Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен қорықтар тізімі

І. Кіріспе . Қызыл кітаптың қызметі
ІІ. Негізгі бөлім.
а) Қызыл кітапқа енгізілген жануарлар тізімі
б) Қорық түрлері
ІІІ. Қорытынды
Адамның іс-әрекеттерінің нәтижесінде Қазақстанның табиғи жағдайлары көп өзгерістерге ұшырады. Бұрынғы өзен-көл маңындағы орман-тоғайлар аяусыз кесілді. Бір кезде кең байтақ даламызда үйір-үйірмен жүретін құланның, жабайы жылқы – тарпанның, тоғай бұғысы мен жолбарсытың жойылуына да адам кінәлі .
Жүздеген жылдар бойы шаруашылық мақсаттар үшін ағаштарды кесуге, құстарды, сүтқоректілерді, балықтарды жыртқышпен аулауға шек қойылмады. Мұндай жағдай жер бетіндегі өсімдіктер түрлерін, кәсіптік жануарлар санын күрт азайтты. Кейбір түрлер мүлдем жойылып кетті. Халқымыз ежелден-ақ өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы адам өміріндегі қадір-қасиетін, пайда – маңызын жақсы білген. Жас ұрпақтың көкейіне құйып, оларды сақтап, қорғауға баулып, тәрбиелегн.
“Ер – елдің көркі, орман-тоғай жердің көркі”, “Бір тал кессең, он тал ек”, “Дәрі – шөптен шығады, дана – көптен шығады”, “Қорада малың болсын, көшеңде талың болсын”, “Тау бұлағымен көрікті, бұлақ құрағымен көрікті”, “Дала көркі – мал, өзен көркі - тал”, “Нар – түйеден, тұлпар – биеден”, “Мал өсірсең – қой өсір, өнімі оның көл-көсір”.
Халқымыздың өз ұрпағын, табиғатты аялап, сақтауға тәрбиелейтін алуан түрлі құралдары бар. Солардың бірі – тыйым салатын сөздер: “Көк шөпті жұлма, таптама”, “Көктемде жан-жануарларға тиіспе”, “Үйге кірген жыланға ақ құйып шығар”.
“Қызыл кітап” сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау мақсатымен жазылған. Қазақстанда “Қызыл кітап” тұңғыш рет 1978 жылы шықты. Онда омыртқалы жануарлардың сиреп бара жатқан түрлері тіркелді. Екінші басылымы 1991 жылы, 3-ші басылымы 1996 жылы шығарылды. Мұнда балықтардың 16 түрі, бақалардың 3 түрі, жорғаулаушылардың 40 түрі енгізілген.
Қызыл кітап - өз алдына ерекше кітап. Қазақстан Республикасы Қызыл кітабында тіркелетін жануарлар 5 санатқа бөлінеді.
Олар І санат – жойылып бара жатқан түрлер мен түртармақтары; ІІ санат – саны азайып бара жатқан түрлер мен түртармақтары; ІІІ санат – сирек түрлер мен түртармақтары; VІ санат – белгісіз түрлер мен түртармақтары және V санат – қалпына келтірілген түрлер мен түртармақтар.
Жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі жұмыс Қазақстан Республикасы заңына сәйкес жүргізіліп келеді. Бұл мемлекетті маңызды іс қазіргі негізігі міндет – Қызыл кітапқа тіркелген түрлер мен түршелерді ғана қорғау емес. Сонымен бірге ғаламға белгісіз түрлерін жергілікті жерлерде зерттеу. Олардың ғаламшардан мүлде жойылып кетпеуіне үлес қосу.
1. “Қазақстан қызыл кітап беттерінен” – А. Ковшарь
2. “Жалпы экологияның қысқаша курсы” – А.К.Бродский
3. “Экология негіздері” - Ж.Ж.Жатқанбаев
4. “Биология” 9-сынып –Р.Сәтімбеков, Р.Әлімқұлова, Б.Заирова - 2005
        
        Жоспары
І. Кіріспе – Қызыл кітаптың қызметі
ІІ. Негізгі бөлім.
а) ... ... ... жануарлар тізімі
б) Қорық түрлері
ІІІ. Қорытынды
Қызыл кітап
Адамның іс-әрекеттерінің нәтижесінде Қазақстанның табиғи жағдайлары
көп өзгерістерге ұшырады. Бұрынғы өзен-көл маңындағы орман-тоғайлар аяусыз
кесілді. Бір ... кең ... ... ... ... ... жылқы – тарпанның, тоғай бұғысы мен жолбарсытың жойылуына да адам
кінәлі .
Жүздеген жылдар бойы шаруашылық мақсаттар үшін ағаштарды кесуге,
құстарды, сүтқоректілерді, ... ... ... шек ... ... жер бетіндегі өсімдіктер түрлерін, кәсіптік жануарлар санын
күрт азайтты. Кейбір түрлер мүлдем жойылып кетті. ... ... мен ... ... адам ... ... – маңызын жақсы білген. Жас ұрпақтың көкейіне құйып, оларды сақтап,
қорғауға баулып, тәрбиелегн.
“Ер – ... ... ... ... ... ... тал кессең,
он тал ек”, “Дәрі – ... ... дана – ... ... ... ... ... талың болсын”, “Тау бұлағымен көрікті, бұлақ құрағымен
көрікті”, “Дала көркі – мал, өзен көркі - тал”, “Нар – түйеден, ... ... ... ... – қой өсір, өнімі оның көл-көсір”.
Халқымыздың өз ... ... ... сақтауға тәрбиелейтін
алуан түрлі құралдары бар. Солардың бірі – тыйым салатын сөздер: “Көк шөпті
жұлма, ... ... ... ... ... ... жыланға
ақ құйып шығар”.
“Қызыл кітап” сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар
өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау ... ... ... ... ... рет 1978 жылы ... Онда ... жануарлардың сиреп
бара жатқан түрлері тіркелді. Екінші басылымы 1991 жылы, 3-ші басылымы 1996
жылы шығарылды. Мұнда балықтардың 16 түрі, бақалардың 3 ... 40 түрі ... ... - өз ... ... ... Қазақстан Республикасы
Қызыл кітабында тіркелетін жануарлар 5 санатқа бөлінеді.
Олар І санат – ... бара ... ... мен түртармақтары;
ІІ санат – саны азайып бара жатқан ... мен ... ІІІ ... ... түрлер мен түртармақтары; VІ санат – белгісіз түрлер мен
түртармақтары және V санат – қалпына келтірілген түрлер мен ... ... ... ... ... ... заңына сәйкес жүргізіліп келеді. Бұл мемлекетті маңызды іс
қазіргі негізігі міндет – Қызыл кітапқа ... ... мен ... ... ... Сонымен бірге ғаламға белгісіз түрлерін жергілікті
жерлерде зерттеу. Олардың ғаламшардан ... ... ... үлес қосу.
Қызыл кітапқа енген жануарлар:
Шортан тәрізді ақмарқа.
Туыстың әр ... ... екі ... бірі. Әмудария мен Сырдария су
алқабының өзендері, каналдары мен суқоймаларының тегістіктегі бөліктерінде
тіршілік етеді. Ұзындығы 50см., салмағы – 3 кг. Саны ... ... өте ... жылдары таралу аймағы, әсіресе Қазақстанда тарылды. Өзендердегі су
құрылыстарының және суару жүйелерінің ... ... ... кету қаупі
бар,соңғы 40 жылда кездеспеген. Оны республикада қолдан өсіруді
ұйымдастырып, сондай-ақ суару жүйелеріне өткізбейтін шараларды күшейту
керек.
Бидайық.
Жойылып кету ... бар өте ... түр. ... ... ... ... ... ол Қазақстанның оңтүстігіндегі және шығысындағы таулардың
шағын аймақтарын ... ... саны өте аз, ... ... ... ... Алматы қаласында күз және қыста 1-5 бидайықты
кездестіруге болады. ... азаю ... және ... ... ... жоқ. ... ... тауып, оны қорғау керек және қолдан өсіру
әдістерін зерттеу қажет.
Қарақал.
Сирек, жойылып бара жатқан түр. Маңғыстау мен Үстіртте ... ... ... ... мен ... мекендейді. Қазақстанда бірнеше
ондаған бас есептелінген. Санының азаюына негізгі себептері-қатал әрі қары
көп қыс және қаскерлік. Қолда өсіп-өнеді. Ташкент ... ... ... ... төрт рет ... ... қорығы мен екі қорықшада
қорғалады. Маңғыстауда қорғалатын аумақтар жүйесін құруды реттеу қажет.
Қаратау арқары.
Өте сирек, жойылуға жақын. Тек Сырдария Қаратауында ғана ... ... ... ... ... саны – 100 бас. ... ... себептері – қаскерлік және ол мекендейтін жерлерде малды (әсіресе
қойды) шектен тыс жою. Арнайы қорғатын орындар жоқ. Қаратау ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
А. Омыртқалы жануарлар (1996)
БАЛЫҚТАР
Каспий миногасы – 1-ші дәреже
Сырдария таубекіресі – 1-ші дәреже
Пілмай, арал ... – 1-ші ... ... – 2-ші ... албырты – 1-ші дәреже
Арал албырты – 1-ші ... – 2-ші ... ... – 1-ші дәреже
Күтім – 3-ші дәреже
Шортантәрізді ақмарқа – 1-ші дәреже
Арал қаязы, теңге балық – 2-ші ... ... ... – 2-ші ... осман – 1-ші дәреже
Шу сүйрік қанаты – 1-ші дәреже
Балқаш алабұғасы – 2-ші дәреже
ҚОСМЕКЕНДІЛЕР
Жетісу аяқты ... – 3-ші ... ... – 4-ші ... бақа – 2-ші ... ... шұбар кесіртке - 3-ші дәреже
Зайсан жұмырбас кесірткесі – 3-ші дәреже
Кесел – 2-ші дәреже
Сары жылан – 3-ші дәреже
Үлкен көз ... – 4-ші ... ... – 4-ші ... қара ... кесіртке – 3-ші дәреже
Қызылжолақ қарашұбар жылан – 3-ші ... ... ... – 3-ші ... ... ... – 4-ші дәреже
ҚҰСТАР
Қызғылт бірқазан – 1-ші дәреже
Бұйра бірқазан – 2-ші дәреже
Сары құтан – 2-ші ... ... – 3-ші ... – 2-ші дәреже
Қарабай – 2-ші дәреже
Ақ ләйлек – 3-ші дәреже
Қара ләйлек – 3-ші ... – 2-ші ... ... – 2-ші ... қазы, қутұмсық – 1-ші дәреже
Кіші аққу – 5-ші дәреже
Мәрмәр шүрегей – 1-ші ... ... – 3-ші ... ... – 3-ші ... ... – 3-ші ... бас үйрек – 1-ші дәреже
Балықшы тұйғын – 1-ші дәреже
Жыланжегіш қыран – 2-ші ... ... – 3-ші ... ... – 5-ші дәреже
Қарақұс – 3-ші дәреже
Бүркіт – 3-ші дәреже
Кезқұйрықты субүркіт – 1-ші ... ... – 2-ші ... – 3 –ші ... – 3-ші ... - 4-ші дәреже
Ақсұңқар – 3-ші дәреже
Ителгі – 1-ші дәреже
Бидайық –1-ші дәреже
Лашын – 1-ші дәреже
Алтай ... – 2-ші ... ... – 1-ші ... ... – 5-ші ... – 2-ші дәреже
Дуадақ – 1-ші дәреже
Безгелдек – 2-ші дәреже
Жорға дуадақ – 2-ші дәреже
Тарғақ – 1-ші дәреже
Орақтұмсық – 3-ші ... ... – 1-ші ... ... – 4-ші ... өгіз шағала – 2-ші дәреже
Реликті шағала – 1-ші дәреже
Қарабауыр бұлдырық – 3-ші дәреже
Ақбауыр бұлдырық –3-ші дәреже
Қоңыр кептер – 3-ші ... – 2 –ші ... ... ... – 3-ші ... – 5-ші ... құралай – 4-ші дәреже
СҮТҚОРЕКТІЛЕР
Көптісіті жертесер – 3-ші дәреже
Жұпар – 2-ші дәреже
Иконников жарқанаты – 4-ші ... ... – 3-ші ... жарқанат – 3-ші дәреже
Қызыл қасқыр – 1-ші дәреже
Тянь-Шань қоңыр аюы – 3-ші ... Азия өзен ... – 3-ші ... сусары – 3-ші дәреже
Еуропа қара күзені – 1-ші дәреже
Шұбар күзен – 3-ші дәреже
Ит аю – 1-ші ... Азия өзен ... – 2-ші ... – 1-ші ... ... – 3-ші ... – 3-ші дәреже
Қарақал – 1-ші дәреже
Түркістан сілеусіні – 3-ші дәреже
Түркімен құланы – 2-ші дәреже
Тоғай бұғысы - 1-ші ... – 3-ші ... ... – 3-ші ... арқары – 1-ші дәреже
Қызылқұм арқары – 1-ші дәреже
Қазақстан арқары - 3-ші дәреже
Тянь-Шань арқары – 2-ші дәреже
Көк суыр – 2-ші ... ... – 4-ші ... – 3-ші ... ... сарышұнақ – Қазақстандағы 6 түрдің бірі. Сарышұнақ
кескіні – далада тұрған “дінгек” сияқты, бұл кез – ... ... ... ... ... шөп пен тамырдан басқа, астық тұқымдарымен
қоректенеді, сөйтіп зиянкестік жасайды. Інде тіршілік етеді. Жылына 1 рет ... 14-ке ... ... ... 6-дан 9-ға дейін қысқы ұйқыда болады.
Сарышұнақ – кез-келген жыртқыштың күткен олжасы, себебі барлығының ... ... ... 2 ... жуық ... ... ... – аты барлық адамға бала кезінен таныс. Негізінде
қасқыр – күшті, батыр, ержүрек, жыртқыш, ақылы мен ... ... ... ... ... мен аяқтары ұзын, сымбатты да күшті жыртқыш ірі
овчаркаға ұқсайды (денесінің ұзындығы 100-130 см, салмағы 20-35 ... ашық сұр ... қара ... ... болады. Қасқырлар 15-16 жыл өмір
сүреді. Жазда жұп болып өмір сүреді. Аналығы 2-ай буаздықтан кейін, 14-ке
дейін бөлтірікті дүниеге алып ... ... 30 ... астам қасқыр
бар, жылына 12-13 мың қасқыр терісі дайындалады. ... ... ... ... ... етілген . Бірақ қасқырды түгелдей жоқ қылып жіберуге
болмайды.
Орманды дала жануарлары
Елік – ... ... ... ... таулы ормандарға дейін кең таралған шағын, әсем бұғы.
Аталығының ең жоғарғы салмағы 37- кг, ... ... ... ... ... бірақ өте әдемі, үш өсіндісі бар. Күйлеу- уақыты шілде-
қыркүйек. 9-айлық бұғаздықтан кейін, аналығы 2, ... 3 өте ... ... ... өмір ... Қазақстанда 18-20 мың елік бар.
Қырғи – (салмағы 150-300 г) - нағыз орман жыртқышы. Қысқа
жалпақ қанаты ұзын құйрығымен бұтақтар арасынан ... ... ... Жемтігі – құстар. Ұяларын өздері ағаш басынан салады.
2-5 (көбіне 3-4) ақшыл түсті сирек ... бар ... ... 30
күнде басып шығарады.
Мысық – торғай (сарғалдақ) – біздің еліміздегі тропикалық туыстың
жалғыз өкілі. Кескін мен пішіні сайраққа ... бұл құс ... ... 60-90 г). 3-5 ... ... ... жұмыртқаларын аналығы 13-
15 күнде басып шығарады, аталығы кейде ... ... ... бір ... шығарады.
Шөп бақа – Қазақстандағы бақалар туысының 4 өкілінің бірі. Ірі
бақа, ұзындығы 10 см. Денесі ашық сұр, ашық сары түстен қара ... ... ... 1,5 ... 4 ... ... ... шашады.
Су қоймалар жануарлары
Майқап – Қазақстандағы албырттардың бір ... ... ... мен ... ... ... Бұл қара қоңыр жалтыраған жыртқыш
балықтың салмағы 2,5кг. 4 жылдан кейін жынысты жетіледі.
Жайын – Қазақстандағы жайынтәрізділер отрядының жалғыз өкілі,
көпке танымал ... ... Бұл ... ... ... ... тез ... 3-
4 жылдан кейін жынысты жетіледі. Ұзындығы 5 метрге, ... 300кг ... ...... ... су ... ... ететін
торғай тектес құс. Бұл әдемі, сымбатты құстың ұзындығы 10см, салмағы 15-
18г, ұзын сатылы құйрықты, ... ... жағы ... жалпы түсі сарғыш.
4-6 сирек дақты ақ жұмыртқаларын 15-16 ... ... ... ... ... ... ұяда ... жануарлары
Құну – сусарлар туысындағы жыртқыш сүтқоректі. Бұл аңның шомбал
денесі борсықты еске түсіреді, бірақ құну ... ... ... ... 30кг), аяқтары ұзындау, құйрығы қысқалау. Қалың тайгада кең тараған
аң Қазақстанда тек Алтай тауы ормандарында ... ... ... ... ақпан – сәуірде 2-3 төлін дүниеге әкеледі
Лашын- ірі сұңқарлар өкілі, ... төрт түрі ... ... ... бар. ... дене ... орташа (салмағы 500-
1000г, қанатының құлашы 113 см). 2-4 ашық сары ... ... ... ... ... ... оған жем тасиды. Қазақстан Қызықл кітабына
енгізілген және қатаң қорғауды қажет етеді.
Тянь-Шань жануарлары
Таутеке немесе Сібір тау ...... ірі ... 1,5м, ... ... жануар, Азия континетінің тауларын мекендейді. Арқасында
қара жолағы бар сұр қоңыр түсті жануар. Аналығының мүйізі ... ... ... Жоңғар Алатай және Оңтүстік Алтайды мекендейді.
Таутеке спорттық және кәсіптік аң аулау нысаны.
Барыс ... ...... ... ұзын ... ... ... 225-250см, салмағы 40кг), терісі теңбілді мысық. Мәңгі
қарлы тау етегінді тіршілік етеді. Уақытының көбін жеке өткізетін барыс,
ерте көктемде ... үш ... ... ... ... құз ... 1-5, ... 2-3 ұрпағын береді. Барыстар 15 жыл өмір сүреді.
Тұяқтылардан басқа, сарышұнақ, қоян, кекілік, ұлармен қоректенеді. Барыс -
өте сирек кездесетін аң, ... ... ... ... түріне
енгізілеген.
Қорықтар
Елімізде табиғат байлықтарын кешеді түрде қорғаудың бірден-бір
жолы –қорықтар ұйымдастыруы. Қорық аумағындағы барлық табиғат байлықтары
қатаң түрде қорғалады. Онда тек ... ... ... ... бар ... ... ... өсімдіктер мен жануарлар әр алуан,
арнайы қорғалатын тұтас табиғи ... ... ... ... ... ... (Іле Алатауы)
2. Ақсу –Жабағалы мемлекеттік қорығы. (Талас Алатауы)
3. Барсакелмес мемлекеттік қорығы. (Арал теңізінің солтүстік батыс
бөлігінде ... ... ... ... (ақ ... құлан
қарақұйрық, ор қоян) Қапшағай аңшылық-қорық шаруашылығына және Үстірт
қорығына көшірілген.
4. Қорғалжын мемлекеттік қорығы (Ақмола облысының субатпақты аймағы)
5. Наурызым мемлекеттік қорығы ... ... ... ... ... ... (Оңтүстік Алтай)
7. Үстірт қорығы (Маңғыстау)
8. Б.Алтай қорығы (Шығыс Қазақстан)
9. Алакөл қорығы (Алматы облысы, Талдықорған)
Бұлардан ... ... мен ... ... ... ... 62 қорықша, 5 ұлттық саябақ (Алтынемел, Баянауыл,
Көкшетау, Іле Алатауы, Қарқаралы) және табиғат ескерткіштері
ұйымдастырылған. Табиғат ... ... қор ... Адам игілігіне
пайдалану, қайта қалпына келтіру ісі адамның қамқорлығының ... ... ... аты ... ... ... |Орналасқан орны |
| | |ан жылы ... ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... |1926 |85,4 ... ... |Оңт. ... |
| | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... |1931 |73,3 |Іле ... ... обл. |
| | | | ... ... |(Талғар ауд.) |
|3. |Барсакелмес |1939 |18,3 ... ... обл. |
| | | | ... ... ... ... ... |Наурызым |1959 |87,7 ... ... обл. |
| | | | ... ... ... ауд.) |
| | | | ... | ... ... |1968 (1958) |258,9 ... ... обл. |
| | | | ... ... |(Қорғалжын ауд.)|
| | | | ... | ... ... |1976 |75,0 ... ... ... |
| | | | ... ... ... ауд.) ... ... |1984 |223,3 ... ... ... обл. |
| | | | ... ... ... ауд.) |
| | | | ... | ... ... ... |1992 |56,1 ... Алтайдың |Шығ.Қаз. обл. |
| | | | ... ... ... ауд.)|
| | | | ... ... | ... ... |1998 |12,5 ... ... обл. |
| | | | ... ... ... ауд.) |
| | | | ... | ... ... ... “Қазақстан қызыл кітап беттерінен” – А. Ковшарь
2. “Жалпы экологияның қысқаша курсы” – ... ... ... - ... ... 9-сынып –Р.Сәтімбеков, Р.Әлімқұлова, Б.Заирова - 2005

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Ақсу-жабағылы мeмлeкeттік табиғи қoры туралы55 бет
Қазақстанда кездесетін өсімдіктер6 бет
Қызыл кітап туралы2 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
«Қызыл қырғын» құрбандары14 бет
Азияның қорықтары на физикалық географиялық сипаттама17 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет
Асханалық қызылша14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь