ХVІІІ- ХХ ғ.ғ. Орта Азия халықтары және Орта Азияны Ресейдің жаулап алуы. Еділ, Сбірі, Шығыс Түркістандағы түркі тектес халықтар

І Кіріспе

І Тарау. ХVІІІ. ХХ ғ.ғ. Орта Азия халықтары және Орта Азияны Ресейдің жаулап алуы.

1.1. Ресей мен Орта Азия арасындағы қарым.қатынас.
Ағылшын.орыс қарама.қайшылықтары.

1.2. Ресейдің Қоқан, Бұхара және Хиуа хандықтарын жаулап алуы.

1.3. Түркістанда отаршылдық басқару жүйесінің қалыптасуы.

ІІ Тарау .Еділ, Сбірі, Шығыс Түркістандағы түркі тектес халықтар.

2.1. Ресейдің Әзірбайжанды, Башқұрттарды жаулап алуы.

2.2. Сібірдегі түрік халықтары.

Қорытынды.
Кеңестік тарихнамада Қазақстанды отарлаудың басталуы оның Ресейге «қосылуы» тұрғысынан пайымдалды. Кейбір авторлар мәселенің экономикалық жағына да, саяси себептеріне де мүлде тереңдеп бармай, оны тек қана сырт жағынан қарап, қосылу кездейсоқтықтан болды деп санады. Басқа біреулері отаршылдардың мүдделерін жақтап, патша өкіметінің патшалық Ресейдегі үстем таптардың қазақ халқына қатысты «құқықтары» мен «міндеттерін» іздеп табуға тырысты. Олар империялық идеяларды ашықтан ашық уағыздап, байырғы халықты тек қана жабайылар деп білді, сүйтіп олардың сан ғасырларға созылған дербес және мәдени дамуын мүлде ескермеді. «Біздің Орта Азия жерлерін алуымыз әсте де оп-оңай басып алу мен атышулы жеңістерге деген бір ғана қарбалас құлшыныс жасалған жоқ,» -деп бір ресми құжатта баяндалады.
КСРО ыдырағаннан кейін тәуелсіз мемлекеттер пайда болған кезде де империялық ойлауды көрсету және жасырын жақтаушылар Ресей отаршыл, империялық держава болған жоқ дегенінен айнымай келеді.
Қазақстанның Ресейге «қосылуының» жекелеген мәселелері жөнінде қазақ ағартушылары Шоқан Уалиханов, Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин және олардың пікірлестері өз ойларын айтқан.
Шоқан Уалиханов ұлы державалық шовинизмге қарсы шықты, ал шовинизмді мейлінше жан сала қорғаушылар Шығыс халықтарының екінші сорттылығы туралы, мемлекеттік пен державашылдыққа таңдаулылардың құқығы туралы еуроцентршіл идеясымен қаруланған еді. Қазақтардың дүниежүзілік өркениет тарихында алатын орнын анықтай келіп, Шоқан Уалиханов кейбір ресейліктердің қазақ көшпенділері туралы «мал сияқты тұрпайы варварлар» деген сияқты түсініктерін үзілді-кесілді теріске шығарды.
1. К. Аманжолов, Түркі халықтарының тарихы, Алматы-1999.
2. Архив хивинских ханов. М.,1940 156 бет
3. Дмитриев С.С. Хрестоматия по истории СССР Т. 11 | (1857-1894) М.,1948., 438-441 бет
4. Дмитриев СС Хрестоматия по истории СССР Т. 111.(1857-1894) УЧ. ПЕД. ГИЗ.
М., 1948,247-БЕТ
5. Янжул И.В. Историческии очерк рускои торговли в Средней Азии. Московскии университетские известия.№25. 1869,339-346 бет
6. Янжул И.В. Историческии очерк рускои торговли в Средней Азии. Московский университетские известия.№5. 1869,339-346 бет
7. Стенограмма заседанни VI Государственной Думы.
8. История ВКП (б) краткий курс 6-бет
9. В. Бартольд. Шығармалары, Итом 1-бөлім , Москва 1963, 357-бет
10. Н. А Ханфин . Присоединение средней Азии к России. Москва, 1965, 225-бет
11. Росиия. І-том Киргизскии край Петербург, 1903, 175-бет
12. Оиза-клянйнов, Түркістан. Лейпциг, 1942, 411-412 бет.
13. Галузо П.Г., Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент- 1926,
6 бет.
14. Узбекстан республикасы орталық мемлкеттік архиві (ОРОМА), 17 қор-1 тізбе,
17-654 іс, 72-75 бет.
15. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент-1926,
74-76 бет.
16. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент-1926,
12бет.
17. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент-1926,
21бет.
18. Сонда 21-22 бет.
19. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент- 1926,
76-77 бет.
20. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент- 1926,
61бет.
21. Сонда,63бет.
22. Переселенческое дело в Түркестане, Ташкент-1910, 39 бет.
23. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент- 1926,
5 бет.
24. Сафаров Г. Колонияльная революция (опыт Туркестане), Ташкент-1921,17
бет.
25. Сафаров Г. Колонияльная революция (опыт Туркестане), Ташкент-1921, 18-19
бет.
26. Сонда, 24-25 бет.
        
        Жоспар
І Кіріспе
І Тарау. ХVІІІ- ХХ ғ.ғ. Орта Азия халықтары және Орта ... ... ... Ресей мен Орта Азия арасындағы қарым-қатынас.
Ағылшын-орыс қарама-қайшылықтары.
1.2. Ресейдің Қоқан, Бұхара және Хиуа хандықтарын ... ... ... ... ... ... ... Тарау .Еділ, Сбірі, Шығыс Түркістандағы түркі тектес халықтар.
2.1. Ресейдің ... ... ... ... Сібірдегі түрік халықтары.
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Кеңестік тарихнамада Қазақстанды отарлаудың басталуы оның ... ... ... ... ... ... ... да, саяси себептеріне де мүлде тереңдеп бармай, оны тек қана сырт
жағынан ... ... ... ... деп ... Басқа біреулері
отаршылдардың мүдделерін жақтап, патша өкіметінің патшалық Ресейдегі үстем
таптардың ... ... ... ... мен ... іздеп табуға
тырысты. Олар империялық идеяларды ашықтан ашық уағыздап, байырғы халықты
тек қана ... деп ... ... олардың сан ғасырларға созылған дербес
және мәдени дамуын мүлде ескермеді. «Біздің Орта Азия ... ... ... оп-оңай басып алу мен атышулы жеңістерге деген бір ғана ... ... ... -деп бір ... құжатта баяндалады.
КСРО ыдырағаннан кейін тәуелсіз мемлекеттер ... ... ... ... ойлауды көрсету және жасырын жақтаушылар ... ... ... ... жоқ ... ... ... Ресейге «қосылуының» жекелеген мәселелері жөнінде қазақ
ағартушылары ... ... Абай ... ... ... ... ... өз ойларын айтқан.
Шоқан Уалиханов ұлы державалық шовинизмге қарсы шықты, ал шовинизмді
мейлінше жан сала қорғаушылар Шығыс ... ... ... ... пен державашылдыққа таңдаулылардың құқығы туралы еуроцентршіл
идеясымен қаруланған еді. ... ... ... ... орнын анықтай келіп, Шоқан Уалиханов кейбір ресейліктердің қазақ
көшпенділері туралы «мал ... ... ... ... ... ... ... шығарды. «Біздің әдеттен ... бен ... ... ... ... ол, - қырғыз-қайсақ
деген сөздің ауызекі варваризіміне ғана негізделген. Шынын ... ... орыс ... ... ... ... онша ... емес
бұратаналары қатарына жатады». Ғалымның пікірінше, оның бабалар тұрмысын
бейнелейтін рухани мұрасының, ... ... ... ... тарихи қадір-қасиеті бар. Ол «халықтың өткендегі тарихи
және рухани өмірінің толық көрінісін» бере ... ... ... ... «ақын, діндер, ағартушы,
ғаламат ойшыл, надандық пен адам кемшіліктерін әшкерелеп, ... ... ... үшін күйінген, әділдікті өз бойында ұштастыра
білген» ұлы Абай Құнанбаев нақыл сөздерінде ұлттық ... ... - ... ... ... ... халық дінінің өзгергенін көрсетті. Бұрынғы ұлттық
батырлар заманы көмескіге кетті. Құндық ... ... ... ... ... жетті. Абай Құнанбаев «бірін-бірі қуып қор болмай,
шаруа қуып, өнер тауып, мал ... зор ... ... ... ... мағынасы да өз халқын аңсаған мақсатына,
өркениетті халықтардың жетістіктеріне араласуға шақыру болды.
Әлихан Бөкейханов орыстардың орталық ... ... ... ... негізсіз тұжырымдамасын ашықтан-ашық әшкереледі. «Өлкені
бағындырған соң, - деп ... ол, - ... ... ... көше ... ... жаулап алу, тек қана баю мақсатымен жасалды және ... ... ... ролін атқаруға мүлде дайын емес болатын. Олар
адамгершілігі алғашқы қауым ... ... ... ... ... ... еді; рас, ... бәрі бола отырып, олар бұратаналардан
жетілгендей болып шықты. Бірақ оларды ... соң ... ... ... жұмысқа көше алмады; олар тіпті табиғаттың бай тартуларын ақылмен
пайдалануға немесе ... өз ... ... ... ... ... олар ... неғұрлым жеңіл басқа әдісін - бағындырылған
бұратаналарды талап-тонау мен ... ... ... ету ... ... Ресей мен Қазақстан серіктестігінің тең құқылы еместігін
атап көрсетіп, империяның өзге өлкелерді «қосып ... өте ... ... айтқан болатын.
П.Г. Галузо отаршыл империя теоретиктерінің агрессияға бейбіт тон
жамылдырып, өркениетті сипат беруге неліктен ... ... ... ... ... ол былай деп жазды: «Патшалық Ресей әскерлерінің
қазақ даласына қарай ендеп кіруі XVIII ... І-ші ... ... Орыс ... елге ... әрі толассыз дерлік сұғына
түсті, алайда былайша айтқанда, біраз ... ... ... Рұсқыловтың Қазақстан мен Орта Азияда Ресей ... ... ... ... оның 1916 ... ... соғыс туралы еңбектерінде
түпкілікті ресімделген. Ресейдің ұлы ... ... ... ... ... ол ... ... бастығы Г.Ф.
Чиркиннің орталық Азияның байырғы ... ... ... ... ... ... барлық орыс тайпаларын бір ұлы орыс державасының қол
астына қосу ... ... орыс ... ... ... сәйкес
келсе егер Босфор мен Дарденелл ... ... ... ... Ресейдің
Астрабад пен Мазандарында орнығып алуы біздің байлығымызды мықтап ұлғайтты.
Ал ... ... біз ... 200 жыл ... өз ... ... жағалауын бағалап, Ресейді Эльбрус жанында орнықтырған ұлы Петр
мұрасын» қалпына келтіреміз.
Кеңестік қоғамтанушылар үшін К.Маркс пен өз ... ... ... ... бойы методологиялық нұсқау болып келгені мәлім. Бұл хатында ол
былай деп жазған: «Ресей Шығысқа көзқарас жөнінен шынында да ... ... ... Бүкіл пасықтығына және словяндық ластығына қарамастан, Ресей
үстемдігі Қара теңіз бен Каспий теңізі жэне ... Азия ... ... ... үшін өркениеттендірушілік рол атқарылды». Алайда Ресей
зерттеушілері бүл ... ... ... және ... ... деген тіркесті алып тастаған. Ал аймақтар тарихшыларының дәйек
сөзді ... ... ... батылы бармады. Мұндай ... ... ... бен ... теңізі және орталық Азия үшін, Башқұрттар
мен татарлар үшін» Ресейдің ... ... К. ... ... ... ... ие ... таңда Шығыс халықтары үшін Ресейдің атқарған ролін бағалауда
не өзгерді? Егемендік пен тәуелсіздік алғаннан ... ... ... қол ... К. Маркстің: «бүкіл пасықтығына жэне славяндық ластығына
қарамастан» деген сөздері нақты ... ... ... ... үшін ... ... ... және славяндық ластығы», кейін
айтқанда, қазақтарды ... ... пен ... орыстандыру, құнарлы
жерлерін тартып алу саясаты, ұлт-азаттық қозғалысын басып-жаншу және т.б.
түрінде ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс тарихы ... ... ... ... сондай-ақ Ғ. Сапарғалиевтің «Патша
өкіметінің Қазақстандағы ... ... ... ... дәлел болады.
І-тарау. ХVІІІ-ХІХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ОРТА АЗИЯ ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ОРТА ... ... ... ... мен Орта Азия арасындағы карым-қатынас.
Ағылшын-орыс карама-қайшылықтары
XVIII ғасырда Орта Азияның Хиуа және Бұхара ... ... ... ... ... күшейді. 1723 жылы Ташкент қалмақтың қол
астында болды, бірақ тікелей ... ... ... ханы ... ханы Жолбарыс еді. 1728-1740 жылдары Хиуа ханы Жолбарыстың қашып
кетуіне байланысты (бұхаралықтардан), 1740 жылы ... ... шах ... Мерв ... ... алып, көп кешікпей Хиуа ... ... ... басыларымен өлтіріп, еш қарсылықсыз Бұхараны бағындырды.
Үздіксіз жойқын феодалдық ... ... Орта Азия ... ... Көптеген қалалар құлап, қирап қалды, ... ... ... XVIII ... ... ең ... дәрежедегі бос қалған қала болып
қалды. Тек қана Бұхарада бұрынғыдай қызу қала өмірі жүріп ... ... ... өзбек феодалы Мұхаммед-Әмин түркмендермен болған ... ... Хиуа ... ... орнатты. Мұхамед-Әмин Бұхара әулетінің
негізін қалаушы болды. XVIII ғасырдың аяғында оның ұлы ... ... ... және Балх ... мен ... сол жақ жағалауын қосуға қолы
жетіп, Заравшан өзенінің алқабында жер ... ... ... ... ... ... Ферғанада экономикалық жағдай жақсарып, жібек
мата өндіру өнеркәсібі көтеріліп, Қытаймен сауда қатынасының жандануының
нәтижесінде, ... ... ... Ресей және басқа Еуропа елдерімен сауда
қатынасының жақсарып, Орта Азияға алтьғаның шоғырлануы ... ... ... ... Ферғанада бірінші рет монғол шабуылынан кейін,
жергілікті алтын монеттер соғу ... ... ... Орта Азияда үш ірі мемлекет: Қоқан, Бұхар және
Хиуа хандықтары ... Бұл үш ... орыс ... ... ... басты нысанасы болды.
Сырдария аймағында орналасқан Қоқан хандығы XIX ... ... ... ... Қоқанның атақты хандарының бірі Әлімбек осы
хандықты құрушы болды. Ол өзіне Ташкент, Ходжент қалаларын қосып алды ... ... ... ... отырып, оның біраз аудандарын басып
алып, хандықты күшейтті. ... оған ... ... ... ... ... ... Қоқанд қаласын өз хандығының астанасы етті. ... ... ... ... хандығы деп атала бастады. Әлімбек ... ... ... ... ... ... Омар хан (1816—1821) Қоқан
хандығының жерін бұрынғынан да ... Ол ... ... қаласын
қосып алды. Омар хан өзін әміршімін деп жариялап, айналасына әдебиетшілер
мен ақындарды жинап, ... ... ... Ол ескі ... ... ... тьрысты.
Бұхар тарапынан болып тұратын шапқыншылықтан және ішкі өзара қырқыстан
XIX ... 30 шы ... ... ... ... ... Тек XIX ғасырдың
ортасында ғана хандық қайта нығайды. Қоқан хаңдығында барлық феодалдық
құрылыс ... ішкі ... ... жеке ... ... ... ... қақтығыстар орын алды, бүл хандықты әлсіретті. Егін және ... ... ... ... ... ... Қоканд
қаласы мен хандықтың территориясында өзінің жеміс бағымен аты ... ... ... ... Ел ... ... басты рөл атқарды.
Олардың ішіндегі ең ірілері, сол кездің өзінде 100 мын ... бар, ірі ... ... ... ... 40 мын ... бар, ... материалдарының
ерекше сорттарымен аты шыққан Ходжент және жібек мата шығарумен айналысатын
Әндіжан болып табылады, бәрі де ... ... ... хандығы Қоқан хандығының оңтүстігінде орналасты. Ол неше жылдар
бойы парсылар тарапынан күшті ... ... ... айдап әкетті,
адамдарын тұтқынға алды. Бірақ XIX ... ... ... ... нығайды және күшейе отырып, өзін мықты мемлекеттік құрылыс ретінде
көрсете білді. ... ... ... ... ... ... Негізгі көпшілігі - өзбектер болды. ... ... ... хандықтағы басшылар шықты. Бұхар хандығының тұрғындары
бақша шаруашылығымен, егін және мал ... ... ... ... ... 60 мын тұрғыны бар Самарқанд және үш хандықтың
діни мұсылмандар орталығы, хандықтың ...... ... ... ... айырмашылығы — ол мұсылмандар басшысы, дін қызметкері болып
табылады. Бұхара Хиуамен жиіжиі соғысты.
XIX ғасырдың бірінші ... мен ... жеке ... ... ... ... бұл хандықтарды әлсіретті және Ресей
патшалығының осы хандықтарды жаулап алуын жеңілдетті.
Бұхараның ... ... Хиуа ... орналасты. XVIII ғасырдың
соңында ол жеке феодалдық топтардың ... ... ... ал ... басында тез нығая бастады. 1804 жылы Эльтузер хан ... ... ... ... ... ол ... феодалдардың орталық билікке
бағынуын ... ... ... ... Бұл істе оның ... шығарған
өзінің мұрагері — 20 жыл патшалық құрған (1806-1825 ж.ж.) Мұхаммед Рахим
Хиуа хандығының ... ... күш ... Ол ... ... ... ... қарақалпақтарды өзіне бағындырды, оңтүстікте
Түркменияның көп бөлігін қосын алумен өз хандығын кеңейтті. ... ... ... ақсүйектерді қалыптастырды. Тұрймен территориясын жаулап ала
отырып, ол ... ... ... ... ... оны ескі феодалдармен
күресте өзіне тірек болатын жаңа тұлғаларға таратты.
Хиуа хандығының тұрғындарының басты шаруашылығы егін және мал ... ... ... ... жерлері де болды. Хандықтың ... ... ... ... және ... ... Рахим түркімендерден күшті атты әскер құрды. Салт ... ... ... Түркімендер өздерінің атты әскерлерін дәріптеді, оны хан
жаулап алу жорықтарына пайдалаңды.
Осы хандықтардың барлығында да ... ... ... Бұл сондағы
жерге қатысты жағдайлардан ерекше ... ... ... судың болуына
байланысты болды. Жақсы суарылған жер бөлігі көп ... ... ... ... ... үш ... ... 1-ші топқа мемлекет жері кірді,
бұл жер шын мэнінде ханның жеке меншігі болып ... Онда ... ... ... ... істеді. Олар салғырт түрінде салық ... ... ... шаруалар табиғи салық та төледі. 2-ші топқа
мүлік (мюльковый) немесе жеке иеліктегі жерлер ... Бұл ... ... ... ... еңбегіне берілді. Хиуада жер мен суға ... ... ... ... бұл ... ... жер ... деп аталады, ал иесі —
"танхандар" әміршіге әскери қызмет ... тиіс еді. ... ... ... ... 3-ші ... ... мекемелерге тиісті вакуфтық
жерлер кірді. Өте үлкен жер учаскелерін хан және оның ... ... ... ... ... бақшасы болды. 1856 жылы түрікмендер осы
бақша орналасқан жерге шабуыл жасаған ... оның ... 1500 ... ... Бір ... ол жөнінде былай айтады: "Ол жерге тұрғындар
өздерінің мүліктерімен және тіпті малдарымен ... ... ... ... ... бақшаның жері өте үлкен екенін көруге болады.
Үргеніш қаласында Әмудариядағы көлемді поместьені ханның жақын ... ... 1861 жылы Хиуа ханы Сейд ... 100 танап (40 десятина)
көлеміндегі, шаруалар мен құлдар өңдейтін сәнді бақ жасады. ... ... мын ... жер ... ... ханы Худояр 1876 жылы жеке мүлкімен 7 млн.
руб. тұратын үлкен бос жерге ие ... ... Орта ... ... ... әсіресе суландыруға қолайлы және құнарлы ... өте ... ... ... үстемдік етуші топтары — жер иелері өздерінің
шендеріне, билік ету дәрежелеріне және мал, ... ... ... баспалдақтар құрады. Бұл баспалдақтың жоғарғысында хан немесе
(Бұхарадағы сияқты) әмірші тұрды. Одан ... ... ...
жоғарғы мәртебелі төрелер, ары қарай сендерлер, бай, ... және ... ... ... тұрды. Бұған жоғары және орта дін иелері, жеке аудан
басшылары, яғни кіші хан ... хан ...... ... ... жүз басы немесе әскерлерге әмір жүргізетін — "сотниктер" кірді.
XIX ғасырдың ... ... ... ... құнды құжаттардан алынған "Хиуа хандығының архиві" атты кітап
1940 жылы шықты.
Құжат Хиуа ... ... ... ... да орта ... ... ... жарыққа шығарды. Бұл құжатта
хандықтың ... ... ... ... ... жүзбасының өзінің
қол астында қанша нөкер ұстайтыны сан ... ... ... ... ... ... ... тізім бабында 500 нөкер болса, Мехмед-
Джон мехремде 160 нөкер ... ... Ал ... Нияз ... ... 104 ... ... фактіден біз әрбір жүзбасының саяси салмағын көреміз.
Олар 100-ден 500-ге ... ... ... ... ... болды. Әскери нөкерлер
міндетті түрде әр ауылдағы шаруалардан алынды. Олар ұзаққа созылған ... ... ... болды. Тек пара берген ауқатты нөкерлер ғана
босатылатын болды. Әскери қызметтен ... ... ... ... ... Ханның қарулы күші оларға және барлық феодалдық жоғарғы
топ өкілдеріне халықтың көп ... ... және ... ... мүмкіндік
берді. Шаруалар сансыз көп алым-салық төлеуге міндетті болды. Салықтың
негізі 4 212 ... ... ... ... ... құл ... сақтау үшін салық жинау жиі-жиі құн ... ... ... жол ... ... арналған арықтарды тазартуға, бекіністер
салуға, жаңа каналдар қазуға ... ... ... олар ... басқа жасақтар беруге және үкіметтің
басқа да талаптарын орындауға мәжбүр болды. Бұхарада ... ... ... ... ... ... жер ... пайдаланғаны үшін салық төлеуге
борышты болды. Олардың жер көлемі шағын 2 ден 5 ... ... ... ... олардан заттай алым да алынды. Хан жері үшін "үшінші бвдай"
жиналды. Хиуа ханының 150 мың ... ... ... ... 43—49 ... ягни 180 мын пұт ... ... де болған. Көптеген шаруашылықтарда
сыбағаластық жер өңдеу қолданылды. Бұл Хиуа ... ... ... ... ... адам ... құқығынан айрылды. Ол жер иесіне толық
тәуелді болған еді. Құлдардан аз ғана ... ... ... ... ... төмендегідей дәлелдеп көруге болады, тек Хиуа хандығы жерінде
ғана 2 900 десятина жер сыбағаластар ... ... ... ... күйге түсіп, тәуелділікке ұшырады. Олар
байлардан сауда "бунан" алып және төлемін төлей алмай, борышкерге айналды,
оның қарызы ұрпағына ... ол ескі ... үшін жер ... жұмыс істеуге
міндетті болды. Тәуелділікке бәрінен бұрын жері жоқ ... ... бір ғана ... ауданыңда жерсіз шаруалар 25 процентке жетті.
Алымсалықтар, түрлі феодалдық борышкерліктер тұрғындарды үлкен қайыршылыққа
ұшыратты. Құл иеленушілік ... ... орын ... ... көбінесе
жаулап алушылық соғыстарынан түсті. Құлдардардың көбі ирандықтар болды.
Бірақ ... ... ... да болды, оның ішінде — орыстар.
Ресей патшалығы жаулап алған XIX ғасырдың екінші жартысына дейін Хиуа
жэне Бұхара базарларында ... ашық ... ... хан шаруашылығында, оның поместьесінде пайдаланылды. Шаруа
халықтарды құлдыққа түсіруде дін ... тап ... ... ... ... Орта Азия ... исламды уағыздады. Мұсылманның бес ... ... ... діни зекет төлеу сақталды. Зекетке ... 2 ... ал ... алынған өнімнің оннан бір бөлігі
жиналды. Зекеттен басқа "садақа" деген ерікті сыйлық ... Онда ... ... ... ... ... ... 5 разрядқа бөлінді.
Мектептің жаныңда мактобы — төменгі мектеп болды. Онда дін қызметкерлері
жазу-сызуға үйретті. ... ... хан ... дұға ... ... ... ... Кдрыхан мектебі болды. Содан кейін ғана орта және
жоғарғы медрессе сияқты мектеп-интернаттар болды. Ең ... ... ... немесе шариғат, одан кейін ислам дінінің философиялық негізі, сондай-
ақ математика, география т.б. оқытылды. ... ... және ... ... осы мектептен шықты.
Мектептерде тұрғындардың аз бөлігі ғана оқыды. Дін халық ... ... ... ... және әр ауылда орналасқан мешіттер арқылы ... ... ... ... ... ... хандар арасындағы
әскери қақтығыстар және тоқтаусыз ішкі ... Орта Азия ... ... объектісіне айналдырды. Бұл жағдай тұрғындарды адам
төзбес жоқшылыққа, қайыршылыққа әкеп соқты. Орта Азиялық хандық ... ...... ... ... өзара қырқыс болды. Бірде
әлсіреп, бірде өршіп ... бұл ішкі ... ... мемлекетті әлсірете
отырып, еңбекші тұрғындарға қиын әсер етті.
XIX ғасырдың 50 жылдары Орта ... ... ... ... ... ... ... пен тоқтаусыз соғыс барлық жерде өте ... пен ... әкеп ... ... өңделмей, тұқым себілмей қалды.
Әншейінде 4 теңге (80 коп.) ... 1 пұт нан бұл ... 20 ... ... ... ... алауыздық күшейген тұста, орыс патшалығы өзінің
Орта Азияны жаулап алу жорығын бастады3.
Ресей ертеден-ақ Орта Азиямен байланыста ... IV Иван ... оның ... Орта Азия ... ... олар ... мәліметті жіберген еді. Ал XVIII ... орыс ... ... және ... ... Орта ... ... жүргізді. Осы
уақытта хандықтың кең ... ... ... ... ... жете танысу мақсатында хандыққа бірнеше экспедиция
жабдықталды. I Петр Орта Азия ... ... ... ... ... ... Азия хандығындағы жағдаймен айналысты. Ал Орта ... ... оның ... ... ... ... жэне 1719 жылы ... арқылы бағыт алды. Бұл экспедициялар өз жолдарында (Ертісте) бірнеше
қорғандар негізін салды. Ол салынған қорғандар Омск, Семей, Өскемен ... олар ... Орта ... ... тірек пунктеріне
айналды. I Петр 1717 ж. бірінші экспедицияны ... ... ... ... Оған Хиуаға жетуге мүмкіндік туды, бірақ
мұнда экспедицияның барлық мүшелерін жойып жіберді. Бұл ... ... I Петр ... нұсқау берді: Хиуа мен Бұхараға хандықты құттықтау
үшін бара отырып, ... ... ... тыншылық жасауды. Әмударияның жаныңа
баруды, оның ағысына, сондай-ақ плотинаға көңіл ... егер ... ... ескі ... ... ... және ... сағаларын білуге
жіберді. (Әмударияның ескі ағысы Каспий теңізіне қарай ақты). Одан гөрі I
Петр Әмудария ... ... ... қажеттігін ескертті.
XIX ғасырда экспедициялар тағы да жіберілді. Орта Азия үшін Ресейдің
басты қарсыласы Англияға бұл ... ... ... жіберілгендігін
сылтаурата отырып, патшалы Ресей Орта Азияның осы аудандарына жанталаса
ұмтылды. ... мен Арал ... ... ... ... ... беті нүктелері биіктіктерінің айырмасын ... үшін 1824 ... Берг ... ... 1600 ... ... казактары, 6
зеңбірек құрал-сайман, 900-ден астам қос атты ... ... 1839 жылы ... ... экспедициясы нағыз әскери жорық
болды. Оның құрамында 5325 ... 22 ... және 10 мын түйе ... ... сәтсіздіққе ұшырады, оның керуендерінің бәрі даладағы
суық аяздан үсіп ... Тағы да ... және ... ... ... ... атап өтуге болады. 1841 жылы инженер ... ... ... Хиуа ... ... ... ... оны жылышыраймен қарсы алды. Никифоровтын орыс патшалығы атынан айтқан
барлық ұсыныс-тілектерін ... ... ... күні хан Никифоровты қайта
қабылдағанда, ол өзінің есте сақтау қабілетінің нашарлығын, ... ... ... ... Осы ... ... қолы ... Никифоров
Ресейдің қол астындағы қазақ жерлеріне шапқыншылықтарын тоқтату жөнінде
ханға ультиматум қойды. Ал келіспесе, онда хан ... ... ... Бұл ... әсер ... Ол Ресеймен сауда келіссөзін ... ... та, ... бұл ... ... ... ие болмады. Дәл
осы жылы Бұхараға Бутенов миссиясы жіберілді. Миссияның құрамында, ... ... және ... суреттеген оқымысты ғалым Ханыков болды. Бутенов
миссиясына Ағылшын өкіметінің Орта ... ... ... ... ... мүнда енуіне жол бермеуді көздеп отырғаның білудің ... ... Орта ... ... хан ... Ресейге
келуін тездетті. Бірақ ол көп жағдайларда нақты нәтижелерін бермеді.
Осылайша ... ... ... ... Ресейге хандықтармен
мықты байланыс орнатудың сәті түспеді. Соған қарамастан, олармен ... XIX ... 30 ... бұл сауда мейлінше үлкен көлемге жетті.
10 жыл көлемінде (1827—1837 ж.ж.) Ресейге 6951 мын сом ... ... ... 4375 мын сом ... Келесі 10 жылдықта (1837—1847 ж.ж.) шеттен
әкелу 8944 ... ... ... 5027 мын ... ... ... мынандай
заттарды шетке шығарды, атап айтқанда, өндірістік заттар, қолөнер тәсілімен
шығарылатын кездеме, қант, мақта, жіп, жүн, ... ... ... Орта ... ... ... мақтаны шетке шығару өсті. 1840-1850
жылдары шетке мақта шығару 100 мын пұт, ал ... ... 270 мын ... ... дамуына күшті дүмпу берген XIX ғасырдың 60
жылдарындағы реформадан кейін Орта ... ... ... өзгерді.
Ресейден өнеркәсіп тауарларын әкелу дамыды. Тауар өткізетін базары мен
шикізат қоры үшін орыс ... өте ... ... көрсететін
болды. Ресейдегі капитализмнің тез ... ... Орта ... ... алуға итермеледі.
Капитализмге ұмтылуда өз шекарасын кеңейту, ішкі шекара ... ... жаңа орта ... Орта ... ... ... ... Орыс капитализмінің шетке ұмтылуы XIX ғасырдың екінші жартысында
елдің ішкі ... ... ... 60 ... ... кейін сақталып
қалған көптеген крепостниктіктің қалдықтары тез дамуға ... ... ол ішкі ... ... ... ... Бұл ... отар жаулап
алу патшалық капиталистік дамуды ... ... ... және ел ... ... мүмкіндік берді. Реформадан кейін жерсіз
қалған кіріптар тұрғындардың бір бөлігін жаулап алған ... ... ... ... ... ел ... ... қарсы күшін әлсірету мүмкін
еді. Осылайша ... ... мен ... ойы сейкес келді.
Сонымен бірге, Покровский жорамалдағандай, Орта Азияны жаулау тек орыс
капитализмінің ісі ... ... ... ... ... бұл жағы ерекше
көңіл аударуды қажет етеді. Жаулап алуға шенеуніктер өкілдері, әскери
қызметкерлер де ... ... Олар жаңа ... ... байлық жинауға,
бөтен иелікке өз қолдарын емін-еркін салуға болады деп ... ... ... ... ... ... атты ... өте
айқын көрініс алды. Атап айтқанда, Орта Азияны жаулап ... ... сөзі ... ... ие ... ... рангідегі шенеуніктер
және әр түрлі ру іскерлері Орта Азияға кең толқынмен лап берді. Бұл ... ... ... ... Орта ... ... алуға итермелеген тағы бір ерекше себеп
болды. Бұл АҚШ-тағы мақта тапшылығы тудырған ... ... еді. ... ... әкелінді. Орта Азия мақта шығарғанмен, ол ... Оның ... ... ... ... ... ... ала алмаған
орыс тоқыма өнеркәсібі американдықтардың орнын ... Орта ... ... ... ... Орта ... ... аударуға ұмтылды. Мақта
ташпылығы мақта бағасының тез өсуіне әкеп соқты. XIX ... 60 ... Орта Азия ... 1 пұлы 45 сом ... 1861 жылы 7 сом 50 ... жылы 12-13 сом, ал 1864 жылы ... 24 сомға жетті. Мақтаға деген
сұранымның өсуі оны өндіруді ... Орта ... ... себілетін жер
көлемі тез өсті5.
Орта Азияға шабуыл кезінде орыс патшалығы Англиямен араздасты. ... Орта Азия ... ... ... ... бермеуге ғана ұмтылған
жоқ, сондай-ақ оны өз ... ... ... ... Ауғанстанға
өзінің белсенділігін нығайтты. Бұхар, ... ... ... Бұл жердегі оның барлық саясаты Ресейге бағытталды. Ағылшындар,
Ресей Орта Азияға шабуылдауда, ал Англия тек ... ... ... қалу ... ғана ... ... "теория" таратты. Ал,
шындығында, бұл ел де Орта Азияға шабуылдады және бір-біріне қарсы ... ... ... ... ... ... себебі Ресейден басқа Орта
Азияға жақын бірден-бір мемлекет болмады.
Патшалы Ресейдің Орта ... ... ... ... ... қауіп төнеді деп есептеді. Англия "Британ" ... ... орыс ... ... қол ... қалдырғысы
келмеді. Ағылшын саясатшылары Ресей мұнда Англияға үлкен қауіп төндіруі
мүмкін деп есептеді, ... ... ... ... жолы ... ... ... теңізге қарағанда құрлықта неғүрлым әлсіз еді.
Орта Азия хандықтарын қалайда ... ... ... ... ... Орта Азияға жақындауын тоқтатуға үміттенді. Патшалы Ресейдің Орта
Азия хандықтарын жаулап алуына және Британ ... ... ... ... әрине, Англияның қарсылығын тудырды. Англия мен Ресейдің
Орта Азиядағы шиелініскен қарама-қарсылығының мақсаты: 1. Ұлы ... ... ... мен ... пайдалана отырып,
тиісті саясатты жүйелі жүргізу. 2. ... және ... ... ... ... ... ... ғасыр бойы ұмтылды. Англия Ресейдің
қарақшылық саясатының күшті жауы ... ... да ... Англияны
жаныңдағы бөтен халықтарға билік ... ... ... Ресейдің Орта Азияны жаулауы және осылайша Индия іргесіне бекінуі
Англияның Азиядағы билігіне нақты қауіп болды. Бұл дәлел ... ... да өз ... тигізді. Англия мен Ресейдің Орта Азиядағы қарама-
қарсылығы уақыт өте келе күшті ... ... Бір ... ... ... ... ... Англиямен соғысуға жақын қалған кездері де болды.
Бұғаз жөніндегі қарама-қайшылықты сипаттай келіп, ... ... ... порты Орталық Азия мен Персия үшін, Түркістан үшін де
бағалы болып табылды" деп атап ... Ал ... Орта Азия ... Таяу Шығыспен тығыз байланысты екенін көруге болады. ... ... ... ... ... Англия қарсылығын тоқтату
ерекше маңызды екенін түсінді. Қырым соғысынан кейін, ... 1857 ... ... ... ... жаулап алу патшаның ... ... ... іс ... Ресейдің Қоқан, Бұхар және Хиуа хандықтарын жаулап алуы.
Патшалық Ресей Орталық Азияны жаулап алуды қазақ далаларынан бастады.
Бұл шапқыншылық ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Ресей қарамағында бола тұрса да, бір қатар оңтүстік ... ... деп ... ... патша соларды Ресейге қосуды ... ... ... ... ... Орта Азияға шабуылы үшін ... ... ... ... ... ... ... шептерін салған болатын.
Осы кездің өзінде-ақ Орск-Троицк (1835-1837ж.ж.), Торғай-Ырғыз (1845 ж.)
бекініс шептері ... 1847 ж. ... ... ... ... Алдағы уақытта Орта Азияға ішкерілей енуде Сырдария сағасы ерекше
маңыз атқарады. Келесі шеп Ертіс бойымен өтеді. Мұнда ... ... ... ... қазіргі Алматыға дейін бекіністер салынды. Бұл жолдардың,
түйісі қазақтың үш жүзін ... ... ... ... ... ... ... генерал губернаторы Перовский Сырдарияға тағы да жорық жасап,
1 ай ішінде Ақмешіт ... ... ... Ол ... орыс ... Одан кейін осы өзен бойына жоғары қарай 5 ... ... ... ... ... ... батысынан және
оңтүстіктен қамтиды. Мұнын ... 60 ... ... ... база еді. Патшалы Ресей Орта Азияға жылжу жайлы көп айтқан, бірақ
1860 жылға дейін ішкі ж2не ... ... ... ... ... ... 60 ... бастап, Орта Азияны Отарлауға бет ... ... ... жылы ... ... ... Перовскіден (Ақмешіт) Веревкин
2скерлері шығады. Алға ... ... олар ... ... ... ал ... штурммен Әулиеатаны алады. Сол жылдың өзінде осы
екі шепті ... ... ... ... ... ... басталады.
Черняевке қоқандықтарды қиратып, Веревкин отрядымен кездесудің сәті түседі.
1864 жылы 17 маусымда Қазақстан ... ... ал ... ... ... ... қалды. 1864 жылы қыркүйекте Черняев
Шымкентті алу үшін "жаңа бағыт" басшысы болды. Ол
кезде Орта ... ... ... ... туды. 1864 жылы ... ... ... ... аяқталып, поляк көтерілісі басып
тасталады. Ішкі жағдай да біршама жақсара түсті. Бисмарк Герман ... ... ... ... ... және ... өзінің әскерін
бағыттады да, Азия территорияларына онша көз тіге ... ... ... ... ... ... ... жалғаса берді.
Айтарлықтай күш көрсетуге қарамастан, орыс әскерлері Қоқан сарбаздарын
қиратып, 1864 жылы қазанда Шымкент қаласын ... ... ... ... ... ... шығады, қала тұрғындары қарсылық көрсетіп, ... ... Ал ... кері ... мәжбүр болады. Соғыс
нәтижесінде Ташкентті жаулаудың алғашқы шапқыншылықтары іске ... ... ... ... ... ... ... наразылығын тудырды.
Ағылшын үкіметі орыстарға "арнайы нота" жолдады.
Сарбаздар Ташкенттен қайтқаннан кейін, 1864 жылы қарашада ... ... ... ... державаларға Орта Азияны басып алу әрекеттерін
жасырған "нотамен" мәлімдеме ... Онда ... деп атап ... ... ... жоспары жоқ, тек өз жерінің нақты шараларын
белгілеп, "жабайы тайпалардан" ... жылы ... ... жаңа ... ... ... кішкене
жоғары Шыршық өзені арқылы Ниязбек қамалын бомбалау басталды. Бұл ... ... жол еді. ... айында қамал толық алынып, ... ... ... ... басы ... ... шығар жол іздеді. Бірақ ол
іске аспады. Орыстар оны басып тастады. Осы кезде көмеққе жаңа күш ... ... ... ... қиындықтарды пайдаланып, Ташкентті өз
билігіне алды. Онда әскери басшы болып ... ... ... ... сайланды,
ол қаланы қорғауға тиіс болды. ... ... ... 1865 жылы 15-17
маусым аралығында Ташкетке шабуылын бастады. Барлық тұрғындар қайсарлықпен
шайқасып, ... ... ... ... Олар ... жағып,
жолды бегеді. Хан сарайына орыс әскерлерін жібермеу үшін оған өрт ... ... ... ... ... ... үш күннен кейін
қала тұрғындары тізе бүкті. Орта Азияның ең ірі қаласы ... ... ... бұдан кейін Черняев орнына сайланған Романовқа осы ... ... Ол 1866 жылы ... ... ... бастады. Өйткені
Ташкентті алғанда Бұхара қоқандар жағына шыққан еді. 1866 жылы ... ... ... ... ... Ұратөбені, Созақты басып алды.
Енді тек Бұхара қалды. Бірақ оған да жол ашық еді. ... ... ... 1867 жылы Түркістан генерал губернаторлығын құрумен
біріктірілді. Басшы болып генерал фон Кауфман сайланды. Ол осы ... ... ... ... ... ... ... шаралар қолдануға
құқылы болды.
Орыс әскерлерінің Бұхараға ... ... ... ... ... ... "ғазават соғысын" жариялады. Ол 1868 жылы
наурыз айында басталды. Жаппай халық орыс басқарушыларға ... ... діни ... ... ... күресін
күшейтті. Осыдан барып Ташкентте, Оралтөбеде және басқа да ... ... ... ... ... ... ... үшін 1868 жылы
жаңа қорғаннан көптеген әскерлермен жорыққа ... ... ... ... ... ... ... батысқа беттейді. Ал Бұхар әміріне үлкен
қол жинап, патша әскерлеріне қарсы шығуға мүмкіндік туады. Бірақ 1868 ... ... ... түбінде Әмір толық жеңіліске ұшырады. Бұл кезде
Самарқандта Кауфманға ... ... ... ... Орыс ... ... ... ұрысына 1 апта бойы төтеп берді. Мұны естіген
генерал Кауфман орыс ғарнизондарына көмек көрсету үшін дереу қайта ... ... ... ... ... жеткенде, олардың арасында
іріткі туады. Шахрисябтар орыс әскеріне жалғыз төтеп бере ... ... ... Ал ... ... ... ... басып, ер
адамдарды аяусыз жазалайды. Көтеріліс жеңіліске ... ... ... ... ханымен келісім жасалады. Худояр хан жерлерін беріп, өзінің
тәуелділігін мойындайды. Оның ... ... және ... ... ... ... қалған басқа Шымкент, Ташкент т.б. қалалар заңды түрде Ресей
қарамағына өтеді. Сонымен қатар орыс ... ... ... ... ... беріп, кез-келген тауарға салым екі ... ... ... ... 1869 жылы ... патшалық жаулап алған жерлер
салықтан босатылып, орыс ... бес жүз мын сом ... тиіс ... ... ... ... сияқты құқықтар орнатылды.
Бұхара да орыс патшалығының қол ... ... ... Заравшан суы Бүхараға
баратын, яғни кез-келген уақытта су бермей, бағындыруға ... ... ... келе ... ... ішкі саяси мақсаттарды
көздейді. Ол Англияға өзінің жаулап алған хандықтарды қорғауға ... ... ... ... ... ... Ал ... хандықтар
Ресейге толық бағынышты болатын. Бұхара мен Қоқанды ... ... ... ... ... өте ... ... Англия Ауғанстанды жаулап
алу арқылы Орталық Азия ... ... ... Ол ... ... ... қарсылық көрсете бастады. Ауғанстан және Қашқарда
орныққан Англия Ауғанстанды Ресейге ... қоя ... ... 70 ... ... үшін халықаралық жағдай тиімді болады. Сондықтан Англия
Ресеймен келісімге келуге мәжбүр ... Ол ... ... Хиуа хандығын,
Англия Ауғанстанды қорғауға тиіс ... Осы шарт ... ... жаулауға
жол ашты. Бұл кезде халықаралық қатынастар патша әскерлерінің жаңа ... ... 1870 жылы ... жене ... ... ... жеңілісімен аяқталды. Франция талқандалды. Бұл бүкіл Еуропаны
дүр сілкіңдірген Париж жұмысшыларының көтерілісін ... ... ... жақтастарының болмауынан, Ресеймен келісімге келуге мәжбүр
болды. 1873 жылы көктемдегі келісімнен кейін, Ресей ... ... ... ... тура ... ... ... ал
генерал Кауфман Ташкенттен шықты. Орынбор әскері Маңғышлақтағы ... Хиуа ... ... Кауфман әскері қосылды. Красноводск әскері құм
даладан өте алмай, кері қайтады, қалғандары Хиуаға жетеді, қала ... 1873 жылы ... ... ... Рахим 11 бейбіт шарт жасады.
Онда Хиуа Ресейге бағынуға тиіс ... ... ... оң ... ... ... Мұнда орыс кемелері еркін, ал Хиуада Бұхара кемелері
орыс үкіметінің рұқсатымен жүзе алады. Орыс саудагерлері Хиуа ... ... ... т.б. ... ... ... барлық салықтардан босатылды. Сонымен
қатар Хиуа ханы ... 2 200 000 сом ... ... ... болды.
Түркімен иомудтары Головочевтің қатаң жазасын алды. 1300 адам өлтіріліп, 5
000 мал алынып, 300 000 ... ... ... ... ... ... тұратындары небәрі 100 000 сом жинады. Бірақ ол үшін түйелерін,
әйелдерінің әшекей бұйымдарын ... ... ... ақша ... алмады. Сөйтіп,
патша генералдары жаулап алынған халықтарына билік жүргізді. Ақырында ... Орта ... үш ... ... ... өзіне вассалды
тәуелді етті. Орыс патшалығын Индиядан Англия мемлекетінің иелігіндегі
Ауғанстан бөліп тұратын еді. ... ... ... ... ... ... Дәл ... көтеріліс 1875 жылы Қоқанда, Үзгент қала ауданыңда
Пулатхан және ... ... ... Көтеріліс самодержавиені
жақтаушы Худояр ханға қарсы бағытталды. Көтеріліс ... ... ... кеткені үшін айыптады. Олар орыс билеуші үкіметі мен ханды ... ... Бұл ... ... мәні ... Олар тек ... ... өз хандарын да айыптады. Худояр хан орыс әкімшілігіне қашып
кетті орнына ұлы ... хан ... ... ол ... ... ... ... Әндіжан, Наманғай, Ферғананың шығыс
бөліктерін алды. Кауфман көтерілісті тез басу үшін Қоқанды алды. Жаңа ... қала ... ... көтерілісшілерді сатып жіберді. Халық сонда
да басылмады. Әндіжанда Автобачи 70 мын әскер ... ... ... хан ... ... Қоқанды алып, орыстарды қуып шықты.
Осылай көтеріліс үлкен сипат алды. Орыс өкіметі Скоболев ... ... Ол ... ауданыңдағы барлық ер адамдарды дерлік ... ... ... де ... 1876 жылы ... ... Әбдірахман-
Автобачи және Пулат хан берілді. 1877 жылы 19 ақпанда орыс ... ... ... ... ... оның орнына орыс генерал
губернаторлығының басшылығымен Ферғана облысы құрылды.
1.3.Түркістанда отаршылдық басқару жүйесінің қалыптасуы.
Патша өкіметі Орта ... Хиуа ... ... алғаннан кейін,
алынбаған Түркмения ғана қалды. Мұнда патша өкіметінің ішкерілей енуі ... ... ... 1869 жылы Красноводск қаласының негізі қаланды.
Бұл қала Түркменияға ... ... ең ... ... ... 1877 ... Ломакин Қызыл Арбатты басып алды, бірақ ... ... ... ... қуып ... ... территориясы, табиғи байлығы жағынан, сонымен қатар
Англия басып алушыларына қарсы стратегиялық шабуыл жасау үшін де ... ... ... ... Азияның бұл бөлігінде Англияны әлсіретуді
көздейді. Жаңа шабуыл 1879 жылы генерал Лазаревтің басшылығымен басталады.
Осы ... ... ... ... ол ... кейін Түркмениядағы әскери
басшылық генерал Ломакинге берілді. 28 тамызда ... ... ... ... ... бұл ... ... тойтарыс берді. Орыс әскерлері
көп шығынға ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. 1880 ... ... ... ... оның ... болып генерал Скобелев тағайындалды.
Оның 11 мын әскері, 97 зеңбірегі қару-жарағы ... ... ... ... ... елге ... жайлап еніп отырды. Өз жолында ол
бекініс ... ... ... ... ... етті. Осы қорларына
сүйене отырып, Скобелев текеліктердің басты қорғаны Геок-Тепені қоршап
алды. 1878 жылы ... ... ... ... үшін ... темір жол салынған болатын. Орыс әскерлерінің дайындығымен жылжып
отыруы 1880 жылдың ... ... ... Геок-Тепеге шабуыл 1880 жылдың
желтоқсанында басталды. Шабуылға дейін ... мен ... ... ... мина ... ... ... әскерлеріне қарсы батыл қарсыласқанымен,
патша әскерлерінің күші басым екендігі көрініп тұрды. 20 ... ... ... қамалының бірден-бір қорғаны болған Янги қала-селосын
басып алды. ... ... 25 мын ... олардың әйелі, бала-шағасы
болды. 1881 жылы 12 ... ... ... ... ... Текеліктер
орыс әскерлерімен батыл соғыса білді. Осы ... ... ... ... ... ... ... арасында үйінділер өртеніп жатты.
Текеліктер ... ... ... ... ол ... алар кездегі
ауыр көріністі былай суреттейді: "Есі кеткен ... ... ... ... екінші күркеге, жер үйлерге ... ... ... ... ... ... ... ынырсыған дауыстары, қару-
жарақтың дауысы, осының бәрі жағымсыз естіліп, адамдар жабайы ... ... ... ... ... ... қарапайым халыққа зорлық-
зомбылық жасай бастады. Олардың да әскері көп шығынға ұшырады. Түркмендер
үлкен ... ... ... ... қамалы алынғаннан ... ... күрт ... 1881 жылы 18 ... Ашхабад қаласы
алынды. Осы басып алынған аудандардан Закаспий облысы құрылды. Орталығы -
Ашхабад ... ... ... үш ... бұл жерге Мерв және оңтүстік
территориялар қосылды. Сөйтіп, бүкіл ... ... ... ... басып алу Ресейді ағылшындардың қол астындағы Ауған елімен
шекаралас етті. Мұнан ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынас күрт
нашарлады. Англия Ауған әміршісі Абдурахманды ... ... ... ... ... ... Пензі алқабына қарай қозғалды. Орыс
әскерлері оған ... ... ... 1880 жылы 18 ... ... ауғандықтар жеңіліске ұшырады. Орыс әскерлерінің Гератқа қарай
жолы ашылды, енді Герат орыс ... қол ... ... ... ... Олар өз ... Ресейдің қол астына бергісі
келмеді, бірақ соғыс ... жоқ, ... ... ... жететініне
күмәңданып, келіссөзге келісті. 1885 жылы 10 қыркүйекте Петербург қаласында
орыс-ағылшын келіссөзі ... Осы ... ... ... ... ... ... Пензі алқабы мен Кушка өзенін алды.
Англия Ауған жеріндегі өз күштерін нығайтты. Сөйтіп, екі ... ... ... ... ... жерлерін бөлісуге кірісті. 1895 жылы Ресейге Памир
косылды. Сонымен, Орта Азия және оның ... ... ... қол ... оның ... ... жаулап алуы нәтижесінде Орта Азияда бірнеше облыстар құрылды.
Олар Сырдария, Ферғана, Самарқанд, Закаспий, Жетісу облыстары, ... ... ... ... ... ... облысы
1882 жылдан бастап кайтадан құрылған Дала генерал губернаторлығына кірді.
Барлық жерде әскери әкімшіліктер орнады. Оларды әскери ... ... ... Ол ... ... ... шешуші болды. Патша
шенеуніктеріне қарсы ешқандай арыздар мақсатына жете алмады. Осы ... ... ... ... губернаторлары — басында Орта
Азияға жорық жасағандар еді. Халық қозғалысын тұншықтырушы және ... ... ... Скобелев, Головачев, Куропаткин — Орта Азиялық
облыстардың алғашқы басшылары болды. Әскери және ... ... ... сол жер халқын қысып, ... орыс ... ... ... ... ... білдіртті. Орыс шенеуніктері
жергілікті халықты талап, ең жақсы жер ... ... ... ... ... орыс ... Щедрин бейнелеген сол баяғы «ташкендіктер» еді.
Шенеуніктер жергіліктілерге мәдениет сіңіруші деп ... ... ... ... ... ... ... қатаң тәртіп орнады.
Орынсыз пара алу, ұрлық, ... орын ... Оны орыс ... өзі ... тура келді. Мысалы, 4-ші мемлекеттік Дума мүшесі, орыс өкілі
Мансуров 1916 жылы желтоқсанда Дума мәжілісінде орыс ... ... Азия ... ... бере ... былай деді: «Мен өлкенің Ресейге
қосылғанынан 30 жыл ... ... ... сол ... ... ... өзгеше кастаны байқадым. Ол, оның алдында бәрі тағзым ... ... ... разы және ол өлкенің жалғыз иесі сияқты еді»6.
ВКП (б)нын қысқаша тарихында орыс патшалығының ұлттық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметтерде
орыс шенеуніктері отырған. Барлық ... ... ... іс орыс ... ... ... газет-журнал, кітап шығартпауға, мектептерде ... ... ... орыс емес ... орыстандыру саясатын
жүргізді. Патшалық орыс емес ұлттардың қанаушысы және азаптаушы болды»7
Жаулап алынған Орта Азияда 1867 жылы ... ... ... олар Жетісу казак әскерлері және Орал ... ... ... 1875 жылы ... және ... ... ... казак емес крестьяндар да көшіріле бастады. 90жылдары
Түркістанға ... ... күш ... ... ... ... саны ... басында өте көбейді. Ресейдің тұрғылықты жерлерінен Орта Азияға
көшіруде ... ... екі ... ... ... ... облыстарда көшіп келушілер ішінен мықты тірек
жасау, екіншіден, Орталық Ресей ... ... ... тез ... ... ... Ресейдің щенеунігі Кривошейн: «Болашақ көшіп
келушілер гюселкелері кедей емес бай болу ... ... Бұл ... ... жылы Орта ... көшірілгендер саны 32000 шаруа отбасы, көшіру
негізінен көшпелі аудандарда жүргізлді. ... ... ... ... ... 1906 жылы 136 жаңа көш 451988 ... ... ие
болды. Әрқайсысына 35 десятина жақсы жер тиесілі болып бөлінді. Бұл жерлер
негізінен суармалы еді. ... ... ... ... ... ... жетті. «Көшпенділерді» көшіріп сонымен ... ... ... ... ... жол ... Сөйтіп,
жергілікті халықты оларға жалдануға ... ... ... ... келген казактарға жалданды. Осылайша көшіп келушілердің кейбіреулері
ірі жер иелеріне айналды. Ішкі ... ... ... ... ... Половцев 90-жылдар аяғындағы жағдай туралы былай деді:
«Жергілікті адамдардың айтуынша, кейбір жеке үй ... ... ... ... ие ... ... қырғыздың арзан жұмысшыларын ұстайды,
сонымен қатар оларды 15 наурыздан 15 карашаға дейін жалдайды».
Осындай жолмен патшалық қоныс ... ... Орта ... ... ... ... ... әкімшілік аппаратпен бірге
бодандаушылар патшалыққа бүкіл ... ... ... ... Бұған
жергілікті байлардан сайланған билік қосылды. Негізінен, олардың рөлі бос
және мақта ... ... еді. Орта ... ... ... мақта
базасы және тауар өндіру көзіне айналды. Экономикалық жаулау ... ... ... ... ... ... жол құрылысы үлкен
рөл атқарды. Ал 1878 жъшы Каспий жағалауынан Орта Азия түбіне дейін ... салу ... ... Жол ... одан әрі ... ... ... Мервтен Кушкаға, Самарқанға. Ферғанаға, Ташкентке,
Әндіжанға ... ... XX ... ... ... Азияда 2368 км темір жол
болды. Тауар алып келу және ... ... 1883 жылы ... ... ... ... шығарылып, 1104 121 сомға шеттен әкелінді. Ал 1889 жылы,
яғни темір жол салынғаннан бір жыл ... соң бұл ... 3 600 000 ... 6 ... жуық әкелінді. Орта Азия орыс өнеркәсібінің ірі ендіру
рыногына айналды. Түркменияны ... ... 1520 жыл ... соң ... ... жетістіктер болды. Үлкен тауар кіргізу, сонымен
қатар Орта Азия ... ... ... айналысы осылай тез өсті.
Бірақ Орталық Азияның экономикалық маңызы — Ресейдің мақта өндіру
базасы ... 1884 жылы ... ... 300 ... ал 1887 жылы ... ... ... егілді. Жергілікті мақта түрі нашар болғандықтан, сапалы
Америка мақтасын өсіре бастады. Бұл тез ... ... ... жетті.
Бүкіл орталық Азияда 1884 жылы 372-ға, ал 1900 жылы 520-ға өсті. ... да ... 1884 жылы ... ... ... алғаш 100 пұт-,
1890 жылы 2673 мың пұт. 1890 1896 жылы 2.6 3,5 млн. пұт, ал 1907 жылы ... пұт ... ... ... ... дамуына патшалық кеден саясаты әсер етті.
Шетел мақтасына кеден салығы өсіп отырды. 1878 жылы 1 пұттан 40 ... ... жылы 1 ... 4 сом ... ... Бұл берілгендер Орталық Азияға
капитализмнің енуін ... Азия ... көп ... ... ... ... түрлі қол
өндірісін жэне патриархалды феодалдық ... ... ... ... ... ... зауыттарға қара жұмыскер немесе жай батырақ
болуына алып келді. Капитал күші ескі ... ... Орта ... тауар айналысына» тартты. Ұсақ шаруа шаруашылығында мақта
өндірісінің ... ... ... ... базаланды. Бұлардың 40
процентке дейін мақталық жері ... ал ... ... 80 ... ... көпшілігі 57 десятинадан аспайтын ... ... ... ... тек факті жүзінде жер иесі болды. Мақта Орталық
Азия аудандарының бәрінде өндіріліп, орыс патшалығына ... ... ... ... ... мақта Ферғанада 75 ттроцентке дейін, Самарқанд,
Закаспий, ... ... ... ... жерлері ағаш соқамен өңделді,
мақта қолмен жиналды, ірі жер иесі өзінің жер бөліктерін жеке ... ... ... алу» ... ... Бұл ... ... ауыр түрі болды. Шаруа жерді өңдеп, сол үшін 0,5 ... 0,3 ... ... не өнім ... ... ... ... сыйға беріп, соны тағы ... және ... 0,3 ... ... ... ... ... саясатында
тұрғындар жақсы жерден айырылып, байларға тәуелді бола берді. ... ... ... ... батыраққа айналды.
Байлар, шенеуніктер шаруаларға алдағы өнімге қор ... ... Қор ... мақтаны арзан бағамен сатып, өткізе алмай, ... ... ... ... ... өкімет орыс капиталистеріне қызмет
етті. Бұл жерде ... ... рөлі ... Олар ... ... шаруаларға қор беріп, қолда ұстады. Байлар сол ... ... ... экономикалық жағдайын біліп отырды. Мақта
өсірушілердің барлық істеріне, ... ... ... ... сол жергілікті байлармен және жергілікті өкіметпен қосылып,
шаруаларды ... ... ... ... мен ішкі
экономикалық мәжбүрлеу және әскери әкімшілік генерал ... ... ... Орта Азия ... ... жақтан қысым көрді. Бұл
қиындықтарға мемлекеттік салық қосылды. 70-80 ... ... ... алу 40 ... ... ... жылу ... Самарқанд уезінде салық 110 процентке өсті. Жалпы ... ... ... ... екі есе көп ... ... ... нашар дамыған, негізгісі тек мақтаны алғашқы
тазалаумен байланысты еді. XX ғасырдың басында 700-ге жуық ... емес ... ... ... ... жергілікті тұрғындардан және
өзбектерден тұрды. Орыстар тек 20 ... ... ... ... ... атқарды. Өндірістің 60 процентін әйелдер мен ... ... ... ... ... ... екі есе ... (180 сом, орыстар 288 сом). Жұмыс уақыты күніне 12-16 сағат. Еңбек
қорғау туралы ... заң ... ... Азияда бірнеше тауарлы өндіріс өнеркәсіптері болды. Бірақ оның еш
маңызы ... Орыс ... ірі ... ... мақсат еткен жоқ,
ол шикізат көзі ретінде пайдалануды көздеді. Орталық Азиядағы осындай адам
төзбестік қанаушылық ... ... ... ... көтерілістерге алып
келді.
1885 жылы Ферғанадағы көтеріліс соғыстын жақындығын сездірді. Бұл туралы
Түркістан әскери округінің штаб ... ... ... ... деп
жазған: «Ферғанада болып жатқан көтерілістер, яғни ... ... ... ... ... жылы ... ... бірлікке жеткендігі
сондай, оларға қарсы казактар ... ... ... Өкінішке орай,
олардың азы ғана жапа шекті». Бұл жерде Беляевтің «шайка» деп ... ... ... қанауға көнбеуге бекінген халық бұқарасының
қарсылығы еді. Сол жылы Ферғанада Дербіш ханның бастауымен ... ... Бұл ... тез ... тасталынды.
1892 жылы Ташкентте «Холера бунты» басталды. Холера ауруынан өлгендердің,
діни салттарды бұзып жерленуіне қарсы ... тобы ... ... ... ... соққыға жығады, бұдан кейін «Ғазават»
жарияланып, ... ... ... ... ... ... жылы Әндіжанда ірірек көтеріліс болды, онда Маадам басшылық еткен
2 мың адам жиналын, мамыр айында қалаға басып кірді, бұл да сол күні ... ... ... ... II ... өз ... көтеру үшін
қатысушыларды қатаң жазалады, 400 адам репрессияға ұшырап, 18 адам ... ... ... дарға асылады.
Мұндай көтерілістер 1887-1898 жылдар аралығында көп болды. Орталық Азияның
тұрғындарының осындай жеке көтерілістері бостандық алып бере ... ... ... қозғалыстар басылып тасталып отырды, ұйымдастырылуы
болмады.
Қорыта келгенде, патша ... 1864 жылы ... ... 1865 жылы ... 1864 жылы ... 1868 жылы ... жылы ... 1884 жылы Мервті жаулап алды. Уезд ... ... ... ... аса зор ... ... ... хан сияқты сезінетін.
Түркістан шекаралары туралы В. Бартольд мынадай пікір айтқан болатын:
«Түркістан — ... ... ... ... ... үлкен территорияны
алатын, бұрын Тұран немесе Түркістан аталған өлке, ал бұл «Түркілер елі»
деген сөз. Бұл өлке ... Орал ... мен ... ... ... ... тауы мен ... шекарасының, оңтүстіктен Иран мен
Ауғанстанның, солтүстіктен ... ... ... ... және
Еуропаның үштен бір бөлігін құрады»8, ... еді. ... ... Түркістанды
(Қазақстанды) басып алу ісіне 1716 жылдан бастап кірісті, 1865 ... ... ... ... Арал, Балқаш, Ыстықкөл өңірлеріне дейінгі аралықтағы
және Ташкент ... ... ... ... алды. Батыс Түркістанның жаулап
алынған жерлері 1865 жылға ... ... ... ... ... Орыс ... 1865 жылғы 2 ақпанда жаулап алынған
Ыстықкөлдің батыс ... Орал ... ... жерлердің бәрі
«Түркістан облысы» ... ... ... ... туралы шешім қабылдады. Осылайша Түркістан тұңғыш рет
кеңсе қызметі ... ... ... ... ... Ташкент қаласы және
Бұхара әмірлігіндегі бірнеше қала мен ... ... ... соң, ... ... мәселесін қайтадан қарай бастады.
1867 жылы Ресейдің соғыс министрі ... ... ... ... ... ... ... Түркістан облысының
Түркістан генерал-губернаторлығы ... ... ... ... сипатта басқарылатындығы жайында шешім қабылданды. Патша 1867
жылғы 11 шілдеде осы ... құру ... ... ... ... ... ... болып Ташкент қаласы
белгіленді. Осы генерал-губернаторлық арқылы Хиуа ... ... бір ... ... ... ... ... (1876-ға дейін)
және Памир облысының территориясында (1875-ке дейін) Ресей ... ... ... ... ... әмірін жалғастырушы Бұхара
және Хиуа ... ... ... да ... ... берілді.
«Түркістан облысы» атымен басқарылып келген Орал және ... ... ... ... ... олар
Орынбор генерал-губернаторлығына бағындырылды. 1868 жылы 21 ... ... ... Түркістанның Ақмола және Жетітам (Семей)
облыстары Батыс Сібір ... ... ... 1891 жылы ... ... ... Ақмола және Жетітам (Семей) облыстарынан Дала генерал-
губернаторлығы құрылды, бұл Омбы қаласынан басқарылатын. Түркістан генерал-
губернаторлығы мен Дала ... ... ... алғашқы қадамы жасалды. Дала генерал-губернаторлығының жер
көлемі 1606687 шаршы ... ... ал ... ... жер ... 1969983 шаршы километр болды. Осының өзінен-ақ
бүгінгі Түркістанның ... ... ... атауымен
басқарылғанын аңғарамыз. 1867 жылы орыс ... ... ... ... ... ... ... Оған Сырдария және
Жетісу облыстары, кейінірек ... ... ... ... ... ... ... уездерге, олар болыстарға, ауылдарға бөлінді.
Сырдария және Жетісу халықтарын әкімшілік ... ... ... ... ... ... үшін түтін саны 1000-нан 2000 үйге
жетуі шарт ... ал ... үшін бұл ... ... 200 үйге ... тиіс ... ... бұл екі сатылы түрін енгізудің негізінде әр
түрлі ру топтарын араластыру мақсаты тұрды. ... ... ... ... көп ... мен ... жайылыңқы жатуы әкімшілік жағынан басқаруға
тиімсіз деп саналған. Сондықтан да отаршылар рушылдықпен күрес жүргізе
отырып, ... ... ... орыс ... ... қажет деп тапты.
1886 жылы 12 ... ... ... жарлығы
бойынша, болыстар ру атымен емес, қыстаулардың жерлердің атымен аталатын
болды. Ал отырықшы ... ... ... ... сияқты ақсақалдыққа
бөлу орын алды. ... ... ауыл ... ... Болыстарды
Түркістан генерал-губернаторлығы бекітсе, старшиналар мен ақсақалдарды уезд
бастықтары тағайындады. Осы ... ... ... ... ел ... ... ... онан сайын күшейткен.
Ресей Түркістанды жаулап алғаннан бастап, өлкеде құрылған ... ... бұл ... ... ... ... ... үшін құрылған
Түркістан генерал-губернаторлығы өзінің билік құрылымы, атқару ... ... ... ... ... ... қарасты облыстар көлемінде
шексіз билікті иемденді. Сондықтан да көшіп ... ... ... ... ... ... ... келіп қоныстанған орыс қоныстарын қаруландыру ... ... ... ... айтып, ұсыныстар жасаған ... ... ... Ол ... ... және ішкі стратегиялық
мүддесі үшін «орыс қоныстарын» қаруландырудың маңызды екендігін, мұндай
шара нәтижесінде, өлкеде ... ... тұру ... болған жағдайда, әскер
санын бірте-бірте қысқартудың мүмкіндігі болатындығы туралы өз пікірлерін
Ресейдің билік басындағы шенеуніктеріне ұсынған ... ... ... ... ... ... езгіні күшейте түсу еді. Отаршыл
әкімшілік Түркістанды күшпен билеп, осы бағыттағы саясатынан тайған жоқ.
«Орыс ... ... ... жоба қабылданғанға ... ... ... ... ... ... болды. Бұл
шиеленісті пікір-сайыстардың мазмұны мынадай екі ... ... ... ... ... ... үкімет таратып берген қаруды қандай
дәрежеде пайдаланады? Екіншісі, қаруланып алған ... ... ... ме? деген сұрақ тұрды. Бұл мәселеде империялық ойлау басым түсті.
«Орыс қоныстарын қаруландыру» жобасы 1891 ... 29 ... күні ... бекітілді13.
Көшіп келген шаруаларды Түркістанда жаппай қаруландыру 1892 ... ... аса ... Сол арқылы бірінші, байырғы халықтардың үкіметке
қарсы бас көтеруіне сес көрсетілді; екінші, «орыс қоныстары» әскери ... ... ... ... ... қару байырғы ... ... ... жағы ... ... ... ... әскер санын қысқартудың тиімді жолы деп саналды, ал таратылып
берілген қаруды жинастырып алу мәселесі қойылғанымен, аяқсыз қалып отырды.
Перовск, Черняев, ... ... ... «орыс қоныстарында»
қанша қару бар екені туралы Сырдария облысы басқарма губернаторлығына ... ... | | ... |
| | ... |әйелдер |Бала | ... ... ... 2. |245 3402 |1043 10217|835 ... 3073 |29 34 ... ... 3. |5210 1402 |16838 ... |4974 1803 |143 ... (Тараз) 4. |10249 |32508 |4602 |10380 |728 ... | | |31860 | | ... | | | | | ... ... бар қоныстанушы қара шекпенділер күшпен көрші ауылдардың
жерін тартып ала бастайды. Мысалы, ... ... ... ... болысының төртінші ауылы жаз жайлап, қыс қыстап мекен қылған жеріне
Покровский селосы түскелі байырғы тұрғындардың қонысы ... ... ... ... қара ... патша үкіметінің қазақтан,
өзбектен, қырғыздан алып ... ... місе ... ... ... көз
алартуын қоймады. 1905 жылдың көктемінде олар өздерінің селолық жиынында
көрші ауылдан жаңа жер ... алу ... ... қабылдады. Жер жыртуға
бүкіл село тайлы-тұяғы қалмай қаруланып ... ... ... ... бермек болды. Қазақтар, өзбектер де қамсыз қалмай, ... ... ... ... ... ... 2 ... күні түс ауа Әндіжан уезіне қарасты Қуғарта ... ... ... ... ... ... ... кісінің жаңазасына
бара жатып, он бес салт атты Жауынкүн және Жергітал арқылы өтерде, орыстар
олардың жерін басып ... ... ... ... де, қуа ... ... ... екі жақ та төбелеске шығады. Сол ... ... ... ... №4 ... қазақ-қырғыздарын өлтіріп тастайды.
Олар мыналар: 1) Елубасы Асылбек Мұрсайдов - 65 жаста, 2) ... ... 70 ... 3) ... Шабаев - 40 жаста, 4) Ғайыпназаров Тақтан - 40 жаста.
Жаралылар мылтықтың оғы бетіне ... ... ... ... ... - 25 ... Бұлармен қатар Оразалы Бекбаев та ... ... ... ... ... ат ... ... мен
жараланғандардан басқа төбелеске қатысқан тағы сегіз ... ... ... ... ... 24 адам ... еді. ... бірде-бірі
зақымданған жоқ...»15.
Найзаның ұшымен орнатылған жүйе найзасыз өмір сұре алмайды. Орта
Азияны басып алған ... ... ... ... үшін ... ... ... соғыстарда қолданатын винтовкалармен қаруландырған
еді. Мылтық болған соң, ол ... тұра ма. ... ... аталған
Көнекбай, Тепек, Тақтандар сол винтовкадан оққа ұшып, құрбан болған. ... ... ... ... ... зеңбіректің добы, витовканың
оғы, найзаның ұшымен орнағанын генералдардың өздері де ... ... ... қалдырған. Сырдария облысының әскери губернаторы,
кейін генерал-губернаторлыққа жоғарылаған Гродековтын 1891 ... ... ... ... ... ... ... арқылы үкіметке сүйеніш болып тұрған ... ... ... ... ... айтылған екен.
Десе дегендей, 1892 жылы Түркістан ... ішкі ... ... 42 поселкесі болған. Бұлардың түтінінің жалпы саны үш
мың. ... ... 1500 ... ... мұны үш мың ... ... ... бір винтовкадан келеді. Осылай қаруландыру туралы қаулы
қабылданғаннан кейін арада бір жыл ... 1892 жылы ... ... тең ... ... ... ... Дәлірек айтқанда,
екі үй иесінің бірі винтовкаға, оған қажетті мөлшерде оққа ие болған.
Ферғана облысының әскери губернаторының мәліметі ... 1897 ... ... ... территориясына бар болғаны үш поселке түскен екен. Олардың түтін
саны айтуға тұрмайтындай аз. Бар ... 166. Сол 1897 жылы 166 ... 67 ... ... Сөйтіп, қарсыласын алыстан атып құлататын
винтовкаға ие болады да, мұжықтардың жалы күжірейіп шыға келеді.
Империялық үкіметте басы ... ... ... ... ... крестьяндарға түгел үлестірілген. Винтовкаларды
сатуға, ... ... ... тыйым салған. ... ... ... жолдарды жауып тастау жөнінде арнайы ереже
қабылдаған.
Осының бәрі жергілікті халықтың отаршыл өкіметке өшпенділігін тудырды. 1898
жылдың мамыр ... ... ... отаршылдыққа қарсы күресі бұрқ ете
қалды. Бірақ винтовкалары ... ... ... ... орыс ... қалың бұқара арасына таралуына мүмкіншілік бермеу үшін
жандарын салды. ... ... ... та үлгермеген топтын тасталқанын
шығарды. Көтеріліс басшыларының көпшілігі қарулы ... ... ... ... ... ... қылмыскерлер есебінде айыпталып, әр
түрлі жазаға кесілді. Үкімет байырғы тұрғындардың зәресін ... ... үшін ... ауыр ... ... да ... тайынған жоқ.
Тұтас Түркістанды жеңіп, жаулап ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Әкімшілік «Қаруланған село — ... ... іске ... ... ... кеп ... «Орыс
қоныстанушыларының ішінара жасақтанулары (қаруландырулары) дәл сол кезден
бастап жалпы қарулануға ... ... ... ... көп
орналасқан Қоқан хандығының бұрынғы астанасы Әндіжанда 1898 жылғы көтеріліс
ерекше болды. Көтеріліс басшысы дін ... — Ишан ... ... ғазават
ұранымен болды, қасиетті соғыс дінге ... ... ... ... халқы — өзбектер, қазақтар, қырғыздар ... ... ... ... ... ... ... 1898 жылы 18 мамырда жергілікті
халықтан құралған 2 мың отряд ... ... ... ... бастады.
Басында көтерілісшілер бірнеше жеңістерге жетті, ... ... ... ал орыс ... зеңбіректермен қаруланған еді. Ақырында
көтерілісшілер жеңіліске ұшырады. Жаза өте ауыр ... 415 адам ... ... ... 380 адам өлім ... кесілді.
Сол Әндіжан көтерілісі басып-жаншылған 1898 жылы Сырдария облысы ғана
емес, Түркістан өлкесіндегі орыс ... ... ... бастады.
Жетісу облысына берілген 3000 винтовканың бір мыңы атты казактарға, екі
мыңы орыс крестьяндарына ... ... ... ... ... ... территориясын
мекендеген «24000 орыс адамының 4800-і қару ұстауға жарамды» деп табылған.
«Бұларға 4850 ... мен 485000 оқ ... ... ... ... үшін тағы 150 ... мен 30000 оқ керек»17, — деп жазған.
Облыстық басқарма жоғары жаққа ... ... ... отырып, нақты талаптар
қойған да, оларды орындағанша тыным таппаған. Ақыры ... ... ... ... ... ... қоныс аударған
крестьяндарды қаруландырып, жергілікті халыққа қарсы айдап салуға ... ... ... ... ... ... ... қапысыз жүргізгенін көреміз. Империялық ... ... ... аз ... ... ... атаулының бірде-бірін қылмыс
деп санамаған. Губернаторлар ойына не ... соны ... ... ... ... ... ... жолын ашып қойған.
Халық басына түскен «Қара шығын» деп аталған салық жүйесінде шек те,
мөлшер де болған жоқ. Үй, отау, жан ... тұяқ ... шар ... ... ... ... енді ... кез-келген сылтауына жылу жию әдеті
қосылып, заңдастырылды. 1894 жылғы ішкі істер министрлігінің ... ... ... ... ... түрде қаржы жиюына берген рұқсаты
міндетті «парызға» ұласты. Ол тек отаршылдық ... ... ... ... ... сый ... ... өткізуіне"
жұмсалды. Сайлау кезінде халық санын көбейтіп, салық жинау ... ... ... ... ... ... соған байланысты),
артық қаржылы шенеуніктер өз қалтасына салды. Генерал-губернатор, ... ... 1908 жылы ... ... жанынан тыншылар бөлімі Омбы,
Семей, Қызылжар, Верный, ... ... ... Орынбор қалаларында
ашылды. Олар ел арасына жансыздар жіберіп, үнемі үрей тудырып, мал табу
әрекетіне ... ... ... тексеру бөлімінің бастығы ротмистр Железняков ... ... ... ... ... ... ... сияқты
жендеттің өзі полицмеистер Поротников арқылы мұсылмандар арасында дербес
тыншылық жүйесін құрды. Қазақтардың ішінде оны ... ... Бұл ... ... ... ... сыбайластарының бірі, ешқандай жерде қызмет
етпейтін ... сарт ... ... ... ... ... мырза
халықтың шектен шыққан ұры-қарысын жиып, облыстын түкпір-түкпіріне жіберді.
Олар өздерін «жандармбыз» деп, елді ... ... тағы ... пара ... ... сөзі ... сөзінің баламасына
айналды, өйткені "Исабаев сияқтылардың жансыздарының «тыншылығы» оларды заң
алдыңдағы қылмыскер етіп ... ... — деп ... Бұл бір ... ... қызметтің нақты іс-әрекеті еді. Сол Железняковтің өзі
ауыздандырған ... ... О. ... ... ... ... ... тыншылар «Қилы заман» оқиғасының қанға бөгуіне тікелей
қатысты, мыңдаған адамдардың обалына қалды. ... ... ... әділдік күтудің өзі өрескел, ал сол жүйенің ішіндегі ... ... ... ... ... төңкерістің екпіні қазақ даласында да ... ... 1906 жылы ... ... ... дала соты, яғни ... ... Сол ... ... ... он екі әскери аймақтық соты
болса, соның екеуі қазақ ... ... қын ... ... Бұл ... ... жою саясатының тікелей жүзеге асуын тездетуді көздейтін ... ... ... ... ату ... ... және бұл ... ешкімнің хақысы жоқ, үкім үш тәулікте орындалады. Күш те, құқық
та келімсектер жағында, өкімет те соларды ... ... ... қару жоқ. Соны біле тұра ... ... ... төбелеске шығу үшін қаншалықты жанкештілік,
барар жер, басар тау қалмай, тұйыққа тірелу ... ... ... бірі
1906 жылы Шымкент уезіндегі Бадам болысында болған еді. №2 ... жері мен ... орыс ... үшін ... рет
кесіліп алынды. 1906 жылы отаршыл әкімшілік жерді тағы да кесіп ... ауыл ... ... да таусылады. Генерал-губернатордың
атына жазған арыздан да жәрдем болмайды. Танымал билер ... ... ... ... бас ... ... ... бастаған кезде қарсылық
көрсетуді ұйғарды, сол үшін кеңес құрды. Билер жэне ... ... ... ... ... келіп қоныстанған орыстарды қуып
жіберуге ... ... ... бір ... ... мылтығы бар ғой. Олар алыстан атқылал, қазақтарды қойдай қырып
тастайды", - деп қозғалыс басшыларын ... күш ... ... ... «Біз де қарусыз емеспіз. Қаладағы татарлар мылтық беретін болды,» —
деп, бір айқасып қалу жағында тұрып алды. Қозғалыс ... ... ... ... қалды. Қазақтарда отты қару атымен жоқ. Бар ... ... ... 100 ... ... кезеңдерде Өзбекстанның солтүстік шығыс бөлігіндегі қазақтардың да
бір тобы шет елдерге қарай кетсе, бір бөлігі Орта Азияға ... ... ... ... ... ... ... қоныс
аударған.
Патшалық үкіметтің құрамында құрылған қоныс ... жене ... бас ... басты міндеті де сол - крестьяңдарды шеткері отар
аймақтарға көшіріп, ... ... ... ... жақсы жерлерге
қоныстандыру, кедейлік қырсығынан құтқарып, байыту еді. 1912 ... ... ... бас ... ... ... поселкелерінің түземдік қыпшақтардан кедей болатын жөні
жоқ, қалай да бай болуға тиіс», - ... ... ... да ... ... ... отты ... яғни винтовкалармен қаруландырып, отаршыл
үкіметтің «әлеуметтік сүйенішіне» айналдыру міндетін ... ... Орта ... ... ... ... қаруландыру мәселесі
патшаның министрлер кеңесінде талқыланған кезде ... ... ... ... ма ... деп ... бірер ескертпе жасайды. Сонда оған
бас штабтын бастығы генерал ... ... ... ... саны ... ... «туысы жат тұрғындармен» кездейсоқ
қақтығысудан кауіптенбей өмір сүруіне мүмкіншшк беру ... - ... ... ... ... ... ... жері
қазақтардың егіндік жерімен саластырғанда екі ... ... он ... ... ... екен. Жетісу облысының орыстары үй басына орта ... ... ... ... ... әрине, жергілікті халықтың жоқ-жұқаналары
болды, бай мұжықтар оларға жұмысты көп істеткен. Ақыны мейлінше аз ... ... ... ... ... — Орта ... ... түземдіктердің
жерін тартып алушы жат жұрттық қана емес, сонымен қатар ол ... ... ... ... ... алды» .
Отаршыл патша өкіметі крестьяндарды қаруландыру ісін ... ... ... ... ... ... ... атуға жетік төменгі әскери
шенділер қаруландырылды да, оларға бұрын винтовканы қолына ұстап ... ... ... ... де, ... да ... ... үйрету
тапсырылды. Уездік, ... ... ... бәрі ... селоны орыс әскерлерінің белгілі бір бөлігіне
айналдыруды мақсат тұтты. Мұны дәлелдеу үшін бір ғана ... ... ... ... жаңа орыс ... ... әскери
батальонымен күшті»,— дегені «қанатты» сөзге айналып, уақыттың ұраны болып
кеткенін айтсақ та ... ... ... ... ... ... әскерлерін қаптатып, Түркістанды жаулап ... оның ...... мен ... ... мен ... мен ... жарылқап тастайын деп ойлаған жоқ. «Алысты
қөздейтін, кең көлемді ... ... Орта ... ... ... қазба байлықтарын, өнеркәсіп үшін қажетті шикізат атаулының бәрін
пайдалану, шығыс шекарасын кеңейтіп, Ауғанстан, Үндістан, Қытай ... ... ... ... ... ... жылы ... жету еді.
Жаңа бодаңдарына салық салып, алым алу да солардың қатарына жатты. Мыңдап
саналатын шенеуніктердің, ... ... ... ... ең ... ел көтермегенде кім көтереді? Байырғы Түркістандықтардың мойнына
артылған ауыр жүктің бәрі солардың тауқыметі болатын.
Отарлау саясаты ... ... ... губернияларында тығыз
отырған халықты осында әкеп ... ... ... алушылар
Түркістанды өз иелігіне айналдырды. Орталық Ресейден ... ... ... ... ... ... Ресейдің оңгүстік губернияларында
көтеріліс шығарған крестьяндардың басым ... ... Бүл ... олар бұрынғы қаналушылардан енді жергілікті
халықтың жеріне келгеннен кейін тез ... ... ... ... ... ... өкілдерінен енді олар езіп отырған ұлы державалық «шынайы
орыстық» басып-жаншуды жақтаушыларға айналды. Царизм бұларды ... ... ... үшін ... ... ... Отаршылдық талан-таражға
көшпенділар, әсіресе қазақтар қатты ұшырады. Қазақтардың ... ... мен ... ... өз меншіктерінен айырылуына әкеп соқты.
"Түркістанның барлық ... ... ... ... ... ... ... деп
есептелетін. Соған орай «Түркістандық және Далалық заңды» ... ... ... жаңадан алынған, оның ішінде жеке меншікпен
алынған жерлерді ... ... деп ... ... ... тек
қоғамдық түрде пайдалануға ғана құқ берілді»21.
Түркістанға қоныс аударып келген ... ... ... бір ...
дворяндар, шенеуніктердің өкілдері мен көпестер болды. Бұған көп мөлшердегі
кулактар мен ... ... ... қоныс аударып келгендердің
көпшілігінің әрқилы және әр сатыдағы қанаушы топтын өкілдері ... ... ... Орыс самодержавиесі мен ұлы державалық капиталдың,
отаршылдық аппараттың негізгі күші де ... ... ... ... ... ... ... езілген халқына айтқанын істетті,
айдауына жүргізді. Оларды қарызға белшесінен батырды, мақтасын су ... ... ... ... ... ... ... өргізді, есінен
тандырды. Бұлар тікелей патша әскерінің сүңгісінің күшіне ... ... ... ... өмірді қалауынша билеп-төстеді. Бұлар
өздерінің айналасына далалық қоғамның ... ... ... ... тыншыларды, саудагерлерді, қарақшыларды топтастырды.
Бұлар казармалардан, шенеуніктердің ... ... ... ... ... жаңа ... өздеріне тірек санады, ... ... деп ... ... ... казак селолары, орыс
поселкелері жергілікті халықтың ата-мекеніне «пурстық мәнермен» сонаша
сұғына ... ... ... езгі мен ... ... ... осындай еді22...
Ресей самодержавиесі «жергілікті ерекшелікгерге байланысты» сэл-пэл
өзгертіп, Түркістанға өзінің әкімшілік-полициялық ... қоса ... ... ... одан ... ... ... — уезд бастықтары. Ресейдегідей мұнда да патша өкіметі жеке ... ... ... бұл үшін ... ... ... пайдаланды:
«жергілікті өзі-нөзі басқаруға» ең төменгі сатыларда тұрған болыстарды,
ауыл ... мен ... ... ... сауда және мақта-мата
капиталы жергілікті байларды мұсылман қыстақтарында ... ... үшін ... ... Сонымен бірге мұнда орыс дворяндары мен әскери
қызметшілерінің резервтегі бюрократиялық тобы ағылып ... ... ... келгенін істеді, зорлық-зомбылықта шек болмады, пара алды, тонады,
талады. Мұндағы орыстардың барлығы да «Түркістанның жергілікті халқы ... төрт ... ... ... ... ... тонау керек» деген
пиғылда тәрбиеленді және солай өмір сұрді23. Мұнда әрбір қатардағы ... өзі ... деп ... ... ... ... ... дүние-мүлкін) тартып алды. Тіпті әйелдерін де тартып алды. Егер
қарсылық көрсетіле қалса, ... ... ... мұндай қылмыстардың
бәрін жоғарыдағы қамқоршы бастықтар дымын ... ... ... ... ... да аса ... ... Қарсылық
білдіргендер малша бауыздалды. Оққа ұшқан кемпір-шал, бала-шаға, ... есеп жоқ. ... қаны ... ... тамдардың балшығымен
бірге иленіп жатты. Осымен қатар патша мұнда орыстандыру ісін жүргізді.
Қаражүздікші «миссионерлер» ... мен ... ... ... ... ... Оларды тек орысша ойлауға, өздерін орыс адамындай
сезінуге үйретіп бақты24.
ІІ- ... ... ... ... ... түркі тектес халықтар.
2.1. Ресейдің Әзірбайжанды, Башқұттарды жаулап алуы (XIX ғ.)
1800-1812 жылдардағы орыс-түрік ... ... ... ... ... ... 1809 жылы ... айында бір айға созынған
қоршауда түріктердің Қара теңіз ... Пети ... ... ... ... басып алды. 1810 жылы орыс қол астына Гурий кірді. Ресейдің
қол астына кірмеген — түріктердің ... ... ... ... ... Абхазияда екі князь арасында күрес-тартыс болып жатты, олар Түркияның
князі I Арслан-бей мен Ресей қол астында болған князь ... ... ... ... ... орыс ... ... территориясына кіріп,
Сухумиді қоршап алды. 1810 жылы қаңтарда Сухумиді Сафар-бей бастаған ... ... ... Ал ... ... қашыл кетті. Сафар-бей Абхазияның
басшысы болып, Абхазия орыстардың қол астына кірді.
Осыдан кейін орыс ... ... ... ... ... ... ... саясат жүргізіп, Түркиямен ... ... 1810 ... үлкен кетеріліс бұрқ етті. Бірақ ол көтеріліс басылып, Имеретин
Ресейдің қол астына кіргізілді. Сөйтіп, 1811 жылы Барлық ... ... қол ... ... ... қол астына алумен қатар ... ... ісі ... ... ... ... көбінесе әзірбайжандар
мен армяндар қоныс етті. Бұл жердегі барлық ... ... ... ... ... қоғамының басшысы хан болды. Жер
мемлекеттік болып есептелді және оны хан өзі ... ... Хан ... ... ал олар ... жер үшін ... ... етті.
Әзірбайжан хандары әр ауданға хан сайлап басқарды. Әр хандықта дін
билігі болды. Қалалық әмір ... ... еді. ... ... яғни ... мен ... бағынды. Олар салық төледі.
Хандықтар арасында күрес-тартыс ... ... Жиі ... ... ... бейбіт қоныстарды қиратып, көптеген адамды тұтқынға алды. Осы
әрекеттер халықты ... ... ... алу ... ... ... ... кейін басталды. 1803 жылдың қараша айында Цициманов бастаған
отряды Ғанджиға жылжи бастады. ... ... ерте ... ... ... Ал Грузия орыс патшалығына бағынған соң, Ғанджи ... ... ... ... деп ... Цициманов Ғанджи ханы Джеватуға
каланы беруді ұсынды, бірақ хан тыңдамады. Ғанджи бір ай қоршауда болды.
Цициманов үш ... ... ... ... ғанджиліктер қарсы болды. 1804
жылы 3 қаңтарда орыс әскерлері ... ... ... ... ... ... қосты. Ғанджи аты алынып, I Александрдың ... ... деп ... ... ... болған Ширинбек саму дереу орыс лагеріне
барып, Ресей қол астына кіруге ант ... жэне жыл ... ... ... ... Ал Цициманов Ғанджиды басып алған соң, Закавказьеден Эриван
хандығана жылжи бастады. ... ... ... ... блокадасына
кірісті, бірақ Эриваниді басып алу мақсаты орындалмады. Басты ... ... ... ... Грузияға шегінді. Күрес әлі де жүріп
жатты. 1805 жылы ... ... ... мен ... ... ... қосылды.
Екі хандық, та парсыларға бағыныңқылықтарын тоқтатып, орыс ... Олар орыс ... ... ... ... және ... салық төлеуді мақұлдады.
1805 жылы желтоқсан айында орыс әскерінің Баку хандығын ... ... ... рет Баку ... ... ала ... Цициманов өзі Бакуге
барып, Баку ханы Хусейн Кулиден қаланы ... ... ... ... ... бірақ Цициманов қала ішінен шықпас бұрын өлтірілді. 1806 ... ... орыс ... ... Баку ... ... ... Қала
қарсылықсыз алынды, ал хан қашып кетті. Баку хандығы талқандалып, Баку
жерлері орыс ... ... ... ... ... ... ... Кубин ханы да қашып кетіп, оның хандығы Ресей империясына қосылды.
Сөйтіп, 1801-1806 жылдары Әзірбайжандағы Ғанджи ... мен Баку ... ал ... өмір ... Орыс самодержавиесі оларды өздерінің
әскери стратегиялық базасына айналдырды. Ресейдің Закавказьені ... ... мен ... ... ... себебі Шығыс Закавказьені парсылар
өзінің территориясы деп санады. Ал ... ... ... ... ... деп ... ... ғасырларда жартылай көшпелі мал шаруашылығымен
айналысты. Отырықшы ... мал ... ... ... жэне батыс
бөлігінде кең тарады. Бұл жерлерде көбіне жаздық астық себілді.
Башкирияның ... ... аң ... ... және ара ... орын ... ... кәсіпшілігі нашар дамыды, ал мал ... ... ... ... сипатында болды. Шаруашылық натуралды
түрінде қалды. Сауда көбінесе айырбас түрінде жүргізілді. Алайда сол кездің
өзіңде-ақ ... тыс ... ... бал, жүн, мал майы, аң терісі, мал
тасылды. Сауда келісімдері орыс және ... ... ... ... Азиялық көпестермен жасалды.
Башкирияның әлеуметтік құрылымына патриархалдық рулық сарқыншақтармен
шырмалған феодалдық қатынастардың қалыптасуы тән ... ... ... ... болған, мемлекеттік әскери қызмет еткен башқұрттар — тархандар
жергілікті ... ... ... еді. ... арасынан
старшиналар тағайындалды, бұлар қызметін өздерінің жер иеліктерін нығайту
үшін пайдаланды. ХVШ-ХІХ ғасырларда Башкирияда ірі жер ... ... ... жер ... тез ... ... Бұл процесс 1747 ж. жан
басы салығын башқұрт қауымдастарға қолданумен бірге ... жер ... ... салық салудың жедел өсуі тек
қатардағы қауымдастардың ғана емес, сонымен бірге башқұрттардың ... ... ... да наразынығын туғызды.
Олар өз табыстарының бір бөлігінің қазына мен орыс дворяндарының және
шенеуніктерінің қалтасына түскеніне наразы болды. Осы ... 1730 ... ... ... жүргізілді және мұрагер старшиналар
сайланатын старшиналармен ... ... ... ... кесу, тұтқындау мен айып салу құқығы берілді. Осымен бір мезгілде
башқұрт феодалдарының жыл ішінде тек бір ғана дәстүрлі ... ... ... және ... дін ... құқықтарының өрісі едәуір тарылды. Жаңа
мешіттер мен мұсылман мектептерін салуға тыйым ... ... ... жер ... ... барлық істер башқұрт судьяларының қарауынан
алынып, провинциялық ... ... ... ... жэне феодалданған башқұрт ұлықтары мен
мұсылман халқының ... ... ... ... ... ... біраз бөлігінің орыс азаматтығынан бас ... ... ... ... ... ... арта ... 1735-1740
жылдары Башкириядағы ірі көтерілістердің, сондай-ақ 1747 жылғы тептярлар
мен жерсіз жалғыз басты шаруалардың ... ... ... ... ... ... көтерілісшілердің табандылығымен жэне өжеттігімен көзге
түсті. Олардың бой ұсыну талабына ... ... ... ... де ... қорықпағандығымыздан да қарсыласамыз" деп
мәлімдеді. Сонымен бірге Пугачев бастаған ... ... ... ... қатысуынан бұл бұдан да аса күшті көрінді. Башқұрт
халқының ұлттық батыры Салауат ... ... ... ... ... ... ... өрістеуінен, оған башқұрт халқының жаппай
қатысуынан, башқұрттардың феодалданған үстем топтарының өзіне ықпалды ... ... ... ... үкіметі Башкириядағы өзінің саясатын
өзгертті. Башқұрт феодал ... ... ... ... бүл ... старшиналары мен татар феодалдарынан айырмашылығы болатын. Бірақ
самодержавие Приуральеде, Зауралье мен Батыс Сібірде ... күш ... ... ... ... XVIII ... аяғы мен XIX ғасырдың
басында башқұрттар өзгеше бір ... ... ... Бірақ
казактармен салыстырғанда оның құқығы аз болатын. Башкирияда бас межелеудің
жүзеге асырылуы, осы үлт ... ... ... ... ... ... старшиналарының жергілікті ... ... ... ... ... ғасырда Башкирияда патша өкіметінің жерді ашық тартып алуы
басталды. Бұл басқыншылық 60 ... ... ... 90 ... ... 1869 жылы ... ... жерін сату туралы заң шықты.
Жерлерін ... оны ... ... мен шенеуніктер мәжбүр етті. Жер өте
арзан бағамен сатылды. Атап айтқанда жердің шаршы ... 15-20 ... ... 2
тиынға дейін төмендеді. Жерді өлшемеді, тек көз мөлшермен ... 1 ... ... ... ... де ... ... болды. Сатып
алушылар жергілікті халықты алдауға ... 1871 жылы ... ... ... ... берілсін деген ... ... ... заң ... ... жер салығы жеңілдетілген түрде
берілді, оның қүнын 39 жыл ішінде төлеуге міндетті болды.
80 жылдың басындағы ... ... ... нәтижесінде
Орынбор мен Уфа губерниясына 850 мың десятина жер сатып ... ... Оның ... ... ... ... қала басқармасы,
шенеуніктердің де үлесі бар, бұлар жерді 8— 15 тиын құнымен ... ... ... ... ... 1 ... жері сатып алынды. Бұл
саясаттың түп мәні башқұрттарды жерсіз қалдырып, құлдыққа салу еді. ... ... көп ... орыс ... мен ... ... Осыдан
бастап басқа ұлттар башқұрт жерлерін ала ... ... 1865 ж. Уфа ... ... 36 ... ... болды. Башқұрттар жері мен қоса
малдарынан да айрылды. XIX ғасырдың ... орта ... ... ... ... 20 ... ... қалды. Осындай ... ... ... тонап, өздерін құл етті. Енді олар ... ... ... ... қабырғасынан бастап, христиан дінін енгізіп отырды.
Осының бәрі башқұрттарды ұлттық көтеріліске итермеледі. 1847 жылы ... ... мен ... ... Олар ... алынған жерлерін
қайтарып беруді талап етті. Бұл көтеріліс 4 айға созылды. Орыс мектептеріне
қарсылығын ... Бұл ... ... әскери күштің көмегімен
тоқтатты. Бұл қозғалыс соншалықты ауқымды болғандықтан, 1882 жылы ... ... ... ... ... ... ... одан
әрі күшейе бастады. Сібірде, Еділде (Поволжьеде), Кавказда басқа ... ... ... ... ... ... ... .
Патшалы Ресей халықтарының ішіндегі ең ауыр халде Сібір халқы ... ... XVIII ... ... жаулап алынды, халықтың көп бөлігі түркі
тілдес болды: Енисей қырғыздары (хакас), Таулы ... жэне Обь ... ... ... ... ... ... — сақа елі және Тува, дұңған
және ненец елі, шорлар мен Аңғар өзені бойындағы ... ... ... жер ... және крепостық құқық болған ... ... ... ... ... болды. Патша үкіметі 1825-1826
жылдары құлдыққа түскен ... ... ... ... шығарды. Сансыз
қанаушылар және патша үкіметінің салығы нәтижесінде Сібір халықтарының халі
ауырлады. Олар салықты ... аң ... ... жол, ... ... ... Салық 1763 жылғы тізіммен алынды. 1763 жылмен салыстырғанда
халықтың саны азайған болатын, салық көлемі оған ... ... ... ... және аурудан адамның төрттен үш бөлігі қаза ... ... ... ... ... тірі ... ... өзі үшін және өлген
адамдар үшін де салық ... ... ... халықтың арасындағы
айырмашылыққа да қарамады. Өлім аузындағы остяктар мен ... ... ... ... ... ... керек болды.
Бұл әдет салық жинағанда іс жүзінде сақталмады. Земский поместьесі
бақылаусыз басқа рулық ... ... Олар ... ... ... ... сол бойынша жинады. Орыстардағыдай ... ... ... да ... ... ... "Құдай шексіз биік, ал патша
алыс" деген белгілі мақалды қолданды. Пара ... ... ... ... ... жай ... ... Сібір әкімдеріне мінездеме бере
отырып, Головин 1810 ж. былай деп жазды: "Елдегі сол сияқты адамдардан ... ... ... ... шеттегі заңнан түсінігі жоқ, тіпті жаза
білмейтін сауатсыздар халықты басқарды".
Сібір халқы өз арасындағы ... ... ... ... князьдар, ұлыс бастары және басқа жергілікті халықтың ... ... ... және ... ... ... қалған халқын аяусыз қанады.
Якут ... ... ғана өмір ... ... тең емес ... ... ... Ру старшындары мен тайондар — өте кең, жақсы шабындық жерлерін
иеленді, соған ... көп ... ... ... ... XIX ғ. ... арасында салық төлеушілер үш топқа бөлінді: олар кластар деп
аталды. Бірінші класта ... ... ... орта ру, үшіншіде кедейлер.
Ал 1825 жылы Якут басқару губерниясында 5 салық төлеушілер ... ... бай ... ... ... ... ... мен қайыршылар". Бұл бөлу Якут ұлысында жер бөлудің негізі болды
және ұзақ уақытқа созылды. Өзінің экономикалық ... ... және ... ... ... якут ұлысының билігін өз қолында ұстады.
Патша қолдауына сүйенген басты бурят ақсүйектері де өз ... ... ... ... ... ... ... қолында болды, патша
үкіметі тайшы ... ... 1815 ... ... ... бурятын тайшы
Дымбыл Ғалсанов басқарды, қатал қанаушылығымен қоғам ортасында ... ұлы ... ... ... ... ... де патша үкіметіне сүйене
отырып, өз халқын қанады.
1819 жылы 1 Александр жақын досы ... ... ... ... ... Ол ... ... Сібірдің ішіне кірген сайын
үкімет заттарын талан-таражға салуын, қаскүнемдікті ... ... ... ... - ... ... - одан сайын қастықты көрдім"
Томскіге келіп: "Егер Тобылда барлығын сотқа ... бұл ... ... ... деп ... ... көп Сібір әкімдерін жұмыстан шеттетті, 43 адам
қатал ... ... ... ... ... қалды.
Бірақ ешқандай өзгеріс жасай алмаған. Мұны Сперанскийдің өзі де ... өзі ... ... ... ... мен ... ... сотқа
да бере алмаймын, оларды соттау керек болса, керісінше соттағы адамдардың
өздерін соттау керек болады. ... бір ... бір ... кетуін
жұмыс барысында тоқтату қиын болды". Сперанский ревизиясынан кейін, патша
үкіметі Сібірді басқару ісін өзгертті. 1882 жылы ... ... ру ... ... ... Сперанский жасаған бұл жарлықта оларды үш ... ... ... жене ... ... және ... ... егіншілікпен және саудамен
айналысушылар жатты. Бұлар мемлекет шаруаларымен тең ... және ... ... мұнда халықтың әлауқаты, дәрежесі ескерілмеді. Отырықшыларды
ауыстыру кезінде көптеген бассыздықтарға жол берілді. Отырықшыларға ... орыс ... ... ... ретінде немесе өз жерлерін
бұрыннан тастап ... ... ... және ... ... ... Олардың көпшілігі қайыршылықта босып жүргендер, олар, әрине, жаңа
салықты ... ... ... ... ... ... Сібір халықтары оны
алып тастап, өздерін отырықшылыққа ауыстырмауын сұрайды. Олар бірнеше рет
осы ... ... ... ... жэне ... ... "Жаңа жағдай, деп жазды олар, біздің өмірімізге сәйкес келмейді,
біз бұл ... беру ... ... ... ... ... ... губерниясының отырықшы халқы 8 жылға, 1824 жылдан бастап 1832 жылға
дейін, 1400 мын руб. төлеу керек еді, тек 730 мын ... ... ... ... 121 мын руб. ... ақырында жетпегендерді өздері ... ... ... және ... тобына бөлінгендерге бұрынғы салық
жүйесі қалдырылды. Олардың басты алымы қымбат аң терісімен бағаланатын ясак
болды. ... бөлу де ... ... ... ... екі есе төледі, ал
басқасы төлемеді, кейбір рулар өлгендер үшін де ... ... ... ... ... ... ... аңмен төледі. Сондықтан олар көп
ақшаға аң терісін сатып алады, оны ... және ... екі есе, ... ясак ... ... мәжбүр болды. Көшпенді және ... ... ... өсіп отырды. Сібір халықтарын қанау салық төлеуге байланысты
болды. Патша үкіметі 1828 жылы екі ясак ... ... ... ... және
Шығыс Сібір). Сібір халықтарының тізімі жаңадан жасалынды. ... ... мен ... саны 226452 жан ... ... өзі ... халі ауыр деп ... ... көлемі өсті. 146 мын руб.
орнына ясак комиссиясы 525 мын руб. алым ... ... ... ... ... ... ... алынбады. Сондықтан ясактын шын бағасынан біршама
көп болды. Сібір басқаруы ... ... ішкі ... ... ... оның ішінде бурят және якуттар үшін де. 1822 жылғы
жарлықтың кейбір тақырыптары ... ... ... ру ... өз ру
әкімшілігімен, сыйлы адамдарынен өздері басқарды. Көшпенділер дала заңымен
және әдетғұрпымен басқарылады, барлық ... ру ... өз ... ... ... болды: князвдар, тайондар, тайшылар, шуланьгилер және
т.б. "сыйлы" басқа рулықтары құқық ... ... ... өз ... ... ... болатын.
Барлық көшпенді халықта жаңа қалып, біртүтас әкімшілік жүйе құрылды.
Әр ұлыс кем дегенде 15 отбасы ... өз ... ... ... ... басқарудың басқа түрі құрылды. Ол орыс полиция үкіметіне бағынды.
1822 жылғы жарлықта жоғарғы үйым басқа ру ... ... ... Ол ... дума деген атпен аталады. Далалық дума ... ... ... 1827 - 1828 ... ... дума ... да ... Дала думасы басты рулар басшыларынан және 6 заседательдерден құрылды.
Якут округінің әр ұлысында ... ... ... ... болды. Өкімет
ережелері бойынша, олар өз халқын мұқтаждықтан шығару үшін жер бөлуі керек
болды. Бірақ өз ... ... ... ... якут ... ... көңіл аудармады.
Патша үкіметі төменгі класын да жермен қамтамасыз етуді көздеп, жерді
біркелкі бөлуді ... ... ... якуттерден алынатын салық мөлшерін
көбейтуді ... ... ... Якут Дала ... және ... жерді солай бөлуге мәжбүр болды. 1856 жылы ... ... якут ... ... мәні өзгермеді. Тайондар негізгі жерді өз қолында
сақтады. Жер және мал оларға якут кедейлерін қанауға мүмкіндік берді. ... ... ... ... бай якуттерде 1000 бас жылқы ... ... ... ... ... ... ... Далалық дума жиналып,
якут тұрғындарының мұқтаждығын көрсетіп, баяндаута Петербургке депутация
жіберуді ... Онда якут ... ... құру, Дала думасының соттық
функциясын қабылдауды, якут өкілдері және т.б. ... Дала ... ... ... ... ... бүл ... ұйымдастырушы
якуттердің ру басшыларын және Дала думасы өкілдерін ... Дала ... ... шеттетті. Осылайша якут ... ... ... Дала ... ... рулар басқармасында, болыстық
басқаруда халық жағдайына назар аудармайтын жергілікті ... ... ... ... ... тұрғындары өз жағдайын жақсарту үшін
пайдаланған мұндай мекемелерден көмек күтпеді.
1822 жылы жарлық және ... ... ... ... экономикалық
жағдайын жақсартпады, баяғыдай қанау мен тонау жалғасты. Қаналушы Сібір
халықтары орыс ... ... ... ... тап ... ... ... төлеу керек болды және аштықтан
өлмеу үшін ауыр қарыздар алуға да ... ... ... ... ... арнайы рұқсат алды. Сібір халқын аштықтан сақтау үшін үкімет нан
мағазинін ашты. Бірақ ... бәрі ... ... ... ... ... ... төлейтін ақшасы болмады. Олар қарызға батты. ... бір ... ... қарызы 200 сомға жетті. Жеке меншік ... ... ... ... нашарлатты. Сібір тұрғындарының
нашарлауынан жаштай ... ... ... ... ... дейін барды.
1814-1816 жылдар аралығында ашаршылықтан Турухан ... көп ... 1827 жылы ... округінде, 1844 жылы Аян маңындағылар қырғынға
ұшыраған. Сібір халқының ... ... - ... ... ... санитарлық
және медициналық көмек болмағандықтан, жұқпалы індет аурулардан қырылды.
Көбісі Забайкал, ... ... ... және ... ... тиф, ... және ... аурулардан мыңдаған адам өлді. Көптеген Сібір
халықтары өздерінің ауыр халдерінің апатынан шығу жолын ... ... бір ... ... ... ... 128 тұнғүхтар, якуттар
және коряктар табылды. Шуйский болысындағы Кузнецк ... ... ... ... ... өтіп ... ... үкіметі жергілікті
басшылармен — князь және старшындармен, орыс әкімдерімен бірге өз халқын
қанады. Халық екі ... ... ... ... ... көтерілістердің
бірі Ханте-ненецтегі кедей ортасынан шыққан Ваули Пиетомин басшылығымен
болды. Ол кедейлерден ... ... ірі ... ... ... және
пышақпен қаруланды. Ваузіи бай старшындарға шабуыл жасады, ... ... ... ... үлестіріп берді. Осы уақьптарда Ханте-ненец
ауданының билігі іс жүзінде патша үкіметінің сенімді адамы Тайшйнаның емес,
Ваули қолында болды. ... ол 1841 ... ... ... ... қаласында ұсталып, әскери сотқа тапсырылды. Ханте-ненец кедейлері
Ваулидің жақсы істерін еске алып, болашақта мұндай көтерілістер болатынынан
үміт ... ... ... ... ... халықтың артта
қалушылығында болды. Олардың арасында шаман діни сенімі мен бақсылық үлкен
орын ... ... кең ... ... ... ... ... буддистерінің
рухани үкіметін құрды. Буддис буряттарынан үш ... ... ... үкіметі олардың біреуін бұл рухани дәрежеге бекітті.
Забайкалда ... ... ... монастырларына билік етті. Оның саны
XIX ғасырда 34-ке жетті. Олар ... ... ... ... Патшалықтың қолдауымен буддизм тез тарады. 1848 жылы 125 мың
буддистер мен 4500 ... ... 1851 жылы ... ... ... ... болды.
Сібір халықтары христиан дініне сенуден ... өз ... ... ... ... құлы ... ... деп ойлаған
еді. Сондықтан жаңа дінге сиынуға қарсы болды. Бәрібір христаан діні Сібір
халықтарының ... одан ... кең ... XIX ... ... ... бұратана шоқынғандар" 35 мың болды. Тобыл губерниясында 24
мың, өте көп ... ... ... XIX ... ортасында
шоқынбаған якуттар болмады. Бұрынғы халық аттары яқуттарда орысшаға ауысты.
Бірақ ... ... ... ... Жаңа ... түсінбеді. XIX
ғасырдың бірінші жартысында Сібірдің кейбір халықтарының ... ... Олар ... жер игерумен айналысты. Орыс үкіметі
тұқыммен және ... ... ... ... 1839 жылы
буряттар 84 479 десятина, 60-шы жылдары Иркутск ... 40 мың ... жер ... ... 1858 жылы ... ... ... жердің
төрттен бір бөлігін ... ... мал ... ... бірақ XIX ғасырдың бірінші ... ... ... жер ... дамыды. Сонымен қатар 40-шы жылдарда Якут облысының
оңтүстігінде және көршілес аудандарда Олекмде, Витимде алтын ... ... ... ... ... және пайдалы сауданы ашты.
XIX ғасырдың бірінші жартысында білім беру және ... ... ... Олар ... жыл ... ... өмір ... біртіндеп орыс тұрғындарының көмегімен білім беру және мәдениет Сібір
халықтарының ортасына кіре ... ... ... Сібір халықтарының
ортасында ағарту үшін ешқандай ... ... ... ... қағаз
жүзінде ғана болды. Березовск өлкесінде 1843-1847 ж.ж. 9 ... ... ... саны 71 ... балалары болған және 16 остяк балалары орыс
училищелерінде оқыды. ... ... ... ... ... ... оқушылар саны күрт азайған. XIX ... ... ... мектеп ашылды, бірақ онда рухани адамдар дайындады. ... ... ... ... ... ... бурят тілінде бірінші кітап
аударылды. Сібір халқының біраз жастары орыс оқу ... ... ... ... ... ... бекіністеріне
қарағанда бұл процент өте аз болатын. Сол уақытта Кавказ гимназиясында
жергілікті оқушылар 27 ... ... ... гимназиясында 1 процент қана
болды. Бірақ, мұндай жағдайға қарамастан, Сібір ... ... ... ... ... ... дамытуға ерекше рөл атқарған адамдар
шықты. Оның ... ең ... ... ... ... жалғыз болды.
Сібір халқы бұл кезде ең төмен мәдениет белесінде ... ... ... ... ... Олар ... әкімшілігінен, жергілікті
басшылардан қорлық көрді және сақтанды, мектеп оларға жаңадан қолайсыздық
әкеледі деп ... ... ... ... ... ... ... деп сақтанды және т.б. мәжбүрліктен қиналып, қысылған Сібір
тұрғындары ... ... ... ... ... деді. Біраз сезімтал
бақылаушылар сол ... ... ... орыс ... көмегімен
мәдениетке, алға басуға кең жол ашылды деп көрсетті.
Училище ... ... ... ... ерекшеліктерімен көзге
түсті. Өте тез мәдениетті игерді", — деді.
Қортынды.
Қорыта келгенде, жергілікті түркі ұлт ... ... ... Сібір және Қиыр Шығыс жері орыс өнеркәсібі үшін шикізат базасы мен
түсім көзіне айналды.
Шет аймақтағы көптеген ... ... ... ... қауымдастықпен өрбіді. XIX ғасырдағы бұл ... және ... ... ... осы аудандағы
ұлты орыс емес халықтарға Сібірдегі патша үкіметі саясатының өзгешелігімен
анықталды: патша үкіметі XIX ... ... ... ... ... ... да ... міндетті борыштарды қосын жинау үшін
Сібір аймағы екі генерал-губернаторлыққа ... ... ... және Иркутск. Барлық орыс емес ұлттар үш
топқа бөлінді:
Отырықшылар (түркілер, татарлар және ... бір ... ... ... ... ... ханттар, манстар).
Кезбе бұратаналар (ненецтер, ламуттар, юкагирлер).
Басқару жүйесінің негізінде орталық билеуші үкіметінің жоғарғы патриархалды
феодалдарымен бірге ... ету ... ... Келешектегі аймақты игеру Г.И.
Невельскийдің экспедициясымен байланысты болды. Оның нәтижесінде Амур
өзенінің ... ... ... ... және ... ... ... қашықта екендігі дәлелденді. Бұл үлкен маңызы бар географиялық
жаңалық деп есептелді. 1850 жылы Невельский Амурда Николаевск тірек ... орыс туын ... жылы ... көлінде орыс соғыс тірек пункті орнады. 1858 жылы 28
мамырда Айгунде Ресей мен Цин империясы ... ... ... ... Онда Амурдың сол жақ жағасы Ресейдің игеруіне, ал Уссури
өзенінен теңізге дейінгі жер жалпы ... ... Екі ... ... орыс және қытай кемелерінің жүзуіне ... ... Бұл ... ... келісім-шарты бойынша жүргізілді. 1860 жылы 14 қарашада ... ... ... ... ... (Уссури аймағы). 1859 жылы Приморьеге
орыс ... ... ... ... ... 1860 жылы ... Ресейдің Қиыр Шығыстағы позициясының күшейтілуі Тынық ... ... ... ... ... теңіз флотилиясының құрылуымен
байланысты болды.
90 жылдары Сібір темір жолының салынуы бұл аудандағы патша ... ... ... ... ... ... ғасырдың 70-80жылдары Ресей ... ... ... ... 1875 ... 7 мамырында Ресей үкіметі Жапониямен
келісім-шарт жасасып, Жапонияның Сахалинге ұмтылуынан бас ... ... ... ... ... екі-үш Курил аралдары Жапонияға берілді.
Шиеленіскен ... ... және ... ... жағдайында Қиыр
Шығыстан Владивостокқа дейінгі темір жол, Қытай базарына орыс ... орыс ... ... ... қамтамасыз ету үшін аймақты экономикалық
және саяси игерудің құралы болуға тиіс шаралар іске асырылды.
Қорыта келгенде Түркі халықтарын жаулап алу ... IV Иван ... ... соң I Петр ... ... ... іске асырыла бастады. I Петр басқа
халықтарды отарлау саясатының тұжырымдамасын ... ... ... ғасырларда тарихта бірінші және соңғы рет басқаға
мүлде ұқсамайтын көп ... ... ... ... Ол Қиыр Шығыстан Шығыс
Еуропаға дейінгі бүкіл ... ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар Қытай шекарасынан Қара теңіз бен Балтық ... ... діні ... ... ... мен ... ... болды. Оған бағынған халықтардың саны XX ғасырдың ... ... ... ... аймағына түркілер мекендеген Якутия, Саян, Батыс Сібір,
Оңтүстік және Орталық Орал ... Еділ ... ... ... ... ... Орта Азия, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркменстан, Қазақстан,
Оңтүстік Әжербайжан және ... да ... ... ... Ол ... түрде орыс шаруалары қоныстандырылды. Жергілікті ... ... ... ... ... одағы отарлаудың таптық тұрғыдағы
жаңа тұрпатты жүйесін құрды. Екінші дүние жүзілік соғыс басталғанда КССО
құрамында он бес ... және ... ... ... ... ... және он автономиялы округ болды.
Республикалар өз жөнінде ғана құқықты еді. Шындығында, Ресей отарына түскен
елдер, ... ... ... ... тарихын жоғалтты. Жүзден астам
ұлттар мен ұлыстар өздерінің бағыттары мен бағдарламаларын Ресейге ... ... ... одан ешқандай нәтиже шыққан жоқ.
Қазақстан республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев осы мәселеге
байланысты: «Орталық пен аймақтардың ... ... ... ... болды... ішкі ұлтаралық шиеленіс тек күшпен зорлаудың
нәтижесінде ғана ... ... ... ... ... ... ... аясын тарылтуға дейінгі зорлық-зомбылық, қарама-қайшылықты бір
бұрышқа қуып тықты» - деп, барлық халықтарды ... ... ... - ... ... деп аталатын қалыпқа салу әрекеті кеңестік
отарлау саясатының салдары екеніне назар аударған болатын.
Кеңес ... ұлт ... ... ... Р. Смал ... ... емес халықтарды ұлт ретінде жоқ қылып жіберу саясаты», - ... ... ... ... соң 1991 жылы ... ... Қазақстан,
Қырғызстан, Өзбекстан, ... ... ... ... ... Бұл ... тарихи тәжірибені саралай отырып,
бүгінімізді дұрыс бағалауды, сол арқылы өткен қоғам өмірінде орын ... ... мен ... ... ... ... ... жолдарын шама-шарқымызша жеткізіп, жазуды мақсат еттік.
Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер
1. К. Аманжолов, Түркі халықтарының тарихы, Алматы-1999.
2. Архив хивинских ханов. М.,1940 156 ... ... С.С. ... по ... СССР Т. 11 | ... 438-441 ... Дмитриев СС Хрестоматия по истории СССР Т. 111.(1857-1894) УЧ. ПЕД.
ГИЗ.
М., ... ... И.В. ... ... ... торговли в Средней Азии.
Московскии университетские известия.№25. 1869,339-346 бет
6. Янжул И.В. ... ... ... ... в ... ... ... известия.№5. 1869,339-346 бет
7. Стенограмма заседанни VI Государственной Думы.
8. История ВКП (б) краткий курс 6-бет
9. В. ... ... Итом ... , ... 1963, 357-бет
10. Н. А Ханфин . Присоединение средней Азии к России. Москва, 1965, ... ... ... ... край ... 1903, ... ... Түркістан. Лейпциг, 1942, 411-412 бет.
13. Галузо П.Г., ... ... ... в ... ... Ташкент-
1926,
6 бет.
14. Узбекстан республикасы орталық мемлкеттік архиві (ОРОМА), 17 қор-1
тізбе,
17-654 іс, 72-75 бет.
15. Галузо П.Г. ... ... ... в ... азии, Ташкент-
1926,
74-76 бет.
16. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, ... ... П.Г. ... ... ... в ... ... Ташкент-
1926,
21бет.
18. Сонда 21-22 бет.
19. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, Ташкент-
1926,
76-77 бет.
20. ... П.Г. ... ... ... в ... ... Ташкент-
1926,
61бет.
21. Сонда,63бет.
22. Переселенческое дело в Түркестане, Ташкент-1910, 39 бет.
23. Галузо П.Г. Вооружение руских пересельенцев в средней азии, ... ... ... Г. ... ... ... ... Ташкент-1921,17
бет.
25. Сафаров Г. Колонияльная революция (опыт Туркестане), Ташкент-1921, 18-
19
бет.
26. Сонда, 24-25 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХVІІІ ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынастары29 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XV—ХVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті12 бет
Ірі қара малдарының эймериозды- мониезиозды инвазиясы, емі, алдын-алуы.35 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Абу Бакирдің жаулап алу саясаты20 бет
Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерінің өзара жақындастығының49 бет
Азияның географиялық табиғат зоналары16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь