«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты

XVIII ғасырда дүниеге келген тарихи жыр үлгілерінің зерттелу деңгейіне назар аударғанда, бұл жанрдың туу, қалыптасу, даму жолдары мен кезеңдері, басқа фольклорлық жанрлармен генетикалық байланыстары мен өзіңдік болмыс-бітіміндегі өзгешеліктері анықталып, жыр сюжеті, образдар жүйесі т.б. талданғаны байқалады. Жоңғар-қалмақ шапқыншыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісін қамтыған оқиғаларды суреттейтін қазақ батырларының майдан даласындағы ерлік істерін бедерлейтін тарихи жырларды сөз ету-әдебиетші қауымның абыройлы борышы. «Жалпы алғанда бұл шығармалар қазақ эпикалық поэзиясының аса қуатты желісі, біздің дәуірімізге дейін, белгілі дәрежеде сақталып, дамып келгендігін сипаттайды. Сонымен қатар эпос жанрының бүкіл тұлғасына ене бастаған жаңалықтар мен тың нышандар да көрініс береді. Қалай болған күнде де бұларды бірыңғай жазба әдебиет ауқымында ғана алып құарауға, ежелгі эпикалық сарыннан мүлде бөлектеуге болмайды. Алуан түрлі суреттеу элементтері аралас бұл жырлардың көбінде ескі эпостың іздері мен бедерлері кейде мол, кейде аз кездесіп отырады. Сондықтан да бұл мұраны қазақ эпосының белгілі кезеңдегі тың бір белесі деп қаралық»[1,224б].-деген пікір-тұжырымға қосылмасқа болмайды. Бұл – тарихи жыр табиғатын терең түсінген ғалымның орнымен айтылған түйінді сөзі.
Былтыр ғана жүз жылдық мерей тойы аталып өткен Олжабай батыр жайындағы тарихи-фольклорлық үлгілері өте көп. Олардағы мәліметтерге қарағанда, батырдың туып-өскен жері – Түркістан, Ташкент қалалары. Ал шыққан руы – орта жүз, арғын, сүйіндік, оның ішінде Айдабол.
Ел әңгімелері мен тарихи жыр мазмұны бойынша Олжабай батыр қалмақ-жоңғар басқыншыларына қарсы сан түрлі соғыстарға қатысып, ерліктің неше үлгісін көрсеткен. Сақау, Көтеш, Жаяу Мұса, Мәһшүр Жүсіп сияқты ақын-жыраулардың әңгіме-жырларында Олжабай ту ұстаған батыр, халық үшін бақыт іздеген тарихи тұлға ретінде бейнеленеді.
«Олжабай батыр» жыры XVIII ғасырдағы қазақ тарихи жырларымен қатар аталғанымен, зерттелуі жағынан кенжелеу, жетпісінші жылдардың соңына ғана қолға алынған дүние. «Қазақ тарихи жырларының мәселелері» атты Қ.Р. Ғ.А. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институы құрастырған жинаққа XVIII-XIX ғғ.тарихи жырлар туралы зерттеулер берілген болатын. Сл фольклоршы Б.Адамбаев «Олжабай батыр» жыры жайында пікір айтып, зеттеу нысанасына айналдарды.
Бұл жырда басты кейіпкердің алғашқы сапары әкесінің жоғалған аты Тайкүреңді іздеуден басталады. Жолшыбай бір балгер кемпірге кездесіп, балаға жөн сілтейді, болашағын болжап сын айтады. Оның атын әкеткен қырғыз батыры Әтеке екен, Олжабай Атбасы тауынан асып, Ыстықкөлді жағалап, кебенді асуында отырған Әтекенің ауылына келеді, кермеде тұрған Тайкүреңді көреді. Әтеке есті кісі екен, ұрыс-жанжалсыз бір тоғыз айыбымен атын қайтарып береді, достасып, қасына кісі қосып, Ташкентке дейін шығарып салады. Бала батыр Ташкент арқылы Қарақалпақ жерінде отырған еліне келеді.
Аттың ұрлану мотиві «Олжабай батыр» жырынан басқа тарихи жырлардың біразында кездеседі. Мәселен, «Арқалық батыр» жырында Арқалық бастаған батырлар Әжісінің жауда кеткен Ақжол аты мен бес жүз жылқысын айдап әкеледі. Нысанбайдың «Кенесары-Наурызбай» жырында хан Кененің інісі Наурызбай батыр Топжарған атын қырғыздарға ұрлатады. Кенесары араға елші салып сұратса да, қырғыздар жағы сәйгүлік атты қайтармай қояды. Кейін осы оқиға себеп болып, қазақ қолы мен қырғыз жұрты арасында соғыс өрті тұтанып кетеді.
Аталмыш тарихи жырлардың барлығы бірдей аттың ұрлануымен басталғанымен олардың мазмұнында, кейіпкерлер әрекетінде, жалпы құрылымында көзге шалынар айырмашылықтар көп. Ол өзгешеліктер жырдың идеялық мазмұнынан, тарихи негізінен т.б. туындайды. Солай болғанымен, бұл мотивтің жыр желісіндегі атқарып тұрған қызметі бір-біріне жақын. Өйткені жыр нұсқаларының алғашқы мағыналық бөлігінен орын алған сарын батырды тыңдаушыға таныстыра отырып, оның кейінгі жасайтын іс - әрекетін ақтау үшін алынған.
Содан соң балгер кемпірдің жол-жөнекей Олжабай батырға жолығып, болашағын болжауы, жас батырдың қалың қырғыз ішіне жападан жалғыз аттануы тарихи жырдың эпикалық әсірелеуден құр алақан емес екенін көрсетеді.
1. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. Алматы, 1982.-224б.
2. История киргизи Т,1. Фрунзе, 1963
3. Сыдықов Т. Қазақтың тарихи жырлары және бүгінгі ғылым//Қазақ фольклорының тарихилығы. –Алматы: Ғылым, 1993.
4. Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен стилі: XVIII ғасырдың бірінші жартысы.-Алматы: Ғылым, 1983-34б.
        
        «Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты
XVIII ғасырда дүниеге келген тарихи жыр үлгілерінің зерттелу деңгейіне
назар аударғанда, бұл ... туу, ... даму ... мен ... ... ... ... байланыстары мен өзіңдік болмыс-
бітіміндегі өзгешеліктері анықталып, жыр ... ... ... ... байқалады. Жоңғар-қалмақ шапқыншыларына қарсы ұлт-азаттық
көтерілісін ... ... ... ... ... майдан
даласындағы ерлік істерін бедерлейтін тарихи жырларды сөз ету-әдебиетші
қауымның абыройлы борышы. ... ... бұл ... ... ... аса қуатты желісі, біздің дәуірімізге дейін, белгілі дәрежеде
сақталып, дамып келгендігін сипаттайды. Сонымен қатар эпос ... ... ене ... жаңалықтар мен тың нышандар да көрініс береді. ... ... де ... ... ... ... ауқымында ғана алып
құарауға, ежелгі эпикалық сарыннан мүлде бөлектеуге болмайды. Алуан түрлі
суреттеу элементтері ... бұл ... ... ескі ... ... ... ... мол, кейде аз кездесіп отырады. Сондықтан да бұл ... ... ... ... тың бір ... деп қаралық»[1,224б].-деген
пікір-тұжырымға қосылмасқа болмайды. Бұл – тарихи жыр табиғатын терең
түсінген ... ... ... ... ... ғана жүз жылдық мерей тойы аталып өткен Олжабай батыр жайындағы
тарихи-фольклорлық ... өте көп. ... ... ... ... жері – ... ... қалалары. Ал шыққан руы –
орта жүз, арғын, сүйіндік, оның ... ... ... мен ... жыр ... ... ... батыр қалмақ-
жоңғар басқыншыларына қарсы сан түрлі соғыстарға ... ... ... ... ... ... Жаяу Мұса, Мәһшүр Жүсіп сияқты ақын-
жыраулардың ... ... ту ... ... ... үшін ... ... тұлға ретінде бейнеленеді.
«Олжабай батыр» жыры XVIII ғасырдағы қазақ ... ... ... ... жағынан кенжелеу, жетпісінші жылдардың соңына ғана
қолға алынған дүние. «Қазақ тарихи жырларының мәселелері» атты Қ.Р. ... ... ... және өнер ... ... ... ... жырлар туралы зерттеулер берілген ... Сл ... ... ... жыры жайында пікір айтып, зеттеу нысанасына
айналдарды.
Бұл жырда ... ... ... сапары әкесінің жоғалған аты
Тайкүреңді іздеуден ... ... бір ... ... ... жөн сілтейді, болашағын болжап сын айтады. Оның атын әкеткен қырғыз
батыры Әтеке екен, Олжабай Атбасы тауынан асып, ... ... ... ... ... ... келеді, кермеде тұрған Тайкүреңді көреді.
Әтеке есті кісі екен, ұрыс-жанжалсыз бір тоғыз айыбымен атын ... ... ... кісі қосып, Ташкентке дейін шығарып салады. Бала
батыр Ташкент ... ... ... отырған еліне келеді.
Аттың ұрлану мотиві «Олжабай батыр» жырынан басқа тарихи жырлардың
біразында кездеседі. ... ... ... ... Арқалық бастаған
батырлар Әжісінің жауда кеткен Ақжол аты мен бес жүз ... ... ... ... ... хан ... ... батыр Топжарған атын қырғыздарға ұрлатады. Кенесары араға елші
салып сұратса да, қырғыздар жағы ... атты ... ... ... ... ... болып, қазақ қолы мен қырғыз жұрты арасында соғыс өрті тұтанып
кетеді.
Аталмыш тарихи жырлардың барлығы бірдей аттың ұрлануымен ... ... ... ... ... құрылымында көзге шалынар
айырмашылықтар көп. Ол өзгешеліктер жырдың идеялық мазмұнынан, ... т.б. ... ... ... бұл мотивтің жыр желісіндегі
атқарып тұрған қызметі бір-біріне жақын. Өйткені жыр нұсқаларының алғашқы
мағыналық бөлігінен орын ... ... ... тыңдаушыға таныстыра отырып,
оның кейінгі жасайтын іс - әрекетін ақтау үшін алынған.
Содан соң балгер ... ... ... ... ... ... жас ... қалың қырғыз ішіне жападан жалғыз аттануы
тарихи жырдың эпикалық ... құр ... емес ... ... тағы бір атап ... ...... жеріне қоныс тепкен
Олжабайдың жауға мінер жылқысын басқаға емес, Алатау бөктерінде жатқан
қырғызға ұрлатуы. Барлап қарасақ, ... бен ... ... ... менмұндалаған қаншама ру – тайпасы орналасқан. Басқа қазақта жылқы
жоқтай Әтеке – жырықтың ... ... ... ... ... ... сенім ұялатпайды. Оның үстіне Орта жүздегі арғындар ... ... ... қонбаған ғой. Белгілі ғалым Ф.А.Щербина деректеріне
қарағанда, қалмақтарды ығыстырғаннан кейін Сыр бойын Арғын, Найман руларына
қалдырып, Олжабай ... ... ... ... ... ... ... жазда Нұра, Домбыралы, Моншақты, Шідерті, Сілеті, ... ... ... ... ... ... қонысы туралы бұл
мәліметтер басқа жазба деректерге қайшы келмейді.
Қырғыздың Әтеке-жырық атанған батыры XVIII ... ... ... ... ... ... кейіпкер. Ол «Қабанбай батыр»
жырының нұсқаларында бас қаһарман Қабанбайдың қолынан қаза ... ... ... ... ... қазақ қолынан өлгендігі туралы дерек бар.
Ш.Уалиханов 1770 жылғы «Жайыл ... ... ... мәлім болған қазақ-
қырғыз соғысына Әтекенің қатысқанын жазған, бірақ оның ... ... ... «Қырғыз ССР тарихының» деректеріне иек артар болсақ, Әтеке-
жырық 1784 жылдары тірі.[2].Көріп отырғанымыздай, жыр мәліметі мен тарихи
деректер ... ... бары ... тұр. Себебі «Әдебиет-тарих емес,
тарихи ... ... ... ... ... ... тарихи
мәліметтерді алып, сонымен тұп-тура ... одан ... ... болмайды.
Кейде дәл келсе, кейде тарихи шындықтан аулақтап кетуі мүмкін. Олай болуы
заңды. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... тән нәрсе»[3].
Ал енді Олжабай батыр туралы жыр нұсқаларында XVIII ... орын ... ... ... ... ... сөз болмайды. Оған қарап
Олжабай батыр бұл ... ... деп ... жасаудың қажеті жоқ.
Оның соғыс барысында басқа қолбасшылармен бірге ... ... ... ... ... осы шайқастағы ерлігін әспеттейтін тарихи
туындылардың болмауы мүмкін ... ... ... ... ... жайында
жыр да, басқа тарихи-фольклорлық үлгілерде болған. Ондай шығармалардың көбі
уақыт өте келе ... Біз сөз етіп ... ... ... ... ... мотив хатқа түспеген сол жырлардың жұрнағы болуы әбден мүмкін.
XV-XVIII ғасырлардағы жыраулық поэзия өкілдері мирас етіп қалдырған
құтты-қоныс ... ... ... ... жырында да көрініс тапқан. ... ... ... жонын аралап, Еділ мен Жайық, Ертіс бойын шарлайды.
Есіл мен ... ... ... ... ... Сарысуды шамалайды. Батыр
Көкшетау, Қарқаралы, Өлеңті, Шідерті бойын Айдаболдың бес ... ... Өзі ... ... ... жайлайды.
Олжабай батыр өмір сүрген уақытта, XVIII ғасырдың өн ... өте ... ... ... ... ... ... қазақ хандығын сақтап қалу мәселесі тұрды. «Ол заманның жалпы қауым
көлеміндегі ең үлкен ортақ ... ... ... ... ... ... шақта жыраулар халықты не ұлы жорыққа
үндеді...немесе жау жақтың ... ... ... оны зор ... ... ... ... қаша көшуге, жау аяғы жетпес жер табуға ... ... ... ... ... ... қалпы үшін көшу қандай өмірлік
қажеттілік болса, бұл көшу соғыс жағдайында да ... ... ... ... ... ... өмірі аттың жалы, түйенің қомында ... ... ... ... атаулары халық өмірімен байланысты
болатынын аңғарамыз. Демек, «Олжабай батыр» жырының тарихқа үйлесімділігі
ондағы жер-су, ел-ру аттарынан да ... ... ... Р. Қазақ эпосы. Алматы, 1982.-224б.
2. История киргизи Т,1. Фрунзе, 1963
3. Сыдықов Т. Қазақтың ... ... және ... ... ... ... Ғылым, 1993.
4. Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен ... XVIII ... ... Ғылым, 1983-34б.
Мұқашева Гаухар.
Қазақ филологиясы.3курс

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Алпамыс батыр80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь