлықтай сипаттайды. Фациялардың жер бетінде таралуы ежелгі су алабы
түбінің және су ... ... ... сол ... ... ... Ал жер ... әсіресе судың түбіндегі жер беті айна-
қатесіз тектоникалық қозғалыстардың көрінісі. ... ... ... ... – үнемі тектоникалық төмен түскен белдемдер, ал құрлық
аймақтары, керісінше әр деңгейдегі тектоникалық көтерілулер.
Қорыта ... ... ... – бұл ... бір ... көтерілулер мен төмен түскен өңірлер ... ... жер ... аса ... және баяу қозғалыстардың белдемдерін
ажыратуға мүмкіндік береді.
Б) ... ... ... ... Тек қана ... ... ... басқа, сандық мәліметтерін береді. ... ... ... ... негізінен су алабы түбінің тектоникалық
төмендеу өлшемдеріне сәйкес екендігін түсіндіреді. Фациялық талдау ... ... ... ... ... жер ... табиғи
геологиялық ашылымдарды, бұрғылау ұңғымаларды ... ... ... ... ... ... ... қиындық туғызады.
Тау жыныстарының шайылып кеткен аймақтарын табу – сол ... ... ... ... болып табылады. Әрине, мұндай белдемдер тап
сол мезгілді түзілімдердің шайылып кеткен аймақтарда ғана болуы мүмкін.
Осылайша ... ... ... бетіне тектоникалық көтерілулерді және
ойысу жерлерді белгілеп, оларды саралауға мүмкіндік туғызады, сонымен қатар
жер қыртысының тектоникалық ... мен ... ... ... Бұдан басқа фациялық талдау борпылдақ түзілімдер жинақталған
аймақтың ... түсу ... ... ... туғызады.
Тектоникалық әсерден пайда болған мұндай алап түбінің мейлінше төмендеуі
нәтижесінде ... ... ... ... минералдардың сақталуымен сипатталады. Алап түбінің баяу төмендеуі
кезінде ... ұзақ ... ... ... ... ұсатылған, жақсы іріктелген, едәуір жұмырланған түзілімдердің
кварц ... бай, ... таза ... ... түзілуіне дейін
жинақталады.
В) Шөгінді қабаттарының тік бағыттағы қимасының литологиялық және
фациялық өзгерістерін ... ... ... ... ... бірі, олардың тік бағытты қимадағы құрамымен фацияларының
өзгеруі, яғни бір жыныс қабаттары басқа қабаттарға ауысуымен ... ... ... ... ... ... ... жиі
қайталануы (қабаттардың оралымдығы немесе ырғақтылығы). Бұл ... ... ... ... ... және ... әсерінен
өзгеруі, соның қатарында басты рөлді тектоникалық режим атқарады.
Мысалы, теңіз алабының фациялық заңдылығы ... ... ... бір ... ... ... Егер ... жағалауына шендес құрлық
өңірлерінің ойысуы салдарынан теңіз ... ... ... онда
трансгрессия кезінде жағалау сызығы құрлық ... ... ... ... саяз жерлері жағадан алыстап шөккен ірі кесекті жыныстар үстін енді
біршама терең сулы жағдайда ұсатылған ұсақ ... (саз, лай, ... ... ... ... жоғары қарай саяз сулы фациялар біршама
терең сулы ... ... ... Сөйтіп шөгінділердің
трансгрессивті сериясы пайда болады.
Егер құрлықтың көтерілуі салдарынан туындайтын тұнбалардың регрессивті
сериялары қалыптасса, онда шөгінділердің алмасу реті ... ... ... ... ... тік бағыттағы қималардың литологиялық-
фациялық өзгерілуін зерттеуге, яғни белгілі бір ... ...... ... тарихын қалпына келтіру
әдістерінің бірі болып табылады. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... бір геохронологиялық деңгейі үшін емес, бұл
әдіс ... бір ... бір ... ... ... үшін қолданылады.
Неотектоника дамуының заңдылықтарын дұрыс түсінуге Н.С. Шатский, А.Л.
Яншин, А.В. Пейве, Н.И. ... және ... ... ... тектоникалық құрылымдардың «мұрагерлік»
(унаследованность) ұстанымы өте маңызды. Бұл ұстаным бойынша ... ... ... құрылымдардың орнына біршама жас құрылымдар ... Олар даму ... ... көне ... ... ... принципті қолдану тектоникалық құрылымдар дамуының
тарихын және жалғастырушылығын, ... ... жас ... ... ... контурын анықтауға мүмкіндік береді. Тектоникалық
құрылымдардың алуан түрлі жалғастырушылығы бар: ежелгі құрылымдық ... ... ... және ... ... Осы ... салыстырмалы болса да, жаңа құрылымдық түрлердің ... ... ... түсінуді қамтамасыз етеді. Барлық тектоникалық түрлердің
ішінде жер қыртысындағы терең жарылымдарының ғаламдық ... ... ... элементтер жалғастырушылық қасиетіне ие. бұл жарылымдардың
дамуы жер ... ... ... ... ... ... созылады. Тектоникалық құрылымдардың жалғастырушылық принципі
неотектоникалық түрлердің ... мен ... және ... ... ... ... дұрыс түсінуге қамтамасыз етеді.
Платформалық алқаптардың неотектоникалық қозғалыстарын сараптауда
аймақтық стратиграфиялық үзілістерді ... ... кең ... ... дамуының ірі кезеңдерін көрсететін, бірінен-бірі үзілістермен
шектелмеген құрылымдық жікқабаттар (структурных ярусов) ... ... ... ... болып табылады. Фациялық, геофизикалық
мәліметтерді есепке ала отырып, «денудациялық кесінді» түріндегі кешендер
беттерінің палеогеографиялық ... ... осы ... ... тарихын анықтауға мүмкіндік береді.
2.2.2 Геофизикалық және әуе-ғарыштық әдістер
Соңғы ... жаңа ... ... ... ... және жер ... пішіндерінің қалыңдығы мен геофизикалық ... ... ... ... ... ... ... геофизикалық әдістерді
қолдану тектоникалық қозғалыстар сипатын, ірі морфоқұрылымдық элементтердің
тереңдік құрылымын түсінуге мүмкіндік береді. Зерттеу ... ... ... карталарын, электрлік зондтау, сейсмикалық кескін, жылу
ағындарының мәліметтерін негізге ала отырып жүргізіледі.
Сейсмикалық әдіс. Жер ... ... ... ... ... ... жер ... зерттеуге негізделеді. Ол негізінен
көлденең орналасқан орталарды зерттеуде жақсы нәтиже береді. ... 250 ... ... ... ... ... ... сейсмикалық
зондлау әдісі кеңінен қолданылады. Сейсмикалық әдісті қолдану жаңа
тектоникалық даму ... ... және жер беті ... ... ... әдіс тау ... түрлі тығыздығына негізделеді.
Ауырлық күші мен жер бетіндегі майысулар ... ... ... тау жыныстарының жер асты бедерінің өзгеруі мен пішіндерін
анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ақпараттармен кешендік әдісте қолданған абзал.
В.А. Магницкийдің айтуы бойынша қазіргі гравитациялық алаң Жер шарының
геологиялық даму ... ... ... ... аномалиялар 3
негізгі фактормен анықталады: жер қабығы қалыңдығы, бедер және ... ... ... ... ... гравитациялық аномалиялар
жер қабығының қалыңдығы мен байланыстылығын көрсетті. Жаңа көтерілім
облыстарындағы гравитациялық ... жер ... ... ... гравитациялық максимум жұқаруымен байланысты. Сондықтан жаңа
тектоникалық қозғалыстардан ... ... ірі ... ... мен ... жер қабығы қалыңдығының өзгеру процесін
көрсетеді.
Магнитометриялық әдіс ... ... ... ... ... ... ... өткізгіштігінің өзгешеліктеріне негізделеді.
Магнитом.ия мәліметтері жер ... ... 10-20 км ... мүмкіндік береді. Одан төменде тау жыныстары магниттік қасиетінен
айырылады. Магнитометрия мәліметтері ... ... ... ... ... әдіс тау жыныстарының физикалық қасиеттерін қолданатын
әдістер тобынан ... ... ... Жер ... электромагниттік
алаңының вариациясы, геотермикалық әдістер де кіреді.
Түрлі термальдық, гравитациялық, магниттік алаңдар сипаты мен ... ... ... ... әдістермен зерттелінеді.олардың
ежелгі және жаңа құрылым пішіндерімен байланысу ... ... ... ... ... ... жаңа ... пішіндерінің жер ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған әдістерді
кешенді қолдана отырып шығаруға болады.
Неотектониканы зерттеудің әуе-ғарыштық әдістері. Жер беті ... ... ... зерттеу әдістері неотектоника мен
литосфераның қазіргі динамикасы ... ... ... ... ... ... ... талдауға мүмкіндік береді. Оларда
көрініс беретін бедер бейнесі неотектоникалық деформацияның нәтижесі жаңа
құрылым туралы толыққанды ... ... ... ... суреттерде
жанданған жарылымдар жақсы көрініс береді. Жаңа тектоникалық белсенділіктің
динамикасын ғарыштық суреттер арқылы бақылауға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген әдістердің
артықшылығы – олардағы ақпараттың толықтығы. Осы фактор бұрын ... ... ... себеп болуы мүмкін. Сондықтан осы бағыттағы
зерттеу жұмыстары тереңдетіліп, жан-жақты талқылануда.
Жаңа тектониканы анықтаудың басқа да ... ... ... және
археологиялық мәліметтерді талдау, тектоникалық ... ... ... ... ... көмектеседі. Түрлі уақыт аралығында
жасалған географиялық карталарды талдау жақсы нәтижелерге қол ... ... ... ... туралы ақпаратты жергілікті
тұрғындардан алуға болады. Географиялық атауларды талдау жұмыстары жаңа
тектоникалық қозғалыстардың ... ... ... әдіс ... ... зерттеуде кеңінен
қолданылады. Географиялық әдісті палеогеографиялық әдіспен қатар қолдана
отырып жаңа ... ... ... ... ... ... аумағындағы неотектоникалық қозғалыстардың қысқаша
сипаттамасы
Қазақстан аумағында әр түрлі геологиялық-құрылымдық ... ... ... ... ... Мұнда алдымен Қазақстан
территориясының көп бөлігін қамтитын материктік платформалар шегіндегі
жазық және ұсақ ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік шығысында орын тепкен Каспий маңы ойпаңы, Мұғалжар
немесе ... Орал ... ... ... ... ... Қазақ қалқаны, Тұран тақтасы және т.б. жатады.
Республиканың бүкіл оңтүстік-шығысында Қазақстанның ... ... ... ... Мұнда көне бедер неотектоникалық белсенділенуі
нәтижесінде айтарлықтай ... биік ... ... ... Бұл ... ... ... көтерілімдерге ұшырап, кейін тектоникелық
жарылымдар бойымен әр түрлі биіктіктегі блоктарға бөлшектенген. ... екі ... ... ... ... ең ... ... болып табылады.
Неотектоникалық құрылымдардың көбі палеозой ... ... ... яғни ... құрылым түрлердің сипатына тығыз
байланысты екнін ... кету ... Бұл ... ... ... ... ... да тән. Дегенмен, кейбір жаңа құрылымдардың дамуы
(Балқаш ойпаңы) бұрынғы палеозой құрылымдарымен мүлде ... жоқ ... ... кету ... екі ірі неотектоникалық алқаптар әр қарқынды және әр бағыттағы
тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде екінші, үшінші және ... да ... әр ... ... ... ... Іле Алатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы
3.1. Іле Алатауының магмалық жыныстары
Іле Алатауының магмалық жыныстары петрографиялық құрылымы ... ... ... әр жастағы жыныстар кешенімен берілген. Дегенмен
биік таулы бедерді зерттеу ... ... ... ... Іле ... ... ... бар
екендігін мойындағанымен, гранитоидтардың негізгі ... ... ... Іле ... ... граниттерінің жасын алғаш
рет К.И. Дворцова (1953) анықтап берді. Келесі жылдары осындай қатыныстарды
К.М. Чабдаров, Ф.А. ... П.А. ... ... ... ... ... бір ... көзқарастарға келген жоқ, дегенмен төменгі
магмалық жүйені Іле Алатауын зерттеушілердің барлығы мойындайды.
Кембрийге дейінгі магмалық жыныстар Іле ... ... ... және ... ... ... және вулканды жыныстар да
таралған. Іле Алатауында кейінгі ордовик гранитоидтарының ... ... ... гранитоидтарының шығуы белгілі. Олар антиклинорийдің орта
шегінде таралған.
Кембрийге дейінгі ... ... ... аз. Эффузивтерден кемін
сериясының төменгі жартысы құралған. Порфирлі құрылым қалдықтарын ... В.К. ... ... ... ... ... тұрады деген
қорытындыға келді. Егер Іле Алатауының ордовик гранитоидтарының ... ... ... мен ... ... ... болсақ, протерозойда вулканизм үлкен көлемдегі аумаққа таралды
деп айтуға болады.
Іле Алатауы аумағында ... ... ... ұсақ
ксенолиттерінен басқа бірнеше ірі интрузивті массивтер кездеседі. Олар
түрлі уақытта ... ... ... және Алабайтал гранитоид
массивтері түзілсе, кейінірек Беректам, Оңтүстік Талғар, ... ... ... Докембрий дәуірі үшін гнейстілік тән.
Докембрий интрузияларын бөліп ... ... жер ... ... ... бірнеше рет метаморфизмге ұшырауы сияқты факторлар
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі байланысы, палеозой ... ... ... ... негіз бола алады.
Докембрий метаморфтылығы қарқынды болып, қабаттардың стратиграфиялық
жағдайына байланысты ... ... ... мусковитті және слюдалы
гнейстер кеңінен тарады. ... ... ... ... ... ... ... белгісіз. Дегенмен кей
зерттеушілердің ... олар ... ... ... құралған.
Метаморфизм жасының көнелігіне төменгі палеозой жыныстарында гнейс,
амфиболит, мәрмәрдің ... ... бола ... ... ... ... жүрді. Вулкандық іс-әрекет әр
кезде ... ... ... ... ... ... ... әлсіз дамыды. Іле Алатауының суайрық бөлігінде субендік бойымен
200 км. үлескіде 20 ... ... ... орналасқан. Олардың ішінде
Сарытау, Торматоз массивтерін атап өтуге болады. Сарытау габбро массивіне
жыныстардың ... түсі тән. ... ... Іле ... солтүстік
беткейінде, Аманжол асуынан батыста орналасқан. Ауданы 12 км2. ... ... ... ... ... ... ... гранитоидтар кешені Іле Алатауында біршама ауқымды жерлерді
алып жатыр. Іле Алатауында төменгі палеозой метаморфизмі бірдей ... ... Іле ... ірі жарылымдар бойында жекелеген
учаскелерде кездеседі және әлсіз жүрді.
Төменгі және орта таскөмір ... ... ... ... солтүстік беткейлері. Жоғарғы ... ... ... вулканизмін С.С. Шульц, О.Л. Некрасов, В.К. Монич қарастырды.
Ол негізінен Кетпен қыраты, Сүмбе сияқты ... ... ... ... басқа аудандарында кездеспейтіндігі, олардың неоген және төменгі
төрттік құрылымдарымен байланысы анықталмады. ... ... ... ... ... допериттер олигоцен-миоцен шөгінділерімен тығыз
байланысты. Осының ... ... ... ... ... Іле Алатауының стратиграфиясы
Мезозой тобы. Триас жүйесі. Триастық жыныстар қарастырылған ... ... ... ... ... ... жіктеу
өсімдік, жәндік және ... ... ... ... ... триас шөгінділері кей жерлерінде көрініс береді. Олардың
қалыңдығы 60-70 м-ге жетеді. Шөгінділер ... ... ... ... жоқ. ... құмтастардан соңғы перьм (Cordaites, Lebachia,
Ullmannia) және ерте триас (Neocalamites, ... voesser ... ... ... ... ... шығысында жоғарғы триас шөгінділеріне Көлжат свитасы
кіреді. Свита негізінде майда және орта ... ... ... ... мен ... жатыр. Іле ойысының орта бөлігінде
Көлжат свитасы қалыңдығы 475 м. ... Э.Р. ... ... ... Muscites sp, ... sp, cf. ... ... sp,
Neocalamite rugosus Sze, Neocalamites sp, Eguisetites sp, Anomozamites sp,
Glossophyllum және т.б. ... ... тән. ... ... ... ... ... кіреді.
Юра жүйесі. Іле Алатауы шегінде юра шөгінділері триас ... ... кең ... Юра ... төменнен жоғарыға қарай
конгломерат, аргиллит, алевролит, ... ... ... Флора
қалдықтары папортниктер Coniopteris hymenophylloides, ... ... sp, т.б. ... Е.И. Мураховская (1968) зерттеу жұмыстары
споралардың 156 түрін ашып көрсетті.
Бор жүйесі. ... ... бор ... шөгінділер континентальды
текті қызыл түсті жыныс қабатымен берілген. ... ... ... ... ... мен ... атап көрсеткен 1869-1873 жж зоолог Н.А. Северцев
болатын және ол оның ... ... ... ... ... ... еді. ... В.Н. Огнев, Н.В. Чабдаров, С.С. Шульц оның ... ... ... тең ... Осындай көзқарастардың алшақтығын XX ғасырдың
ортасында табылған флора және фауна қалдықтары шешіп берді. Ерте бор дәуірі
кезінде Қазақстан және орта Азия ... ... және ... ... ... болады. Осы кезде платформалық типті тектоникалық
режим қалыптасты. Іле Алатауы шегінде шөгінді ... өте ... ... кездегі шөгінділер гравелит, құмтас, қызыл саз, гипс, әктас және
әктасты құмтастармен ... ... ... ... м-ге ... ... «динозавр қабығынан» динозаврлар: Yaxartosaurus aralensis
Riab, Bactrosaurus prynadai Riab, hambeo saurinae, Tyrannosaurus ... ... және ... ... ... ... кездесті.
Осы мәліметтерді салыстыра отырып, жоғарғы бор шөгінділерінің кешені
Орта Азия мен Қазақстанда ұқсастығы, бұл кезде субтропикті климатты ... ... ... ... ... тобы. Палеоген жүйесі. ... ... ... көтерілім сипаты шөгінді жиналуына кедергі келтірді.
Эоценде тектоникалық қозғалыстардың ... ... ... жиналу
режиміне алып келді. Іле ойысының шығысында теңіздік эоцендік шөгінділер
табылды. Олар қызғылт, қоңыр саздар, ... мен ... ... ... ... Globigerinidae, Globorotalidae, Bulimina, Bifarina,
Boggina, т.б. табылды.
Іле Алатауында олигоцен шөгінділері ашық және ... ... ... ... ... ... табылған жерлері Қату, Әжітек,
Ақтау, Кіші ... ... ... ... етектері. Олигоцен
шөгінділерінің қалыңдығы әртүрлі. Панфилов қаласының маңында 2400-2520 м.
тереңдіктен табылса, Алматы ... ... ... м. ... ал
солтүстікте Николаевка селосы маңында 165 м. ... ... ... негізінен қызыл-қоңыр саздар, жоғарылаған сайын көлдік генезисті
сұр саздарға ауысады. ... жасы ... ... ... ... мен ... талдау мәліметтері
бойынша анықталды.
Неоген жүйесі. Неоген жүйесі жасындағы шөгінділер Іле Алатауында
кеңінен ... ... ... айырмашылықтары аумақтың
тектоникалық белсенділігінің ... ... ... шөгінділерінің стратиграфиялық жіктелуі негізінен
палеонтологиялық талдауға сүйенеді. Миоцен және ... ... ... ... ... қиын, себеп бұл екі кезең гиппаринді
фаунасының бірегейлігі. Бұл фауна соңғы миоценнен кембрийге ... ... онын ... жылқы және пілдер фаунасы басады.
Миоцен шөгінділері Іле Алатауының ... ... ... Олар ... саз, ... құм, ... ... Іле ойысында миоцен шөгінділерінің қалыңдығы өзгеріп ... ... 1000 м, ойыс ... ... ... ... м-ге жетеді. Сонымен
бірге, Шелек және ... өзен ... ... қызыл түсті
делювиальді-пролювиальді шөгінді түрінде көрініс береді.
Шөгінді жастары моллюскелер, сүтқоректілер сүйегі және ... ... ... Миоценде зерттеу аумағында кеңістікті мекен етуші
сүтқоректілер мен дала ... ... ... аймақ басым болды. Осы кезде
қазіргі кездегі тұқымдастарына жақын мүйізтұмсық, ... ... ... болды. Бұл фауна Comphothevium atavus, Serridentinus
inopinatus, Aceratherium depereti, Anchitherium sus, Testuge regenica, ... ... ... ... қозғалыстардың өсуі плиоценде күшті
шөгінді қабаттарының пайда ... алып ... ... ... мен ... ... Іле Алатауының тау алды жазықтарында ... ... ... ... ... ... бірнеше
100 м-ге жетеді.
Төрттік шөгінділер барлық жерде кездеседі. Төрттік дәуірде шөгінді
жиналу ауданының қысқаруы және ... ... ... ... құрамы өте ұқсас. Олар негізінен аллювий және ... ... ... ... ... ... ... Іле Алатауының литология-стратиграфиялық кешендері және олардың
бедердегі көрінісі
Іле Алатауындағы ең ежелгі ... ... ... ... және
кварциттерден тұратын протерозой шөгінділері кешені жатады. Олар Сарыбұлақ,
Түрген, ... ... өзен ... ... және варисс граниттері
арасынан ... ... ... ... бұл ... биотит,
илагиогнейс түрінде көрініс береді. Г.Ц. Медоев (1951) оларды шартты түрде
кембрийге дейінгі құрылымдар деп атайды. ... ... ... ... ... және ... таралған (Монич, 1945).
Қыраттың өстік бөлігіндегі ежелгі ... ... ... ... ... ... кембрий және ордовик жүйелерінің
шөгінділері кездеседі. Алғашқылары Далашық, ... ... ... ... құмтас-тақтатас, филлитті сазды тақтатас пен әктас
және құмтас қабаттарымен кезектесіп көрініс ... ... ... бағытта қатпарланған және қарқынды дислокацияға ұшыраған.
Қалыңдығы 2000 м-ге жетеді.
Қыраттың орталық және батыс бөліктерінде кембрий шөгінділеріне ... сұр ... ... ... алевролиттер,
әктастар жатқызылады. Ордовик ... ... және ... ... жалпы қалыңдығы 1000 м. жасыл-сұр тақтатастар,
алевролиттер, ... және ... ... Олар ... Ордовик жыныстары Жіңішке өзенінің бастауы мен Сөгеті
тауларында әлсіз метаморфты тақтатас, құмтас, әктас пен ... ... бар ... ... көрініс береді. Бұл ... 2500 м.. ... және ... ... ... ... ... кездеседі, бедерде онша ерекшеленбейді.
Іле Алатауының шығыс бөлігінде қырат аумағының 35 %-ын алып ... ... ... ... ... ... таралған. Ұзынағаш,
Есік, Түрген өзендерінің алаптары, Бақай, Сөгеті, Далашық ... ... ... Бұл ... ... ... ... лавалар,
агломерат, туф, туфобрекчия және әктас түрінде көрініс береді. Жалпы
қалыңдығы 4000 ... 250 м. ... ... алевролит, диабазды порфириттер
қабығы төменгі карбонға жатқызылады. Төменгі карбон шөгінділерінің кешені
бедерде айқын көрінеді. Олар ... ... мен ... өнімдерінің ірі
сынықты сырғуы кең ... ... ... мен тік ... Алатауында гранитоид жынысы қатары кеңінен ... ... ... ... ... Олар қыраттың өстік бөлігінде
орналасқан және ауданның 70 %-ын құрайды. Аумақ ... ... ... екі ... ... каледон және варисс. Қыраттың
шығыс бөлігінде қою түсті ірі дәнді сұр граниттер мен гранодиориттер тән.
Г.Ц. ... (1951) ... ... деп ... ... ... Қаскелең, Ақсай, Үлкен Алматы, Талғар өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... және Қастек
асуында қызыл ірі және орта дәнді граниттер кездеседі. ... ... ... ... ... және қыраттың орталық бөліктерінде
кездеседі.
Іле Алатауындағы палеозой жыныстары ... және ... ... ... береді. Олар бедердің тік пішіндерін қалыптастырады
(тік шыңдар, беткейлер, ... ... және ... аз ... ... ұшыраса ірі сынықтар түзеді.
Кайнозой шөгінділері зерттеу аумағының қазіргі бедерінің қалыптасуының
палеогеографиялық жағдайын ... Іле ... осы эра ... және ... ... ... ... шөгінділері миоцен
және плиоцен кезеңдеріне сай келетін екі ... ... Іле ... ... шөгінділері кешені континентальды қызыл-
қоңыр саздармен кеңінен таралған. ... ... Асы, ... ... ... ... ... өзені алабында қызыл-қоңыр саздар палеозой эффузивтерімен
байланысқа түседі. Неоген шөгінділерінің миоцен ... ... ... 200-400 м-ге ... Бұл ... ... фундаментінің
денудация бетінде жатқан кешенінің седиментацияға және шайылуға ұшырауымен
түсіндіріледі. Миоцен шөгінділері аридті ... ... ... Бұл фактор олардың әктасты, гипсті және қызыл түсті болуына
алып келді.
Кайнозой шөгінділерінің ... ... ... В.Н. ... ... ыстық облыс жыынстарына тән екендігімен түсіндіреді. ... ... ... ... ... шөгінділері болып
табылады. Олардың таудың түрлі биіктіктерінде кездесуі жаңа ... ... ... Кей жерлерде осы ... ... ... Олар негізінен бедердің ойыстарында жиналуы мүмкін.
Демек ... ... ... ... ойыстардың болғандығының және
олардың көтерілуге ұшырағандығының белгісі.
Плиоцен. Неоген шөгінділерінің жоғары ... ... ... ... сары саз және ... ... қиыршықтасты-
малтатасты конгломерат түрінде көрініс береді. Кешеннің ... ... ... ... ірі ... ... ... болып
келеді. Қабат тектоникалық жарылымдарға ұшыраған.
Жіңішке өзені аңғарында плиоцен қалыңдығы 30 м құмтасты-қиыршықтасты
ұсақ малтатасы конгломерат ... ... ... ... шөгінділері
қыраттың батыс бөлігінде тау алды шоқыларында да кездеседі. Бұл жерлерде
ашық-сұр ... мен ұсақ ... ... ... Олар генетикалық
жағынан аллювиальді-атыраулы шөгінділеріне жатады.
Сары сазды және ұсақ галькалы конгломерат кешені ... ... ... 2 ... ... ... қызыл саздардың бұл
шөгіндігінділер сұр түсі мен ірі ... ... Және ... ... тән. Бұл ... ... ұшырауы ылғалды және ... және ... ... ... ... көрсетеді.
Плиоцен шөгінділерінің литология-генетикалық белгілері климаттық
ылғалдануы мен жаңа тау құрылу ... ... ... ... миоценнің қызыл түсті қабатының ... ... ... ... де, ... ... жаңа ... – қазіргі жоғары таулы бедер қалыптасу кезеңіне өтті.
Антропоген. Іле Алатауындағы ... ... ... ... - ... ... күшеюі мен
таулардың бірнеше мұз басуға ұшырауы. Жас шөгінділердің литология-фациалдық
ерекшеліктері мен жоғарыдағы құбылыстарды ... ... ... ... ... бөле аламыз. Көптеген зерттеушілер
(Н.Г.Кассин, Г.Ц.Медаев, Н.Н.Костенко, Д.К.Казанли) тау жүйесі 3 рет ... ... деп ... ... Оған ... фактілер дәлел болады:
1. Жоғарғы ... ... ... ... ... шөгінділердің түтас және қалың қабаты.
2. Ұзынқарғалы және Қаскелең өзені алаптарында ... ... Асы, ... өзендерінің бастауларында
кездесетін бірінші мұз басу мореналы ... ... Тау ... шатқал типті мұз басу мореналары.
4. Фаунаның 4 рет өзгеруі.
Қыраттың даму тарихында антропоген кезеңінде 3 мұз басу кезеңі ... ... ... ... ... 4 ... ... кезеңі
бөлшектенеді. Антропоген қабатын 4 бөлімге: төменгі, ортаңғы, ... ... ... ... ... Әр ... ... қалыңдығы, шығуы
және шөгінді жиналудың фациалдық жағдайына байланысты ... ... ірі ... ... ... да (қойтас, галька,
қиыршықтас) ұсақ жыныстармен (лесе) аяқталады.
Төменгі ... ... ... ... ... фациалдық
жағдайы антропогендік бедер сипаты, альпі тектогенезінің пайда болуы мен
алғашқы мұз басу ... ... Бұл ... қалыңдығы
едәуір мореналық, флювиогляциальді және ... ... ... ... ... ірі ... қойтасты-галькалы. Н.Н.Костенко (1963)
төменгі антропеген құрылымдары ішінде Қотырбұлақ свитасын (Алматы ... ... ... ... гоби ... ... деп
атайды.
Іле Алатауының тау алды зонасында ... ... ... ... ... тегіс орналаспаған кең белдемді алып ... ... ... Қотырбұлақ тауларында олар төменгі ... ... кей ... ... ... ... ... Кескіннің төменгі бөліктерінде қойтасты-галькалы қабат ... ... ... 1-3 м-ге ... ... ... қызыл және сұр
граниттер, сұр-қоңыр порфирлер кездеседі. Жоғары жағында түрлі ... ... ... галькалары жатады.
Қаскелең, Шамалған, Ұзынқарғалы өзен алаптарында төменгі антропоген
мореналары ежелгі ойысты толтырған ... ... ... бетінде жатыр.
Бұлар қыраттың орталық бөлігінде таралған ірі кристалды қызыл және ... ... ... ... ... мен ірі ... (3-4 м)
тұрады. Шамалған аңғарында ... ... 130 м-ге ... ... солтүстік-шығысқа қарай мореналар флювиогляциальді шөгінділермен
ауысады.
Тауалды жазықтарында төменгі антропоген ... ... ... ... ... және ... өзендерінің суайрық учаскелерінде
сақталған.
Төменгі ... ... ... ... ... ... бар ірі ... құрылымдар түрінде көрініс береді. Осы
шөгінділердің мұздықтық тегі, ірі ... ... және ... ... ... ... жоғары биік таулардың пайда
болуы мен климаттың ылғалдылығы мен салқындылығының артуы.
Орта антропоген. Шөгінділердің 2-кешені өзендердің ... мен ... мұз ... ... ... ... ... басым болса, орта антропогенде аллювиальді шөгіндігінді жиналу
басым ... Орта ... ... таулардағы мұздықтар шатқалдарға
ауысты. Аллювиальдік шөгінділер ... ... ... ... ... ... ... маңында 118 м болса, Покровка селосы
маңында 52 м, ... ... ... 24 м. орта ... ... және аллювиальді текті сұрыпталған қойтасты-галькалы ... ... ... Олар ... өзен ... ... және ... жазығын құрайды. Петрографиялық құрамында граниттер басым.
Жоғарыда айтылған шөгінділер Іле ... орта ... ... мүз басу ... ... өзек ... бар ... айналғандығын
көрсетеді.
Жоғарғы антропоген. Антропоген шөгінділерінің 3-кезеңі тау етегіндегі
қазіргі бедерден жақсы көрініс беретін ... ... ... ... ... ... ... Қаскелең, Үлкен және Кіші
Алматы өзен аңғарларында жалаңаштанған.
В.Ф.Шлыгина (1963) 130-150 м ... ... ... дәнді
құмдармен алмасады, бұл мұзбасу кезеңінің тоқтау уақытына сәйкес ... ... ... ... шекарасын осы құм қабатымен жүргізеді. Жоғарғы
антропогеннің аллювиальді-проллювиальді және мұздықты ... ... ... ... ... негізінен нашар сұрыпталу мен ірі
сынықты қойтастар және орта ... ... ... жұқалығы
тән.
Қазіргі шөгінділер. Қазіргі немесе голоцен шөгінділері ... ... ... ... ... және селдердің
ысырынды жыныстары түрінде көрініс береді. Биік ... ... ... мен ... ... ... өнімі
басым. Орта тау және аласа таудың тік беткейлеріде делювиальді ... ... және ... ... ... ... және ... құрылымдар қалыптасқан. Тау өзендерінің арналық
және жайылмалық бөліктерінде қойтастар мен малтатастар дамыған.
Қорыта келгенде, зерттеу аумағында ... ... және жасы ... ... ... айта кету ... Ауданның тау бөлігі негізінен
гранитондтар басым палеозойдың кристалды жыныстарынан, ал тауалды жазығы
мен ... ... ... ... құрылған. Іле Алатауының
бедерінің дамуын сипаттайтын 2 неогендік және 4 антропогендік литология-
стратиграфиялық ... ... ... ... шайылуға оңай
ұшырайды, сондықтан кайнозой шөгінділері қабығында жыралар, жылжымалар, ... жиі ... ... Осы ... ... ... ... типі
– бедленд және желмен үгілу пішіндері де байланысты.
3.4. Аумақтың тектоникалық дамуы мен бедерінің қалыптасу тарихы
Мезозой эрасы. ... ... ... ... мән ... Пермьде
герциндік циклдың аяқталуымен Іле Алатауында тектоникалық тыныштық орнады
деген пікір қалыптасқан. Дегенмен, ерте және ... ... ... құрамы мен флора құрамындағы өзгешеліктер сол уақытта
көптеген тектоникалық өзгерістер болғандығын көрсетеді. Бұл ... ... ... қозғалыстар жатыр.
Пермь уақытындағы герцин тектогенезінің қарқындылығы кезеңнің ортасы
мен басында болған ... 1954). ... ... ... ... ... Осыған қарамастан соңғы пермь уақытында
теңіз алаптарының азаюы жалғасты. Триас ... ... ... бұл ... ... қозғалыстардың болғандығын көрсетеді. Іле
Алатауы шектерінде шөгінді ... ... ... Аумақта өзен торлары
қалыптасты. Бірақ олардың ... ... ... ... бар
аңғарлары болмады. Тек Жетісу Алатауының шығысында ғана ... ... мен ... ... материалдың жинақталуы жүрді. Бұл
Қаскелең тереңдік жарылымымен байланысты.
Орта Азия мен Қазақстанның ерте триас ... ... ... ... ... (1967) оның өзіндік ерекшелігі барлығын
көрсетті. Бірнеше түрдің, олардың ішінде папортникдің азаюы мен ... ... ... ... ... Дәл осы ... ... көбеюі, кейінгі пермьде Іле Алатауы аумағында көтерілген
тектоникалық ... ... ... бедердің қалыптасқандығын
көрсетеді. Ерте триас бойы тау бедерінің дамуы ... ... ... ... орта ... байқалады. Қазақстан
аумағындағы шөгінді жиналу процесінің қысқаруы көтерілуші тектоникалық
қозғалыстардың сипатын ... ... ... ... ұшырады. Бұл алдымен өсіидік жамылғысына әсер ... ... ... (1967) ерте және ... ... ... климатқа сай келсе, орта триас флорасы аумақтың ... ... ... құрылым болғандығын көрсетеді.
Орта триастағы көтерілуші тектоникалық қозғалыстар ... ... алып ... ... денудациялық бетте
майысулар қатары пайда болды. Тау массивтерінің бұзылуы ойыстарға ... ... ... ... ... орта ... соңында аумақтың
тауаралық ойыстарының қалыптасуы пайда болды.
Соңғы триастағы дииференцияланған тектоникалық қозғалыстардың ... ірі ... және ... ... ... пайда болуына алып
келді. Ойыстардың төмендеуі мен көтерілімдердің ... ... ... ... жүрді. Ол палеозой құрылымдарымен сәйкес келді.
Оны біз палеозой құрылымдарының ... ... ... шөгінділерінің
шөгуінен де байқауымызға болады.
Дифференцияланған тектоникалық қозғалыстардың күшеюі карний уақытынан
басталады. Ол Іле Алатауы ... ... ... ... ... түсу
ойыстары Жаркент депрессиясы, Кетпен қыраты, Қарқара, Текес ... Ол ... ... ... ... ... ... жарылымы зонасымен шектелді.
Дифференцияланған тектоникалық қозғалыстардың норий және рэт
уақытындағы қарқындылығы шөгінді ... ... ... алып ... және Түп ... ... ... Ыстықкөл ойысының
оңтүстік-шығыс бөлігі төмен түсуге ұшырады. Жоғарғы ... ... бұл ... ... ... және ... ... ауданында
максимумға (400 м-ден астам) жеткендігін көрсетеді.
Жоғарғы триас шөгінділеріне тән ерекшелік үгілу қабаттары аударында
таралған ... ... сары және сұр ... ... ... және ... ... тектоникалық қозғалыстарының аймақтық сипаты
нәтижесінде кең ауқымды территориялардағы географиялық ... ... (1967), ... (1968) ... ... Қытай, Орал, Сібірдің ... ... ... ... ұқсас
элементтерге ие. Осы жастағы шөгінділердегі ылғал және жылу ... ... ... ... ... және ылғалды климаттың ... ... ... ... тау ... денудациясы мен
тауаралық ойыстарға сынықтық материалдардың тасымалдануы жүрді. Оған
ойыстардағы құмтас пен ... ... ... ... Триастағы
геологиялық даму тарихы бұл ... ... ... ... Егер ерте ... ... ... сипаты герциндік
кезеңмен байланысты болса, соңғы триаста қозғалыста қозғалыстар ... Осы ... ерте ... ... ... ... түсіп, төмен түсу
облыстары көтерілуге ұшырады. Осылайша триасты герцин және ... ... ... өтпелі кезең деп айтуға болады.
Юра кезеңі. Юра басында альпі қатпарлығымен байланысты жер ... ... ... ... мен тау ... ... ... материалдардың жинақталуы мен аргиллит, құмтас конгломераттарының
шөгу қарқындылығы өсті. Іле ... ... ... ... жиналу
аудандары көтерілуге ұшырады. Ерте юрада ... ... ... ... ... ... Жылу ... папортниктердің кездесуі
ойыстардағы ылғалды жылы климаттың ... ... Тау ... жапырақты ормандар басқан.
Осы уақыттағы көтерілуші тектоникалық ... ... ... ... ... бассейндері қысқарды және бірқатар аудандарда үгілу
қабаттары пайда болды.
В.А.Владимирович (1967), Ч.М.Колесников (1967), ... ... ... Іле ... юра ... ... ... келтіруге мүмкіндік береді.
Орта юра соңы мен соңғы юра ... ... ... ... ... ... алып келді. Іле Алатауымен ... ... ... ... ... ... қысқаруна, ал ол
өз кезегінде климат өзгеруіне алып келді. Соңғв юра ... ... ... ... ... ... жайпақ пішіні басым денудациялық бет
түрінде болған. Ыстық және құрғақ климат жағдайында жоғары юра ... ... ... Бұл ... Азия материгі аумағында кеңінен
тараған. Географиялық жағдайлар жаһандық сипаттағы ... ... ... - ... ... кезеңінің салыстырмалы тектоникалық
тыныштық ... ... ... ... ... ... бор кезеңі теңіз
трансгрессиясының кең таралуымен сипатталады. Ол ... ерте бор ... ... Іле ... және Қазақстан аумағында шөгінді жиналудың
континентальдық режимі сақталды. Седиментацияның мұндай типі ... даму ... ... Іле Алатауы ... және ... ... ... ... және ... ... Тек Жаркенттің солтүстік-шығысында платформа типті әлсіз
төменге түсу қозғалыстары болды.
Осы уақытта Іле ... ... Іле, ... ... ... Іле ойысының шығыс бөлігі – Жаркент депрессиясы қарқынды дамыды. Юра
уақытымен салыстырғанда ол батысқа қарай кеңіді. Осы ... ... ... батыс бөлігі қалыптасты. Ол ... ... ... ... ... тереңдік жарылымымен шектелді. Іле
ойысының ең төмен түсу ... ... ... Жиналған шөгінділерге
қарап оның төмен түсу мөлшері шамамен 200 м-ге жетті деп ... ... ... ... Шу ... да ... түсуге ұшырады. Ірі
терригенді ... ... ... ... ... әлсіз көтерілу қозғалыстарына ұшырағандығын және
седиментация ... ... ... ... ... гипс және хемогенді әктастар қабаттары бар ... мен ... ... фауна өзен арналары мен ірі көлдер түбінде орналасты.
Соңғы бор уақытында Іле ... ... ... ... және ... ... 500 м ... аласа таулы бедер
қалыптасты.
Іле Алатауы бедерінің мезозойда дамуын триас, юра, бор шекараларымен
сәйкес келетін үш кезеңге ... ... ... тән ... пермь соңында
қалыптасқан тау қыраттары үлкен биіктіктерге жетпеді. Жалпы дөңесті-блокты
көтерілім ... ... және ... ... қамтыды. Тек
солтүстік-батыста әлсіз төмен түсулер орын ... ... және ... ... ... тереңдік жарылымымен шекраласты. Герцин қатпарлығымен
байланысты бұл кезең ... ерте ... ... жүрді. Орта триас
уақытындағы тектоникалық ... ... ... алып ... ... ... дөңесті көтерілуі тереңдік жарылым қатарларын
жандандырды. Бұл өз ... ... ... ірі ... төмен
түсуіне алып келді. Қарқынды төмен түсулер соңғы триас уақытында болды. Ол
Орталық Жетісу, Алматы, Іле, Іле ... ... ... ... ... ... ... – ерте триас уақытында
көтерілім облыстары болған жерлерде тауаралық ойыстар қалыптасты. Дәл осы
уақытта ерте триас ... түсу ... ... ... уақытында бұл өзгешеліктер әрі қарай ... Ерте ... ... ... өсуі Іле ... тереңдік
жарылымының батыс бөлігінің жандануына алып ... Бұл оның ... ... түсуіне және пермь-триас көтерілім орнына Шу ... ... әсер ... ... Жетісу, Алматы, Іле, ... бір ... ... дамуы Жаркент, Қарқара, Текес
ойыстарының негізін салды. Юра уақыты ... ... ... ... құру ... ... ... осы уақытқа дейін
қалыптасқан тауаралық ойыстарға тән белгілер дамуын жалғастырды.
Ерте бор басында Іле ... ... ... Оған бор ... ... ... ... болды. Соңғы бор уақытындағы
төменге түсуші тектоникалық қозғалыстар тауаралық ... ... ... ... Тереңдік жарылым зонасындағы қозғалыстар қазіргі кездегі
тауаралық ойыстардың бөлініп қалыптасуына алып ... ... ... ... ... ... ... платформа типті әлсіз
тектоникалық қозғалыстар тұрақты триас-юра көтерілімі орнында Іле ойысының
батыс бөлігінің ... ... Іле ... қиыр ... ... ... төмен түсу облысы орнында Кетпен қыраты қалыптасуы басталды. Ол
Жаркент ойысымен Іле Алатауы тереңдік ... ... ... ... Оның ... бөлігі қарқынды майысуларға ұшырады. Қарқара-Текес
ойысының төмен түсу облысы оңтүстігінде ... ... ... Іле ... ... жарылымының белсенділігінің өсуі Шу
ойысының дамуына алып ... ... ... ... ... ... уақыт аралығында
көбіне төмен түсу қозғалыстары басым болғандығын көрсетеді. Нәтижесінде
айтылған кезең ... ... ... ... Төмен түсу
қозғалыстарының максималды Іле ... ... ... ... түсу 1000 ... ... ... бағытта Алматы және Оңтүстік ... ... ... ... ... 100-600 м-ге ... Әрі ... мезозой уақытының көтерілімдері орналасты. Оңтүстік бағытта Іле
және Солтүстік Тянь-Шан тереңдік ... ... ... ... ... 600 ... 0 м-ге дейін төмендейді. Қарақара-
Текес ойысының Жаркент ойысын қазіргі Кетпен қыраты ... ... ... Іле ... батыс бөлігі орта және алғашқы мезозойда әлсіз
көтерілуге ұшырады және тек ... бор ... ғана ... ... өзгерді. Дәуір соңында қозғалыстар сомасы 0-ге ... ал ... ... ... ... ... зонасында 200
м-ге жетті. Дегенмен бор уақытында дамыған әлсіз көтерілімдер ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Іле Алатауы шектерінде
бедердің өзгеруі жүрді. Пермь ... ... ... тау ... ... ... оанында, триас кезеңінде депрессиялар мен көтерілімдер
қалыптасты. Бұл өзгерістер юра ... өз ... ... Таулы бедер бор
кезеңі соңында тегістеле ... ... ... ... ... Және ... ... тау қыраттарының көтеріңкі учаскелер сақталып
қалды. Тектоникалық қозғалыстардың кері бағыты Іле Алатауының ... ... ... ... алып келді.
В.Н.Бунэ, М.В.Гзовский, В.Н.Крестниковтар жасап шығарған мезозой
тектоникалық ... ... ... ... ... триас соңы
мен соңғы бор аралығында (125 млн. жыл) ... ... ... ... ие екендігін көрсетті. Төмен ... ... ... ... ... ... қоршалған ірі
депрессиялардың қалыптасуына алып келді.
Кайнозой эрасы. ... ... ... уақытының соңында
қалыптасқан тектоникалық режим кайнозой эрасының басында да сақталып қалды.
Іле Алатауын зерттеушілердің ... ... ... 1948, ... ... 1961) ... ... платформалық режимі орнағандығын
айтады.
Іле Алатауының палеогендегі тектоникалық ... Орта Азия ... сол ... ... даму ерекшеліктерімен байланысты. Іле
Алатауы шектеріндегі тектоникалық ... ... түсу ... ... пішінінің толық қалыптасуына алып келді.
Олигоцен уақытында жаңа дифференцияланған қозғалыстар импульсі
басталды. Дегенмен олар ... және ... ... облыстарының қайта
құрылуына әсер етпеді. Іле ... әрі ... ... ... мен ... ... бастады. Барлық айтылған ойыстарды олигоцен соңында қазіргі
кездегі қыраттар орнында орналасқан ірі көтерілімдер қоршап жатты. ... ... ... ... ... де, ойыстарды қоршап жатқан
көтерілімдерден ірі сынықты материалдар түсе ... Осы ... ... ... жаңа ... ... кезеңі. Солтүстік Азияның үлкен бөлігі ... ... ... Бұл ... 2 ... ... ... альпілік қозғалысы процесіне қатысқан және қатыспаған бөлік
(Белоусов, 1954). Альпілік ... мен ... ... ... ... ... ... неоген-төрттікте
анық байқалады.
Жоғарыда айтып өткендей олигоцен соңы мен миоценде ... ... ... Іле ... төмендей берді және бұл олигоцен
уақытымен ... ... ... ие ... ... ол Жетісу
Алатауы орнындағы көтеріліммен, оңтүстігінде Іле Алатауы мен ... ... ... ... Оның ... ... жағдайда
гипс қабаттары кездесетін саздар, алевролиттер, құмайттар ... ... ... қарай терригенді материалдың іріленуі жүрді, ал
кей жерлерде конгломераттар қалыптасты.
Іле ойысындағы шөгінділердің қалыңдығы сипатына ... ... ... ... түрлі қарқындылығына ие болған бірнеше учаскелерді
ажыратуға ... Олар ең ... ... ... және батыста ие болады.
Плиоцен уақытында аумақтың тауаралық ойыстарының дамуы әрі ... ... ... ... Іле ойысы одан әрә төмен түсті
және оның ... ... ... Шығыс бөлігіндегі неоген
шөгінділерінің жалпы қалыңдығы 1600 ... ... ... ... ... локальды майысым төмен түсу қозғалыстары амплитудасы 600 ... жеке ... ... Іле ... ... учаскесі құрылымы
күрделірек болды. Ол оигоцен-миоцендегі өз бейнесін сақтап қалды. Оның ең
төмен түсу облысы Алматы қаласының ... ... және Іле, ... ... ... ... ... солтүстігінде жиналған
шөгінділердің қалыңдығына қарағанда, облыстың осы ... ... ... ... ... Мұнда көлдік жағдайда жинақталатын құмды-сазды шөгінділердің
қалыңдығы 1000 м-ден асады. Төмен түсу ... ... ... ... ... соңында пайда болған Шелек өзенінің сағасындағы
майысым плиоценде де дамуын жалғастырды. Бұл уақыт аралығында онда 600 ... ... ... ... ... ... қозғалыстар нәтижесінде Іле
Алатауының солтүстік-шығысында бірнеше ... ... ... ... Сөгеті және Құлықтау ойыстары мен оларды бөліп тұрған Далашық,
Құлықтау, Торайғыр, ... ... ... Бұл кішігірім ойыстарда
субаквальды жағдайда құмды-сазды ... ... ... ... ... конгломераттар мен гравеллиттер шөкті.
Плиоцен уақытында ауданның оңтүстігінде Қарқара мен Текес ойыстанын
біріктірген күрделі ойыс орналасқан. Оның ... мен ... ... түсуге ұшыраған учаскелер орналасты. Бұл ойыста алғашында көлдік
жағдайда шөккен саздар, құмайттастар, құмтастар жиналса, плиоцен ... ... ... конгломератты қабатпен ауысты.
Плиоцендік тектоникалық қозғалыстың қарқындылығының өсуінің
нәтижесінде Шу ... ... тау ... өсе ... ... Күнгей Алатауы, Қырғыз, Кіндіктас таулары қыраттарының ... Шу ... ... ... оның ... бөлігі қатты төмендеді,
мұнда оның төмендеуі 1000 м-ге жетті. Шығыс ... ... ... ... 200 ... аспайды.
Іле Алатауының бедерінің даму тарихын қарастыруды аяқтай келгенде,
миоцен уақыты бойы аймақта жылы және ылғалды климат ... ... ... керек. Палеоботаникалық мәліметтер миоцен соңындағы жылдық жауын-
шашынның 1000-1500 мм аралығында ... ... (1971). ... осы ... ормандарға ұқсас ормандар өсті. Оның ішінде
мезоксерофилді үйеңкі, емен және бұталар Acer, ... ... ... Celtis ... болды (Корнилова, 1966). Ойыстардың орталық
бөліктерінде дала өсімдіктері ... ... ... ... биік ... ... құрылуына алып келді. Дегенмен осы уақытқа дейін
тауаралық ... дала ... ... Тау алды мен тау
беткейлерінде орман өсімдіктері ... ... И.В. ... ... ... Іле Алатауы шектерінде
голоцен және жоғары төрттік терассалары жоқ. ... ... ... ... өзен ... бірнеше рет көміліп кеткен. Кей жағдайда құлау
биіктігі 80-100 м-ді құрайды. Сондықтан оларды корреляциялау қиынға түседі.
И.В. Мушкетов қазіргі өзен ... ... ... 5080 м терасса
тәріздес беттердің алдыңғы терассалардың шайылуынан туындағанын, сондықтан
тектоникалық сызбаға қолданыла алмайтындығын көрсеткен ... ... ... ... ... ... де ... бұзып кеткен. Ойыстарға шығатын ... ... ... ... тастайды.
Сондықтан аталған аймақтың төрттік тектоникалық қозғалыстарының
сызбанұсқасын ... ... ... ... анық ... ... деңгейі ретінде эоплейстоцендік полигенетикалық тегістелу
беттері ... Ол ... ... ... ... ... гипсом.иялық деңгейге жылжыған қыраттардың суайрықтарын
зерттеуде антицеденттік ... өзен ... ... ... ... негізге алынды.
Төрттік кезеңде Іле ойысы төмен түсуін жалғастырды. Қаскелең және
Алматы тереңдік жарылымымен ... ... түсу ... 500 м-ге ... өзенінің ортаңғы ағысында солтүстігінде жарылымдармен шектелген ... ... ... ... ... ... қалың қабаты
(1000-3000 м) байқалады. Қалқан тауы ... ... ... ... зонасында да төмен түсу мөлшері 500 м-ге ... ... Қату ... оны ірі аймақтық жарылым бөліп жатты.
Іле ойысының шығысында Жаркент депрессиясында да ... ... (500-600 м) ... Іле ... ... ... Сөгеті және
Жалаңаш депрессияларына бөлініп кетті.
Сөгеті ойысы жарылымдар жүйесі арқылы солтүстігінде ... ... ... Торайғыр қыратынан бөлінеді. Шығысын кесіп өтетін Шарын
мен батысын кесіп өтетін ... ... ... ... ойыстың
төрттік кезеңде көтерілуге ұшырағандығын көрсетеді. Көтерілу орталық
бөлікте 100 м, ал шығыста ... ... ... ... және ... өзен ... құрылысы Кеген және Қарқара
ойыстарының төмен түсуге ... ... ... ... жас
шөгінділермен жабылған, ойыс шектері өзен ... ... ... алып ... көтерілімге ұшырады. Шөладыр таулары
мен Кетпен қыраты ... ... ... ... 100 м-ге
жетеді. Өзін қоршап жатқан көтерілімдерден Қарқара ойысы ірі жарылымдармен
шектеледі. Оның солтүстік-шығыс бөлігі ... ... ... ұшыраған.
Мұндағы төрттік шөгінділердің қалыңдығы 500 м-ге жетеді.
Төрттік кезеңде Текес ойысының көп бөлігі көтерілуге ұшырады. Сүмбе
өзеніндегі кесіндіге ... ол 100 м-ге ... ... ... ... ... болды, ондағы төрттік шөгінділердің сомалық мөлшері 200 м-
ге жетті.
Көтерілу қозғалыстарының қарқындылығының өсуі тау ... ... ... алып ... ... Іле ... Қаскелең-Талғар учаскесінде
қарқынды көтерілуге ұшырады. Мұнда эоплейстоцендік шөгінділер 1300-2000 м
биіктікке көтерілді.
Жетісу Алатауының ... ...... Арқарлы, Шолақ,
Дегерес, Түлкілі қыраттары да қарқынды тектоникалық ... ... ... ... бет ірі ... ... жылжыған,
ал өзендердің антецедентті кесінділері 100-500 м-ге жетеді. Дәл ... ... ... ... мен Сөгеті, Кіндіктас тауларында
қайталанады. Қараой үстіртінің ... ... ... Іле өзенінің
антецеденттік аңғары 100 м кесіндімен қиып өтеді.
Жоғарыда келтірілген мағұлматтар, төрттік кезеңнің ертеде төмен түсуге
ұшыраған облыстардың ... ... ... ... ... ... сақталуына сейсмикалық белсенділіктің жоғары
деңгейі де ... ... ... ... ... дамуын 2 кезеңге бөлу керектігін көрсетеді. ... және ... ... уақытын қамтыды. Мұнда платформалық типті
төмен түсу қозғалыстары басым болды. ... ... түсу ... көп ... төмендеуіне және палеогендік теңіздің енуіне ... ... ... ... ұсақ ... шөгінділер сипаты бедер
биіктіктерінің өзгеруінің онша көп ... ... ... ... да ... ... ... қарай отырып бедердің абсолюттік
биіктігі 500 м-ден аспаған деп қортындылауға болады. Олигоцен басындағы
тектоникалық қозғалыстардың өсуі ірі ... ... ... ... ... ... және шөгінді ... ... ... ... осы ... ... орташа
абсолюттік биіктігі 205 м салыстырмалы тегістелу беті ... ... 1961). ... ... ... ... тектоникалық
қозғалыстар белсенділігінің арту кезеңі басталды. ... ... ... болды. Қазіргі бедердің қалыптасуының ... ... де, ... ... мен тау ... қалыптаса бастайды.
Тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде олигоцен соңында қалыптасқан тегістелу
беттері әртүрлі гипсом.иялық биіктіктерге көтерілді ... ... ... ... бұл ... беті ... 0-3000 м, ... 1000-
4000 м абсолюттік биіктікте жатыр.
Іле Алатауы аумағында тереңдік ... ... ... ... қозғалыстардың блоктық сипатта болуына алып ... ... ... да ... жарылымдар жүйесімен
шектелген аумақтарда жоғары.
Іле Алатауы тереңдік жарылымдарының шығыс бөлігі жаңа тектоникалық
кезеңде Іле және ... ... ... бөліп тұрды. Яғни жарылымның екі
қанаты да көтерілуге ұшырады. Қыраттың орталық бөлігінде көтерілім 4000 ... ... ... пен ... ... ол 2000 м-ге төмендейді. Жарылымның
шығыста Кетпен қыраты мен Іле ойысы жеріндегі ... ... ... оңтүстік қанаты көтерілуге ұшырайды. Бұл жердегі жылжулар амплитудасы
1000-3000 м.
Солтүстік ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігі Іле
Алатауы мен Кіндіктас тауы антиклинорийлері бірігу ... ... ... ... ... Іле ... жарылымдарына бөлініп
кетеді. Қаскелең тереңдік жарылымы Іле ойысының батыс бөлігі мен ... ... ... бөліп жарды. Жарылымның батыс ... ... ... ал ... ... ... тұрақты төмен
түсу қозғалыстары учаскесі орналасты. Іле ... ... мен Іле ... ... ... түсу ... 2500 м-ге ... Солтүстік бағытта Іле
өзені ауданында қозғалыстар 300 м-ден аспайды. Алматы ... ... ... ... ... сипаты жаңа кезең ... ... ... Жарылым зонасында Іле Алатауы қыратында олигоценге дейінгі бет
2000 м-ге көтерілсе, Іле ойысында 2500 м-ге ... ... ... 5000 м-ге жетті. Солтүстік-шығысқа қарай қозғалыс көлемі 1000 ... ... Іле ... ... ... ... қозғалыстар көтерілу сипатында болды. Солтүстік және ... ... ... ... қаласы меридианында 3000 м-ге,
шығыста Шелек өзені ауданында 1000 м-ге ... Іле ... ... құрылысы мен тектоникасы
Соңғы кезде Орталық Азия таулары, соның ішінде Қазақстанның оңтүстік
және оңтүстік-шығыс бөлігіндегі таулардың ... ... әр ... пікірлер
тексерудің полигені болды. Бұл жерде «фиксизм» және «мобилизм» теорияларын
жақтаушылар арасындағы тау түзілу процестері ... ... осы ... талқылануда. Фиксистер жер қыртысының жазық (горизонтальды) бағытта
ығысу туралы мүмкіндігін өздерінің еңбектерінде мүлде есептемеген. Ал, ... ... ... А. ... ... горизонтальды бағытта ығысуы
туралы тұжырымды алғашқы рет ұсынды. Ол кейін ... ... ... ... ... ... жаһандық тектоника» деп
аталынып кетті.
Осы болжамға сәйкес, литосфера тақталары, яғни жер ... ... ... ... ... ... ... қабатымен
(астоносфера бетімен) орын ауыстырады. Мобилистердің ұсынуы ... ... және ... ... ... ... Үнді және Еуразия екі алып
тақталар арасында қыспақта ... Үнді ... ... ... ... ... ... бағытта ығысуы, қарқынды тау түзілу
процесі себепкерінің бірі болып табылады. Бұл жаңа ... ... ... Д.И. ... ... рет 1919 жылы ұсынған болатын. Қазіргі кезде
осы концепцияның шындығын дәлелдейтін ... ... ... ... ... жер ... ... оңтүстіктен солтүстікке
қарай жұқаруы, тау түзілу процесінің солтүстікке қарағанда оңтүстікте
бірнеше миллион жылдар ... ... ... кезде Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағындағы
биік таулы өлке грабен тәрізді ойпаңдармен бөлінген блокты көтерілімдерден,
яғни ... ... ... таулы алқап. Бұлар неоген-төрттік кезеңінде
қарқынды неотектоникалық қозғалыстар нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ұзақ ... тектоникалық тыныштық
жағдайларда кең ауқымды денудациялық жазықтар (пенеплен) орын тепкен.
Іле Алатау етегінің ... ... кең ... еңісті жазық
жанасқан. Оның абсолюттік биіктігі 700-850 м. Тау ... ... осы ... саты тәрізді құлайды. Мұндай сатылы бедер ... ... ... ... яғни ... бір бағытта
ығысып ауысуынан пайда болады.
Тау ... ... ... ... ... ... ... екі қатарлы лықсу деформацияларынан пайда болған «бөктер таулар»
(прилавки) дамыған. Олардың тегістелу беті ... ... ... ... ... бөктер таулар Іле Алатауымен ілесе
неотектоникалық көтерілулерге ұшыраған. ... ... ... ... ... 1000-1300 м. шамасында. Бөктер таулардың солтүстік
шегінен ... Іле ... ... аққан көптеген тұрақты және тұрақсыз
ағынды сулардың ... ... ... ... ... ... алып ... Ысырынды конустардың аумағы айтарлықтай,
қалыңдғы да ... м-ге ... ... ... ... ... бірі Кетпен дөңес-құжбан
көтерілімі. Оның максимальды көтерілу амплитудасы 3000 м-ге ... ... ... ... ... қарастарған көтерілім өзара
горст тәрізді блоктар жүйесіне күрделенген. Осы ... ... ... ... ... Жотаның солтүстік
беткейінде тектоникалық ... ... ... денудацияланған
тектоникалық кертпешінен анық байқалады. Бұл кертпеш солтүстігінде дамыған
аккумуляциялық жазықты жотаның өзінен ... тұр. ... ... ... денудациялық беттерінің жазық қалдықтары сақталған. Олардың үстінде
қалыңдығы шамалы келген төменгі төрттік конгломераттары жатыр. Тау ... ... және ... ... ... ... қалыптасқан
аллювийлік-пролювийлік түзілімдер жамылғысының астына кеткен.
Іле орогенаралық ойпаңы Іле ... және ... ... құжбан
көтерілімдерінің аралығында ендік бағытта орналасқан. Депрессияның жалпы
ұзындығы 600 км, ... ... ... ... ... ал батыс бөлігі
(245 км) Қазақстанға жатады. Ойпаңның ені орта ... 80-100 км. ... ... қарай екінші реттік құрылымдарға бөлінеді, яғни ... ... ... ... Панфилов ойысы. Іле ойысы жазықтығы алдының
максимальды бату амплитудасы 2500-3000 м. шамасында. Іле ... ... Іле ... солтүстік бөктерінде Іле терең тектоникалық
жарылым ... ... Осы ... ... Іле ... ойпаңнан күрт
жоғары көтеріліп, қазіргі кейпіне келді, ал Іле ойпаңы төмен түсіп қалдығы
3500 м-ге дейін жететін неоген-төрттік ... ... ... ... ... ... ... тұрған
тектоникалық жарылымдар жүйесі арасынан ортаңғы бөлігі ... ... ... ... Оны солтүстік және оңтүстік жағынан шектеген таулардың
саты тәрізді беткейлерінен көруге ... ... ... ... саты ... ... үш ... орналасқан.
Жоғарғысы – 2400-2700 м. биіктікте, екіншісі – 1700-1800 м, төменгі – 1400
м. шамасында.
Іле Алатауы күрделі тектоникалық құрылым. XIX ғ. соңы мен XX ... ... жер ... ... ... назарын Іле
Алатауына аудартты. Сондықтан аумақтық геологиялық және сейсмологтялық
зерттелуі басқа аумақтармен ... ... ... ... ... ... қалыптасу тарихын өте ерте кезеңнен
бастап қазіргі кезге дейін қарастыру мүмкіндігін береді.
Іле Алатауы Солтүстік Тянь-Шан ... ... ... ... қалдықтары Іле Алатауының кей аудандарында кездеседі. Протерезойлық
ежелгі жыныстары төменгі құрылымдық ... ... Олар ... ... ... ... ... түрінде көрініс береді. Бастапқы
материалдыры терригенді шөгінділер: құмдар, алеврит, саздар, ... ... ... ... төмендеуі жағдайында шөккен. Ал жоғары
көтерілу үлескілері олардан ... ... Бұл ... ... ... ... ... тектоникалық дамуы мен
геологиялық тарихын толық қалпында ... ... ... бұл ... қалыптасуы бірнеше кезеңнен ... деп ... ... ... ... ... ... пайда болған, ол қазіргі кезде
жалпы қалыңдығы 15 мың м-ге ... ... ... ... ... ... және протерезойдың кристалды тақтатастары, ... ... Осы ... жер ... ... ... доға тәріздес
жарылымдар жүйесі бөліп жатты.
Ерте палеозой басында Іле ... ... ... ... ... басталуы спилитті формацияның қалың
қабатының қалыптасуы мен ... және ... ... ... Кезең ерте кембрийде жекелеген майысуларда терригенді-карбонатты
жұқа ... ... ... Ерте палеозой қозғалыстары ... ... ... ... ... ... ... әр жерде 2000-
3000 м-ге жетеді. Ордовик соңында Іле Алатауының геосинклинальдық дамуының
соңғы сатысы сәйкес келеді. Осы ... ... ... ... ... және ... формациялар жинала бастайды.
Ерте палеозойдың тектоникалық қозғалыстары аумақ ... мен ... ... негізін қалап берді. Кембрий соңы ... ... ... ... шөгінді жиналу облыстарын өзгертті.
Көптеген зерттеушілер геосинклинальдің инверсиялық дамуының соңғы фазасы
тау бедерінің қалыптасуымен ... ... ... ... ... қарқындылығы девон басында өсе бастайды.
Ішкі майысулар вулкандық жыныстар, қызыл және сұр ... ... ... толған. Олардың қалыңдығы 3000-5000 м-ге дейін
жетеді.орта және ... ... ... ... өсе ... және олар ... ... құрылымдық жобаны
қайталайды. Сондықтан палеозой соңында қалыптасқан ...... ... ... мезозой кезеңіне өтуі кезінде ... ... ... ... торы ... ... ... толық
бақылауда ұстайды.
Олигоцен соңында Іле Алатауы тектоникалық дамудың жаңа кезеңіне өтеді.
Іле Алатауы ендік ... ... ... мен ... құралған. Іле Алатауы қыраттары горст-антиклинорийі Кемін
... ... ... ... орта бөлігінде варисиций және
каледон ... ... Ірі ... ... оны ... ... Іле ... шығысында бірнеше горст және грабенге
бөлінеді. Оңтүстігінде горст-антиклинорий Ыстықкөл ... Іле ... ... ... ... ... ... шегіндегі ең ірі құрылым Іле грабен-синклинорийі. ... ... және ... ... ... ... грабен-
синклиналі шегінде фундаменттің батуы оңтүстік-батыс бағытта Алматы және
Қаскелең тереңдік жарылымдары бойымен жүреді. Олигоценнен ... ... ... 3000 м-ге ... ... жарылымы Іле Алатауын Кіндіктас тауынан бөліп жатыр.
Ол өз бағыты ... Іле ... ... шегін тік беткеймен көрсетіп,
Қаскелең өзені бағытымен кетеді. Жарылым зонасы ... ... ... шекарасымен сәйкес келеді.
Алматы жарылым зонасы батыс – солтүстік-батыс бағытында созылып, Іле
Алатауын Іле грабен-синклинорийінен бөліп жатыр. Ол Іле ... ... м. ... ... ... ... ... Алматы тереңдік жарылымына параллель
жатыр. Ол тау алды ... биік ... ... кертпеш түрінде көрініс
береді. Сонымен ... Іле ... ... Іле ... және ... ... бөліп жатқан Кемін-Шелек грабені бар.
Іле Алатауын құрылым-геомрфологиялық аудандастыру негізінде бедердің
үш категориясын ұсынды. Алғашқысы ... ... ... биік ... ... ... ғана дамыған мезо-кайнозой ... жұқа ... ... ... әсер ... ... борпылдақ жыныстардың ондаған м-ден жүздеген м-ге дейінгі
қабаты бар тау құрылымдары ... Олар ... ... мен бір ... ... ... ... Үшінші категорияға тау
аралық ойыстар жатады. Олар борпылдақ жыныстардың қалың ... ... ... ... ... аяқталуы мен Іле Алатауы
шегінде таулы бедер қалыптасты. ... ... ... әлсіреуі тауаралық пенепленденуге алып келді. Юра соңындағы
қалыптасқан платформалық режим олигоцен соңына дейін сақталды. Нәтижесінде
палеоген соңында зерттеу ... ... беті ... ... ... ... бөлігіне Кемін-Шелек тау жүйесі тұсында
ие. Шығысқа қарай төмендейтін ... ... ... ... ... батысқа қарай батуы Шу өзені бойында жүреді. Мұнда ол Кіндіктас
тауларымен шекараласады. Жарылымдар жүйесінің көптігі ... ... ... алып келеді. Б.А. Федорович (1959) және С.С. Шульц
(1948) мәліметтері бойынша Іле Алатауының батысы мен ... ... ... ... ... ... Алатауының солтүстік беткейі бойымен анық көрініс беретін тау алды
баспалдағы созылып жатыр. Ол ... ... ... ... Тау алды ... ... палеозой, палеоген, неоген және
төрттік шөгінділері бар. Жылжулардың ... ... ... ... әлсіз дамуына алып келді. Палеоген-неоген шөгінділерін
жамылған ежелгі тегістелу ... ... ... ... ... ... Эоплейстоцендік тегістелу беттері 1200-1300 м. ... ... ... ... жынысты жұқа қабаты ... ... ... ... ... тән ... ... жарылымдармен күрделенген, ендік бағытталған құрылымдардың ... ... ... ... ... Қопан иілімін айтуға болады.
Іле Алатауының ... ... ... ... ... мен тауаралық қазаншұңқырлардың желпуіш ... ... ... ... ... мен ... ... күрделенген
ұсақ құрылым пішіндерінен тұрады. Құрылымның қалыптасуында негізгі рөлді
тереңдік ... ... ... ... ... кеңістікте орналасуы
негізінен ерте каледон және герциндік құрылымдарды қайталайды.
Аумақтың бедер сипаты ірі тауаралық ойыстармен бөлінген тау ... ... ... ... ... тау ... Қырғыз, Теріскей,
Күнгей, Іле Алатаулары, Кетпен жотасы, Жетісу Алатауы және ойыстар: ... ... ... Алатауы аумағында протерезойлық ежелгі жыныстары төменгі
құрылымдық сатыны құрайды. Олар Іле Алатауы, Кіндік ... ... ... ... қиыр шығысы мен батысында, Теріскей Алатауы
қыратының орталық бөлігіндегі ... ... ... ... Огнев, 1964 ж.). олар негізінен гнейстер, кристалды ... ... ... және ... қабаттардан құралған.
Олардың соңғы материалдары ... ... ... ... мергельдер, т.б. Олар ірі учаскелердің тұрақты төмен түсуі
жағдайында ... Дәл осы ... ... ... ... ... ... жақын жерде орналасқан. Бұл мәліметтер түрлі белгідегі
тектоникалық қозғалыстардың болғандығын көрсеткенімен, ... ... ... даму ... толық қамтитын мағұлматтар бере алмайды. Іле
Алатауы таулары кешенінің құрылымдарының қалыптасуы ұзақ уақытта ... ... Р.А. ... Н.К. ... мәліметтері бойынша (1962)
палеозой басында гетерогенді сиалитті қабық қалыптасқан. Оның ... 15 мың м. , ... ... диабазды және андезитті
порфориттер, гнейстер, архей және ... ... ... ... ... ... Осы ... жер қабығын доға тәріздес
жарылымдар белдемі қиып өтеді ... 1968). ... ... ... ... және Сусамыр-Теріскей көтерілімдері негізінде
жинақталған.
Ерте палеозой басында Іле ... ... ... пайда
болды. Геосинклинальды режимнің бастапқы кезеңінде қалың ... ... да, ... және ... ... Бұл ... ерте кембрийде гранитоидтардың енуімен аяқталды. Орта
және соңғы кембрийде жекелеген майысуларда жұқа ... ... ... ... ... ... тұрақты орталық массивтерді де қамтыды.
Қозғалыстар блоктық сипатта болғандықтан төменгі палеозой шөгінділерінің
қалыңдығы әртүрлі. ... мен ... ... және ... ... ... жатқан майысуларға жинақталған. Кембрийге дейінгі
құрылымдарға олар біркелкі жатпаған және ... ... ... ... ... 1968). Ордовик соңында Іле ... ... ... ... жүреді. Осы уақытта ішкі ойыстарда қызыл түсті молас
пен ... ... ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстары аймақ құрылымының
қалыптасуында ерекше маңызға ие ... және ... ... ... ... ... соңы мен ордовик басындағы қатпарлы қозғалыстар Іле
Алатауы геосинклиналінің ысыру және шөгінді ... ... ... Орта ... геосинклинальдың тұйықталуы жүрді.
Геосинклинальды дамудың қортынды кезеңі ордовик соңы мен силур ортасына
келеді. ... ... ... инверсиялық дамуының соңғы
фазасы таулы бедердің құрылуына алып келмеді деген қортындыға келді.
А.И. Суворов (1968) мәліметтері бойынша осы ... ... ... және ... бағытталған. Жарылымдар
кейбіреулері геосинклиналь седиментациясы облысы мен шайылу облыстарында
орналасса, ... ... ... ... ... блоктрады бөлді. Протерозой соңы мен палеозой басында пайда
болған жарылымдар торы каледон ... ... ... тереңдік
жарылымдардың негізгі торына айналды. Осы жарылымдар Іле Алатауының ... ... ... ... ... ... ... басында өсе бастайды.
Нәтижесінде аймақтың ішкі бөліктерінде ірі ... ... ... ... ... ... және терригендік
шөгінділердің жинақталуы жүрді. Орта және ... ... ... ... м. Ішкі майысулар вулкан атқылау, қызыл және сұр түсті
континетальдық құрылым сынықтарынан құралған. ... ... 100 ... м-ге жетеді. Орта-соңғы палеозойда дифференцияланған тектоникалық
қозғалыстардың өсуі жалғасты. Олар ерте палеозойда пайда ... ... сай ... ... ... ... ... құрылым негізгі
құрылыммен тығыз байланысты (Кнауф, Королев, 1968).
Девондық вулкандық белдемнің пайда болуын Қазақстанның каледониттері
мен герциниттері арасындағы ірі ... ... ... ... ... ... каледон доғасы қалдықтарына параллель созылған
жарылымдар торықалыптасады. Оның ... тас ... ... ... 1968). Бір ... ... мен оларды шектейтін ... үшін ... ... ... ... келеді. Осыдан кейін
зерттелетін территорияда тектоникалық белсенділіктің ... ... ... ... ... палеозой соңында қалыптасқан тереңдік
жарылымдар торы аймақтың құрылымдық дамуын толық бақылайды. В.В. ... ... ... ... жағдайы альпілік цикльде
платформа жағдайына ауысты (1954). Б.А. Петрушевский (1954) Тянь-Шанның
мезо-кайнозой құрылымын қарастыра ... ... ... ... екенін көрсетеді. Герцин ... ... ... тау құрылымдары мезозой уақытында тегістеледі.
Олигоцен соңында Іле Алатауы тектоникалық ... жаңа ... ... зерттеушілер неоген-төрттік уақытында қалыптасқан қатпарлы-
жақпарлы құрылым көзқарасында. Дегенмен аймақтың ... ... ... көзқарастар әлі де толыққанды келісімге келген жоқ.
Іле Алатауының таулы қыраттыр мен ... ... ... ... ... мен грабен-синклинальдар болып табылады.
Оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа қарай Қырғыз, Кіндіктас, ... Іле және ... ... ... ... ... ... Іле, Шу, Ыстық көл, Қарқара, Текес және
Кеген.
Қырғыз қыраты горст-антиклиналі ... ... ... ... ... ... қатарымен күрделенген. Жарылымдардың үлкен мөлшері
шығыс бөлігін горстық көтерілімдер мен ендік ... ... ... алып ... ... бөлігі ірі бір жақты горст ... ... ... Королев, 1964). Құрылым құрылысында кембрийге дейінгі және
палеозой интрузивті жыныстары мен ... және ... ... ... шөгінділері беткейлерде дамыған. Солтүстікте Шу
грабен-синклиналімен, батысында ... ... ... ... тауы ... солтүстік-батысқа бағытталған
қатпарлы-жақпарлы құрылым. Оның ... ... ... фундамент
көрініс береді. Ең жақсы дамыған жарылымдар жүйесі солтүстік-батыс және
солтүстік-шығыста (Маркова, 1961). Осы ... ... және ... ... ... Оңтүстік-батыста горст-антиклиналь Шу грабен-
синклиналімен шектелген. Солтүстік-шығысында Қапан грабенінен ірі ... ... ... Іле Алатауы горст-антиклиналімен
бірігеді.
Теріскей Алатауы қыраты ... ... және ... көл ... ... ... ежелгі фундаменттік ірі көтерілім болып
табылады. Теріскей Алатауы Хан-Тәңірі құрылымымен ... ... ... ... шектейтін ірі жарылымдар жаңа кезеңде 1 ... ... ... мен ... ... ... Теріскей
тереңдік жарылымы аумағында жаңа ... ... ... ... және Күнгей Алатаулары қыратты ... ... ... екі ірі ... ... орта бөлігінде
варисций және каледон гранитоидтары ... ... ... ... ірі ... ... ... Күнгей Алатау қыратты горст-
антиклинальді көтерілімі орталық бөлігінде түп-тереңдік жарылымымен екіге
бөлінеді. Іле Алатауы ... ... ... горстар мен грабендер
қатарына бөлінеді. Дәл осы жағдай құрылымның батысында Шу өзені ауданында
да ... Бұл ... оның ... ... ... ... алады. Оңтүстігінде Ыстық көл грабен-синклиналімен шектеседі.
Іле Алатауының қиыр шығысында ... ... ... ... көтерілімі төменгі карбон шөгінділерінен құралған. Бұл
құрылымды терең жарылымдар қатары ... ... ... ... бөліп тұр. Жарылымдар солтүстік-шығысқа
бағытталған және ... ... тік ... ... Алатауы горст-антиклинальді көтерілімі Іле Алатауының солтүстік-
шығыс бөлігінде орналасқан ... ... ... ... ... ... Ірі ... жарылымдар оңтүстік-батыс бағытында
төмендейтін горст және грабен құрылымдарына бөледі. Оңтүстігінде Жетісу
Алатауы горст-антиклиналі Іле ... ... ... ... мезо-кайнозой ойысын С.С. Шульц (1948) жеке ... ... В.И. ... (1961) зерттеп шықты. Олигоценнен қазіргі ... ... ... 4000 ... ... ... ... екі құрылымдық
пішіннен тұрады. Палеозойлық негіз Қарқара грабен-синклиналінде ... ... ... ... қалыңдығы иілу бөлігінде
максимальды 3000 м-ге жетеді.
Текес грабен-синклиналі ауданның оңтүстік-шығысында ... ... ... ... 1000 м-ге төмендейді. ... ... 2000 м-ге ... ең ірі ... Іле ... Ол орта ... және Жаркент грабен-синклиналімен бөлінеді. Алматы грабен-
синклиналінің фундаментінің ... ... ... ... және
Қаскелең тереңдік жарылымдары бойымен. ... ... ... осы ... ... ... қалыңдығы 3000 м. Жаркент грабен-
синклиналінің шегінде фундамент ... ... ... ... ... ... ... баспалдақ тәріздес. Максимальді
төмен түсуі шығысында 4000 м. ... ... ... ... 4500 ... ... өткендей Іле Алатауының қазіргі құрылымдық пішіні соңғы
протерезой-ерте палеозойда пайда болған жарылымдар ... ... 1968). Олар ... ... қарқынды дамып, каледон қатпарлығы
біткен уақытта негізгі жарылымдар торына айналды. Жарылымдар торының ... ... ... тас ... ... ... ... бойы аймақтың құрылымдық пішіні осы торға
тәуелді. Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... км-
ден жүздеген км-ге), енінің кеңдігімен, шөгінділерінің терең ... ... ... ... ... горст-антиклиналінің
солтүстік етегімен Іле Алатауы ... ... ... Оның ... ... фундаментінің жылжуы байқалады. Ол солтүстік ... м, ... ... +3000 м ... ... қиыр ... Іле Алатауы тереңдік жарылым
аумағынан солтүстік-шығыс бағытта Қаскелең ... ... ... Ол ... Іле және ... ... ... болып бөлінеді.
Қаскелең тереңдік жарылымы Іле Алатауы және Кіндіктас қыраты горст-
антиклиналін бөліп, ... ... ... 1000 м-ге жылжытады. Ол әрі қарай
Қапшағай үстіртін Іле ... ... ... ... ... ... фундаменттің батуы 3000 м. ... ... ... ... ... сай ... ... жарылым зонасы солтүстік бағытқа созылған және Іле
Алатауы етегін Іле грабен-синклиналінен бөліп ... Оның ... ... ... орта ... ... ... Жарылым зонасында
фундамент 500-2500 м төмен түскен. Іле ... ... оның ... ... м-ге жетеді. Геофизикалық мәліметтер бойынша борпылдақ
жыныстар қабаты астында екендігі анықталды (Проводников, ... ... ... ... ... ... жарылымына параллель
жатыр. Ол биік тауды тау ... ... ... және айқын көрінеді. Іле және
Күнгей Алатау горст-антиклинорийін бөлетін Іле Алатауы тереңдік жарылым
зонасы Шелек ... ... ... ... ... ол Кетпен қыраты горст
антиклиналін Жаркент грабен-синклиналінен бөледі. Батысында жарылымның екі
қанаты да көтеріледі. ... ... ... тек Шелек грабені ұшырайды.
Шығысында палеозой фундаменті 200-2700 м ... ... ... ... Іле ... тереңдік жарылымы зонасынан түп ... ... ... ... Ол ... бағытталған Күнгей Алатау қыраты
горст-антиклиналін екі бөлікке бөледі.
Оңтүстік Жетісу тереңдік жарылым зонасы ... ... Іле ... Жетісу Алатауы қыраты ... ... ... Жаңа тектоникалық қозғалыстары бірнеше мың м-ге
жетеді.
Тянь-Шанды зерттеу ... ... ... ... қыраттар мен
тау аралық ойыстар ежелгі пенеплен ... ... ... ... жаңа ... ... ... табиғаты туралы
тоқтамға келуде.
Іле Алатауы аумағында пермьде герцин тектоникалық циклы тоқталғанда
таулы ... ... ... ... ... ... ... процесіне алып келді. Юра соңындағы платформалық
режим олигоцен соңына дейін ... ... ... соңында Іле
Алатауы аумағында тегістелу беттері қалыптасты.
Қырғыз, Кіндіктас, Теріскей, Күнгей, Кетпен, ... ... ... ... ... ... ... мен карбон жыныстарына тұрады. Мұнда палеозой
карбонатты-терригенді құрылымдар әлсіз дамыған. Кіндіктас таулары шығысында
Іле Алатауы ... ... ... ... арқылы бөлініп жатыр.
Оңтүстік бөлігі Шу-Сарысу депрессиясына төмендейді. ... ... ... ... беттері жақсы сақталған.
Теріскей Алатауы негізінен метаморфты қабаттар мен ... ... Жас ... ... ... ... батысында бірнеше аласа қыраттарға бөлінеді де,
шығысында Темірліктау қыратымен бірігеді. Қыраттың беті өзендер ... ... ... бір ... ... ендік бойлыққа бағытталған көтерілімдер қатарына
бөлінеді. Оның оңтүстік қанаты баспалдақ тәріздес «сырттар» ... ... ... ... ... шегінде олигоценге дейінгі тегістелу
беттері өте жақсы сақталған.
Бедердің екінші ... ... биік емес ... құрылымдар
аумақтың біраз жерін алып жатыр. Қырғыз Алатауының тау алды ... ... ... ... ... ... ... Бұл
бедердің баспалдақты-беткейлі құрылысын анықтайды. Шу депрессиясына
жақындаған уақытта палеозой ... кілт ... ... ... ... ... палеозойлық негіз, бор, палеоген, неоген
және төрттік ... ... ... тау алды қыраттары тік және ... ... ... ... ... ... Жалдар граниттен құрылған,
беткейлер кайнозойлық борпылдақ жыныстармен жабылған. Олардың ... 500-800 ... және Іле ... ... ірі ... таралуымен
ерекшеленеді. Сондықтан мұндағы бедер тау ... ... ... ... ... жалдардан тұрады. Жарылымдар қыраттарды Іле,
Сөгеті,Жалаңаш депрессияларынан бөліп тұр. Кетпен ... тау ... де ... ірі ... ... ... ... жатыр. Өзен
аңғарларында мезо-кайнозой және ... ... анық ... ... ... құрылым-геоморфологиялық жағдайын зерттеуге мүмкіндік
береді (С.С. ... 1948). ... ... ... көтерілулерді айқындайды.
Сондықтан бұл учаскеде де қыраттың тау алды бөліктеріндегі олигоценге
дейінгі және ... ... ... ... анықталды.
Анық байқалатын тау алды баспалдағы Іле Алатауы қыратының солтүстік
беткейімен созылып ... Ол ... ... ... ... Іле тереңдік жарылымымен шектеседі. Жылжулардың блоктық сипаты
жаңа құрылымдардың ... ... ... ... Ол ... майысулардың пайда
болуына алып келді. Алматы қаласының батысы мен шығысында ... ... ... ... тегістелу беттері жақсы сақталған.
Эоплейстоцендік бет ... да ... ... Олар ... ... ... 1300-2000 м. биіктікте таралған.
Іле Алатауы ауданына бір қатардағы ... Іле ... ... Күнгей мен Орталық Тянь-Шанның кей бөліктері, ірі қазаншұңқырлар
– Іле, Жалаңаш, Қарқара, Текес, ұсақ қазаншұңқырлар – Асы, ... ... ... пікірінше көтерілімдер жарылымдарғы ұшыраған свод
пішіндер. Жарылымда дөңестердің жалпы пішінін бұзуын, оны қазір еңістену
бұрышына ... ... ... тегіс алаңдарына қарап айтуға
болады.
Герциндік антиклинорий орнында пайда болған және ... ... ... ... Іле ... қыраты басты
көтерілім болып табылады. Шығысында көтерілім ойыстармен бөлінген. Қараш-
Бұғыты, Сарытау-Торайғыр, Далашық ... ... ... Шу
ойысының борпылдақ жыныстардың астына көміледі. Сводтардың жалпы көлемін
пенеплен қалдықтары арқылы қалпына ... ... ... ол ... ... тек ... беткейде 4500-4600 м. биіктіктен табылды,
Үлкен Түрген өзенінің жоғарғы ағысында 4000-4050 м. биіктікте, ... ... 3400 м ... Бұғыты тауында 1700 м-ге төмендейді. Қараш-
Бұғыты мен Сарытау-Торайғыр ... ... Асы, ... ... онда пенеплен қалдықтары неоген және төрттік
шөгінділерімен жамылған. Қазаншұңқырлардағы пенеплен қалдықтары оңтүстікке
еңістелген Асы ... ... 70 ... 4000 ... 2000 ... ... ... Далашық көтерілімінен бөліп жатқан
Жіңішке қазаншұңқырында да неоген шөгінділерімен көмкерілген пенеплен
қалдықтары кездеседі, ... ... ... ... ... ... пенеплен қалдықтарының ірі көлемдегі үлескілерін кездестіруге
болады. ... ... ... ізі Іле ... мен Қастек қыраты
түйісетін жерде 2000-3000 м. биіктікте кездеседі.
Іле Алатауының альпілік құрылымдары аз ... К.Т. ... Іле ... көтерілімінің ежелгі пенеплен үлескілері солтүстікке
еңістелен. Н.М. Чабдаров ... бұл ... ... ... ... Іле ... ... орталық және шығыс
бөліктеріндегі ежелгі тегістелу беті барлық блоктарға тән және барлығы да
оңтүстікке ... бұл екі ... ... мен ... ... Бұл Іле Алатауы көтерілімінің баспалдақты құрылымы туралы
тұжырымын ... ... ... ... ... тән құрылымдар төменгі тау алды белдем болып
табылады. Мұндағы ежелгі пенеплен неоген және ... ... ... бұл осы ... тек орта ... ... көтерілуге
ұшырағандығының дәлелі. Тау алды ... ... ... ... ... ... ассиметриялы, терең майысқан, ең
кіші Бер құрылымында кайнозой шөгінділері ... 300 м. ... ... ... ... ... ... ең ірі тауаралық қазаншұқыры – Іле майысу
уақыты, жылдамдығы, тереңдігі жағынан әртүрлі бірнеше блоктан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... Олар
бір сызық бойымен орналаспаған, сондықтан құрылымға баспалдақ тәрізді бейне
береді. Солтүстік-шығыс жарылымдары Іле ... ... ... ... ... Іле ойысына Жалаңаш көтерілімі енеді. Іле ойысының
шығыс бөлігін көбінесе Жаркент ойысы деп ... Ол ... ... Қату және ... тауларынан бөлінген, жарылымдармен
шектелген синклинальді майысым түрінде көрініс береді. Ойысытың солтүстік-
батыс шегі Іле ... ... ... ... Осы ... кезде ең төмен түскен жерлерді шектеп тұр. Ойыстың солтүстік ... ... ... ... ... Қойты,
Жамбылбастау орналасқан.
Іле ойысының орталық бөлігіндегі ... ... бірі ... ол Іле ... ... ... ... жерлерде
орналасқан. Мұнда ежелгі фундамент 3200 м. тереңдікте жатыр. ... ... ... түйіседі. Оның негізгі жыныстары ... ... ... ... ... ... ... ойысына солтүстікте Іле моноклиналі, ал солтүстік-шығыста Шелек
блогы орналасқан.
Іле Алатауының ... ... ... ... ... ... ... пайда болған, альпілік кезеңде
жаңарған. Яғни ... ... ... ... ... пішінін қайталау
орын алған.
3.6. Құрылымдар және жаңа тектоникалық қозғалыстар
Ежелгі құрылым ... Іле ... жаңа ... ... арнайы жұмыстар жоқ деп айтсақ та болады. Дегенмен
Тянь-Шанды зерттеуші ... ... ... ... аумағының жаңа
тектоникалық қозғалыстары арасынан осы ... ... ... ... құрылымдар гранитті магмалық пен қарқынды жанартаулық
әрекетпен жалғасқан ... ... ... ... палеозой
шөгінділері күшті дислокацияға ұшыраған, қатпарларының құлау ... ... және ... ... ... береді. Каледон қатпарлы қүрылымдары ендік
бағыттағы аймақтық жарылымдармен ... ... (1955) ... ... ... және ... майысулары жарылымдармен
бұзылған деп атап өтеді.
Варисс тектогенезі де үлкен қарқындылықпен өтті. Ол тек ... ... ... ... ... болуымен, каледон
жарылымдарының жаңаруымен жалғасты. Қыраттың орта ... ... ... оның ... дислокациядан пайда болған ендік
бағытта созылған ежелгі антиклинорийдің өстік зонасына сәйкес ... Осы ... тау ... қалыптасты. Ол кейін ... ... ... жағдайына жетті. Тауалды зонасында қазіргі
Іле ойысын қамтитын майысым пайда болды.
Палеозой тектоникалық ... ... ... ауданында
күрделі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Құрылымдық элементтердің кеңістікте
орналасуы қазіргі орналасу бағытына жақын болды.
Жаңа құрылымдар. Қатпарлы және ... ... ... мен ... ... ... ... бетінің жату
сипатына қарап жаңа ... ... ... оңай ... ... қызыл түсті саздарының қабаты төменгі карбон жанартау текті
денудацияланған жыныстары бетінде әркелкі ... ... ... ... ... ... ... өзені
аңғарында олардың қабаттары тік бағытта, кей жерлерде көлденең жатыр. Демек
кайнозой шөгінділері қарқынды тектоникалық бүктелуге ұшыраған. ... ... ... ... ... тегістелу беті қалдықтары мен ... ... ... ... ... Бір ... беті ... немесе моноклинальді еңістенсе, кей жерлерде
бөлшектеніп, түрлі биіктіктерге ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары солтүстікке 750 бұрышпен
құласа, Дөңжайлауда оңтүстікке 150 ... ... ... ... Сөгеті, Қозыбасы тауларына тән. Оларда
жайпақ қанаттарының құлау бұрышы 20-250, ал тік ... ... ... ... ежелгі тегістелу ... ... ... жас ... ... ... көрінісі. С.С.
Шульц бойынша Іле Алатауында қатпарлы деформацияның 3 типі ұшырасады:
1. ... ... ... ... ... палеозой
құрылымдарының ішкі қатпарлары;
2. Жаңа тектоникалық қозғалыстар мен палеозой пенеплені
бетіндегі ... ... ... Жас ... ... байланысты кайнозой
шөгінділеріндегі қатпарлар.
Зерттеу ауданында дизъюнктивті бұзылымдар кең таралған. Солтүстік Тянь-
Шан ... ... ... бірі ... ... ... ... Ол батыста Қастек өзенінен басталып шығыста Шелек өзеніне
дейін 230 км-ге созылып жатыр. Әдебиеттерде Іле Алатауы жарылымы деген ... ... Егер ... ... ... ... тауының солтүстік
бөліктерінде 800 м. биіктен кездессе, ... ... ол 3200 ... ... ... ... бойынша палеозой фундаменті бетінің тік
жылжу амплитудасы 4000 ... ... Іле ... жарылымы бедер бетінде
биіктігі 300-500 м. тік еңіс түрінде көрініс береді. ... бұл ... келе ... ал жас ... оның жаңаруын көрсетеді. В.Ф.
Беспалов (1965) Іле ... ... ... ... ... жатқызады.
Іле Алатауы жарылымының оңтүстікте аймақтық жарылыммен ... блок ... Бұл ... алғаш рет 1890 жылы И.В. ... ... ... ... ... ... тік ... 700 м құрайды. Шығысқа қарай 300 м-ге ... ... ... ... 100-150 м. аталған жарылым Тянь-Шандағы белсенді сейсмикалық
сызықтардың ... Осы ... ... ... жер ... ... «Термальді сызық» деген атпен белгілі оңтүстікте
жарылымдар зонасы орналасқан. Ол ... ... ... ... көрініс
береді. Осы жарылым бойында Алма-Арасан минералды су көздері орналасқан.
Есік көлінің ... ... ... ... ... және ... ... ағысы аудандарында сейсмо-тектоникалық зонасы ... ... 1888, 1911 және 1938 ... болған ірі жер сілкіністер
ошақтары орналасқан. Аманжол асуы ауданында жарылым каледон ... ... ... ... ... ... тік қозғалыстар
амплитудасы 2000-2200 м-ді құрайды. Ендік бағыттағы жарылымдардан басқа
солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс ... ... да ... ... бұрғылау және геофизикалық зерттеу ... ... ... ... жарылымдар қатары анықталды
(Шлыгина, 1963).
Зерттеу аумағының құрылысында жас ... ... ... ... дизъюнктивті дислокациялар үлкен мәнге ие. Дегенмен
қыраттың ... ... ... ... да үлкен қызмет атқарады.
Жаңа құрылымдардың негізгі белгілері. Әдебиеттерде Тянь-Шан
құрылымдарының ... ... ... жоқ. Бір ... ... ... құрылымдар, бір жақты горстар,
ассиметриялы антиклинальдар деп те атай ... ... бір ... блок ... ... ... көрініс
беретін жақпарлы-қатпарлы құрылымдар кеңінен таралған. олардың бір қанаты
тік беткейлі сырғыма, екінші жағы – ... ... ... немесе
жарыылмдармен шектеледі. Грабендер немесе майысулар да осындай ассиметриялы
құрылымға ие. Жаңа ... осы ... Б.А. ... ... ... ... ... құрамының түрлілігімен түсіндіреді.
В.Ф. Шлыгина 1963 жылы элементтерді бөліп ... ... ... ... ең ... түскен бөлігі, Ақсеңгір баспалдағы, Ұзынағаш грабені және
т.б. Олар 3200, 1000 және 600 м. төмен түскен. Бұл ... ... ... массивінің жас кайнозой құрылымдарына жылжуы нәтижесінде пайда
болған Бұрындай күмбезін де атап өту керек.
Неогенге ... ... ... жаңа ... ... жаңарып, кеңейген Іле ... ... мен тау ... ... ... ... ... Бұл құрылымдар
көптеген 2-қатарлы құрылымдардан тұрады.
I. Көтерілімге ұшыраған оң құрылымдар:
1. Негізгі суайрық антиклиналі;
2. Қараш горст-антиклиналі;
3. Бақай ... ... ... ... ... ... горст-антиклиналі;
7. Торайғыр горсты;
8. Далашық горст-антиклиналі.
II. Үнемі төмендеуге ұшыраған кері ... ... ... ... ... ... белгісі ауыспалы құрыылмдар:
1. Тау алды басқышты горсты;
2. Сөгеті грабен-майысымы;
3. Жалаңаш грабен-майысымы;
4. Асы ойысы;
5. Сарыбұлақ ойысы;
6. Жіңішке ... ... ... Шонкемін грабен-майысымы;
9. Ақсеңгі басқышы;
10. Қодыбасы горст-антиклиналі;
11. Бұрындай ... тек ... ... ... ... ... негізгі
құрылымдарды атап өттік. Аталған басқа көптеген ұсақ құрылым элементтері
бар.
Іле Алатауының қазіргі бедерінің ... ... ... ... ... ие. Оған біз жас кайнозой шөгінділері мен құрылым-
геоморфолгиялық мәліметтерді талдау және морфометриялық ... ... көз ... ... ... ... ... негіз болатын ежелгі тегістелу беті үлкен мәнге ие.
Геологиялық және палеогеографиялық мәліміттер бойынша варисс ... ... ... ... ... ... тектоникалық режимде
континенталдық денудацияға ұшырады. Бұл кезде денудациялық процестер
тектоникалық процестерден ... ... да, тау ... ... ... ... ... пішіні пенеплен түсінігіне толық сәйкестенді. Жаңа
тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде пенеплен ... ... ... ... ... шайылып кетті. Қазіргі ... ол тек ... ғана ... ... ... тегістелу беті ... ... ... ... ... ... Бұл тегістелу
беті осы кезде сақталған Іле Алатауының ... ... ... ... ... мен ... ойыстарда сақталған. Олар тауларда 1000-
4000 м. биіктікте жатса, ойыстарда кайнозой қабаттарының ... ... ... осьтік бөлігінде 4000-4500 м-ге дейінгі 170 мың болса, олардың
барлығының жоғарғы ... ... ... ... бар. ... ... ала отырып неогенге дейінгі тегістелу беті қазіргі Іле
Алатауының бедерінің ... ... ... ... деп ... антропогендік тектоникалық қозғалыстары. Жоғарыда айтылғандай
жаңа тектоникалық ... 2 ... ... ... ... алып келді: көтерілім және төмен түсу. Алғашқысына ... ... ... ... ... тауалды ойысы жатады.
Көтерілім облыстарында антиклинальді құрылым – ... ... ... ... ... ... жүреді. Плиоцен соңында бедер
абсолюттік биіктігі 1700 м. таулы бедер ... ... ... ... ... жоғары болды. Оған себеп Іле ... ... ... ... ... ... тау биіктігін шартты түрде 300-
400 м. деп алсақ, плиоцендік таулардың биіктігі ... ... түсу ... ... ... ... Бұл процес
көтерілімге қарағанда баяу жүрді, дегенмен Алматы, ... ... ... біршама төмендеді.
Антропогенде шөгінді жиналудың палеогеографиялық жағдайы өзгеріп, ... ... ... ... антропогенде көтерілім облысы кеңейіп,
қарқынды дами бастады. Іле Алатау жарылымы жаңарып, ... орта ... м-ге ... Шығыста қырат үш бөлікке бөлшектенеді, нәтижесінде Қараш,
Бақай және Далашық таулары ... ... ... ... ... бар 3 облыс
ерекшеленеді. Көтерілім облысы қыраттың негізгі массивін одан әрі ... ... ... осы ... 800 м-ге жетті, ал таулардың
абсолюттік биіктігі – 4700 м-ді ... Жаңа ... ... құрылым-
орографиялық бірліктер Қараш, ... ... және ... ... қалыптастырды. Шығыста олардың жалғасы ретінде ... ... ... ... Ежелгі жарылымдар жаңа құрылым элементтерінің
қалыптасуымен байланысты пайда болған жаңа жарылымдар жүйесі орнады.
Орта антропоген ... ... ... ... ... қатпарлар моноклиналь-блокты сипатта болды.
Төмен түсу облысы қарқынды төмендей берді. Екі тектоникалық қарқынды
облыстан басқа – ... ... ... ... ... ... ... түсуге ұшыраған аумақтар көтерілуге ұшырады. Ол аумақтарға ... ... ... Асы ... ... Орта антропоген тектоникалық
қозғалыстары нәтижесінде Іле Алатауының қазіргі құрылым-орографиялық ... ... ... 40-45 км-ге, ені 3-15 км-ге ұзарды.
Соңғы антропогенде қыраттың жалпы көтерілу жағдайында, ... ... ... ... тектоникалық дифференциалды қозғалыстарға ұшырады.
Мұз басудан кейінгі қысқа уақытта тау құрылу процестері тез жүрді.
Қыраттың ... ... ... уақытта жалғасуына жиі
қайталанатын жер ... мен ... ... ... ... Іле ... геологиялық құрылымы мен сейсмикалылықтың байланысы
Іле Алатауы Орта Азияның сейсмо қарқынды аудандарының біріне жатады.
Соңғы жүз ... ... ... жүздеген жер сілкінісі тіркелген. ... ... 1889, ... 1911 ... жер ... Орта Азиядағы
күшті жер сілкіністеріне жатады.
Іле Алатауының жоғарғы сейсмикалылығы туралы мәліметтер алғаш ... ... соңы мен XIX ... ... ... ... ... ғасырдың ортасында Верный қаласының іргесі ... ... ... 1865 жылы – ... ... 1867 жылы – ... 1873 жылы – Шу
өзені аңғарында, 1880 жылы – Верный қаласында болған жер ... ... ... ірі ... ... алып келген жер
сілкіністеріне ... ... ... ... 42,70 с.е., 74,10 ш.б. ... Беловодск жер
сілкінісі 1885 жылы 3 ... ... Оның әсер ету ... 300000 ... батысында – Ташкент қаласы, шығысында – ... ... ... көлі және ... ... провинциялары. Сілкініс
Солтүстік Тянь-Шан тереңдік жарылымы бойымен жүрді. Беловодск, Қарабалта,
Бішкек қоныстары қирады. ... ... ... ... опырылмалар
пайда болды. Жер сілкініс күші 9 балға жетті. Қайта тербелістер күн сайын 4
ай бойы тоқтамады. Жер ... ... ... тербелістер саны 70-ке
жетті.
1887 жылы 9 ... Іле ... ... ... ... 43,10 с.е. және 77,00 ш.б. координатында аса қуатты ... ... ... Оның әсері 1000000 км2 аумаққа тарады. Верный қаласында
1800 құрылыс қирап, 800 адам шығыны болды. Іле ... ... ... ... ... және Белбұлақ өзендері аңғарлары арасындағы
10 км. тау алды өзен ... 60-80 м. ... ... ... қалды.
Сілкініс Іле Алатауы тереңдік жарылымы бойымен жүрді. Тау бойымен 30-40 ... ... ... бұзылулар ені 5 км-ге жетті.
Верный жер сілкінісі 2 жыл бойы қайта тербелістермен ... Тек ... 600-ге жуық ... жер ... ... И.В. ... ... алғашқы тербеліс қарқындылығы 9 балға жетті, сілкініс ошағы 5 ... ... ... 12 шілдесінде Іле Алатауы қыратының шығысында Орта
Азиядағы ең ірі ... ... бірі ... ... Жер ... ... өзенінің бұрылысында 43,20 с.е., 78,60 ш.б. координатында
орналасты. Оның күші Қытай, ... мен ... ... ... ... ... өткендіктен Шелек қонысы мен бірнеше ауылдар ғана қирады.
Тереңдік жарылымдар ... 100 км бойы ... ... болды. Кейбір
жарықтардың ұзындығы 1 км-ге созылып, ені 4-5 м-ге жетті. Бірнеше жыл ... ... ... ... жер сілкінісінің күші 9-10 ... жылы 4 ... ... ... жер ... ... 42,80 с.е.
және 76,70 ш.б. координатында болып ... ... ... ол ... ... ... асып ... Оны жер шарында болған ең ірі
сейсмикалық ... ... ... Осы сілкініс кезінде бөлінген
энергия мөлшері 1923 жылғы Токио сілкінісі ... ... ... 5 есе асып ... ... ... ... бойымен жүрді.
Максимальды бұзылу ошағы Іле Алатауының оңтүстік ... мен ... ... ... ... ... ... Шу өзені мен шығыс
шекарасы Шелек ... ... ... мен ... ... ... ... 500 адам шығыны болды. Үлкен Кемін өзенінің
аңғарында сілкініс күші 10 балдан асып ... ... ... ... бойымен 250 км. жылжулар пайда болса, Түп тереңдік жарылымымен 100
км, Іле Алатауы тереңдік ... ... Есік ... аңғарынан Кіші Алматы
өзені аңғарына дейін 60 км. жылжымалар байқалды. Келесі жыл ... ... ... ... Жаркент елді мекендерінде 4-6 балдық қуатты 350
жер сілкінісі ... Ерте ... ... жер ... ... ... ... өзені аңғарында орналасқан. Мұнда И.В. Мушкетов мәліметтері
бойынша IX ... аса ... жер ... ... ... ... жерде 1911 және 1938 жылдары аса күшті жер сілкіністері болып өтті.
1885 жылы Беловодск ... ... ... 1770 жылы ... аса
күшті жер сілкінісі болды, осының салдарынан ірі көл ... ... ... Алматы өзенінің жоғарғы жағында ені 500 м-ге жететін опырынды
бар. Оның құрамындағы ... бұл ... ... тән ... көрсетеді. И.В. Мушкетов мәліметтері бойынша мұнда
XVIII ғасырдағы ірі жер ... ... ... ... ерте ... ... жер сілкінісі ошақтары,
қазіргі жер сілкініс ошақтарымен ... ... ... Осы ... аудандастыру картасын құрастыруда жақсы көмкеші бола алады.
Ресейде XIX ғасырдың II ... ... ... ... ... ... ... геологиялық құрылым мен
сейсмикалылықтың тығыз ... ... ... 1891 жылы И.В.
Мушкетов алғаш рет Орта Азияны геологиялық белгілері бойынша сейсмикалық
аудандастыруды ... Оны әрі ... ... Д.И. Мушкетов. Оның
құрастырған карталары ірі жарылымдар мен ... жер ... ... ... ... ... бұл әдіс Г.Г Горшков, И.Е.
Губин, М.В. Гзовский, В.П. Солненко және басқа ... ... ... ... ... ... геофизикалық әдістер де
жүрді, кешенді геология-геофизикалық әдісі ... ... ... ... зерттеуде негізінен геологиялық жағдайға көп
назар аударылады.
Зерттеу ауданында жүргізілген көп жылдық ... ... ... ... ... ... осы ... тән екендігін
көрсетті. Көтерілу және төмен түсу облыстарының бір-біріне ... ... тік ... ... орналасқан тереңдік жарылым ... ... ... талдай отырып, біз жер сілкінісі
эпицентрлерінің ірі ... ... ... ... байқаймыз.
Бұл жерлер сонымен бірге тектоникалық ... ... жері ... ... ... ... ... шығарамыз; зерттеу аймағында
жаңа тектоникалық қозғалыстардың белсенділігі деформациялардың қарқындылығы
мен жер қыртысы жарылымдарның ұзақтығымен байланысты.
10 балдық жер сілкінісі Іле ... мен ... ... ... ... ... ... аумағына тән.
9 балдық жер сілкінісі облысы негізінен жүздеген км-ге созылып жатқан
тереңдік жарылымдарға тән. Оларға ... ... ... ... Түп, ... ... және ... тереңдік жарылымдары жатады.
8 балдық жер сілкінісі облыстарына ірі ... ... ... Іле ... ... және ... тереңдік жарылымдарының шығыс
кесінділері жатады.
7 балдық жер сілкіну ... 1 және 2 ... ... ... Олар төрттік уақыттағы тектоникалық қозғалыстарға ... жер ... ... ... ... жер ... ... учаскелерде
таралады.
6 балдық жер сілкінісі үлескілері тереңдік және аймақтық жарылымдар
зоналарынан алыс орналасқан жерлерде таралған.
Қорытынды
Қазақстанның ... ... ... ... ... пішіндер дамуының негізгі ерекшеліктері мынадай болып келеді:
Біріншіден, неогеннің басына қарай Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы
ороген алқабы тегістелген денудациялық ... ... ... ... ал ... ... жартысында неотектоникалық қозғалыстардың пайда болуына
байланысты, ол өз дамуының жаңа геоморфологиялық кезеңіне ... ... ... ... ... ... ... жаңа аймақты қамтитын
қарқынды тау түзілу процестерімен аяқталды. Тектоникалық ... ... ... ... ... Және олар одан әрі
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... процестер үнемі денудациялық процестерден озып
отырды, яғни тектоникалық ... ... ... басқа факторлармен
салыстырғанда тау дамуының негізгі бағытын анықтады.
Екіншіден, жаңа ... ... ... заңдылықтары мынадай:
а) қазіргі геологиялық дәуірге жақындаған сайын тектоникалық
процестердің қарқындылығы ... өсіп ... ... ... ... ... әлі де даму ... ол таулы бедердің белсенді
денудациялық және шайылу процесінің ... ... ... ... ... амплитуда және уақыт тұрғысынан көрінуі біркелкі
сипатта болмайды;
б) көршілес жатқан ... ... ... ... ... қарастырылып отырған территориядағы ... ... ... тау ... өзі олардың тау етегіндегі
аккумуляциялық жазықтары жатады. Жоталар үнемі өсу ... ... ... ... ... отырады, ақырында максимальды
абсолюттік белгісі 5000 м-ге ... ... биік ... ... қалыптасты.
Аккумуляциялық жазықтың негізі болып табылатын тау етегі ... ... жаңа ... ... алғашқы сатысында өсу
үстінде болды, ... ... ... ... ... ... сонымен бірге палеозой фундаментінің төмендеу ... ... ... м-ге ... Бұл ... жеке таулы
массивтер немесе ойыстар ретінде ... ... ... ... ... қатар, одан да ұсақ элеметтер:
кішігірім қырлар, сілемдер, шоқылар, ... ... ... және ... ... ... ... азайған соң, олардың жасы
соғұрлым жас, тектоникалық ... мен ... ... көп, ... деформациялары сирек кездеседі.
Төртіншіден, ороген алқабында эрозиялық-тектоникалық ... ... ... екі кешенге біріктірілген бедердің оң
типі бөлінеді, олар ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, екіншісі қалыптасады. Бедердің ... ... ... ... және ... ... ... қалыптасқан.
Бесіншіден, қазіргі жағдайда қарастырылып отырған территорияның бедер
түзуші белсенді процесіне – неотектоникалық ... өзен және ... ... сел ағындылары, жыралық эрозия, беткейлік процестер
сияқты табиғи құблыстар жатады. Тектоникалық күштердің ... ... ... ... ... ... ... – жер
сілкіністері болып табылады. Бедер түзуші негізгі экзогендік фактор -
өзендердің ... ... ... ... ... ... Үгілуден пайда болған борпылдақ материалдар
ауырлық күші әсерінен тау етегіне ауысып, ... ... ... ... ... жиналған борпылдақ материалды өзінің ағынымен төмен қарай
ала кетеді. Уақытша және тұрақты ағын сулардың ... ... ... ... зор бұзу ... ... Осылайша тау өңірі аңғарлардың
және сайлардың терең торы арқылы ... ... ... ... алып келеді. Сонымен қатар өзендер жер ... ... ... ... де ... ... мұздықтардың да
бедер түзудегі мәні өте зор. Олар ... биік ... ... ішкі ... ... ... ... өзен суларының бастауы болады.
Қазақстанның ороген алқабының ерекше қиратқыш күшіге сел ағындары тән. ... ... ... ... өзен ... морфологиясын бұзып,
ысырынды конустарды қалыптастырады, беткейлік процестерді қоздырады.
Алтыншыдан, орогеннің алқабында өзен аңғарларының барлық ... ... екі жағы тік ... саңылаулар, каньондар, трогтар, трапеция
тәрізді көмілген түрлері, т.б. кездеседі.
Жетіншіден, ... су ... ... да бір ... ... ... ... беткейлерінде пайда болады, ал одан кейін
біртіндеп өзен жүйелеріне айналады. ... су ... ... ... ... ... және тау ... үлкен кеңістікте дамиды.
Сегізіншіден, таулы жүйелердің де түзілуіне терең тектоникалық
жарылымдардың ... зор. Ұзақ ... бері ... тектоникалық
жарылымдар бойымен ұштасқан қатпарлы дислокациялар ... ... ... С.С. ... Б.А. ... (1954) және т.б. ... кезіндегі
Қазақстанның оңтүстік-шығыс өлкелердегі неодеформациялар алдымен қатпарлы
түрде сипат алып, неоген кезінен бастап тектоникалық ... ... ... ... күрделенген деп есептеген еді. Кейін
А.В. Пейве (1960) жер қыртысының әр ... ... ... ... ... ... ... толықтырып анықтады. Осыдан А.В.
Пейве, Н.И. Николаев (1961) ... ... ... ... тек қатпарлы дислокациялардың ғана емес, ежелгі
дәуірлерден жалғасып келе жатқан тектоникалық жарылымдар мен ... ... ... ... ... ... деп тұжырымдады.
Қорыта келгенде Іле Алатауының қазіргі бедер пішінінің ... ... атап өту ... Алғашқы кезең плиоцен басына сәйкес келеді.
Осы кезде қыраттың ... ... ... тау алды ... ... 2-
кезең плиоцен мен антропоген шекарасында өтті. Қозғалыстар шығысқа қарай
таралды да, Қараш, Бақай, Сарытау және ... ... ... ... ... 3-кезең орта антропогеннің басталуы кезеңіне сай келді. бұл
кезде қозғалыстар ... ... ... ... және ... таулары пайда
болды, ал инверсиялық қозғалыстар баспалдақты тау алдын құрады, қыраттың
шығыс бөлігіндегі тау ... ... ... ... Жаңа ... 4-кезеңі соңғы антропогенде жүрді. Тау жүйесінің ... ... ... ... жалғасты. Бесінші кезең мұз
басу дәуірінен кейін болды. Бұл кезде таулар онша көтерілмеді, тек ... өте жиі ... ... ... ... қозғалыстардың көрініс беруінің
негізгі заңдылықтары төмендегідей болып келеді:
1. Жаңа уақыттың тау құрылу қозғалыстары үлкен ... ... ... ... Көрініс беру ауданы мен уақыт және
амплитуда бойынша әркелкі қозғалыстар көрініс беруін тоқтатпады.
2. Бірнеше рет қатпарлану ... ... ... ... ... ... тектогенезіне бүкіл ауданы бойынша тартылды. Дамудың
алғашқы сатысында ежелгі тегістелу бетінің майысуына алып келген
қатпарлы ... ... ... болды. Кейін жаңа тектоникалық
қозғалыстардың күшеюіне байланысты көптеген жаңа ... ... ... ... жүрді де, бірінші орынға блоктық
қозғалыстар шықты. Бұл қозғалыстар негізінен 2-қатарлы және ... ... Тау ... ... тау аймағының көтерілім аймағына тау алды және
тау аралық ойыстарды тартуы ... ... ... ... ... неотектоникасы үшін антропогеннің 2-жартысында басталған
инверсиондық қозғалыстар тән. Ол қозғалыстарға тау аралық ойыстар,
тау алды ... ... Жаңа ... қозғалыстардың осы кезге дейін тоқтамауы.
Нәтижесі тау бедерінің қарқынды денунацияға ұшырауы мен ... ... ... Зерттеу аумағында түрлі сипаттағы неотектоникалық қозғалысы бар 3
облыс ерекшеленеді: негізгі тау массивтерін ... ... ... ... ... тау алды ойысы – төмен түсу
оьлысы, тау алды баспалдақтары мен ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстар облысы.
Зерттеу аумағы ұзақ уақыт бойы тыныш тектоникалық режимде ұзақ уақыт
бойы ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Неогеннің 2-жартысында жаңа тектоникалық
қозғалыстардың пайда болуымен аймақ ... жаңа ... ... қозғалыстардың күшеюімен жарылымдар пайда болып, ... ... ... дамуы жүрді. Қырат үнемі өсу
үстінде болды, жаңа құрылым элементтері пайда болды, нәтижесінде 5000 ... ... биік ... ... қалыптасты. Тау алды ойысы жаңа кезеңнің
бастапқы сатысында біршама төмен түскенімен, ... ... ... ... ... ... Дегенмен палеозойлық негіздің ең ... ... 3200 м-ге ... ... құрушы процестерге – тектоникалық қозғалыстар, өзендер
жұмысы, ағындары, жыралық эрозия, беткейлік процестер және т.б. ... ... ... ... – жиі болатын жер сілкіністері. Оның
мысалы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ... ... ... апатты
жер сілкіністері.
Жоғарыда келтірілген стратиграфия, тектоника, геоморфология, сейсмика
туралы ... Іле ... жер ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бедердің даму тарихында
үлескілер ... түсу және ... ... ... Бұл ... ... ... көтерілу үлескілері төмен түсуге, ал төмен түсу үлескілері
көтерілуге ұшырайды. ... ... ... ... ... ... тереңдік жарылымдар зонасымен тығыз байланысты.
Неотектоникалық қозғалыстардың геологиялық, ... ... ... ... жер ... ... процестер мен неотектоникалық қозғалыстардың байланысын
анықтауға ... ... ... ... ... ... төрттік
дәуірде құжбанды дифференциялды тектоникалық қозғалыстар басым болды деген
қорытындыға келеміз. Неотектоникалық ... ... ... ... өз ... жетті. Іле Алатауы ауданында Солтүстік Тянь-
Шан тереңдік жарылымының солтүстік-шығыс бөлігі ... ... ... ... және ... ... жарылымдарына бөлінеді. Іле Алатауы
мен Іле ойысының арасындағы алшақтану процесі шегіне ... Іле ... 2500 м-ге ... Ал Іле ... ... ... ... беті
2000 м-ге көтерілді. ... ... ... биік ... бедер
қалыптасты және жылжу мөлшері 5000 м-ге дейін жетті.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Аболин Р.Н. От пустынных степей Прибалхашья до ... ... ... Наук ... Институт Географии, Казахстан. ... ... ... Э. ... Азии. М.- Л., ОНТИ, 1935.
4. Ассинг И.А. О почвах пустынной части подгорных равнин Северного ... ... ... ... т. 7. ... Изд-во АН КазССР,
1960.
5. ... О.Б. От реки ... до реки Или: ... ... маршрутам Южного Казахстана. А-А., АН КазССР, 1961.
6. ... Т.П. ... ... ... движений горных областей
на примере Заилийского Алатау. – Изв. АН СССР, сер. геогр., 1969, №4.
7. ... Б.А. ... ... ... ... ... ... по программе МГГ,гляциология,№10 и
сейсмология,№5).-М.: АН ... ... Б.А. ... леса ... ... А.: Наука. 1985г.
9. Вилесов Е.Н.,Уваров В.Н. Эволюция современного оледенения Заилийского
Алатау в ХХ веке. А.: 2001.
10. ... Т.В. ... ... ... Изд. 3-е.
М.,1976,ч.1,2.
11. ... Н.А., ... Ю.Н. ... ... ... ... М.А. ... горных областей Казахстана.- Известия АН КазССР,
серия почвенная, 1949, ... ... В.В. к ... о ... ... Горизонтальные и вертикальные
почвенные зоны. СПб.,1899.
14. Жандаев М.Ж. Антропогенные формы рельфа ... ... ... ... географии Казахстана”, вып. 10. Алма-Ата,1963.
15. Жандаев М.Ж. Природа Заилийского Алатау. А.: Казахстан, 1978.
16. ... М.Ж. Сели ... ... и ... их прогнозирования.- “
Вестник АН КазССР”, 1966, №2.
17. Зенкова В.А. Размеры оледенения Заилийского Алатау. Вопр. геогр. АН
КазССР. 1960.
18. ... Д.Н. ... ... ... ... ... КазССР, серия геология, 1954, №18.
19. Кассин Н.Г. Материалы по палеогеограции ... А-А, ... ... Н.Н. ... характеристика четвертичных отложений Восточного
Казахстана. Сов. геология, №52, 1956.
21. Крестников В.Н. О ... ... ... ... на
развитие поднятии Северного Тянь-Шаня в неогеновом и четвертичном
периодах. ... ... отд. ... 1955., Т.30, ... ... К.В. ... карта Джунгарского Алатау и принципы
ее ... ... ... по изучению четвертичного периода.
1962. №27
23. Құсайынов С.А. Жалпы геоморфология. А.: қазақ университеті.2000,168-
174.
24. ... П.Ф., ... И.С. О ... ... ... рек высокогорных областей.- В.: Сборник работ по гидрологии,
№1., Л., Гидрометеоиздат,1959.
25. Ледники Туюксу (Северный Тянь-Шань).Л.: ... ... Г.М. ... использования подземных вод для
водоснабжения. А.: Вестн. АН КазССР. 1962,№2
27. Максимов Е.В. ... ... ... в ... ... склона Киргизского Алатау // Гляциологические исследования в
период МГГ. Заилийский и Киргизский Алатау. Вып.4.- А.: АН ... ... К.К., ... А.И. и др. Общая физическая география. М., 1967.
29. Медоев Г.Ц. Геологические условия образования грязекаменных потоков в
бассейне реки М. ... Тр. ... ... института,
вып. 1, А-А., 1938.
30. Медоев Г.Ц. Геологическое и ... ... гор ... А-А., АН ... 1951.
31. Мильков Ф.Н. Физическая география. Учение о ландшафтах и
географическая зональность. Воронеж, 1986.
32. Насыров Р.М., Науменко А.А., ... А.А. ... почв ... А: ... университеті. 1991.
33. Науменко А.А., Савин В.Н. У Акжарского обвала – огни Алатау 1987 г ... ... Н.И. ... и ее ... в ... и ... ... Пальгов Н.Н. Современное оледенение в Заилийском Алатау. А.: ... ... М.Г. ... ... Заилийского Алатау.-В.Сб. “Растительность
Казахстана. Труды Казфилиала АН КазССР”, вып. 20. М.-Л., 1941.
37. ... Г.З. ... ... ... ... ... в ... МГГ. Заилийский и
Джунгарский Алатау ,вып.3. А.: АН КазССР .1963.- с.96-109.
38. Разумова В.Н. Природа ... и ... ... ... ... ... ... и Южного Казахстана; АН КазССР
серия геология., 1961, ... ... Н.А.- ... по ... краю и ... страны Тянь-Шанья. СПб., 1873. ... ... ... ... И.В., ... В.П. Оценка лавинной опасности горной
территории. А.: Наука. 1983.-217с.
41. Семенов Тянь-Шанский П.П. Путешествие в ... в ... ... т.2. М., Географгиз, 1946.
42. Тихонова Т.С. ... ... ... на ... ... Алатау // Вестн. Моск. ун-та. Сер. География. 1967б. №4.
43. Тихонова Т.С. Особенности высотной ... ... ... ... ... ... география материков и океанов: учеб.Ф51 для геогр. спец.
ун-тов // Ю.Г. Ермаков, Г.М. Игнатаев, Л.И. ... и др.: ... А.Н. ... ... с.: ... ... П.А. Основные черты современного оледенения Джунгарского
Алатау.- В кн.: Вопросы географии Казахстана. Вып. 7. Алма-Ата, ... АН ... ... Чубуков Л.А., Шварева. Ю.Н. Динамика местной ... на ... ... и ... ... ... ... географии,
вып. 81. М., Изд-во АН СССР, ... ... В.М. ... ... ... А.: Наука, 1970.
48. Чупахин В.М. Физическая география Тянь-Шаня. А.: АН ... ... ... В.Ф. ... гидрогеологических условий конусов выноса в
предгорном ... ... ... АН ... ... ... 1963,
№3.
50. Шульц С.С Анализ новейшей тектоники и рельеф Тянь-Шаня. М., АН ... ... С.С. ... ... и ... в структуре Земли
областей горообразования по данным новейшей ... ... – В ... зоны ... коры. Новейшая тектоника и сейсмичность.
М.: Наука, 1964.
Қосымша
Сурет1
Іле Алатауының орографиялық сұлбасы
Қосымша
Кесте1
Іле Алатауының солтүстік ... ... ... және ... схемасы.
[Насыров Р.М., Науменко А.А. бойынша]
|Ландшафтық зоналар (І, ІІ, ІІІ...) және |Биік ... ... ... х)) ... (1, 2, 3...) ... | |
| ... | |
| | ... ... және |басты топырақтар |
| | | ... ... | | | |х)) |
| | ... |оңтүстік | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... Биік ... ... ... |- |- |- |- ... Биік ... шалғынды және шалғынды дала | | | | ... ... ... ... және ... дала |2800(3000)- |Тша1 |БШд |Тша1 | |
| ... | | |Бшд ... ... ... ... және ... ... |БШд (БТқ) |Тша2 ... |
| ... ... | |Бша (БТқ) ... |
|ІІІ. Тау орманды-шалғынды және шалғынды дала | | |Тшд | ... ... ... ... орман, орман шалғындары және |1600-2400(25|Тоқ ... |кҚ, сҚ |Тоқ- ... дала |00) |Тош |Тдт | ... ... ... ұсақ жапырақты орманды, орманды |1400-1600 |Тоқ (То) ... |сҚ, кҚ |сТқ- ... ... ... дала | | |Тдт | |сқ- ... Тау жемісті ағашты орман, бұталы ... |сТқ (кТқ, | |сҚ. кҚ ... ... ... ... | ... к) | | ... кҚ- |
|шалғынды дала және дала | | | | | ... Тау және тау ... дала | | |Тдт | |Қ3- ... ... ... тұқымдасты дала, |850-1200 |дТқ | |кҚ, оҚ |аҚ1- ... ... және ... | ... | | |ксС- ... ... және ... дала | | |- | |асС- ... ... ... |750-850 |- | |Қ3 | ... бұталы саванна тәрісдес құрғақ дала | | | | | ... Тау ... ... | | |- |аҚ1 | ... Тау ... ... ... дала |650-750 |- |- |ксС, асС | ... Тау ... сұр ... зона |450-650 |- | | | ... Тау ... ... сұр ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... Тау ... ... Тша1 – тау-
шалғынды альпілік, Тша2 – тау ... ... БШд – биік ... БТқ – биік ... ... Тоқ – ... қара түсті, Тош
– тау орманды ... Тшд – тау ... ... Тдт – тау далалы
термоксероморфты, кТқ – ... ... қара ... Тдқ – ... қара ... ... және ... беттер топырақтары (қырат, тау ... ... ... ... – тау ... кҚ – «күлгінделген» ... СҚ – ... қара ... ТҚ – ... қара топырақ, кҚ –
кәдімгі қара топырақ, ОҚ – оңтүстік қара ... ... Қ3 – ... аҚ1 – ашық ... ... ксС – кәдімгі солтүстіктік сұр
топырақтар, рэ – эрозияланған, рдеф – дефляцияланған топырақтар.
хх) Кей ... ... ... ... ... ... ... қатынасы: бір нүкте – 10% дейін, екі нүкте – 10-
30%, үш нүкте – 30-50%. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... солтүстік беткей ландшафттық зоналар мен белдеулерінің
орташа климаттық көрсеткіштері.
| |Абс. ... ... ... |ГТК ... | ... ... |м | | ... |
| | | | ... |
| | | |I |II ... |3017 |ІІ1 || ... ... | | || ... |2511 |ІІ2 | | ... | | | | ... |2272 |ІІІ1 || |
| | | || ... |1943 |ІІІ1 || |
| | | | | ... |1713 |ІІІ1 | | ... |1088 |IV1 || |
| | | || ... |1015 |IV1 || ... | | | | ... |IV1 | | ... | | | | |
| |1000 |IV1 | | ... | | | | ... т/ж ст. |450 |VI1 | ... |281 |5309 |32,7 ... |90 |905 |6,8 ... |96 |550 |4,9 ... |107 |1116 |10,0 ... ... |102 |1090 |2,3 ... ... |80 |498 |4,0 ... |70 |236 |2,0 ... |135 |372 |3,5 ... |56 |332 |- ... |108 |1126 |- ... |110 |2100 |36,6 ... |255 |8000 |33,2 ... ... ... ... сандық көрсеткіштері
[Жандаев М.Ж. бойынша]
|Эпоха |Дәуірлердің |Тау ... өсуі |Тау ... м ... ... сан | | |
| |жыл | | |
| | ... |100 ... ... |салыстыр-ма|абсолют-т|
| | |м |см |мм |лы |ік ... |18 млн. |- |- |- |300 |800 ... |12 млн. |1700 |1,4 |0,14 |2000 |2500 ... | | | | | | ... |700 мың |1400 |20,0 |2,0 |3400 |3900 ... | | | | | | ... |350 мың |800 |23,0 |2,3 |4200 |4700 ... | | | | | | ... |100 мың |250 |25,0 |2,5 |4450 |4950 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |10 мың |50 |50,0 |5,0 |4500 |5000 ... |1,16 млн. |2500 |21,0 |2,1 |- |- ... млн. |4200 |3,2 |0,32 |- |- ... | | | | | | |

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 123 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Неотектоника30 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Іле алатауының ландшафтарына физикалық географиялық сипаттама59 бет
Іле Алатауының физикалық – географиялық жағдайы46 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы63 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь