Құқықтық норма және құқықтық қатынас ұғымдары

Кіріспе
1. Құқықтың қайнар көздері
2. Құқық жүйесі мен құрылымы, олардың мазмұны
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның бостандығын білдіретін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми құжаттарда анықталған, мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Заң ғылымының негізі мемлекет және құқық теориясынан басталса, аталған пән өз бастауын құқық терминінің мазмұнын ашудан басталады. Бұл жерде “неге?” деген сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура келеді: 1) құқық мемлекетпен пайда болған. Демек, мемлекет атаулы билік құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы функцияларды біріктіре білген жиынтықты зерттеу қажет болса, онда оның бастауы міндетті түрде құқық ұғымына тіреледі деген сөз.
2) Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды түсінік. Ол өз бойына тек құқықтық нормаларды ғана емес, сонымен қатар құқықтық сананы, құқықтық қатынастарды да біріктіреді.
3) Құқық – қай қоғамның болмасын мүшелерінің ара-қатынастарының бұлтартпас бөлшегі. Кез-келген қатынас моральдық және заңды тұрғыдан құқыққа сүйенгендіктен, мемлекет және құқық теориясы пәнінің де өз кезегінде алғашқылардың қатарында құқықты зерделейтін осы және өзге де себептерге байланысты.
Енді құқық нормасына келер болсақ, құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.
Ал құқықтық қатынас бұл – құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қатынастар.
Аталған құқық, құқықтық норма және құқықтық қатынас ұғымдары менің дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. Жұмыс үш тараудан тұрады, әр тарау 2 бөлімді қамтиды. “Құқық туралы түсінік” атты 1-ші тарауда құқық ұғымы жайлы жалпы түсінік пен оның белгілері және нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың алар орны жайлы сөз етіледі.
Құқық ұғымы жайлы түсінік бергенде, оның жалпы мәнін ашуға тырыстым. Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. Құқықты ресми түрде танылған қоғам мүшелерінің әрекет ету мүмкіндігі деп қарастырса, келесіде “құқық” деп құқық нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі ретте “құқықты” оқу пәнінің ұғымы ретінде қолданылады делінеді. Осыдан өзге ғалымдар құқыққа субъективті де, объективті де тұрғыда анықтама беруге тырысады.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995 ж.
2. Қазақстан Республикасы Конституциясының түсіндірме сөздігі.
3. Бейсенова А., Біржанова К. Қазақстан Республикасы мемлекет және құқық негіздерін оқып үйренушілерге көмек. Алматы: Жеті Жарғы, 1997.
4. Сапаргалиев Г.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы: Жеті Жарғы, 1997.
5. Сапаргалиев Г.С., Ибраева А.С. Мемлекет пен құқық теориясы. Алматы: Жеті Жарғы, 1998.
6. Сапаргалиев Г.С. Заң терминдерінің сөздігі. Алматы: Жеті Жарғы, 1996.
7. Ибраева А.С. Заң терминдерінің қазақша-орысша және орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Жеті Жарғы, 1996.
8. Теория государства и права. /Под ред. Профессора М.Н.Марченко. МГУ, 1996.
        
        Жоспары
Кіріспе
1. Құқықтың қайнар көздері
2. Құқық жүйесі мен құрылымы, олардың ... ... ... адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның бостандығын
білдіретін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми ... ... ... ... етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Заң ғылымының негізі мемлекет және құқық теориясынан басталса, аталған
пән өз бастауын ... ... ... ... басталады. Бұл жерде
“неге?” деген сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура
келеді: 1) ... ... ... ... ... ... атаулы билік
құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы ... ... ... ... ... ... болса, онда оның бастауы міндетті түрде ... ... ... ... Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды
түсінік. Ол өз бойына тек ... ... ғана ... ... ... сананы, құқықтық қатынастарды да біріктіреді.
3) Құқық – қай ... ... ... ... бөлшегі. Кез-келген қатынас моральдық және заңды тұрғыдан
құқыққа сүйенгендіктен, ... және ... ... ... де ... ... қатарында құқықты зерделейтін осы және өзге ... ... ... ... келер болсақ, ... ... ... ... ... Ол ... міндетті, мемлекеттің
атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.
Ал құқықтық ... бұл – ... ... ... ... ... құқықтық норма және құқықтық қатынас ұғымдары менің
дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. Жұмыс үш тараудан ... әр ... ... ... “Құқық туралы түсінік” атты 1-ші тарауда құқық ұғымы
жайлы жалпы түсінік пен оның ... және ... ... жүйесіндегі
құқықтың алар орны жайлы сөз етіледі.
Құқық ұғымы жайлы түсінік бергенде, оның ... ... ... ... ... “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. Құқықты ресми
түрде танылған қоғам мүшелерінің ... ету ... деп ... ... деп ... нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі
ретте “құқықты” оқу пәнінің ұғымы ... ... ... ... ... ... субъективті де, объективті де тұрғыда анықтама беруге
тырысады.
1. Құқықтың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен
бостандықтары танылады және ... ... ... Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар
абсолютті деп танылады, олардан ешікім ... ... ... мен өзге ... ... ... мазмұны мен қолданылуы осыған қарай
анықталады.
3. Республиканың азаматы ... ... орай ... ие ... атқарады.
4. Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше
көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада
азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады,
сондай-ақ міндеттер ... ... ... ... ... ... ... құқықтың пайда болуы
мен оның әрекет ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі,
үстем таптың ... ... ... және ең ... ... ... жағдайлары21.
12.1. Бұл бап Республикада адам қүқықтары мен бостандықтарын тану ... ... ... мен ... тану мен ... ... ... қүқықтық жүйесінде адамның құқықтары мен бостандықтарын
тану институты, сондай-ақ заң ... ... - ... ... және ... ... ... кепілдігін
қамтамасыз ету міндеттемесі бар екендігі танылған. Бұл кепілдіктер ... ... ... келесі бөлімдерінде де жазылған, алайда
тұтас алғанда олар сығымдалып түсіндірілген деуге ... ... ... кепілдіктер айтар-лықтай толық ашылса, әлеуметтік-экономикалык,
және мәдени кепілдіктер ықшамдалып ... ... ... ... жүйесінің басты ілімі және
негізгі принципі ретінде адамның ... ... ... ... ... осы нормаға сәйкес заң шығарудың және заң қолданудың басты
өлшемі ... жеке ... ... мен ... сәйкестігі болып
табылады. Яғни, осы тармақ мемлекет саясатындағы жүйелік орталықтандырудан
жеке бастық орталықтандырудың басымдығын ... ... ... ... ... ... ... кезінде үстемдік ... ... ... ... түрде бас тартуды білдіреді. Аталған
қағиданың іс жүзінде қолданылуына әр ... және әр заң ... оның ... ... ... ... және ... қызметіне конституциялық бақылау жасау үшін іргелі негіздер
қалау мүмкіндігін жатқызуға болады.
Еліміздің құқықтық жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... табиғи түрде қамтамасыз
етеді, сөйтіп Президентті қоса алғанда ... ... ... ... ... ... ... Осы тармақта адам мен азаматтың құқықтық мәртебесі ерекшеленген.
Егер адам құқығы тумысынан жазылған болса, азаматтың ... ... ... ... құқықтық мәртебесіне табиғи түрде адам құқығы, сондай-ақ
жеке адамның құқықтары мен ... ... ... ... ... азамат пен оның мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... саяси қүқықтар мен
міндеттер кешені кіреді. Азаматтың мәртебесі, осы ... ... ... ... ғана емес ... ... да ... айталық азамат
иеленген саяси билікке деген құқығы осы билікті мемлекеттің осы ... ... ... жағы ... ... ... ... қажеттігімен
де ерекшеленеді.
12.4. Конституцияның осы нормасына сәйкес шетелдіктер мен отансыз
адамдардың (апатридтердің) Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... ... ... мен
міндеттерінің толық теңдігі белгіленген. Әдеттегідей, мемлекет азаматтары
барынша кең саяси құқықтық ... ... ... ... ... ... корпус үшін, Республиканың халықаралық
келісім жасасуларынан туындайтын ішінара ерекшеліктер болуы мүмкін.
12.5. Осы норма бұзылған ... кері ... ... ... ... мен бостандықтарын жеке адамның іске ... ... Бұл, ... басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтары,
конституциялық құрылыс және қоғамдық; имандылық. Аталған шектеулер құқықтық
практикада ... ... ... ... табылады. Мәселе заң
қолданушылардың осы ... ... ... ... ... ... кезінде мұндай түсіндірме бүкіл ел "көлемімде айтарлықтай
жеңіл таратылуы да, кеңейтілуі де мүмкін, ол - қорғауды, тіпті жеке ... ... өзін ... ... ... шығаруына мүмкіндік
жасайды. Сондықтан аталған ереже ... ... ... ... ... ... Республикасы Конституциясының 13-бабында былай делінген:
1. Әркімің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар ... ... мен ... ... ... қоса ... заңға
қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы.
2. Әркімнің өз ... мен ... сот ... ... бар.
3. Әркімнің білікті заң көмегін ... ... бар. ... ... заң ... ... ... Конституцияның 13-бабының 1-тармағының нормалары азаматтық
заңдарда дамытылған. Конституцияның 13-бабында ... ... ... азаматтардың құқық қабілеттілігі мен әрекет ... ... ... ... ... азаматтық құқығы және міндеттілік ... ... ... ... ... ... азаматтар үшін бірдей
дәрежеде танылатындығы ... ... ... ... ол ... ... болады және ол қайтыс болуымен тоқтатылады.
Азамат Қазақстан Республикасы шегінде де, сондай-ақ шет ... ... оның ... шет ел ... меншік құқығына; мүлікті мұралыққа
алу және мұралыққа беруге; реслублика аумағында ... жүру және ... ... ... ... ... ... тастап шығу және оның аумағына
еркін қайта оралуға; заң актілерімен тыйым салынба-ған кез келген қызметпен
айналысуға; занды тұлғаны жеке ... ... ... және заңды
тұлғалармен бірлесе құруға; заң актілерімен ... ... кез ... ... және ... ... жаңалық ашуға, ғылым, әдебиет
және өнер шығармаларына және өзге де ой еңбегіне жеке меншік құқығы болуға;
материалдык, және ... ... орны ... ... ... да мүліктік және жеке құқықтарды иеленуге құқылы (ҚРАК-інің14-
бабы).25
Азаматтың өз іс-әрекеттерімен азаматтық құқықты ... және оны ... өзі үшін ... ... туғызу, оларды орындау (азаматтык,
қабілеттілік) оның кәмелеттік жасқа келуімен, яғни ... он ... ... ... ... ... он сегіз жасқа толмай некеге отыруға жол берілген
азаматтың әрекет қабілеттілігі ... ... ол ... отырған күннен
басталады. Егер заң актілерімен ... ... ... ... ... ... болады (ҚР АК-інің 17-бабы).26
ҚР АК-інің 18-бабында құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінен
айыру мен оны шектеуге жол ... ... ... ... Атап
айтқанда, заң актілерімен көзделген реттер мен тәртіптен өзге жағдайда
ешкімнің де ... ... мен ... ... ... ... белгіленген.
Конституциямен бекітіліп, реттелетін қоғамдық қатынастар ... ... ... ... бақылау салаларының
арасында жетекші рөл ... ... ... ... жетекші рөлі төмендегі мәселелер арқылы ... ... ... ... мен ... ... ... қағидаларын
бақылаудың формада бекітеді; екіншіден, конституциялық бақылау ... ... ... ... ... анықтайды; үшіншіден,
конституциялық бақылаутың нормалары бақылаудың актілердің түрлерін, оларды
қабылдайтын органдарды, ... ... ... ара салмағын
анықтайтындықтан, ... ... ... бақылаутың жасалу
үрдісін реттейді.
Конституциялық бақылау ғылымы ... ... ... ... ... ... бөлігі. Конституциялық бақылау ғылым болғандықтан
оның өзіне тән оқытылатын пәні, зерттейтін ... ... ... бар. ... ... салалық заң ғылымдарына кіреді.
Біріншісі, конституцияның, үстемдігі — оның жоғарғы заңдық күші. ... ... ... басқа бақылау салалары үшін дерек көзі;
нормативтік актілерді тек конституцияда көрсетілген органдар ғана ... ... ... ... ... нормаларына сәйкес болуы
қажет; мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі
басқару органдары, лауазымды адамдар, азаматтар, ... ... мен ... бұзбай сақтауға міндетті. Конституцияның үстемдігі
сол ... ... ... ... ... сипаты. Конституция мемлекеттік
құрылыс пен мемлекеттік биліктің іске ... ... ... ... ... мен ... ... нормативтік актілерге
қарағанда алғашқы болып табылады.
Үшіншіден, Конституцияның тура, тіке әрекеті. Бұл ... ... ... ... ... заң ... атқару және
сот билігі үшін міндетті болып есептеледі; ... ... ... ... өз ... ... үшін пайдаланылуы мүмкін.
Төртіншіден, Конституцияны өзгертудің және қабылдаудың ерекше тәртібі
бар. Конституцияны қабылдау не оған толықтырулар мен ... ... ... ... ерекше жолмен, яғни конституцияның дәрежесіндей
заңдық күші бар актінің ... және ол ... ... ... ... бар органның еркімен жүзеге асырылады.
Бесіншіден, Конституция ерекше бақылаудың қорғауға ... ... ... ... конституциялық заңдылықтың
сақталу тәртібін қамтамасыз ететін заңды құралдардың жиынтығы. Конституция
мен конституциялық ... ... ... рол, мемлекет басшысы, ең
жоғарғы лауазымды мемлекеттік ... ... ... ... ... ант ... Қазақстан Республикасы
Президентінің үлесіне тиеді. Сонымен бірге, Конституцияны қорғау мақсатында
бақылау қорғау ... ... ... ... ... ... ... Егеменді, тәуелсіз Қазақстан Конституциясының қалыптасу тарихы
өзінің бастамасын Қазақ Кеңестік Социалистік ... ... мен ... ... ... 1990 ... 24 ... заңынан
алады. Аталған заң мемлекеттік басқару жүйесі не маңызды ... ... ... ... ... рет ... ... енгізілді.
Конституциялық сипаттағы ең алғашқы акты 1990 жылы қазанда қабылданған
Қазақ КСР-нын ... ... ... декларация болды. Декларация
бойынша Қазақ КСР-і заңдарының КСРО заңдарынан ... КСРО мен ... ... ... ... Қазақстан әкімшілік-аумақтық
құрылымға, саяси, экономикалық, ... ... ... ... ... өз ... ... ҚКСР заңдарын
бұзған жағдайда өз аумағында КСРО-ның ... ... құқы ... аумағына қол сұғылмайды және бөлінбейді, шекарасы оның
келісімінсіз ... ... ... келісімінсіз республика
жерінде басқа мемлекеттердің ... ... мен ... ... ... ішкі ... ... және
қоғамдық қауіпсіздік органдарын құруға құқығы; Қазақстанның өз ... ... ... мен ... ... өз ... ... жарияланды. Декларацияның жаңа Одақтық шарт пен ... ... ... болатындығы осы декларацияның арнайы бабында
айтылды.
1978 жылғы Қазақ ҚСР-ның конституциясы ... ... ... ... ... ... ... биліктің тармақталу қағидасы
жарияланған бірінші акты еді. Заң ... ... ... ... ... ... және жоғарғы бөлу атқару билігі Президенттің қолына,
сот билігі Жоғарғы Соттың ... ... ... ... негізін анықтаудың таптық тәсілі көрсетілмеді. Егемендіктің және
мемлекеттік билікгін, бірден-бір қайнар көзі халық деп ... ... ... мен басқару жүйесі саласындағы ... ... ... 1990 жылы 20 қарашада Қазақ ҚСР-ның Жоғарғы
кеңесі «Мемлекеттік билік пен басқарудың құрылымын жетілдіру ... ... 13 ... ... ... жергілікті халық депутаттары кеңестері және
жергілікті жердегі өзін-өзі басқару туралы» заңдар қабылдаңды.
Бірінші заң бойынша бұрынғы КСРО ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Он беске жуық
министрліктер мен мекемелер жойылып, жартысы ... ... ... ... ауыл ... ... ... құрылыс,
мемлекеттік жабдықтау, халықтық бақылау комитеті сияқты мекемелер жойылды.
Олардың орнына ... ... ... ... ... қарсы
комитет, мемлекеттік мүлікті басқару комитеті сияқты жаңа ... ... ... ... мен бас ... ... заң бойынша өкілетті және атқару биліктері кеңестің төрағасының
қолына шоғырландырылды. Жергілікті кеңестердін ... ... ... ... ... ... түсетін салықтың түрлері
бекітілді.
Заңның 3-тарауы мемлекеттік биліктің органдары мен ... ... ... ... оны заң шығару, атқару және сот
биліктеріне бөлу ... ... іске ... деп ... ... және ... билігінің басшысы Президент деп
жарияланды.
4-тарау мемлекеттің экономикалық негізін анықтады. Қазақстан өзіндік
экономикалық жүйеге және ... әр ... ... мен ... ... Жер және оның ... су, әуе кеңістігі, өсімдік,
жануарлар дүниесі және ... ... ... ... ... меншігі
деп жарияланды. Қазақстан Республикасы халықаралық ... ... ... ... ... өз ... ... айтылды. 18-
бапта бұл заң Қазақстанның жаңа конституциясын жасауға негіз бола алады деп
көрсетілді. Бүгінгі күннен бастап Қазақстан заң ... ... ... Осы ... тәуелсіздік туралы конституциялық заңға қайшы
келмейтіндіктен Қазақ КСР ... ... КСРО ... ... жоймай әрекет жасай берді.
Осы кезеңде 1978 жылғы Конституцияға елеулі өзгерістер енгізген
бірнеше ... ... ... ... 1991 жылы 20 ... ... ... азаматтығы туралы» заң ... мен қос ... ... Заң ... ... азаматтығын алудың жаңа негіздері бекітілді.
Конституцияның қалыптасуының үшінші кезеңі 1993 жылғы 28 ... ... ... егемен Қазақстанның тұңғыш Конституциясынан
басталады. 1993 жылғы Конституция ... ... және ... ... ... Конституция егемендік жарияланған уақыттан бері
қабылданған конституциялық занңдардың ... ... ... мен идеяларын пайдаланды. Сонымен бірге конституция ескі 1978
жылғы Қазақ КСР-ның кейбір ... ... ... Жоғарғы Кеңес бір
палаталық өкілеттік және заң шығарушы орган болып қалды, бірақ бұрынғыдай
бүкіл биліктік орган ... жоқ. ... ... ... - ... 1978 ... ... жарияланған адам мен ... мен ... және тағы ... да ... ... ... тұңғыш рет мемлекетті діни бірлестіктерден бөлуді
және Қазақстан аумағында саяси не мәдени автономиялар құру мүмкін ... ... және ... (унитарлы)» деген ұғымдар пайдаланылды.
Конституция мемлекеттік билік тармақтарының ... ... және ... ... пайдаланудың және Конституция
нормаларының тура әрекеті ережелерін бекітті.
2. Құқық жүйесі мен құрылымы, олардың мазмұны
Адам қоғамының даму ... ... ... миллиондаған
қарым-кдтынастар қалыптасып, жаңарып, ескіріп жатады. Бұл объективтік
дилектикалық процесс. Осы ... ... ... барысында қоғамдағы
құқық бірнеше салаға, ... ... ... Қоғамдық қатынастардың
объективтік даму процесіне сәйкес ... ... да, ... ... ... ... отырады.
Сондықтан құқық қоғамдағы нормативтік актілердің тек жиынтығы емес. ... әр ... ... ... диалектикалық даму процесі арқылы
қалыптасатын әлеуметтік көп салалы, көп ... ... Бұл ... ... сала-салаға, жүйе-жүйеге бөлінумен шектелмейді. ... ... ... дамуын, олардың өзара байланысын, қатынасын
реттеп, басқарып отырады. Нормативтік ... ... ... толықтырып, құқықтық нормаларды қоғамның ... ... ... ... орындалуын тездетіп, жақсартады. Бұл
процестің байланысында, ... ... және ... құқықтың
құрылымы, жүйелері жол бермеуге тиіс.
Құқық жүйелерінің өзіне тән белгілері:
Бірінші – ... ... ... даму процесіне
сәйкес қалыптасқан нормативтік актілердің бірлігі және құқықтың, қоғамның
даму ... ... ... ... жүйелері субъективтік жолмен
қалыптаспайды, сондықтан бұл ... ... ... ... ... болады. Қоғамның дамуына жақсы әсер ... ... мен ... ... ... ... ... дамымаса, қоғам
дағдарысқа ұшырайды.
Екінші – құқық қоғамның көп жүйелі, көп салалы ... ... ... ... ... ... ... міндетті нормалар.
Құқықтың жүйелері қоғамның әр саласына сәйкес қалыптасып сол ... ... ... Салық, нормативтік актілер бәрі бірігіп, қоғамдық
құқықтың алдындағы тұрған бір саясатты, бір мүдде-мақсаггы орындайды.
Құқық құрылымы. ... ... ... ... ... ... және сол ... нормалардың қалай іске асуын, қалай
орындалу тәсілдері мен әдістерін ... ... ... құрылымының жақсы,
дұрыс дамуына қоғамның мемлекеттік ... ... ... рухани, демократиялық даму деңгейі зор әсер етеді.
Қоғамдағы демократия, ... ... ... ... ... ... дәрежеде болады. Ал бұл жағдайлардың дәрежесі
төмен болса, құқық құрылымы да нашар дамиды. Құқық құрылымы ... ... ... ... жүйе. Құқық теориясында құқық жүйесі және құқықтық жүйе ... ... ... ұғым бар. Жер жүзіндегі барлық мемлекеттердің ... ... ... ... ...... ... жоқ.
Ал, құқықтық жүйенің қалыптасуы, сол арқылы құқықтың тарихи өмірге келуі,
дамуы әр елде ... ... ... әр ... ... ... ... мемлекеттік саяси-экономикалық құрылысы бір-біріне ұқсамайды.
Сондықтан құқықтық жүйелерінің де қалыптасуы, дамуы әр ... ... ... зерттеп білу өте пайдалы. Әр елдің ... ... ... ... ... өз ұлттық құқықтық жүйені жақсы дамытуға
болады.
Құқықтық жүйе дегеніміз – әр ... ... ... ерекшеліктеріне
қарай, әдет-ғұрып, дәстүрінде қалыптасатын құқықтық жүйелер.
Құқық құрылымы дегеніміз – құқыктық нормалардың ішкі құрылымы ... ... ... ... мен тәсілдері.
Құқық жүйесі дегеніміз – құқықтың өмірге келуімен оның ... ... ... Құқық жүйесі тақырыптың ең күрделі
өзекті мазмұны. Құқық құрылымы мен ... жүйе ... ... ... үшін, оның жұмысын жақсарту үшін қалыптасады.
Қоғамның даму процесінде көпшілік қарым-қатынастар өмірге келеді. Сол
қатынастарды реттеу, ... үшін ... ... ... жүйелері
қалыптасады. Қоғамдағы құқықтың қалыптасу деңгейіне қарай ... ... ... ... ... төменгі деңгейдегі бірінші бөлім – құқықтық ... Бұл ... бір ... ішкі ... ... ... жолдарын, субъектілердің
екі жақты құқық, міндет, жауапкершіліктері көрсетіледі. Өмірде қатынас ... ... Ол ... немесе бірнеше ұқсас ... ... ... ... ... ... біріктіруге тура
келеді. Мысалы: азаматтық қатынастар, қылмыскердің құқықтары т.б.
Құқықтық институт – бұл жүйеге бір-бірімен байланысты ... ... ... ұқсастығына қарай реттеп, басқару. Мысалы, азаматтық
құқықта меншік, шарттық байланыстары т.б. ... ... ... ... жауапкершілігі, мемлекеттік органдарының
қызметтерінің қағидалары мен ... ... ... – бұл жүйеге ... ... бір ... ... ... Мысалы, азаматтық құқықтағы авторлық
қатынастарды реттейтін нормалар; еңбек құқығындағы ... ... ... т.б. ... ... ... саласы – қоғамдағы барлық нормативтік актілерді жүйе-жүйеге, сала-
салаға бөлу. Мысалы, мемлекеттік, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық, еңбек,
қаржы, отбасы т.б. ...... ... ... ... қолдану, пайдалану.
Сонымен, құқық жүйесі ... ... жеке ... ... ... және құқықтық саланы біріктіреді. Қазіргі кезеңдегі
құқық жүйесінің негізгі салалары:
1. Мемлекеттік (конституциялық) құқық бұл сала әр ... ... ... ... азаматтардың құқықтық ... ... ... оның ... ... ... ... Әкімшілік құқық – бұл сала қоғамды, мемлекетті ... ... ... ... ... ... ... құқығы – бұл сала әр елдің мемлекеттік қаржы-қаражат
көлеміндегі қатынастарды басқарады.
4. Жер құқығы – бұл сала жер, су, ... ... ... ... ... ... Азаматтық құқық – қоғамның ең күрделі саласындағы мүліктік
қатынастарды ... ... ... қүқығы – азаматтардың еңбек бағытындағы қатынастарын ... ... ... – осы ... ... ... ... қатынастарын реттейді.
8. Азаматтық-процессуалдық құқық ... ... ... ... ... қарағандағы ... ... ... ...... ... жан-жақты тексеріп, дұрыс шешу
барысындағы мәселелермен шұғылданады.
10. Қылмыстық-процессуалдық құқық – ... ... сот ... қорғау аппараттарының қылмыстық істерді ... ... ... үкім ... барысындағы қатынастарды жан-жақты реттеп отырады.
11. Еңбекпен түзеу құқығы – ... ... ... ... ... пайдалы азамат болуын қамтамасыз ету жолындағы ... ... ...... ... ... қатынастарды
реттейтін құқықтық нормалар.
Құқық жүйесі қоғаммен бірге дамып, жаңарып ... ... ... ... ... жаңа қатынастарды ... ... ... дер ... қабылдап, құқық жүйелерін, салаларын
жаңартып, елдің жақсы ... ... ... ... ... ... ... рөл атқаратын құқық жүйесінің азаматтық,
мемлекеттік, ... ... ... салалары. Себебі осы
салалар ... ... ... әлеуметтік, мәдени негізін
құрастырып, дамытады. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... өзінің әсерін тигізіп, олардың жақсы ... ... ... ... ... ... ... өз ішінде кешенді
(комплексный) салалар қалыптаса ... Бұл ... ... процесінің нәтижесі. Мысалы: теңіздік құқық әкімшілік, азаматтық, жер,
процессуалдық жүйелерден тұрады. Бұл процесс құқық жүйесінің екі-үш қабатқа
айналуы. Жаңа ... ... ... ... ... үзбейді.
Қоғамдағы нормативтік актілердің, жақсы жұмыс жасауын қамтамасыз ... оның ... ... ... және ... бірлестігін мемлекет қатаң
түрде бақылап, ... ... ... ... ... ... бөлудің
екі себеп-мақсаты бар: біріншісі – жүйеге, салаға жататын (кіретін) қарым-
қатынастардың мазмұнын, негізгі бағытын ... ... – сол ... қатынастарды реттеудегі, басқарудағы құқықтық жұмыстардың тәсілдері
мен әдістерін анықтау.
Бұл әдіс-тәсілдердің түрлері мемлекет және құқық теориясымен ... ... ... ... жүйесінің әр саласының өзіне тән ... бар. ... ... ... ... ... басым көпшілігіне толық бостандық береді. Өз еріктерімен ... ... ... ... мүдде-мақсаттарына жетуге мүмкіншілік
береді. Субъектілердің екінші тобына құқықтық нормалар тиісті міндеттер
жүктейді. Қатынастардағы ... ... ... құқықтық нормалар
шектеулі, нақты тыйым салады. Осы ... ... ... ... ... ... ... салаларында бар.
Құқық жүйесінің тәсілдері мен әдістерін дамытуға, ... ... ... ... бұқаралық және жеке тұлға құқықтары көп үлес
қосады. Бұлардың нормативтік актілерінің ... тез, ... ... өте ... ...... қарым-қатынастарды реттеп, жақтап, қорғап
отыратын нормалар. Мысалы: қылмыстық құқықтық ... ... ... ... ... ... т.б.
Процессуалдық құқық – материалдық құқықты калай, қашан, қандай жағдайда
қолдануды ... ... ... және ... ... ... ... тарихи даму процесінде құқық жүйелері ... ... ... мүдде-мақсаттарын қорғап, дамытып
отырады. Бұл мүдде-мақсаттар екіге бөлінеді: бұқаралық және жеке тұлға
мақсаттары. Осы екі ... ... ... ... және жеке ... қалыптасады.
Бұқаралық құқық – мемлекет бұқаралық және жеке тұлға арасындағы
қатынастарды ... ... жеке ... ... – жеке ... ... ... басқарады. Бұл екі құқық бір-бірімен тығыз
байланыста дамиды.
Бұқаралық құқық ... ... ... оның ... ... өте күрделі мәселелерді қамтиды. Өйткені ... ... іс ... ... ... қызмет атқарады. Бұл
топқа көбінесе конституциялық, ... ... ... әскери нормалар жатады. Жеке тұлға құқығы адамдардың ... ... ... іске ... ... Бұл топқа
азаматтық, еңбек, отбасы, сауда, кәсіпшілік, кооперативтік нормалар жатады.
Бұқаралық құқық – ... ... ал жеке ... ...... ... Жеке тұлғалар құқығы жеке меншікпен тығыз байланыста
дамиды. Жеке меншік болмаса жеке ... ... да ... ... елде
Кеңестік дәуірде жеке тұлғалар құқығы жоқтың қасы болды. Қазіргі ... ... ... меншіктің неше түрлері өмірге келіп, жеке тұлға
құқығын жан-жақты дамытуға мүмкіншілік ... ... ... мен заң ... ... ... ... құбылыс. Ол қоғамның диалектикалық ... ... ... ... өмірге келеді. Бір ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
нормалар қоғамның объективтік табиғи даму процесінің тілегіне ... ... ... ... ... басқарып жатады.
Сондықтан мемлекеттік органдар құқықтық нормаларды өз бетімен, ... ... ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынастарының даму
процесіне сәйкес құқықтық нормалар жан-жақты ... ... ... реттеп, басқару процесінде нормативтік актілер сала-
салаға, жүйе-жүйеге бөлініп, дамып жатады. Сөйтіп құқық жүйесі қалыптасады.
Заң шығару жүйесінің ... келу жолы ... Бұл жүйе ... түрде
субъективтік процесс арқылы қалыптасады. Қоғамдағы қарым-қатынастарды жақсы
дамыту үшін нормативтік актілерді дер кезінде қабылдап, елді, ... ... ... ... Бұл ... мемлекеттің заң шығару
бағытындағы аппараттары шұғылданады. Осылай қоғамда заң жүйесі қалыптасады.
Заң жүйесі дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... актілерсіз, заңсыз
құқық болмайды. Заң жүйесі мен құқық жүйесі бір-бірімен тығыз байланысты.
Заң шығару жүйесінің негізгі салалары:
1. Бір ... ... ... заң ... Заң ... ... ... жүйелерімен ұқсас. Мысалы: азаматтық құқық, әкімшілік құқық т.б.
2. ... өз ... ... ... ... нормативтік
актілер. Мысалы: азаматтық құқықтың ішіндегі авторлық құқық; жер-су
заңдарының ішіндегі ... ... ... ... ... Кешенді заңдар жүйесі (бірнеше салаларды қамтитын заңдар). Мысалы:
шаруашылық, транспорттық т.б. заңдар. Бұл заң ... ... ... ... ... реттеп отырады.
4. Қорғаныс-әскери заң жүйелері. Бұл жүйе құқық жүйесінің ... ... ... ... әкімшілік, қаржы, жер,
қылмыстық т.б. құқық салаларын біріктіреді.
Әскери заң жүйесі арнаулы, ерекше заң ... ... ... ... ... ... сақтауға тиіс: азаматтардың теңдігін,
бостандығын т.б.
Заң жүйесі объективтік жолмен қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... дамып,
қалыптасу кезеңдері:
1. Қоғамдағы қарым-қатынастардың өмірге келіп сала-салаға бөлінуі.
2. Қатынастарды реттеп, басқару үшін ... ... ... Объективтік тұрғыдан қалыптасқан құқықтық нормаларды заң ... ... ... рөлін, маңызын күшейту, олардың қолдануын
жеңілдету, нормативтік актілердің ... ... ... ... жүйесі халықаралық құқықпен тығыз байланысты болады.
Барлық мемлекеттер ол құқықты дұрыс орындауға міндетті. Өз ... осы ... ... ... ... ... Егер ... халықаралық құқықтың нормалары басым болады.
Құқық және заң жүйелерінің даму бағыттары – құқық пен заңның дамуы
қоғамның ... ... ... ... ... ... пен ... мазмұны да, сапасы да тереңдеп, жақсара түседі.
Құқық және заң жүйелерінің даму ... 1). ... ... ... пен ... ... тұрғыдан дамытуы; 2). Құқық
жүйесінің дамуы; 3). Заң ... ... ... ... ... даму ... ... мен құқықтың өзара
байланысы жақсарып, шеңбері кеңейіп, адамдардың бостандығы мен құқықтары
нормативтік актілердің ... ... ... жеке ... ... ең күрделі, ең маңызды ... ... ... объективтік
процесс. Сөйтіп, келешекте мемлекет пен құқықтың міндеттері мен бостандығы
бірте-бірте ... ... Бұл ... ... кезінде шындыққа
айналады.
Қоғам объективтік даму процесінде көп ... ... ... ... ... ... бірлестіктерге, ұжымдарға беріп, құқықтың қызметі
азая беруі өмірге келеді. Бұған күмән келтіруге ... ... ... ... ... да ... ... құқық жүйелері де дамып, сапалы өзгерістерге ұшырауы
объективтік процесс. Бірнеше құқық салалары ... ... ... ... ... ... ... Бұл процесс нормалардың мазмұнын,
сапасын, маңызын жоғары ... ... ... ... ... ... құқық жүйесінің келешекте объективтік даму процесі
міндетті тұрде заң шығармашылық қызметті де ... ... ... ... деп ... ... ... болады. Қоғамның даму
процесінде заң шығармашылық қызметті бірте-бірте Парламенттен төменгі
органдарға ... ... ... ... Ол органдар өздерінің әкімшілік
территориясында мәселелердің басым көпшілігін ... ... ... ... мүмкін.
Қоғамның объективтік даму процесіне сәйкес нормативтік актілер сан
жағынан да, сапа ... да ... ... ... ... ... ... де, қайталануы да, кемшіліктері де ... Осы сан ... ... өздеріне керектерін тауып алып, пайдалану жеке және
заңды тұлғаларға өте қиын мәселе. Сондықтан мемлекет қабылдаған ... ... ... отырылады, оның әр түрлі әдіс-тәсілдері
болады:
1) Ең ... ... ... кодификация, консолидация:
Инкорпорация – нормалардың мазмұнын өзгертпей сала-салаға бөліп, алфавит
бойынша, норманың ... ... ... ... келтіру. Сол арқылы
нормативтік актілердің жинақтарын шығару. Инкорпорацияның түрлері:
- ресми инкорпорация – ... ... ... жинағы. Бұл жинаққа
сілтеме жасауға болады;
- бейресми инкорпорация – жеке және ... ... ... оған ... ... ... ... инкорпорация – норманың қабылданған уақыттарына сәйкес
жүйеге келтіру;
- жүйелік инкорпорация – ... ... ... қатынастардың
жүйесіне сәйкес нормаларды жинақтау; бұл маңызды жинақ деуге болады. Оның
ішіндегі ең ...... ... ... ... ... жинақтардан
заң жинағының ерекшеліктері:
1) Жинақ заң ... ... ... ... парламентте
бекітіледі.
2) Жинақтың жасалу процесінде ескірген нормалар алынып, кемшіліктері
болса толықгырылып, ... ... ... жаңа ... ... ... толығымен жаңарып шығады.
3) Жинаққа қоғамдағы ескірмеген, заңды күші бар ... ... ... ... ең негізгі заңды жинағына айналады.
Мұндай тәжірибе – заңдар жинағын ... ... ... ... ... ... Республикасы хронологиялық және жүйелік
жинақтар жасау үшін барлық нормативтік актілерді сала-салаға ... ... ... жатыр.
Инкорпорация арқылы нормативтік актілер тек сырттай реквизиттеріне
сәйкес жинақталады. Олардың ішкі ... ... ... жоя ... ... ішкі ... кемшіліктерді, олқылықтарды,
қайталауды жою жолы оларды біріктіріп, бір ... ... ... ... Бұл ... консолидация деп атайды. Консолидация өзінің
құрамына кірген ... ... ... біріккен бір акті болып
саналады. Оның ... жаңа ... ... ... ... аты, шығарған
мекеменің аты, уақыты ... ... Бұл ... акт құқық
шығармашылықтың бір түрі деуге болады.
Консолидация процесінде ... ... ... ... ... мазмұнына тиіспейді, тек ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән
ерекшеліктері:
1). Консолидация процесін жүргізетін заң билігінің органдары. Сондықтан
консолидация заң шығармашылықгың бір түрі.
2). Консолидацияда ... ... ... ... ... Оның ... ... нормативтік актінің заңды күші келеді.
Қазіргі заманда нормативтік ... ... ... ... ... ... өте кең ... Біздің Қазақстан
мемлекетімізде де осы бағытта нәтижелі жұмыстар жүргізілуде.
Кодификация – нормалардың мазмұнының ұқсастығына қарай ... ... ... ... ... ... бөліп, құқықтық нормалардың
қолдануын жеңілдету. Бұл процесте нормативтік актілер өте күрделі жаңа ... ... өтіп ... ... ... ... ... олардың мазмұны
өзгеріп, ескірген нормалар алынып, кайталануы ... ... жаңа ... сәйкес жаңарып, бір салада біртұтас
кодекс болып шығады. Кодекстің ішкі құрылымы өте ... ... ... ... ... арақатынасы тұрақты, ықшамды, ғылыми
байланысты, қолдануға ... ... ... ... ... дұрыс, уақытында орындауда маңызы өте зор.
Сонымен кодификацияның өзіне тән ерекшеліктері:
1). Нормативтік актілердің ... ... ... ... ... ... жаңарып, құқықтың салаларына сәйкес
біртұтас кодекс болып ... ... ... өзгерту тек парламенттің құзыретіндегі –
өкілеттігіндегі мәселе.
3). Қоғамдағы құқықтың сапасын жақсартудың ең ... ... ... ... ... Кодекс, ережелер, жарнама, әскери
заң, зейнеткерлер заңы, теміржол заңы т.б.
Қазіргі заманда ... ... ... ... ... ... мемлекетімізде де кодификация жақсы дамып келеді.
Қоғамдағы нормативтік актілерді жүйеге келтірудің екінші әдісі – ... ... ... ... бақылау және оларды пайдалану,
қолдану жұмыстарын жеңілдету тәсілі.
Нормативтік ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдардың, саяси партиялардың, кәсіби одақтың
міндеттері. Олар 10-15 ... ... ... ... ... ... ... архив ол материалдардың бағалы, керекті
құжаттарын, ... ... ... ... ... ... ... Біразын 50-100 жыл өткеннен кейін актілеп жоюға
болады.
Қоғамдағы ... ... ... олар ... ... ... түсінік беру
әр мемлекеттің кезек күттірмейтін міндеті. Бұл істі мемлекет ... ... ... ... ... ... ... турде түсінік беруді
қамтамасыз етіп отырады. Ол үшін мемлекет барлық ... күші бар ... ... ... ... ... ... алудың әдіс-тәсілдері:
- кітапшылық есепке алу: алфавит, хронологиялық, сала, жүйелік бойынша;
- картотекалық есепке алу: ... ... ... шығарған жері,
уақыты, нөмірі;
- автоматикалық-механикалық есепке алу: ЭВМ т.б.;
- компьютерлік есепке алу: ең ... ең ... және ... ... ... норма қоғам мүшелерінің мінез-құлқын, іс-әрекетін арнайы
ережелермен реттейді. ... ...... ... ... ... ... бір түрі. Ол бүкіл халықтың мүддесін
қорғаудың, мемлекеттің билігін, саясатын іс жүзіне асырудың құралы.
Құқық – ... ... ... ... қамтамасыз етілетін,
қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың ... ... ...
құқықтың бір клеткасы, қоғамдық қатынастарының жақсы дамуының үлгісі деуге
болады. Ол адам ... ... ... шеңберін анықтап, олардың
бостандығын және қарым-қатынасын ... ... ... ... ... норма екі тұрғыдан қарастырады:
бірінші – ... ... өз ... өз ... жобалау –
жоспарлауы (ішкі бостандық); екінші – өз мүдде-мақсаттарын өздері анықтап,
оны өздерінің жүзеге асыруы ... ... ... процесс, барлық қарым-қатынастар құқықтық нормалар
арқылы реттеліп, басқарылып ... ... ... ... ... ... ету қасиеттерін біріктіріп, қоғамның дұрыс, жағымды
дамуына, жалпы халықтық ... ... ... ... ... ... негізгі сипаттары:
1. Норма қоғамға, адамдарға ең қажетті, керекті қарым-қатынастарды
реттеп, басқарып отырады. Ол ... ... ... ... теңдікті, адамгершілікті және қоғамның ... ... ... ... т.б. даму ... қамтып, реттеп, басқарады.
Бұл басқарудың негізгі бағыттары, қағидалары Конституцияда және ... ... көп ... ... орындалу бағыттарын, әдіс-
тәсілдерін алдын ала анықтап, көрсетіп отырады. ... ... ... ... ... ... Міне осы «үлгілерді» зерттеу
арқылы ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі өзгермей қатынастарды көп жылдар
дұрыс, жақсы реттеп, басқарып тұрақты нормаға ... Бұл екі ... ... ... ... деп ... Мұның маңызы өте ... ... ... тәртіпті сақтауға зор үлес қосады.
4. Нормативтік актілер жалпы ... ... оның ... ... ... оны ... түсінеді, біледі. Сондықтан олар ол нормалардың
дұрыс орындалуына үлес ... ... ... көрсетілген сипаттары, оның мазмұнын,
маңызын, қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеп, ... ... ... ... ... Норма мемлекеттік органның қабылдаған бекіткен актісі, оның ... бар. ... ... ... ... ... ... Өйткені ол
нормаларды халықтың басым көпшілігі дұрыс орындайды.
2. Нормада субъектілердің құқығы мен міндеттері, орындалу жолдары толық
көрсетіледі. Егер де ... ... өз ... тек ... ... ... ... ерікті түрде орындалмаса, еріксіз орындатылуы.
4. Құқықтық нормалардың жүзеге асырылуын, ... ... ... ... норма адамдардың, қоғамның тәртібінің кепілдігі болуы.
Сонымен, кұқықтық норма – қоғамдағы қатынас субъектілерінің құқықтары
мен міндеттерін реттеп, ... ... ... ... ... ... ереже-қағида.
Негізгі заңды нормаларда элементтердің мазмұны норманың кіріспесінде
немесе бірінші бабында толық көрсетіледі. Мысалы, Қазақстан ... ... ... норманың элементтері 1-бабында көрсетілген.
Тәртіп ережелерінің нормаларында элементтер нормативтік актілердің
баптарында, бөлімдерінде көрсетіледі. ... ... ... ... санкция.
Диспозиция – қатынастың мазмұны мен субъектілердің ... ... ... Диспозиция норманың діңгегі, құқықтық тәртіптің
үлгісі-моделі. Мысалы, КР, АЗК, 482 б. Екі немесе көп ... ... ... ... ... мен ... айқын көрсетілуі.
Диспозицияның үш түрі болады:
- жалпылама түрі – ... ... ... мен ... ... ... ... туралы заңда республикалық, облыстық,
аудандық органдардың міндеттері жалпылама көрсетілген;
- айқын түрі – ... ... ... анық ... Мысалы,
қылмыстық кодекстің баптарына диспозицияның мазмұны толық көрсетіледі;
- сілтеу түрі – ... ... ... ... ... ... Мысалы, азаматтық кодекстің бірнеше баптарына сілтеме қолданады.
Гипотеза – диспозиция қашан басталады, аяқталады, нормативтік ... ... ... осы ... ... ... бұзақылық үшін
жауапқа тартылатын адам қоғамдық тәртіпті бұзуы ... (КР, ҚК-7 ... үш түрі ... ... ... іс-әрекеті бір жағдайдың болуы ... ... ... мұндай гипотезаны жалпылама деп атайды;
- егерде норманың жұмысы бірнеше жағдайдың болуы ... ... ... ... ...... гипотеза деп атайды;
- егерде норманың, іс-әрекеті бірнеше жағдайдың біреуін таңдау арқылы
басталса, мұндай гипотезаны альтернативтік гипотеза деп атайды.
Санкция – ... мен ... ... ... оның жағымсыз
салдары және жауапкершіліктің басталуы мен ... ... үш ... ... ... ... жұмыстан шығару, қызметін төмендету, айып
төлеу т.б.;
- салыстырмалы ... ... ... мен ... ... ... ... баптар);
- альтернативтік санкция. Санкцияның көрсетілген түрлерінің қайсысын
қолдану тиісті мекеменің еркін құзырында.
Осы үш элементтер толық болса ғана ... акті өз ... ... ... ... жақсы орындай алады. Егерде нормада бір екі
элементтері жоқ болса, сілтеме арқылы оларды тауып алу ... ... жеке ... ... ... толық
болмайды. Конституцияның баптарында тек гипотеза мен диспозиция ғана
болады. Қылмыстық ... тек ... мен ... ғана ... ... норманың элементтері нормативтік актінің әр баптарында болуы мүмкін
немесе бірнеше нормативтік актілердің баптарында болуы мүмкін. Оны ... ... ... ... ... тәсілдері.
1. Тікелей норманың үш элементін (гипотеза, диспозиция, санкция) толық
келтіру. ... ... ... ... көбінде қолданылады. Бұл
құқықтық нормалардың іске асуын, орындалуын жеңілдетеді.
2. Сілтеме тәсіл норманың жетіспейтін элементі туралы осы ... ... ... ... ... ... Бланкеттік тәсіл-норманың жетіспейтін элементі туралы басқа заңға,
қаулыға ... ... ... норма, заңның немесе нормативтік актілердің баптарында
элементтердің толық болмауы мүмкін. Оларды ... ... ... ... ... ... түрге бөлінеді:
1. Қоғамның әр саласына қарай өндірістік, ауыл-шаруашылық, құрылыс,
мәдениет, экономика, әлеуметтік, білім, ғылым т.б. бағыттағы нормалар.
2. ... ... ... ... ... қаржы, еңбек, жанұя,
азаматтық, қылмыстық, азаматтық-процессуалдық, қылмыстық-процессуалдық т.б.
саладағы нормалар.
3. Атқаратын жұмысына қарай нормалар екіге бөлінеді: реттеуші нормалар;
қорғаушы нормалар.
4. ... ... ... үшке ... ... нормалар; тыйым
салушы нормалар; ерік беруші нормалар.
5. Норма элементтерінің құрылымына қарай ... ... ... ... ... ... – мазмұны толық анық жазылған элементтері
түгел; салыстырмалы нормалар – мазмұны, ... ... ... мәселені
болған істің жағдайына қарай шешу; балама (альтернативтік) нормалар – істің
орындалуының, норманың жүзеге асуының бірнеше ... ... ... ... қарай нормалар екіге бөлінеді: жалпылама нормалар,
арнаулы нормалар.
7. Мамандандырылған құқықтық нормалар – қоғамның ... ... ... ... ... ... азаматтық, қылмыстық,
заңгерлер, дәрігерлер, мұғалімдер, инженерлер бағыттағы нормалар.
Міне осы көрсетілген бағыттар бойынша құқық өзінің күнделікті ... ... ... отырады. Мазмұны жағынан құқық нормалары зандылық
пен құқық тәртібі, азаматтардың құқығы мен ... ... ... ... жөніндегі пікірлер мен көзқарастарды жинақтап құқықтың
қоғамдағы міндеттерін орындаудағы жұмысын дамытып, жақсартып ... ... ... ... ... ... бақылау
әдістерімен қатар әкімшілік немесе соттық жауапқа тарту арқылы ... ... - ... ... ... ... ережелердің ең күрделі түрі.
Қазақстан тәуелсіздікке қолы жетіп, егеменді мемлекет құру кезінде
құқықтың даму процесі басталып, аяқталмаған ... ... ... жан-жақты зерттеп жақсы түсінуге толық мүмкіншілік бар.
Өткен тақырыптарда көрсетілгендей құқық пен мемлекет ... ... даму ... жеке және ... ... ... реттеп, басқару үшін өмірге келді. Бұл объективтік процесс.
Сондықтан құқықтың ... ... үш ... ... ... ... да осы үш ... дамуда:
- қоғамда өмірге келіп, қалыптасқан қатынастарды реттеп, басқару үшін
құқықтық нормалар қабылданып, қызмет жасауда;
- қоғамның объективтік даму ... ... ... ... үшін ... ... актілерді дайындау;
- қоғамның өткен дәуірін ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... ... сапасын жақсарту.
Құқықтық нормалар қоғамның экономикалық-әлеуметтік қажеттіліктері
арқылы өмірге ... ... ... Құқық тек қоғамның әлеуметтік-
экономикалық даму процесін басқарумен шектелмейді. Сонымен ... ... ... ... ... ... басқарып отырады.
Осы процесте халықтың, ұйымдардың қоғамның дамуы қажеттілігін,
тілектерін жақсы ... ...... ... дейді. Ал сол
объективтік процесті нормативтік актілер арқылы басқаруды – ... ... екі ... арасында тығыз байланыс, бір-біріне тәуелділік, іс-
әрекетінде бірлестік болады. Бұларсыз объективтік және субъективтік процесс
дұрыс, ... ... ... ... бұл ... біржақты дамуына
жол бермеуге тиісті. Субъективтік құқықтың белгі-нышандары:
- субъектілердің құқықтарының заңды түрде болуы;
- ол ... іске ... ... мумкіншіліктің болуы;
- субъектілердің бостандығы, құқықтарының ... ... ... ... ... мемлекетінің құқығының объективтік және субъективтік
қалыптасу жолдары осыңцай. Бұл жолмен әлемдегі ... ... де ... даму ... де, нысаны да ұқсас деуге болады. Тек аздап
ерекшеліктері бар. Мысалы, біздің Қазақстан ... ... ... діни ... ... және прецеденттік нормаларды өте аз
пайдаланады. Дамыған елдердің демократияны дамыту тәжірибелерін өте ... ... ... құқық нысанының түрлері:
- құқықтық әдет-ғұрып, салт-дәстүр;
- құқықтық прецедент;
- нормативтік шарттар;
- нормативтік құқықтық актілер.
Қазақстан мемлекетінің нормативтік актілерінің ... ... ... көрсетілген. Мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар
мен бірлестіктер, саяси партиялар, еңбек ұжымдары өздерінің құзыретіне,
өкілеттілігіне сәйкес ... ... ... Олар ... келтірмеуге міндетті. Конституцияның талаптарының дұрыс ... ... мен ... ... ... ... Конституциясында көрсетілген жағдайда Президент заң күші бар
және жай ... ... ... ... ... мен ... заңдарының негізінде және оларды орындау үшін
шығарылады. Республика Президентінің жарлығымен:
1. Республика Президентінің актісін шығаруды ... ... ... өкілеттігі жүзеге асырылады.
2. Конституцияда және өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілік
заңдарында белгіленген ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мәселелері шешіледі:
3. Парламенттің заңды міндетіне кірмейтін, сондай-ақ Үкімет пен ... ... ... ... ... ... жатпайтын
мәселелерді құқықтық жүйелендіру жүзеге асырылады.
4. Республиканың экономикалық және саяси-әлеуметтік дамуы жөніндегі
стратегиялық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... бүкіл
аумағында міндетті күші бар Республиканың заңдары, оның ... ... және ... ... енгізу мәселелері жөніндегі
Парламенттің нормативтік қаулылары түрінде заң ... ... өз ... мәселелер бойынша, сондай-ақ дара ... ... пен ... өз ... ... ... ... мәлімдемелер және заңдық сипаты болмайтын өзге де ... ... ... заң ... және ... актілерді
палаталар бірлескен отырыстарында қабылдаған кезде дауыс беру Палаталар
бойынша бөлек ... ...... және ... Президенті актілерінің
негізінде және соларды орындау үшін ... ... ... және жеке ... ... ... ... отырыстарында дауыс
беру арқылы қабылданады, оған Премьер-Министр қол қояды. Премьер-Министр өз
құзыреті бойынша жеке ... ... ... ... және ... ... Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші ... ... ... ... ... мен Үкіметтің өзі, ал
Премьер-Министрдің өкімдерінің күшін Республика ... ... ... жоя ... сот ...... сот ... жоғарғы органының заңды
нысанда еркін білдіруі. Бұл ... ... ... ... ... ... мен өзге де ... Сот практикасының мәселелері
бойынша соттарға ... ... ... ... Республикасының
Жоғарғы Сот Пленумының қабылдауға хақысы бар.
Министрлік-ведомстволар өз құзыреті бойынша бұйрық, нұсқау береді.
Өздерінің жүйесінде бұл ... заң күші ... ... ... ... ... НОРМАНЫ ҚОЛДАНУ АКТІСІ
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, “Құқықтық норманың ... ... ... ... ... ... келе ... да болмасын ғылымның алғашқы ірге тасын сол ғылымға қатысты
негізгі ұғым қалайтын болса, заң ... ... ... ... оның мән-мағынасын қалыптастыратыны бізге жоғарыдағы тараулардан
белгілі болды.
Неге менің бұл жұмысымда ... ... ... ... ... ... сұрақ туындаса, оған мен былай жауап берейін: ... ... оның ... ... ... туындаған жоқ. Құқықтық
норманың туындауына арқау да ... де ...... термині. Егер
мемлекет (немесе қоғам) болмаса, сол мемлекеттің қарым-қатынасын реттейтін
құқық болмаса, онда ... ...... жазбаша нысаны – құқықтық
норманың да болмайтындығы айдан ... ... ... ойым ... жоғарыдағы тарауларда белгілі
болғандай құқықтық норма ұғымы құқық ... ... ... тығыз байланыста.
Құқықтың құқықтық норма тудыратыны белгілі болды. Енді құқықтық норма
мен ... ... ... ... байланысты айқындап көрелік.
Біріншіден, құқықтың қай негізден бастау алғандығы ... ... ... ... ... ... бұрын, тіпті ғасырлар бұрын, өзге саяси режим
тұсында қабылданған құқықтық ... өзі бұл ... ... ... қайнар көздері бола алады деген сөз.
Міне, осындайлық тығыз байланысты аша келе мен оқырман ... ... ... ... ... ... жылы ... Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... өзін ... ... құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады деп ... ... орай ... ... ... және ... қайта құрылыстар жүргізілуде,
мемлекеттік меншікпен ... жеке ... ... ... дамуға байланысты,
шаруашылықты жүргізу мен халықтың әл-ауқатын жақсарту нарықтық ... ... ... мен ... ... ... бас тартып, оларды негізінен ... ... ... ... ... ету мақсатында бақылаумен шектелетін
болғандықтан ... ... ... ... білу ... ... әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995 ж.
2. Қазақстан Республикасы ... ... ... Бейсенова А., Біржанова К. Қазақстан Республикасы ... ... ... оқып ... ... Алматы: Жеті Жарғы, 1997.
4. Сапаргалиев Г.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы:
Жеті Жарғы, 1997.
5. ... Г.С., ... А.С. ... пен ... ... Алматы:
Жеті Жарғы, 1998.
6. Сапаргалиев Г.С. Заң терминдерінің сөздігі. ... Жеті ... ... А.С. Заң ... ... және орысша-қазақша
түсіндірме сөздігі. Алматы: Жеті Жарғы, 1996.
8. Теория государства и права. /Под ред. Профессора М.Н.Марченко. ... ... ... ... 12бап.-9 бет
22 “Қазақстан Республикасының Конституциясы.”Түсініктеме.-Алматы:Жеті
жарғы, 1999,-59бет
23 “Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... 30 тамыз,1995, 13бап.
25 ҚР-ның Азаматтық кодексі. 27.12.1994. 14 ... ... ... ... ... 17 ... ... актілердің түрлері
Парламенттік актілері
Атқарушы органдардың актісі
Соттың шешімдері
Прокурордың бақылау актілері
Жергілікті басқару органының актілері
Өндіріс ұжым шаруашылық басшылардың актілері
Белгілі бір ... ... шешу ... оның ... ... ... түсінігі, нұсқауы
Қолдану актісінің түсінгі

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы экология175 бет
Компьютердің арифметикалық және логикалық негіздерін оқыту ерекшеліктері54 бет
Мемлекеттік басқарудың мәні мен ерекшеліктері6 бет
Эмиль Дюркгейм8 бет
Халықаралық құқықтық нормалар ұғымы және оның белгілері9 бет
Әкімшілік құқық. Әкімшілік құқықтық нормалардың ұғымы және ерекшеліктері11 бет
Арнаулы субъектілердің қылмысқа қатысуы50 бет
Кодификация (сұрыптау) және инкорпорация (реттестіру) құқықтық нормаларды жүйеге келтірудің негізгі жолдары31 бет
Тұжырымдар алгебрасы41 бет
Төрелік шешім101 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь