Жергілікті бюджетті басқарудың тиімділігін арттыру

КІРІСПЕ 3

1 ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
АСТАРЛАРЫ 9
1.1 Бюджетті жоспарлау және басқару теориясы 9
1.2 Бюджетті басқарудың әдіснамалық негіздері 22
1.3 Жергілікті бюджетті басқарудың теориялық астары 30

2 ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНДАҒЫ БЮДЖЕТТІК ЖОСПАРЛАУ
МЕН БАСҚАРУ ҮДЕРІСІН ТАЛДАУ 46
2.1 Қызылорда облысындағы бюджеттің қалыптасуы мен
орындалуын талдау 46
2.2 Жергілікті бюджеттің құрылымын талдау 57
2.3 Орталықсыздандыру мақсатында жергілікті бюджеттің
құрылымының динамикасын талдау 71

3 ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
ЖОЛДАРЫ 81
3.1 Бюджетті басқаруды мемлекеттік реттеуді дамыту 81
3.2 Аймақ экономикасының дамуының бюджет қаражатымен
байланысы 91
3.2 Бюджеттік өкілеттіліктерді орталықсыздандыру мәселелері 101

ҚОРЫТЫНДЫ 112

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 115
Жалпы сипаттама. Шаруашылық жүргізудің экономикалық механизмінің буыны ретіндегі нарықтың өзін-өзі реттейтін функциясын мойындай отырып, ұдайы өндірістің барлық элементтері мен циклдерін жүзеге асыру үшін өндірістің материалдық, ақшалай, еңбек және тағы басқа да ресурстарға деген қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтамасыз ететін нарыққа өтпелі кезеңде экономикалық үрдістерді мемлекеттік реттеудің маңызды рөлін атап өткен жөн. Нарықтың іс-қимылы жағдайында аймақтық және ұлттық нарықтың жабдықталуының сонымен бірге, ҚР мемлекетінің экономикалық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуінің үлкен маңызы бар. Осыған орай қазіргі экономикалық саясаттың негізгі кемшіліктерінің бірі – аймақтық факторға аз сүйену, реформаның тек орталықтан жүзеге асып жатуы. Экономикалық реттеуді аймақтандыру дегеніміз – аумақтағы жиынтық сұранысты аймақтық – бюджеттік реттеу, яғни жергілікті бюджеттің (республикалық емес) экономикаға ықпал ету рөлінің жоғарылауы.
Аймақтардың әлеуметтік – экономикалық дамуын бюджеттік реттеуді екі бағыт бойынша жүргізуге болады.
1. аумақтар дамуының қаржылық ресурстарын бөлу;
2. әкімшілік – аумақтық бірліктердің иелігіне қалдырылған қаржылық ресурстардың шамасын реттеу.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Президентінің «Қазақстан-2030» Стратегиясында қазіргі заманғы мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару құрылымын құру мемлекеттің ең шешуші міндеттерінің бірі ретінде белгіленген. Осы құжатта атап көрсетілгеніндей, Үкімет ықшам әрі кәсіби деңгейде болып, неғұрлым маңызды міндеттерді шешуге қарай жұмылуы тиіс. Әрбір министрлік пен ведомство өздеріне тән емес функцияларды орталықтан аймақтарға және мемлекеттен жеке секторға бере отырып, олардан арылуды ұсынады.
Нарықтық экономикаға өту және тиісті экономикалық реформаларды жүргізу кезінде жергілікті әкімшілік органдар өздерінің құзыры мен дербестігін арттыруға объективті түрде ұмтылады. Бұл эволюция ең алдымен республикалық билік өкілеттігінің бір бөлігі жергілікті мемлекеттік деңгейге өтуі тиіс екендігін сипаттайды. Аймақтар Қазақстан Республикасының аумақтық субъектілері болып табылатындықтан биліктің жергілікті органдары өз аймағының халқының толып жатқан экономикалық, әлеуметтік және мәдени мұқтаждары мен тілектеріне жауапты өздерінше іздестіруі тиіс.
Қазақстан Республикасының экономикасы дамуының қазіргі кезеңінде реформа ауыртпалығының салмағы шаруашылық жүргізудің аймақтық деңгейіне ауысып, осыған орай басқарудың жергілікті органдарына үлкен өкілеттік беріліп, олардың жауапкершілігі арта түсуде.
Аймақтардың шаруашылық қызметінің ұлғаюы республикалық және жергілікті бюджеттердің өзара қармы-қатынастарының проблемасына, жергілікті бюджеттердің мемлекеттік қаржыландырудағы және оны жүзеге асыру нысандарындағы қажеттіліктерін дұрыс ұйымдастыруға жаңа көзқарасты талап етеді.
1 Галихин Н.Н. К вопросу о реформе административно-территориального устройства Республики Казахстан // Саясат. – 2000. – № 6. – С. 34–39.
2 Филиппов Ю.В., Авдеева Т.Т. Основы развития местного хозяйства. – М.: Дело, 2000. – С. 52.
3 Шыныбеков Д.А. Бюджетное финансирование местного хозяйства: проблемы и пути повышения эффективности (на примере Жамбылской области): автореф. … канд. экон. наук. – Алматы, 2002. – 7 с.
4 Кубаев К.Е. Формирование принципов и функций местного самоуправления в Республике Казахстан // Транзит. экономика. – 2002. – № 4–5. – бет 6.
5 Воронин А.Г., Лапин В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным хозяйством. – М.: Дело, 1998.
6 Мамонов В.В., Табанов С.А. Конституция Республики Казахстан: Альбом схем. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. – бет 6.
7 Республика Казахстан. Общественный форум. Децентрализация и местное самоуправление в Республике Казахстан: выбор приоритетов: стеног. // Public Policy Research Center. Сорос-Қазақстан-Қоры. 18.02.02. – Алматы, 2000. – бет 15.
8 Шугрина Е.С. Муниципальное право // Дело. – 1999. – бет 90.
9 Таранов А.А. Муниципальное право РК. – Алматы: Жеті жарғы, 1999. – бет 5.
10 Жоламан. Децентрализация государственной финансовой системы РК как источник экономического роста // Фонд Сорос – Қазақстан. – 2001. – № 3. – бет 4.
11 Кулатаев Б. Муниципальные ценные бумаги: проблемы и механизмы разделения полномочий между центром и регионами // Транзит. экономика. – 2002. – № 1. – С. 11–113.
12 Амосов А. Эволюция планирования // Экономист. – 2002. – № 12. –
С. 39–45.
13 Намазбеков М.Н. Экономика США: современное состояние и перспективы развития // Аналит. обозрение. – 2003. – № 1. – С. 36.
14 Универсальный учебник. Экономический словарь. Рекомендовано Академией гуманитарных наук в качестве учебного пособия для школ, лицеев и колледжей. – Ростов н/Д: Феникс, 1996. – бет 223.
15 Совершенствование принципов государственного управления // Казахст. правда. – 2003. – 13 март.
16 Шыныбеков Д. Финансовая оценка бюджетных программ по развитию местного хозяйства регионов // Қаржы-қаражат. – 2002. – № 3.
17 Бежаев О.Г. Межбюджетные отношения. Теория и практика реформирования / под ред. д-ра экон. наук М.А. Яхъяева. – М.: Экзамен, 2001. – С. 17–18.
18 Ғали Ә. Қазақстан қоғамын демократияландыру деген не? // Мемлекет. – 2003, 11 апр. – № 15 (2801). – бет 3.
19 Республика Казахстан. Законы. О местном самоуправлении в РК (проект) // Газ. юрид. защиты. – 2000, 21–27 сент. – № 36.
20 Разработка новых правил игры в старых условиях / под ред. И. Монтяну, В. Попа. Органы местного самоуправления в Восточной Европе, на Кавказе и Средней Азии. – Будапешт, Венгрия, 2000, май. – бет 516–517.
21 Постовой Н.В. Муниципальное право // Вопр. и ответы. – М.: Новый Юрист, 1999. – бет 7–8.
22 Экономика и промышленность Франции. – 2001, авг. – http://www.uza.uz/business.
23 Европейская Хартия о местном самоуправлении. Страсбург, 15 октября 1985 года // Материалы Общественного форума «Децентрализация и местное самоуправление в РК: выбор приоритетов». – 2000. – С. 63–69.
24 Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы. – 2002. – Бет 36.
25 О концепции региональной политики Республики Казахстан на 2001–2006 годы: Постановление // Собр. актов Президента и Правительства РК. – 2001. – № 45–46. – С. 226.
26 Ихданов Ж.О. Экономиканы орталықсыздандырудың кейбір мәселелері // «Региональное сотрудничество: противоречия, сближение, новый экономический порядок», Материалы междунар. науч. конф. / Ун-т «Туран» . –2002, 17–18 май. – Ч. 1. – 166 бет.
27 Адасбаев Е., Кантарбаева А. Децентрализация государственного управления в Казахстане: проблемы и пути решения // АльПари. – 2000. – №3–4. – бет 27.
28 Елубаева Ж. Распределение расходных полномочий: краткий обзор теории и практики на примере итальянской республики // Қаржы-Қаражат. – 2003. – № 1. – бет 39.
29 Концепция децентрализации государственных функций в РК: проект // Агентство по стратег. планированию. – Астана, 2001. – С. 1.
30 Молдабеков Ж.Ж., Касымова Р.Ш. Национальная политика как проблема // Саясат. – 2000, апр. –май. – бет 32.
31 Уваров В.Н. Теория государственного управления: учеб. пособие. – Алматы, 2001. – Ч. 2. – бет 6.
32 Мүсіреп Ғ. Орталықсыздандыру біртіндеп жүзеге асады // Егемен Қазақстан. – 2002, 18 янв. – № 11 (22914). – бет 2.
33 Форум по фискальной децентрализации в Центральной Азии. Усовершенствование управления местными финансами и финансового управления в странах Центральной Азии. – Чолпон-Ата, Иссык-Куль, Кыргызстан. – 2000. – 13–15 сент. – Бет 93–95.
34 Оффердал О. Местное самоуправление в Скандинавии: достижения и перспективы // Полис. – 1999. – № 2. – бет 155–157.
35 Децентрализация: эксперименты и реформы / Под редакцией Тамаша М. Хорвата // Органы местного самоуправления Центральной и Восточной Европы. – Будапешт, Венгрия, 2000, май. – Т. 1. – бет 73.
36 Илеуова Г.Т., Серажиева С.Х., Альжани Ж.К. Анализ результатов экспериментальных выборов акимов сельских округов // ANALYTIC: Аналит. обозрение. – 2002. – № 1. – бет 17–18.
37 Козбаненко. В. Формы и методы государственного управления // Проблемы теории и практики управления. – 2000. – № 2. – бет 46.
38 Кубаев К. Экономическая модель эффективного государства // Транзит. Экономика. – 2001. – № 4. – Бет 49–50.
39 Мамыров Н.К., Ихданов Ж.О. Государственное регулирование экономики в условиях Казахстана // Экономика. – Алматы, 1998. – бет 8.
40 Государственное регулирование рыночной экономики / под ред. В.И. Кушлина. – М.: Экономика, 2000. – бет 238.
41 Майлыбаев Б. Политические циклы и бюджетное планирование// Казахст. правда. – 2002. – 19 ноября.
42 Республика Казахстан. Правительство. Концепция разграничения полномочий между уровнями государственного управления и совершенствования межбюджетных отношений: Одобрена постановлением Правительства РК от 10 февраля 2003 года №147 // Собр. актов Президента РК и Правительства РК – 2003. – № 7.
43 Шайынғазы С. Басқару жүйесін жетілдіру – заман талабы // Егемен Қазақстан. – 2003. – 8.апр.
44 Республика Казахстан. Министерство финансов. О распределении поступлений на 2002 г. в государственный бюджет между республиканским и местными бюджетами по Единой бюджетной классификации: Приказ Министра финансов Республики Казахстан от 4.01.2002 № 3.
45 Елубаева Ж. Межбюджетные отношения: состояние и направления реформирования (теория и опыт отдельных стран). – Алматы, 2002. – 11 с.
46 Гутник В., Оттнад А. Межбюджетные отношения в системе федерализма: германский вариант. – // http// eup.ru/ Documents/ 2002-05-15/1 ABA.asp/.
47 Архангельский В. Региональная экономическая политика и механизмы ее реализации // АльПари– 2001. . – № 3. – С. 17.
48 Местное самоуправление в зарубежных странах / под ред. Н.П. Медведева. – М., 1994.
49 Республика Казахстан. Законы. О республиканском бюджете на 2001 год от 22.12.2000 № 131-II // Қаржы-қаражат. – 2001. – № 1.
50 Республика Казахстан. Законы. О республиканском бюджете на 2002 год от 15.12.2001 № 273-II // Қаржы-қаражат. – 2002. – № 1.
51 Қазақстан Республикасының Заңы. 2003 жылға арналған республикалық бюджет туралы // Егемен Қазақстан. – 2002. – 14 желтоқсан.
52 Кулекеев Ж. – председатель Счетного комитета по контролю за исполнением республиканского бюджета. «Вопросы межбюджетных отношений» // Казахст. правда. – 2002. – 27 июля.
53 Жанузакова Л.Т. Компетенция местных представительных органов в области бюджета и финансов // Экономика и право Казахстана. – 2003. – № 12. – С. 51–52.
54 Хаузер Х.Г. Система финансового выравнивания между федерацией и землями в Германии // Финансы. – 1995. – № 5. – бет 53–56.
55 Высоцкий М.А. Шведский опыт взимания НДС // Финансы. – 2001. – № 10. – С. 31.
56 Черник Д.Г. Налоги Швеции // Финансы. – 2001. – № 3. – бет 24.
57 Статистический ежегодник «Финансы Республики Казахстан» // Агентство Республики Казахстан по статистике. – Алматы, 2006.
58 Бейсенбаев А. Банковская система Казахстана // Казахст. правда. – 2003. – 8 февраля.
59 Бутаков Д.Д. Реформирования бюджетных систем: опыт восточной европы // Финансы. – 2000. – № 9. – С. 54–55.
60 Махмутова М.М. Совершенствование механизма межбюджетных отношений в Республике Казахстан: дис. … канд. экон. наук. – Алматы, 2000. – С. 35 [На правах рукописи].
61 Келімбетов Қ. Өкілеттіктерді айқын ажырату – бүгінгі күннің басты мәселесі // Егемен Қазақстан. – 2002, 2.07. – № 151 (23053).
62 Рудебек К. Финансы местного самоуправления: Шведский опыт // Финансы. – 1998. – № 4. – С. 18.
63 Назарбаев Н. Билік жүйесі дамудың жаңа деңгейіне сай болсын // Егемен Қазақстан. – 2003, 4 апр. – № 77–78. – Б. 2.
64 Елубаева Ж. Теория и практика фискальной самостоятельности регионов: возможности использования зарубежного опыта // Қаржы- Қаражат. – 2002. – № 6. – С. 58–59.
65 Донаков Т.С. Некоторые проблемы правовой природы и организации местной исполнительной власти Республики Казахстан // Казахстан-Спектр. Науч. журн. – 2002. – № 3 (21). – С. 86.
66 Елубаева Ж. Межбюджетные отношения: состояние и направления реформирования (теория и опыт отдельных стран). – Алматы, 2002. – бет 22–23.
67 Региональная политика Республики Казахстан: экономический механизм реализации / отв. ред. М.Б. Кенжегузин. – Алматы: Ин-т экономики Мн-АН РК, 1998. – С. 41–42.
68 Палымбетов Б. Экономика области: совершенствование системы управления // Саясат. – 2001, июнь. – С. 10.
69 Искаков Н., Марков В., Берентаев К. Методические подходы к прогнозированию развития и размещения производительных сил Республики Казахстан // АльПари. – 2000. – № 3–4. – С. 17–21.
70 Танкиева А.К. Өндірістік күштерді тиімді орналастыру – жергілікті басқарудың маңызды қағидасы // Қазақстанның экономикалық ғылымы: проблемалары және реформалау жолдары. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. ΙΙ бөлім, 19–23 мамыр 2003 ж. – ДАННЫЕ.
71 Есентугелов А. Долгосрочная стратегия развития экономики и размещения производительных сил в Казахстане // АльПари. – 2000. – № 6. – С. 4–5.
72 Размещение производительных сил: учеб. для вузов / под ред. В.В. Кистанова, Н.В. Копылова. – М.: Экономика, 1994. – С. 8–11.
73 Искаков Н., Сарсенбаев Н., Джабасов А., Абдрахман Е. Оценка современной социально-экономической ситуации и основные проблемы природопользования и охраны окружающей среды в Республике Казахстан // Саясат. – 2002. – № 7. – С. 15.
74 Региональная экономика / под ред. профессора В.Н. Видяпина, М.В. Степанова. – М.: ИНФРА-М, 2000. – С. 24.
75 Жусупова Ж. Зарубежный опыт управления государственным сектором экономики // Транзитная экономика. – 2000. – № 4–5. – С. 45.
76 Басым бағыттар белгіленді. Д.Ахметов Парламент палаталарының біріккен отырысында 2004-2006 жылдарға арналған Үкімет бағдарламасын баяндады // Егемен Қазақстан. – 2003, 1 шілде. – № 163. – бет 2.
77 Денисюк Г. Казахстан: в мировое сообщество через инвестиции // АльПари. – 2001. – № 3. – С. 29.
78 Экономическая теория: учеб. для вузов. Задачи, Логические схемы, Методические материалы / под ред. проф. А.И. Добрынина и проф. Л.С. Тарасевич. – СПб; М.; Харьков; Минск, 1999. – С. 304.
79 Экономическая теория / под ред. В.Д. Камева. – М.: ВЛАДОС ИМПЭ, 1999. – С. 464.
80 Никифорова Н. Предпосылки новой стратегии государственного управления национальной экономикой // АльПари. – 2003. – № 1. – С. 11–14.
81 Архангельский В. Региональная экономическая политика и механизмы ее реализации // АльПари. – 2001. – № 3. – С. 17.
82 Кубаев К.Е. Местное самоуправление. – Алматы: Қазақ университеті. – 2003. – С. 44.
        
        Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
ӘОЖ Қолжазба құқығында
АБДРАХМАНОВА САЛТАНАТ
Жергілікті бюджетті басқарудың тиімділігін арттыру
08.00.05 – ... және ... ... басқару
(қызмет салалары және аялары бойынша)
Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін іздену ... ... ... докторы,
профессор, ҚР Жоғары мектеп
ғылымдары академиясының академигі
Кубаев К.Е.,
экономика ғылымдарының кандидаты,
доцент Смагулова Г.С.
Қазақстан Республикасы
Кызылорда, 2007
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1 ... ... ... ... ... Бюджетті жоспарлау және басқару теориясы 9
1.2 ... ... ... ... ... Жергілікті бюджетті басқарудың теориялық астары 30
2 ... ... ... ... ... ... ТАЛДАУ 46
2.1 Қызылорда облысындағы бюджеттің қалыптасуы мен
орындалуын талдау ... ... ... құрылымын талдау 57
2.3 Орталықсыздандыру мақсатында ... ... ... ... 71
3 ... ... БАСҚАРУ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
ЖОЛДАРЫ 81
3.1 Бюджетті басқаруды мемлекеттік реттеуді дамыту ... ... ... ... бюджет қаражатымен
байланысы 91
3.2 ... ... ... мәселелері 101
ҚОРЫТЫНДЫ 112
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... механизмінің буыны
ретіндегі нарықтың өзін-өзі реттейтін функциясын мойындай отырып, ұдайы
өндірістің барлық элементтері мен циклдерін ... ... үшін ... ... ... және тағы ... да ... деген
қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтамасыз ететін нарыққа өтпелі кезеңде
экономикалық үрдістерді мемлекеттік реттеудің маңызды ... атап ... ... ... жағдайында аймақтық және ұлттық нарықтың жабдықталуының
сонымен бірге, ҚР ... ... ... ... ... маңызы бар. Осыған орай қазіргі экономикалық саясаттың
негізгі кемшіліктерінің бірі – аймақтық факторға аз ... ... ... жүзеге асып жатуы. Экономикалық реттеуді аймақтандыру дегеніміз
– аумақтағы жиынтық сұранысты аймақтық – бюджеттік реттеу, яғни ... ... ... ... ... ету ... жоғарылауы.
Аймақтардың әлеуметтік – экономикалық дамуын бюджеттік реттеуді екі
бағыт бойынша жүргізуге болады.
1. аумақтар дамуының қаржылық ресурстарын бөлу;
2. ...... ... ... ... ... шамасын реттеу.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Президентінің ... ... ... ... ... пен ... басқару
құрылымын құру мемлекеттің ең ... ... бірі ... Осы ... атап ... Үкімет ықшам әрі кәсіби
деңгейде болып, неғұрлым маңызды міндеттерді шешуге ... ... ... ... пен ... ... тән емес функцияларды орталықтан
аймақтарға және мемлекеттен жеке секторға бере ... ... ... экономикаға өту және тиісті экономикалық реформаларды жүргізу
кезінде жергілікті әкімшілік ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл эволюция ең алдымен республикалық
билік өкілеттігінің бір бөлігі жергілікті ... ... өтуі ... ... ... ... ... аумақтық
субъектілері болып табылатындықтан биліктің жергілікті ... ... ... ... жатқан экономикалық, әлеуметтік және мәдени
мұқтаждары мен тілектеріне жауапты өздерінше іздестіруі тиіс.
Қазақстан Республикасының экономикасы ... ... ... ... салмағы шаруашылық жүргізудің аймақтық деңгейіне ауысып,
осыған орай басқарудың жергілікті ... ... ... ... ... арта ... шаруашылық қызметінің ұлғаюы республикалық және жергілікті
бюджеттердің ... ... ... ... мемлекеттік қаржыландырудағы және оны ... ... ... ... ... жаңа ... ... байланысты түрлі деңгейлердегі бюджеттер арасындағы бюджеттік
өкілеттіктерді ... ... және ... пен ... ... ... ... мәселе айырықша мәнділікке ие болып табылады.
Өркениетті батыс елдерінде жергілікті ... ... ... ... мен пайдалану үдерісінде едәуір рөл атқарады. Оның
үстіне жергілікті бюджеттердің айтарлықтай дербестігі болады және ... олар ... ... ... ... ... жылдары мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... ... мен ғалымдардың талдаулары
мен пікір-таластарының ерекше тақырыбына айналды, басылым ... ... ... ... бұл ... шешу ... ... пікірлер
айтылуда және әртүрлі тәсілдер ұсынылуда.
Мемлекеттік басқарудың тиімділігін ... ету ... ... ... ... ... Мемлекеттік басқарудың
тиімділігін арттыру әдісі ретінде ұсынылған ... ... ... ... бар, оның ... ел ... ... болашақта ескеріледі.
Қоғамның қай тұсында болмасын экономиканы басқару мемлекетке қашанда
оңай болған емес. Қазіргі ғылымы мен техникасы, ақпараты мен ... ... ... ... келе ... ... басқаруды тізгіндеп орталықта
бұрынғысынша ұстап отыру мүмкін еместігі күн санап дәлелденіп келеді. 2003
жылдың 4 сәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... халқына дәстүрлі Жолдауында демократия,
жергілікті басқаруды жетілдіру мәселелері ... ... ... ... ... және тиімді басқару мәселелері қозғалды. Соның
ішінде саяси және құқықтық реформалардың ... ... ... ... басқару өкілеттігін кеңейту, жергілікті басқарудың бюджеттік
мүмкіндіктерін көтеру сияқты бағдарламалар ұсынылған.
Мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесін құру ... ... ... ... ... ... жағдайында мемлекеттік
биліктің түрлі деңгейлері арасындағы қызметтер аясын, функциялары мен
жауапкершіліктерін ... ... ... ... заңдарды одан әрі
жетілдіріп, сонымен бірге жергілікті мемлекеттік басқарудың тиімді жұмыс
істеуі үшін ... ... ... ... ... ... басқару
институттарын кезең-кезеңімен қалыптастыру азаматтық ... ... ... ... ... қатынастардың қалыптасуы экономиканы басқару жүйесінің
өзгеруіне әсер етті. Әсіресе, мемлекеттік басқарудың орталықтандырылған
жүйесінен біртіндеп орталықтандырмай ... ... ... ... ... ... сай ... өмір көрсетіп отыр. Сондықтан да қазір
мемлекеттік басқаруды тиімді ету ... ... ... ... ... беру ... жергілікті мәселелердің тиімді әрі
уақытында ... ... ... ... толығымен сақталуының негізгі
жолдары іздестірілуде. Жергілікті ... ... ... және
жетілдіру мақсатында көптеген қарама-қайшылықтармен бірге, оны әрі қарай
дамытпайынша, тұтастай экономиканың ... ... қол ... ... де ... мәселелер күн тәртібіне қойылып отырғандықтан, оларды ... ... ... ... - өмір ... ... тиімді болуы үшін оның ... ... ... ... ... бөлу тек қана ... талап етіп қоймай,
сонымен бірге, ел мүддесіне ... ... ... ... ... шетелдердің тәжірибелеріне талдау жүргізу, кейбір елдерде болған
кемшіліктерді болдырмау, бюджет жүйесіне өзгерістер ... ... ... ... ... бюджетаралық қатынастарды дұрыс шешу, ең
маңыздысы мемлекеттік ... ... ... астарласып жатуына аса
сақтықты талап ететін мәселе.
Экономиканы аймақтық басқару және ... ... ... еңбектер
басқару деңгейлерінің алдында тұрған мәселелерді шешу жолдарын ... ... ... ... ... ... оны ... дамыту
және жетілдіру үшін алдымен жергілікті бюджетті басқаруда басқарушы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
басқару жүйесіндегі жергілікті бюджеттің рөлін айқындау болып табылады.
Мемлекеттік басқару, аймақтық басқару, бюджетаралық ... ... ... ... ... ... ... арнап жазылған ғылыми еңбектер қатары аз болмағанымен, дәл
жергілікті бюджетті басқарудың тиімділігі мәселесі жете зерттелмеген.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... мен
жүргізіліп жатқан экономикалық саясаттың жемісті болуы оның жергілікті
деңгейге жүзеге асуына тікелей байланысты ... ... осы ... бюджетті басқарудың маңыздылығы да айқындала түседі. Сол себепті
жергілікті ... ... ... ... ... ерекше
зерттеуді қажет етеді деп ойлаймыз.
Сонымен, мәселенің ... ... ... ... ... ... шешімін табу жолдарының негізі болып
табылатын жергілікті бюджетті басқаруды жетілдіру, бюджетаралық ... ... ... ... ... орталықсыздандыру.
Зерттеудің пәні болып жергілікті бюджетті ... ... мен ... ... ... ... жиынтығы табылады.
Зерттеу объектісі – Қызылорда облысының жергілікті бюджеті.
Зерттеу жұмысының мақсаты Қазақстан Республикасының әлеуметтік ... даму ... ... ... басқарудың
ұйымдастырушылық-методологиялық негіздері мен тәжірибесін зерттей отырып,
оның тиімділігін арттыру ... ... ... ... табылады.
Осы мақсатқа жету үшін келесідей міндеттерді шешу көзделеді:
– нарықтық қатынастар аясының кеңеюі жағдайындағы ... мен ... ... ... ... жергілікті бюджетті жоспарлау үдерісінің мәнін ашып, әдіснамалық
негізіне сипаттама беру;
– бюджетті басқарудың ... ... ... ... ... ... ... талдау;
– жергілікті бюджетті жоспарлаудың ұйымдастырушылық негіздерін
айқындау;
– экономиканың нақты секторының ... даму ... ... олардың жергілікті бюджетті жоспарлауға әсер ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджетті басқаруды жетілдіру жолдарын ұсыну.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. ... ... ... ... ... ... елімізде жергілікті
деңгейдегі басқару жүйесінің қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты.
Соңғы он жылда ... ... ... ... ... ... ... және оны дамыту бойынша зерттелген ... ... ... ішінде аймақтық ... ... ... бюджетаралық қатынастарды жетілдіру, жергілікті
бюджеттердің табыстары мен ... ... ... орындарының
алатын рөлі бағыттарында жазылған ғылыми еңбектер жеткілікті. Осы ... ... ... М.Б. ... К. ... М.М.
Махмутова, Д.А. Шыныбеков, А.С. Абдуллаев,
Н.Ж. Бримбетова, С. Куашбаев, А.Х. Раимбаев, И. Шалабаев, К.Б. ... ... А. ... С.О. Есимханов, А.А. Таранов, И.Л. Ким, Қ. Келімбетов,
Ж. ... А. ... Р.К. ... еңбектері бар.
Жоғарыда аталған мәселелерге қатысты жазылған ғылыми еңбектер ... дәл ... ... ... ... арнайы ғылыми
зерттеу объектісі болып табылған емес. Бұл ... ... ... және
практикалық жағынан да өзекті.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
«жергілікті бюджет» түсінігіне қатысты негізгі ... ... ... ... ... мәні ... оның әдіснамалық
негізіне сипаттама берілді;
мемлекет тарапынан тікелей басқарудың тиімділігін арттыру үшін ... ... ... ... көздерін бөлудің керектігі
дәлелденді;
мемлекет мүддесімен жергілікті халық ... ... ... ... ... экономикалық белсенділігін арттыру мақсатында
жергілікті бюджетті басқару және осымен байланысты жергілікті басқару
органдарына ... шеше ... ... беру ... ... ... ... таңдағы өзекті мәселелері сараланып,
оларды шешу ... ... ... және теориялық негізі танымал экономист-
ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... жоспарлау , басқару
мәселелері жөніндегі пайымдаулар мен қорытындыларға және ... ... ... ... сонымен қатар, жергілікті бюджетті
жоспарлау мәселелеріне қатысты Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... облысының экономикалық мәселелер
жөніндегі ... мен ... ... да мемлекеттік бағдарламалық
құжаттар, әдістемелік, анықтамалық мәліметтер ... ... көзі ... Қазақстан Республикасының статистика
жөніндегі Агенттігі, Экономика және бюджеттік жоспарлау Министрлігі, Қаржы
министрлігінің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-тәжірибелік маңыздылығын жергілікті бюджетті қалыптастыру
мен дамыту барысында зерттеудің нәтижесінде жасалған тәжірибелік қорытынды
мен ұсыныстар ... ... ... ... ... ... дамытуды басқаруды тиімді ету, халық мүддесін ... ... ету, ... ... шешу, өкілеттіктерді айқын
ажырату және түптеп келгенде ел экономикасын көркейтуге аталған мәселелерді
біріктіріп ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында «Муниципалды менеджмент»,
«Мемлекеттік қаржыларды ... ... ... ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Бюджет жүйесін жеке қарастыратын болсақ, оны ... ... ... ... атап өтуге болады: бюджетті ... ... және оның ... ... ... ... ... жоспарлау мен бюджетаралық қатынастарды
заңнамалық негізге көшіру;
- Жалпы ... ... ... ... ... елдің жалпы
экономикалық жағдайына, екіншіден, ... ... ... ... билік пен басқарудың жергілікті органдарының құқығы
мен міндеттерін ... бір ... ... ... ... ... ... биліктің жергілікті органдары құзырының
дәрежесіне байланысты болады. Басқарудың жергілікті органдарына
мемлекеттің ... ... ... ... жөнінде маңызды
міндеттер жүктелінген. Халыққа қызмет көрсету ... ... ... ... қаржы ресурстары есебінен жүзеге
асырылады. Әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... ... ... қаражаттарынан қалыптасатын қорлар есебінен
көрсетеді. Бұл, тиісінше, жергілікті қаржының рөлі мен ... ... ... ... ... түпкі мақсаты экономика мен
қоғамның дамуын көздейтіні әлем тәжірибесінен белгілі. Біздің ... ... ... ... ... ... ... және селолық
деңгейдегі билік орындары қусарып бара ... Ал ... ... мемлекеттердің ең күшті буындары қала, аудан мен село ... ... ... ... ... бюджетаралық қатынастар жүйесі
бірлік және автономдылық қағидасына негізделуі қажет. Бюджетаралық
қатынастар ... ... ... ... үшін жергілікті өкілетті және
атқарушы органдардың жұмысының ... ... ... Олар сырттай
қаржылық бақылауды іске асыру қажет. ... ... ... мәртебесін нығайту туралы мәселе қойылуда. Олар ондай
бақылауды ... және ... ... орындалуын бақылау
туралы» заңға сәйкес жүргізеді
- Аймақтық экономиканың қазіргі кездегі негізгі ... ... ... жергілікті басқару органдарына жүктелген
міндеттердің өсуі мен оларды жүзеге ... ... ... ... ... ... отыр. Осыған байланысты
Қазақстанның ... ... ... жетекші бағыты
субсидиярлық қағидасына сәйкес ... ... ... және ... ... ... ... басқару
органдары мен мемлекет арасындағы қаржылық ағындарды шектеу болып табылады
Зерттеу нәтижесінің сыналуы (апробациялау). Жұмыстың негізгі теориялық
қағидалары, қорытындылары мен ... атты ... ... және ... конференцияларда баяндалып,
диссертацияның тақырыбы бойынша 7 ғылыми мақала жарияланды.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Диссертациялық ... 119 бет ... және ол ... үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен, 16 кестеден, 11 ... ... ... ... БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСТАРЛАРЫ
1.1 Бюджетті жоспарлау және басқару теориясы
Нарықтық қатынастар туындатқан экономиканы басқарудың жаңа ... ... ... ... де ... ... қажет
екендігін айқындап отыр. Нарықтық қатынастардың құрылымында да, мемлекет
тарапынан оларды ... ... де ... зор рөл атқарады. Ол
нарықтық қатынастардың құрамдас бөлігі және ... ... ... іске асырудың құралы болып табылады. Бюджетті жоспарлау, басқару
теорияларын қарастырмас бұрын, осы ұғымға, оның мәнін ... ... ... жөн ... ... budget – ақша ...... мекеменің,
жанұяның белгілі мерзімге кірістері мен шығыстарының жазбасы. Бір жағынан,
бюджет – ол мемлекет, аумақ, ... ... ... ... кез ... субьектіде болатын қаржы ресурстарының ... ... бұл ... субьектінің белгілі бір кезең аралығындағы,
көбінесе бір жылдағы кірістері мен шығыстарының арақатынасы, ... ... ... мен ... ... ақша ... балансы.
Басқаша айтқанда, бюджет бұл ақша сөмкесінің ішіндегі ақша құралдарының
барлығын немесе тапшылығын, оның ... мен ... ... ... мен жұмсалу бағыттарын, кірістер мен шығыстар арақатынасын анықтайды.
Жоғарыда келтірілген анықтама классикалық мәнде екендігін айта кеткен
жөн. Бюджет ... ... ... жүйе ... ... ... былайша айтылады:
Бюджет – бұл салықтар, жиналымдар, ... да ... ... ... ... ... табыс, салықтық емес және
заңда көрсетілген басқа да ... ... ... және ... өз
қызметтерін орындауын қамтамасыз етуге арналған, заңмен бекітілген,
жергілікті өкілетті ... ... ... ... ақша ... дамуы көбінесе мемлекеттің қаржы жүйесінің жағдайына
байланысты ... ... ... Осы ... ... ... басқару және
жоспарлау мәселесі кез-келген мемлекет үшін өзекті әрі ... ... ... ... ... ... жүйесі бұл қаржы мекемелерінің
жиынтығы, ал экономикалық тұрғыдан – ол мемлекетте іс-әрекет ететін ... ... ... ... ... ... ... алғанда
қаржылар жүйесінің басты буыны мемлекеттік бюджет болып табылады. Елдің
бюджет қорын жасау мен ... ... ... қатынастардың жиынтығы
мемлекеттік бюджет ұғымын құрайды. ... мәні ... ... – бұл ... ... ... қаржыландыруға арналған
бюджет қорын жасау мен пайдалануға байланысты ұлттық табысты қайта ... ... ... және жеке ... ... ... ақша
қатынастары. Бюджеттің арқасында мемлекет қаржы ресурстарын экономикалық
және әлеуметтік дамудың шешуші ... ... ... ... ... экономикалық қатынастардың жиынтығы ретінде
объективті сипатта болады. Оның экономикалық мазмұны мен мәні ... мен оның ... ... ... ... ... ... нысаны бола отырып, қоғамдық айрықша арналымды
орындай ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Оны бөлудің дербес саласы ретінде болуы қоғамдық өндірістің дамуымен тиісті
орталықтандырылған ресурстар қажеттілігімен ... ... ... құралдарын орталықтандыру жалпы экономиканың қызметін қамтамасыз ету
үшін бүкіл ұлттық шаруашылық ауқымында ... ... ... үшін ... ... ... арнайы бюджеттік саласының ... ... және ... ... ... ... ... қоғам ауқымында әлеуметтік- мәдени шараларды жүргізуді,
қорғаныстық ... ... ... ... басқарудың жалпы
шығындарын жабуды қаржыландыру үшін ... ... ... ... ... бюджеттің болуы адамдардың ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
табиғаты және қызметтерімен анықталған обьективті қажеттілік.
Мемлекеттік бюджет ... ... ... ... ... тән қызметтерді атқарады – бөлушілік және бақылаушылық. Бұл
қызметтердің әрекеті қарастырылған бюджеттік қатынастардың ... ... ... ... қаржының негізгі буыны ретінде
бөлушілік қызмет шеңберінде мемлекеттік ... ... ... ... (ресурстарды), қайта бөлу және тұрақтандыру.
Кез-келген реформаны, оның ішінде экономикалық ... ... ... әлеуметтік ортаға және инфрақұрылымды дамытуға орасан зор
қаржы жұмсауды талап етеді. Бұл ... ...... өз ... асыруға арналған және тиісті заңдарға сәйкес белгіленген салықтар
мен өзге де ... ... және ... ... ... ақша қоры ... табылады.
Экономиканың дамуының қазіргі кезеңінде ... ... ... ... ... ... қарқыны мен пропорциясын
қамтамасыз етуге, оның салалық және ... ... ... ... ... салаларының бірінші кезектегі даму бағдарламаларына
қажетті көлемдегі қаржыны қалыптастыруға, ірі ... ... ... ... ... ... ... бөлудің айрықша саласы ретінде ... ... ... ... құнының бір бөлігін мемлекеттен оқшаулаумен және
оны қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдаланумен байланысты.
Құнды құру мен ... ... ... ... асыратын материалдық
өндірістің қаржысынан және құнды ... ... ... ... емес
қаржыдан ерекшелендіретіні,құнды ұлттық шаруашылықтың салалары, аумақтары,
экономика секторлары, қоғамдық ... ... ... ... ... нысандағы қоғамдық өнімнің қозғалысымен байланыссыз құндық бөлудің
кезеңін анықтайды және одан тәуелсіз жүзеге асырылады, ал ... ... емес ... ... ... ... ... саламен тығыз
байланысады.
Мемлекеттік бюджетте ... ... ... ... ... барлық негізгі қаржы институттары – салықтар,
мемлекеттік шығындар, мемлекеттік займдар және тағы да ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
негізгі қаржы жоспары ретінде де сипаттауға болады.
Меншік нысандарының көптүрлілігі шаруашылықтың болжамдық- ... ... ол ... ... ... ... ... анықтайды. Бюджеттік байланыстардың тұрақты белгісі, ... ... ... қорының қозғалысының жоспарлы нысаны
бюджеттік байланыстардың тиісті қаржылық ...... ... ... ... алып ... Онда бюджеттің экономикалық мазмұнын
құрайтын бөлуші үдерістер, негізгі қаржылық ... ... ... ... баптары, мемлекеттің ақша ... ... ... ... мен ... ... Негізгі қаржылық жоспар мемлекеттің жоспарлық қызметінің өнімі
болып табылады, онда қоғамның барлық мүшелерінің мүддесін ... еркі ... ... ... ... жоспарының
көрсеткіштері республика парламентінің жыл ... ... ... бюджет туралы « Заңына сәйкес сөзсіз орындалуы тиіс.
Бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Жалпы экономикаға ықпал
етудің құралы ретіндегі бюджеттің рөлі ... ... ... реттеу
ақша құралдарының орталықтандырылған қорының сандық ... ... ... және ... ... ... ... келтіру, бюджеттің
қалыптасу мен орындау үдерісінде қаржы ресурстарын ... бөлу ... ... ... ... түсінігінің көптүрлілігі оның келесі
құрамдас бөліктерде түсіндірілуіне алып келеді:
– салыстырмалы түрде жеке дербес ... ... ... ... ақша ... ... қоры ... экономикаға әсер ету құралы ретінде ( бюджеттік тетік арқылы);
– мемлекеттің негізгі қаржылық жоспары ретінде;
... ... ... және бюджеттік қатынастың барлық қатысушылары
орындауға міндетті заң ретінде.
Қоғамның ұдайы өндірісіндегі мемлекеттік бюджеттің рөлі ең ... ... ... ( ... ... ... ... шамамен 30
%, жалпы ішкі өнімнің 20%, жалпы ұлттық ... 10% ... ... ... Ол ұлттық шаруашылықтың түрлі салалары
арасында, өндіріс секторлары, экономикалық ... мен ел ... ақша ... ... ... ... жалпы әсер етеді, себебі ол бүкіл ұлттық
шаруашылықтың бюджеті. Мемлекеттік бюджет ... ... ... рөл ... оның ... ... ... болады.
Дегенмен, осы бюджеттік жүйені тереңірек зерттеген көптеген оқымыстылар
оның әр ... ... ... ... ... ... ... экономикалық теорияның өкілдері ... жүйе ... ... ... ... ... кез-келген мемлекеттің
ерекшеліктерін, оның әлеуметтік-экономикалық және мемлекеттік құрылымын
көрсететін күрделі механизм. Бұл жүйе ... ... ... құқықтық және басқа да ерекшеліктердің жиынтығының
негізінде құрылады».
Мемлекеттің ... ... ... ең ... оның ... ... Унитарлы құрылымы бар мемлекеттерде бюджет жүйесі екі
деңгейлі болып келеді – мемлекеттік және жергілікті (аймақтық) ... ... ... бар ... (Ресей, АҚШ, Германия, т.б.)
аралық буындар – штаттар, жерлер және ... ... ... ... [3].
Өз зерттеулерінде В.Н. Радионова бюджет жүйесін «Экономикалық қатынастар
мен заң нормаларына негізделген, өзара заңмен ... ... ... бюджеттерінің барлық түрлерінің жиынтығы» – деп атап көрсетеді
[4]. А. ... ... ... ... жүйесін – берілген мемлекет аумағында
қызмет ететін, әр түрлі ... ... ... деп ... [5].
Отандық оқымыстылардың көзқарастары да осыған келіп саяды. Атап айтсақ,
А.Б. Зейнелгабдиннің ғылыми зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... жүйесі бюджеттік қатынастар
нысандарының жиынтығын, бюджет түрлерін (республикалық және ... оны ... ... ... қатар қаржылық және басқа да басқару
органдарының жиынтығын білдіреді. Ал ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің қондырмасы бюджет
түрлерін басқарудың әр түрлі ... мен ... ... ... құрылуын, қарастырылуын, бекітілуін жүзеге асыратын және
бюджеттік қатынастар нысанын ... ... және ... да ... ... ... ... сонымен қатар қаржылық ойдың тұрақты дамуымен байланысты
өзгертулер мен толықтыруларды енгізуді ескере отырып,
В.Д. Мельников өз еңбектерінде ... ... – бұл ... және ... ... жеке дербес бюджеттердің жиынтығы» деп қарастырады
[7].
Шетелдік және ... ... ... ... жүйесінің экономикалық
мәнін ашатын теориялық зерттеулерді ... ... ... ... ... «Кең мағынада бюджет жүйесі экономикалық ... ... ... ... негізделген, орталықтандырылған және
орталықтандырылмаған бюджеттердің жиынтығын білдіреді. Тар мағынада бюджет
жүйесі мемлекеттің барлық бюджеттердің жиынтығы ... ... ... ... ... ескере отырып және осы саладағы
белгілі ғалымдардың зерттеулерін тұжырымдай ... өз ... ... ... анықтама береміз: «Бюджет жүйесі мемлекеттегі биліктің
түрлі деңгейлері бойынша өздерінің негізгі функциялары мен ... ... ... ... ... ... ... бюджет жүйесі ұйымдастырушылық бөлімшелерге
немесе деңгейлерге бөлінеді. Жоғарыда айтып өткеніміздей, оның негізінде
елдің мемлекеттік құрылымы ... ... ... екі ... ... ... екі буынды жүйесімен (орталық және
жергілікті буын) қарастырылатын ... ... және ... ... (орталық, федерация мүшелері және жергілікті буындар) жүйесі бар
федералды мемлекет. Осыған сәйкес экономикалық қатынастарға және ... ... ... ... ... ... ... жүйесі құрылады (1-сурет) [8].
Сурет 1 – Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі
Біздің мемлекетіміздегі ... ... ... және ... ... айының 1 жұлдызында күшіне енгізілген жаңа Бюджеттік кодекстің
6-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының бюджет ... ... ... және ... ... бөлінеді.
Мемлекеттік бюджет республикалық және жергілікті бюджеттердің арасындағы
өзаратөлем операцияларын ескермегендегі олардың жиынтығы болып ... және ... да ... ... ... және ... органдардың, оларға ведомстволық бағынысты мемлекеттік
мекемелердің міндеттері мен ... ... ... ... ... саясаттың жалпыреспубликалық бағыттарын іске асыруға арналған
орталықтандырылған ақша қоры республикалық бюджет болып табылады.
Жергілікті ... ... ... ... бар ... ... немесе аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті болуы мүмкін.
Аймақтық (облыстық, республикалық маңызы бар қала және астана) ... ... ... бекітілген салықтық және ... да ... ... және ... ... республикалық маңызы бар қала,
астананың жергілікті мемлекеттік органдарының, оларға бағынысты ... ... мен ... қаржылық қамтамасыз етумен сәйкес
әкімшілік-аумақтық бірліктегі мемлекеттік саясатты іске асыру үшін арналған
орталықтандырылған ақша қоры ... ... ... жұмыс істеуі әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің
өзара байланысына ... және ... ... ... ... орындау,
бақылау тәртібімен, сондай-ақ, республикалық және жергілікті бюджеттердің
орындалуы туралы есеппен қамтамасыз етіледі.
Кез келген бюджет жүйесі ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік әділеттілік;
– саяси тұрақтылық;
– заң басшылығы және мемлекет бірлігінің нығаюы [10].
Бюджет мемлекеттік ... ... ... ... қана қоймай, тұрақтылықты сақтау үшін аймақтар арасында
табыстарды қайта бөлуде де ... ... ... ... ... және шет
елдегі экономикалық коньюнктураға ықпал ету; ... ... ... мен ... ... міндеттерді шешу; қоғамдық
өндіріс пен бюджетаралық қатынастардың салааралық құрылымын ... ... өзі ... дамыту және т.б. қызметтерді де атқарады.
Басқарудың барлық деңгейлерінің өз бюджеттері бар және олар өздерінің
өкілеттіктері ... ... ... ... ... ... деңгейлері
бюджеттерінің нақты қалыптасқан ... ... ... ... ... қатынастардың негізін құрайды.
Lx – табыс көздері; Fx – мемлекеттік шығыстар; Tp – ресми трансферттер
Сурет 2 – ... ... мен ... [11]
Енді осы бюджетті басқару және жоспарлау теорияларын қарастырамыз.
Жалпы алғанда басқару – бұл нақты экономикалық жүйе ... ... ... жету үшін ... ... ... ... әдістері мен
тәсілдерінің жиынтығы.
Объективті экономикалық заңдардың (құн ... ... пен ... қажеттілікті ұлғайту заңының, уақытты үнемдеу ... ... ... ... ... сүйене отырып және оларды
пайдаланудың нысандары мен ... ... ... ... ... және ... органдар арқылы қаржыны, бағаны, несиені, ... тағы ... қоса ... қатынастардың нысандарын саналы түрде
басқарады [12].
Басқару адам қызметінің барлық аясына, соның ішінде бюджеттік үдеріске
де тән ... ... ... – бұл ... ... ... тиімді жұмыс істеуіне жетуді және осының негізінде ... ... ... ... ету ... ... ... Бюджет жүйесінде басқару ... ... ... ... ... ... және санкцияларының көмегімен
жүзеге асырылады. Сонымен, бюджетті басқару – бұл ... ... ... ... ... ... – бұл мақсатқа жетудің құралы; бюджет
саясаты – бюджетті басқарудың тиісті үдерісінің ... ... ... ... екі қырын ажырата білген жөн: біріншіден, мемлекет
бюджетті елдің экономикалық және әлеуметтік даму ... ... ... ... ... және сол арқылы тұтастай мемлекеттің әлеуметтік-
экономикалық дамуына ықпалын тигізеді; екіншіден, бюджеттің өзі басқарудың
объектісі ... ... ... орай ... қатынастың нысандары
басқарылады.
Бюджетті басқаруға ғылыми көзқарас қажет деп ... Бұл ... ... ... заңдардың талаптары, экономикалық
талдаудың нәтижелері, ... ... ... қажет
екендігін және басқарудың экономикалық және әкімшілік әдістері ұтымды
үйлесуі тиіс ... ... ... ... ... және уақтылы
экономикалық ақпарат, ғылыми негізделген ... ... ... ... ... жүйеге қол жеткізу үшін жалпы елдің қарқынды
дамуын қамтамасыз ете алатын белгілі қағидалар негізіне ие ... ... ... жүйе ... ... ... ... қағидасы – Қазақстан Республикасының біртұтас ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының аумағында бюджеттік үдерістерді жүзеге асырудың біртұтас
процедураларын, біртұтас бюджеттік сыныптаманы пайдалану;
– толықтық қағидасы – ... мен ... ... ... ... ... ... қарастырылған барлық түсімдер
мен шығыстардың бейнеленуі, бюджеттік құралдарды ... ... ... алуды, бюджеттік құралдар бойынша талап құқығын
шегеруді болдырмау ;
– нақтылық қағидасы – ... ... ... ... ортамерзімді фискальдық саясаттың және
Қазақстан Республикасы мен өңірлерінің ... ... даму ... ... ... мен ... ... ;
– транспаренттілік қағидасы – Қазақстан ... ... ... нормативтік құқықтық актілерді, бекітілген (
нақтыланған, түзетілген) бюджеттерді және олардың орындалуы ... ... ... ... ... басқа да,
мемлекеттік немесе заңмен күзетілетін басқа да құпия ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
қаржылық бақылаудың жүргізілуі;
– кезектілік қағидасы – ... ... ... ... ... ... қабылданған шешімдерді сақтауы ;
– нәтижелілік пен тиімділік қағидасы – ... ... ... белгілі нәтижелерге қол ... ... ... осы ... жету үшін қажетті
бюджеттік құралдардың оңтайлы көлемін пайдаланып, бюджеттерді өңдеу ... ... ... ... бекітілген көлемін пайдалана отырып
жақсы нәтиежелерді қамтамасыз ету;
– басыңқылық қағидасы – ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық дамуының басыңқы бағыттарына сәйкес ... ... ... ... ... ... – бюджеттік үдерістің қатысушыларын ... ... ... ... үшін ... ... ... қағидасы – түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында
түсімдердің ... ... ... және ... ... ... ... анықтау, мемлекеттік басқарудың барлық ... ... ... ... ... жүзеге асыру құқығы [13].
Бюджетті басқарудағы маңыздысы, бюджеттік шығыстарды оның кірістеріне
теңестіру жолымен бюджеттік реттеу үдерісі, ... ... ... мен ... ... тепе-теңдігін қамсыздандыру, құрылымдық
тепе-теңдік болмаған жағдайда ... ... ... ... ... ... теңестіру болып табылады.
Бюджеттік құралдардың қалыптасу, бөлісу және пайдалану процестерін
басқару бюджеттік жоспарлау мен ... ... іске ... ... мен ... рөлі мен мәні бюджеттік құралдарды қалыптастыру
мен оларды ... ... яғни ... реформаларды дамыту мен әрі
карай тереңдетуге, білім мен денсаулық сақтауды дамытуға, индустриалды-
инновациялық ... ... ... дамуына, пайдаланудағы мемлекеттің
мүмкіншіліктерін анықтайтын адресті қаржылық ...... ... ... ... мағынасы барлық қаржылық жүйенің әр
түрлі ... ... ... өнім құны мен ... ... ... бөлісу мен қайта бөлісу бойынша мәнерленеді және
әр деңгейдегі бюджеттерді ... мен ... ... ... ... ... ... елдің мемлекеттік әлеуметтік-
экономикалық даму ... ... ... ... ... және оның маңызды құрамалы буыны – бюджетті
жоспарлау, яғни бюджетті құру мен атқаруына байланысты ... ... ... ... органикалық бөлшегі болып табылады. Сонымен
қатар қаржы ресурстарын басқарудағы бюджетті жоспарлаудың рөлі өте ... ол тек ғана ... ... мен шығындарының жоспарын құруы және
оларды атқаруы, яғни ... ... ... ... ... ... көлемін анық-таумен шектелмейді. Бюджеттің басқа
қаржы жоспарлар ішінде алатын ... ... ... ... мән береді. Ол мемлекеттік басқаруды ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қаржылық және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
байланысында және ... ... ... ... мен
қаржыландыру әдістерін ұтымды етуде де көрініс табады.
Бюджетті ... ... ... ... арнаулардың
мақсаттық сипаттарымен, резервтердің барлығымен және ... ... ... ... ... ... ... болуы
тиіс. Жоспарлау процесінің негізгі мақсаты - ол төлемдердің әрбір ... ... мен ... да ... ... ... ... және әр
түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында кірістердің дәйекті бөлісін қамтамасыз
ету. ... мен ... ... мағынасы тиісті өкілетті
органдардың мемлекеттік бюджетке ... мен ... ... ... мен бақылау жөніндегі жұмыстарын ұйымдастыру мен басшылық ету,
бюджеттік құралдарды тиімді жұмсау және ... ... ... ... бөлімдерін атқару жөнінде есеп дайындаумен тұжырымдалады.
Бюджеттік жоспарлау процесінде келесі негізгі мақсаттар ... ... және ... қаржылық жоспар арасындағы
қажетті арақатынас пен жалпы қаржылық қатынастарды анықтау;
– бюджет процесінің әрбір қатысушыларының елдің ... ... ... ... ... дәрежесін айқындау;
– қаржы ресурстарының жалпы көлемін тағайындау мен оларды мемлекеттік
мекемелер мен бюджеттік бағдарламалар әкімшілері ... ... ... ... ... мен экономика секторларының қаржы
жоспарлары негізінде мемлекеттік бюджет кірістерінің жалпы ... мен ... ... ... ... ... көлемін анықтау;
– бюджеттің жалпы және шығын түрлері бойынша шығындар ... ... ... ... осы ... шешу бөлек бюджеттер
арасында мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарын ... ... ... нақты теңгерушілігін, жыл бойы кірістердің бірқалыпты
түсуін және ... ... ... ... ... ... бірге мемлекеттік материалды және каржылық резервтер,
жоспарды орындау мен ... ... ... ... ... ... ... бюджетті болжамдау тығыз байланысты. Бюджетті
болжамдау түсінігі арқылы бюджеттің кіріс және ... ... ... ... нақты бағаларын анықтау үдерісі түсіндіріледі. ... ... ... ... ... себебі натуралды
көрсеткіштердің болашақ өсуінің ... ... ... ... ... ... ... болжамдаудың негізгі мақсаты – ол экономикада қазіргі кезеңде
пайда болған ... ... ... ... және
олардың өзгерістерінің болашақ бағалауларын есепке ала ... ... ... ... мен ... Мұндай болжамдау ... ... ... ... ... қабылдауда өте
маңызды мәні бар.
Бюджетті жоспарлау мен ... ... үш ... бағыттарда жұмыс
істеуді қарастырады:
– кірістер мен шығындардың ... ... ... ... ... ... қолданыстағы заңнамаларға сәйкес бюджет жүйесінің деңгейлері бойынша
реттеуші кірістердің бөлісі;
– каржылық жәрдем мен ... ... ... ... және ... ... ... арасында арақатынасты шектеу [15].
Бюджетті жоспарлау мен ... ... ... ...... мұқтаждыққа қажетті бюджеттік құралдардың ... ... ... ... ... ... ... жалғастырушылық, басымдылық, теңгермелеу
және дәйектемелік қағидалар талаптарына сәйкес іске ... ... ... ... ... ... ... бюджеттер кіретін елдің мемлекеттік бюджетін құрумен қамтамасыз
етіледі. Қолданыстағы заңнамаларға сәйкес бұл қағида республикалық ... ... ... ... бағдарламалар тізімін
қалыптастыруға, бюджеттер деңгейлері арасындағы ... ... мен ұзақ ... ... және бюджеттік алымдар мөлшерін
тағайындауға негізделеді.
Жоспарлаудың жалғастырушылық принципі орта ... ... ... мен елдің әлеуметтік-экономикалық даму болжамдарына негізделген
ағымдағы және болашақ бюджеттік жоспарлау тіркесімімен қамтамасыз етіледі.
Басымдылық ... ... орта ... ... ... басымдылықты бағыттары негізінде бюджетті ... ... ... мен ... ... ... бюджетті
қалыптастыруда баланстық әдісті пайдалану арқылы қамтамасыз етіледі.
Бюджетті теңгермелеудің қажеттілігі басқару ... ... ... дәлелденеді және ол жоғары тұрған бюджеттен субвенция ... ... ... ... ... арқылы, не мемлекеттік берешекті
қалыптастыру арқылы ... ... да ... ... әдістер
арқылы қамтамасыз етіледі.
Дәйектемелік қағида бюджет жобасына осы немесе басқа ... ... ... қажеттілігін анықтайтын нормативтік-құқықтық актілер
негізі арқылы бюджетті жоспарлаумен қамтамасыз етіледі.
Бюджетті жоспарлағанда аймақтар ... ... ... ... ... ... деп есептейміз, себебі
олар әр аймақ тұрғындары жағдайларының негізгі және ... ... ... ... ... ... нормалар мен нормативтер
пайдаланылады. Бюджеттік кодекске ... ... ...... ... мен ... міндетті түрде пайдаланылатын материалды
немесе материалды емес қажетті байлықты тұтынудың натуралды көрсеткіштері.
Олар Үкіметпен жасақталады және ... ... ... кірістерді бөлісу нормативтері - ол әр
деңгейдегі бюджеттер арасындағы кірістердің пайыздық арасалмағы. ... ... ... бар, себебі олар орта мерзімді ... ... ... және ... ... ... жүйесі бойынша
шығындық өкілеттілікті шектеуге байланысты болып келеді [16].
Бюджетті жоспарлау – әр түрлі статистикалық, ... ... және ... ... пайдалану арқылы іске асырылады.
Негізінде бюджет – ... ... ... ... ... мен ... ... беретін баланстық әдіспен құрылады. Бұл ... ... ... мен ... басқа бір де біреуі болуға
тиісті еместігін көрсетеді. Жоспарлауда бюджетті құрудың ... ... ... де ... Егер де ... ... барлық
кірістік және шығындық қаржы операциялары көрсетілсе, онда мұндай бюджетті
бюджет-брутто деп атайды. Ал ... ... ... ... ... ... ... есептелсе, яғни кірістердің әрбір
баптары бойьнша түсімдер көлемі сол ... ... ... ... онда ... бюджетті бюджет-нетто деп атайды.
Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық мақсаттарын іске асырудағы бюджеттің
құрал ретіндегі рөлі өте маңызды ... сол ... ... ... ... ... ... орта мерзімді бюджеттік жоспарлауды
қолдану қажет. Бағдарламалы-арнайы бюджеттеу әдісі тұрғысынан бағдарламалық
даму стратегиямен ... бар ... ... базасы және бюджеттік
бағдарламалар жоспарлау негізі арқылы бюджеттік шығындарды жоспарлау, яғни
алдымен елдің даму ... ... ... олар ... көрсетіледі.
Бюджеттің жобасын құрастыру процесінде бюджеттік теңестірудің арнайы
әдістері пайдаланылады. Олар тігінен ... және ... ... ... ... ... бойынша бұл
әдістермен мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының ... ... ... ... ... нақты қаржы
ресурстарымен (жергілікті бюджеттердің кірістік бөлімі) қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... шығындық
функцияларды іске асырудың қаржылық базасын қамтамасыз ету мен биліктің ... ... ... кірістік көздерін тиімді түрде бекіту
мәселесі шешіледі.
Бюджеттерді кірістер ... ... ... ... ... ... түрлері бойынша болжамдық мөлшерлерін анықтау дәйекті
болып есептеледі. Барлық кезеңдердің ішіндегі ең маңыздысы – ол ... ... ... ... бюджетке кіріс түсімдерін болжамдау Салық, Бюджет
кодекстері мен ... да ... ... ... іске
асырылады. Сонымен қатар республика мен ... орта ... даму ... ... көрсеткіштері,
елдің орта мерзімді фискалдық саясатының ережелері мен көрсеткіштері,
ағымдағы мерзімнің бағалау мен ... ... әсер ... ... ... ... есепке алынады. Бюджетті болжамдауда
пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... көлемі, ақша құралдарының көлемі, еңбекақы қорының мөлшері, инфляция
индексі, тауар айналымының көлемі, импорттық-экспорттық ... ... ... ... ... ... елде 1999 жылдан бастап жоспарлаудың жаңа бағыттары жүргізіле
бастаған. Жаңа әдістер мен процедуралар ... ... ... ... ... көңіл аударумен бюджеттік жоспарлау процесіне енгізілді.
Бұл, ең ... ... ... мақсатқа жету үшін қажетті осы
мақсаттардың табыс көлемі мен есебін, ... жүйе үшін ... ... ... ... бір қалыпты шоғырлануын, салық
төлеуші қаражаттарының мүмкіншіліктерін және басқа да ... ... ... ... ... ... ... айтылғандарды қорытындылай келе келесідей тұжырым ... егер ... ... жеке ... болсақ, оны жетілдірудің
негізгі бағыттар ретінде келесілерді атап ... ... ... жоспарлау сапасын жақсарту және оның тиімділігі; бюджетаралық
қатынастардың үйлесімділігіне жету;
– бюджетті жоспарлау мен бюджетаралық қатынастарды ... ... ... ... әдіснамалық негіздері
Қазақстан Республикасы унитарлы мемлекет болғандықтан, көптеген басқару
функциялары орталықтан басқарылады. ... ... ... ... ... беру ... ... 5-6 жыл көлемінде жүргізілуде.
Жергілікті бюджеттің табыс көздерін нығайту үшін оларға ... ... ... әрі ... болуы міндетті деп ... ... ... ... ... ... бойынша бөлу
саясаты қалыпты үрдіске еніп ... ... бойы орын ... жағдай мемлекеттің қаржылық дамуы үшін
экономикалық дамуын жоспарлаудың көмекші бөлігі ретінде мемлекет шығындарын
басқару түсінігін енгізуге ықпал ... ... ... ... ... ... ақшалай
шығындар болып табылады. Экономикалық категория ... ... ... өнідірісті дамыту мен жетілдіру, қоғамның түрлі
қажеттіліктерін ... ... ... ... өнімнің
бөлігінің бөлінуімен, қайта бөлінуімен, тұтынуымен байланысты экономикалық
қатынастарды анықтайды.
Мемлекеттік шығыстарды шектеудің маңызды ... бірі ... ... пен ... ... құру ... қатынасы болып
табылады. Осыған сәйкес мемлекеттік шығыстар экономикалық мазмұны жағынан
үш ... ... ... :
– материалдық өндіріс пен өндірістік салаға жататын салалармен тікелей
байланысты шығыстар ;
– қызметтің өндірістік емес саласындағы шығыстар ... ... ... ... ... [18].
Шығыстардың бірінші тобы мемлекеттің шаруашылық қызметімен анықталып,
ұлттық табысты ... ... ... ... тобы қоғамның қоғамдық қажеттіліктерін
қанағаттандыру үшін ... ... ... ... Өндірістік емес
салаға жұмсалатын шығыстар ең алдымен, ... және ... ... ұстап тұруға, ғылым мен мәдениетті дамытуға, тұрғын және мәдени
– тұрмыстық құрылысқа, еңбеккерлерді әлеуметтік қамсыздандыруға, қоғамның
барлық ... ... ... ... Мемлекет сол
сияқты қорғанысқа, мемлекеттік аппаратты ... тұру мен ... ... ... басқа да шараларға жұмсайды.
Өндірістік емес саланың қажеттіліктеріне шығыстар тұтыну қорына түсетін
ұлттық табыстың бөлігі ... ... ... ... емес ... шығындардың өсуі қоғамдық өндірістің өсу ... мен ... ... ... етеді. Оған білікті кадрларды ... ... ... ... ... ... ... медициналық қызмет көрсетілуін қамтамасыз ету арқылы қол
жеткізіледі.
Мемлекеттік шығыстардың жинақтау қоры мен ... ... ... бөлу мемлекеттің экономикалық саясатының ... ... ... ... қоры мен ... ... арақатынасы өзгерді, соңғы
жылдары тұтыну қорының өсу қарқыны ... ... өсу ... ... ... мен жинақтауға жұмсалатын ұлттық табыстағы тұтыну қорының
үлес ... ... 83 % ... және Азия Даму ... ... ұйымдар дамушы
мемлекеттермен ... ... ... ... ... мұнда
мемлекеттік шығындарды басқарудың сипаты техникалық көмектер мен ... ... ... ... ... Өз ... ... шығындар
мемлекеттің қызметіне байланысты ақшалай шығындарды көрсетеді. Экономикалық
категория ретінде, қоғамдық өндірісті дамыту мен жетілдіру ... ... ... ... ... қоғамдық өнімнің бөлігін
бөлу, қайта бөлу, тұтынуға байланысты мемлекеттік шығындар ... ... Азия Даму ... ... ... ... концепциясына
сай келесідей шараларды анықтаған:
– мемлекеттік инвестициялар бағдарламаларын қайта қарау;
– орта мерзімді үш жылдық шығындар ... ... ... және
құру;
– мемлекеттік қарыз үлесін бақылаудың жүйесін қалыптастыру;
– қаржы және ... ... ... ... және ... орындалуын
бақылау;
– ішкі аудит жүйесін жетілдіру;
– мемлекеттік ... ... ... мәлімет базасын құруда алдыңғы қатарлы
техниканы, соның ішінде компьютерлік техниканы енгізу [19].
Мемлекеттік секторды реформалауда ... ... және ... да
әрекеттер мемлекеттік шығындарды басқару қандай ... ... ... ... ... пайдалану тиімділігі мен олардың нәтижелерін
өткізуге келесідей қаржылық және бюджеттік мақсаттарды бөлуге болады:
– қаржылық тәртіп;
– экономиканың ... ... ... бөлу (пайдалы жер
коэффициентін талдау);
– ресурстарды тиімді пайдалану.
Мемлекеттік ... ... ... ... мақсаттар мен
міндеттерді орындау үшін негізгі, арнаулы әдістері болып табылады.
Салықтарды бюджет деңгейлері арасында нақты бөлу процесі де ... ... ... бірі ... табылады. Қазіргі
таңда салықтар бюджет деңгейлері арасында былайша ... ... ... ... ... ... корпорациялық табыс салығы – 100%;
– қосылған құн салығы – ... ...... ... ... ... өздеріне қалдырады:
– жеке табыс салығы – 100%;
– әлеуметтік салық – 100%;
– жер ...... ... ...... ... салығы – 100%;
– акциздер – жартылай [20].
Жергілікті бюджеттердің салықтан ... да ... ... бар. ... бюджетте ерекше рөл атқарады. Олардың ... ... ... ... болады.
Жергілікті бюджеттердің әлеуметтік–экономикалық даму деңгейлерінің әр
түрлі екендігі жөнінде жоғарыда біршама ... ... Және ... үшін ... ... ... шаралар қолданылады. Солардың
шетелдік тәжірибесін қарастырар болсақ, ол үшін әр ... ... ... ... ... деп есептейміз.
Мемлекеттің ел өміріндегі масштабы мен ерекшелігі оның басқару ... ... ... Экономикалық ынтымақтастық және
даму ұйымының (Организация экономического сотрудничества и развития - ... ... ... ... үш ... бар:
– орталық;
– аймақтық (АҚШ-та штаттар, Швейцарияда кантондар, ... ... ... ... ... ... ... ұсақ әкімшілік-аумақтық бірлестіктер
біріктірілген) [21].
Басқарудың барлық деңгейлерінің өз ... бар, ... ... ... ... ... ... деңгейлері
бюджеттерінің нақты қалыптасқан ... ... ... ... етуі
бюджетаралық қатынастардың негізін құрайды.
Әртүрлі деңгейдегі бюджеттердің өзара ... және ... ... бірлігін салықтарды бөлу арқылы ғана ... ... ... ... бөлу ... әртүрлі.
Бірінші тәсіл, нақты бір салықтарды республикалық және ... ... ... ... ... ... ... білдіреді, штаттар
мен муниципалитеттердің салық ... де ... ... ... қарамастан, федералды салықтардың бір ... ... ... ... ... ... да ... отырады. АҚШ-
тың Федералды бюджеті негізінен тікелей салықтардың есебінен құралады.
Соның ішінде жеке табыс салығы 46%, ... ... 34%, ... 11%, ал ... ... ... аз - ... 4%, кеден баждары 5%
құрайды. Штаттардың бюджеттері ... ... ... ... ... табыстары - қозғалмайтын мүлік салығы. Осылайша АҚШ-
та салықтардың 2/3 ... ... ... ал ... штаттар мен
жергілікті билік арасында тепе-тең түрде бөлінеді.
Екінші тәсіл, салықты бюджет деңгейлері арасында нақты бір ... ... ... ... ... ... бюджетке трансферттер,
субвенциялар бөлуді білдіреді. Мұндай тәсіл әлемнің барлық ... ... ... ... және ... билік өкілдері нақты заңды
түрде ажыратылған және басты қағидаларға ... ... ... жүйесі белгіленген:
– жалпымемлекеттік мүдде мен халық мүддесінің бірлігі;
– бюджет-салық өкілеттіктерін, шығындар мен ... ... ... орталықтандыру және орталықсыздандыру қағидаларының
болуы;
– бюджеттер дербестігінің жоғары деңгейде ... ... ... ... ... ... саясатын жүзеге асыруға аумақтық басқару
органдарының белсенді қатынасуы.
Осы аталған қағидалардың ... ... ... ... сақталуын қамтамасыз ете алады.
Бюджеттік реттеу арқылы бюджет жүйесінің әртүрлі деңгейлерінің өзара
қарым-қатынасы ... ... ... әдістері:
– бюджет түрлері арасында шығындарды бөлу;
– жекелеген бюджеттердің бекітілген тұрақты табыстарын белгілеу;
– жекелеген бюджеттердің ... ... ... ... ... бюджетаралық кредиттеу [22].
Бекітілген табыстар деп белгіленген тәртіп бойынша тұрақты ... ... ... ... ... ... (пайызбен) сәйкес
бюджетке түсетін табыстарды айтамыз.
Реттеуші табыстар – табыстар мен шығындарды теңестіру ... ... ... ... ... ... ... жасау
арқылы түсетін табыстар.
Бюджет тепе-теңсіздігі проблемасы кез келген мемлекетке тән. Тігінен
тепе-теңсіздік ... ... ... әртүрлі басқару
деңгейлерінің үлестік қатысуы және аумақ шығындарын жоғары бюджеттердің
субсидиялауы арқылы шешіледі. ... ... бөлу ... ... ... көптеген ішкі шиеленістерді туғызады.
Көлденеңінен тепе-теңсіздік аумақтардың салықтық базасының әртүрлігінен
туындайды.
Экономикалық проблемалардың сипатының әртүрлі болуы оларды ... ... ... Мемлекеттің әсер етуінің әртүрлі ... ... ... ... ... ... механизмдері
маңызды рөл атқарады. Оларды екі топқа бөлуге болады:
– нормативті – есептеу әдісі;
– ерекше бюджет режимі.
Нормативті – ... ... ... ... ... бекітілген
түрде жоғары тұрған бюджеттен төменгіге әртүрлі ... ... ... ... ... ... арқылы шаруашылық субъектілердің
белсенділігін арттыру үшін экономикалық дамуы артта ... ... ... жақсартуға бағытталған салық-бюджеттік шаралар
кешенін пайдалануды ұсынады.
Тігінен және көлденеңінен ... қол ... үшін ... ... ... ... Бюджеттік теңестірудің негізгі құралдары:
басқару деңгейлері ... ... ... және ... ... ... теңестірудің басты құралы – бұл арнайы теңестіру қорлары болып
табылады. Әлемдік тәжірибеде ... ... ... ... ... ... ... бірақ Дания мемлекетінде аумақтық бюджеттерде де
қарастырылады.
Теңестіруші қорлар ... ... ... ... ... ... ... Жапонияда орталық бюджеттегі теңестіруші қор ... ... 32%, ... ... және алкоголді сусынға
салынатын салықтың 24%, тауарлар мен қызметтерге салынатын жалпы ... ... ... ... 25% ... арқылы қалыптасады.
Дамыған елдердің бөлу формулары тәжірибесі ... ... ... тең ... ... ... үлгісі бұл
бөлудің жапондық формуласы. Орталық бюджеттен аумақтарға ... ... ... тең ... ... Т – ... трансферттер;
N – базистік қаржылық тұтынушылық;
R – базистік қаржылық табыстар.
Халықаралық тәжірибеде трансферттерді (гранттар) – төменгі бюджеттің
жоғары ... ... ... қаржылық түсімдер және 10 жылға ... ... ... ... ... қаржы деп түсінеді.
«Проблемалы» аумақтарды дамыту үшін көптеген елдерде жалпы және ... ... ... ... теңестіруші трансферттер жүйесі
мемлекеттің бірлігін нығайтуға және ... ... ... ... баса ... аударатын елдерге тән. ... ... ... өсу және ... басқару жүйесін
орталықсыздандыру, аймақтардың бюджеттік өкілеттілігін кеңейту бағытындағы
елдерге тән.
Алғаш мақсатты ... ... ... 1835 жылы ... сақтауды
қолдау үшін жергілікті билік ... ... ... ... ... ... ... шешу үшін қолданылады:
– формулалы – трансферттер, олардың көлемі формуламен анықталады.
Трансферттің бұл түрі ұзақмерзімді ... ... ... ... ... ... ресурстарынан қалыптастыруды
білдіреді. Оны алу заңмен көзделген, аумақтық ... ... ... ... формулалы – трансферттер, олардың көлемі заңда белгіленген
критерийлермен немесе формулалармен есептелінеді. Оны алу ... ... ... ... ашық ... ...... – трансферттер сияқты
аумақтардың шығындарын жабу үшін бөлінетін ақша. Ол ... ... оған ... ... ... ... ... гранттар – жоғары билік органдары ерекше міндеттерді ... ... ... ... және ... катастрофалардың,
аймақтық, экономикалық және саяси дағдарыстардың тигізген
залалдарын жабу үшін.
Көптеген ... ... ... ... ... ... мақсатты
трансферттерді қолданады. Мысалы, Германияда 1995 жылы «Шығысты қалпына
келтіру» онжылдық бағдарламасы іске қосылды. ... ... жаңа ... жыл ... шаруашылық инфрақұрылымды дамыту үшін қосымша көмек ... ... ... ... ... ... ... ұшыраған Бремен и
Саар жерлеріне арнайы ... ... ... ... ... қарыздарын жабу үшін қатаң белгіленген тәртіп бойынша көрсетілді.
Бюджетаралық қатынастар ... аз ... ... ... және С. ... ... ... және даму ұйымы)
бюджетаралық қатынастарды реттеу ... ... ... ... ... және ... пен жергілікті билік қарым-
қатынасының ұқсастығына байланысты ЭЫРҰ-ы елдерін топтастыруы көңіл
аударарлық.
Нәтижесінде Г. ... және С. Смит ... ... және ... төрт ... ... ... топқа үш федералды - Австралия, Канада және АҚШ, екі унитарлы –
Ұлыбритания және Жапония мемлекеттері кірді. Бұл елдер үшін ... ... ... ... өкілдікке сүйенетін дербестік тән.
Екінші топқа Солтүстік Еуропа елдері ... ... ... ... Финляндия. Оларға әлеуметтік шығындарды қаржыландыруда ... ... ... ... ... тән.
Үшінші топқа Батыс Еуропаның федеративті ... ... ... және ... Бұл ... ... деңгейдегі бюджеттерінің
дербестігімен сипатталады.
Төртінші ... ... және ... ... ... кірді: Бельгия,
Франция, Греция, Италия, Нидерланды, ... ... Бұл ... ... ... ... ... және даму ұйымы елдерінің ... ... ... мен ... ... үлес ... ... Бұл
салықтарды жергілікті басқару органдары мен орталық органдар салады және
әрқайсысы өз ставкаларын ... ... ... екі ... бар: ... ... ... тұтынуға байланысты өздерінің шығындарын
көбейтуге немесе азайтуға мүмкіндік береді. Оған ... бұл ... ... ... ... органдар рұқсат берген нағыз табыс
көздері.
Бюджетаралық қатынастардың екі үлгісі бар: ... ... үлгі ... ерекшеліктерімен сипатталады:
1. Мемлекеттік органдардың үш басты функциясы бар: ... ... ... қайта бөлу, мемлекеттік тауарлар мен
қызметтердің ... ... ... ... ... үкіметтің іс-
әрекет сферасында орындалса, үшіншісі басқару деңгейлері арасында
бөлініске ... ... ... ... ... салу ... ... бөлу
функциялары сәйкес жүреді. Орталық бюджеттің алатын салықтық түсімдері:
жеке және заңды тұлғалардың табыс салығы, акциздер мен ... ... ... ... ... ... ... білдіреді: тауарлар мен
қызметтерге салық, мүлік және жер салықтары.
3. Аймақтық ... ... ... мен ... жоғары
деңгейде. Аймақтардың қаржылық тәуелсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... пайдалану құқығы берілгендігін
білдіреді. Кейде оларға мемлекет пен аймақаралық сауда қарым-қатынасын
бұзбайтын жаңа салық түрлерін ... ... ... ... ... мақсатты гранттар бөлу арқылы шешіледі.
Орталықсыздандырылған үлгінің мысалы американың ... ... бола ... ... ... ... ... емес, кооперативті үлгісі кеңінен қолданылады.
Бұл үлгіге төмендегілер тән:
– ұлттық ... ... және ... тұрақтылықты
қалыптастыруға аймақтық билік органдарының қатысуы;
– салықтық табыстарды бөлу ... ... ... ... ... орталық билік органдары көлденеңінен бюджеттік теңестіру ... ... ... қаржысына жауапкершілікті арттыру,
аумақтардың әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлерін теңестіру
жұмыстарын жүзеге ... ... ... дербестігіне шектеу
қоюы.
Бюджетаралық қатынастардың кооперативті үлгісін көптеген Еуропа елдері
қолданады, соның ішінде Скандинавия елдері.
Жоғарыда аталып өткен ерекше ... ... ... ... ... қалған аумақтар үшін қолданылады. Ерекше бюджет ... ... ... ... және оған сәйкес бюджет, ... ... ... ... оған ... арнайы келісім ... ... ... ... ... да міндетті. Ерекше
бюджет режимінің мәні мынада: аумақтық ... ... ... салу және ... ... ... ... және
салықтардың түсімдерін бөлуде жеңілдіктерге ие болу. Әлем тәжірибесі ерекше
бюджет режимін санаулы ғана аймақтар ... ... ... ... кеңінен қолдану мемлекеттің макроэкономикалық тұрақтылық сферасын
азайтуға, бюджет ... ... және ... тепе-теңдігінің
бұзылуына, аумақтардың егемендігін күшейтуге әкелуі мүмкін.
Оған мысал ретінде аймақтар мен орталық арасындағы жеке-келісім шарт
қатынасын ... ... ... айта ... Ерекше бюджет режимін
қолдану ... ... ... ... ... ... табыстары қысқарып, олар табыстың басқа көздерін іздеуге ... ... ... ... ... елдер экономикалық зона (аймақ)
құрылатын ... ... ... ... ... ... ... дағдарысты аймақтардың экономикасын көтерудің маңызды құралы
болып табылады.
Дамушы елдерде ерекше ... ... ... ... ... ... ... бағытталған. (Анклав – аумағын басқа ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі).
Зоналар қызмет ететін шаруашылық режимнің ерекшеліктері олардың
типтерімен анықталады. Зоналар ұлттық ... ... ... ... ... ... тысқарылық, ерекше артықшылық) мәртебесін алады.
АҚШ пен ... ... екі ... да ... ... жоқ ... кәсіпкерлік деп ... зона ... ... және ... қалу ... ... аумақтарға беріледі. АҚШ-та мұндай критерийлар: кедейшілік деңгейі
мен ... ... ... елде кәсіпкерлік зона құру үшін орталық пен ... ... ... ... және контрактілер жасалынады. Алғашында
орталық органдар бюджет-салық жеңілдіктерінің стандартты ... ... ... ... ... дағдарыстан шығу үшін ... Олар ... екі елде ... және орта ... ... бұл ... шаралары салықтарды қысқартуға, мүлік және жер
салығынан уақытша ... ... ... ... ... ... ... жабуға, еңбекақы төлеу және ... ... ... ... ... жұмсалады.
Экстерриториялық мәртебесі бар зоналар, немесе арнайы экономикалық
зоналар кәсіпкерлікке қарағанда кең ... Олар ... ... ... ... жаңа ... ... жақсы дамыған. Әдетте
арнайы экономикалық ... төрт ... ... сауда; өнеркәсіптік-
өндірістік; техникалық-енгізушілік; сервистік.
Кәсіпкерлік зоналар сияқты олар экономикалық дамуы бойынша артта ... ... және ... ... реттеуге шегінен шығып
кетеді де, экономикалық өсудің ... ... ... ... зона құру ... таңдау жүргізгенде мыналар негізгі критерийлар
болып табылады:
– тиімді географиялық орналасуы;
– өндіріс факторларының ... ... және ... ... инфрақұрылымның қолма-қолдығы;
– халықаралық сауда орталықтарына және өткізу нарығына жақындығы.
Еркін экономикалық зона құру ерекше жайлы инвестициялық климаттың ... ... Оның ... ... ... және әкімшілік
жеңілдіктер пайда болады, соның ішінде кең тараған салықтық преференциялар:
– өндірісті ұйымдастыруға қажетті жабдықтардың, ... ... ... ... кеден салығынан, басқа да
алымдардан толықтай босату;
– «салықтық ... ... ... ... ... немесе жартылай, тікелей және жанама
салықтардан босату;
– жабдықтардың амортизациясына жеңілдіктер беру [25].
Қаржылық ынталандырудың да ... зор: ... ... ... ... ... беру.
1.3 Жергілікті бюджетті басқарудың теориялық астары
Қаржы қатынастарының көптеген түрлерінің ішінде оқшауланған салалар бар.
Жалпы аймақтық өнімді ... ... ... органдарының шаруашылық
субъектілер мен халықтың арасындағы қаржылық қарым – қатынасы қалыптасады.
Бұл қарым – ... ... ... бөлу ... ... ... Бұл
процестердің тікелей қатысушылары – жергілікті ақша қорларын қалыптастыру
және оны пайдаланумен байланысты жергілікті басқару органдары. Бұл ... ... ... ... қанағаттандыруға бағытталған. Қаржы
қатынастарының бұл жиынтығы «жергілікті бюджет» деп аталатын экономикалық
түсінікті береді [26].
Жергілікті ... ... ... ... ... ... сипаттамасына ие. Оның жеке сала ретінде ... ... ... ... ... анықталған. Ақша қаражаттарының
орталықтандырылуы аймақ шаруашылығының кең ... ... ... және оның ... ... ... ету үшін ... бюджеттер Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің бір бөлігін
көрсетеді және ... ... ... ... ... Олар тек ... ... мен алымдар есебінен толтырылмайды, сонымен қатар
бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... алымдар бөлшектері есебінен де ... ... ... ... ... түсімдер, реттеуші салықтардан түсетін
түсімдер, қаржылық жәрдем мен займдық қаражаттардан қалыптасса да, аймақтар
мен ... ... ... ... жергілікті
билік органдарының мемлекеттік қызмет көрсету процестеріне ... ... ... ... ... туындатады.
Жергілікті басқару органдарына орталықтандырылған ақша қаражаттары басым
бағытты салаларды қаржыландыру, әлеуметтік – мәдени ... ... ... жалпы шығындарын жабу үшін қажет. Сондықтан
жергілікті мемлекеттік басқару мен жергілікті ... ... ... жеке
адамдардың тілегінен емес, ұдайы өндірістің, табиғаттан және мемлекеттің
функцяларынан, сұраныстарынан пайда ... ... ... ... ... ... ... оған қажетті қарқынға жету, өндірістің тепе-теңдігін,
салалар мен аймақтардың құрылымын жетілдіру, аймақтық даму ... ақша ... ... күрделі әлеуметтік қайта ... үшін ... ... ... ... ... даму
мәселелерін шешу аса маңызды болып табылады. Осылайша жергілікті бюджет
аймақтық ... ... үшін ... ... ... ... қатынастарының жиынтығынан тұрады. Оның бюджет қатынастарына да
бөлушілік сипаты ақшалай ... ... ... ... ақша қорларын
қалыптастырады және пайдаланады.
Жергілікті бюджеттің келесідей ерекшеліктері бар:
– бөлу қатынастарының экономикалық ... ... ол ... ... ... ... құнын оқшаулаумен және
қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыруға пайдаланумен байланысты;
... ... ... ... ... ... ... қайта бөлуге арналған.
– тауарлық формасында аймақ өнімінің қозғалысымен тікелей байланысы
жоқ құнды бөлу ... ... ... ... кез ... ... категория ретінде өндірістік
қатынастарды білдіреді және оған сәйкес материалды–заттай формада болады:
бюджеттік ... ... ... ақша құралдарында заттай
күйіне енеді. Нәтижесінде қоғамда болып ... ... ... ... ... ... ... қаржылардың ағымы пайда болады.
Жергілікті бюджет – әкімшілік–аумақтық бірліктің ақша қорлары, ... ... ... қалалық, облыстық) шешімімен бекітіледі,
жергілікті ... ... ... міндеттерді орындау үшін
жергілікті бюджет бағдарламаларын ... мен ... ... ... ... ... ... қаржы категориясы
сияқты бөлу, бақылау, орналастыру, қайта бөлу, тұрақтандыру функцияларын
орындайды.
Бөлу ... ... ... ... пен ... өнеркәсіп, ауыл
шаруашылығы, сауда, құрылыс), аумақтар және ... ... ... және ... емес салалары) арасында қаржы
ресурстарын бөлу болып табылады. Салааралық ... бөлу бір ... әр ... ... ... мен ... төлемдеріне,
екінші жағынан – арнайы мақсатты бағытталған әр түрлі бюджет қаржыларының
есебінен қалыптасуға ... ... ... ... ... мынадай:
жергілікті бюджет – аймақтық негізгі қаржы жоспары, мемлекеттің ...... ... ... ... ... жағы),
орталықтандырылған ақша қоры (ресурстар), экономикалық ... ... ... ... ... ... жүктелген функцияларға сәйкес
оларды жұмылдырады, бөледі, ... ... ... мемлекеттің
қаржы жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Мемлекеттің қаржы ... ... ... ... тыс қорлардан, шаруашылық
жергілікті басқару органдарының меншігіне ... ... ... қаржылардың құрылымы мен бағыттары жергілікті билік және
басқару ... ... ... ... ... ... жағдайында жергілікті басқару органдары
әлеуметтік, экономикалық, демографиялық сияқты ауқымды мәселелерді шешуде
дербестік алып келе ... ... ... ... ... ... ... көздерімен жүзеге асып келеді. Басым бөлігі жергілікті
қаржылардан тұратын қорлар ... ... ...... ... ... етеді.
Бюджеттік федерализм – қоғамдық өмірдің саяси, құқықтық, экономикалық,
қаржылық және басқа да аспектілерін қамтитын күрделі әрі ... ... ... ... биліктің әр түрлі деңгейлерінің арасындағы
шығындарды бюджеттік табыстар мен өкілеттіліктер шеңберінде ... ... ... ... ... ... ... тұрған
бюджеттердің тігінен және көлденеңінен теңгермешілігін ... ... ... ... ... және ... ... жүргізуді және
әкімшілік-аумақтық бірліктердің бюджеттік құқықтарының ... ... ... ... саясаты жергілікті органдардың орталыққа ... ... ... Бұл тек қана ... ... ... бюджет тапшылығын жоюдың бірден бір жолы болып ... ... ... ... шешудің нақты жолы. Бұл
мәселе жергілікті салықтық жүйені жетілдіру ... ... ... Жергілікті
салықтық түсімдер көбейген сайын республикалық бюджеттен бөлінетін ресми
трансферттер ... ... ... ... ... ... ... федерализм механизмі биліктің әр ... ... ... және ... ... ... жиынтығын, олардың
өзара байланысы мен ... ... Осы ... ... ресурстардың айналымы мен ақша ағындарының өсімі жүреді. ... ... ... ... отырып, «федерализм» түсінігінің
орнына «аймақтану» («регионализм») түсінігін қолдану жөн деп ... ... ... ... ұтымды моделінің ... ... ... ету ... ... шығыстарын
мейлінше жабатындай олардың арасындағы табыстарды айқын ... ... ... үйлестіру болып табылады.
Жалпы бюджет тапшылығын қаржыландыру өз алдына ... ... ... ... ... жүйесінің индикаторы, яғни бюджет тапшылығы оның кез
келген кезеңіне әсер ететін ... ... ... қан ... ... Әлемдік экономикалық даму тарихы көрсетіп отырғанындай, бюджет
тапшылығы жалпылама құбылыс. Ол кез ... ... ... федералды дамушы, біртұтас унитарлы, демократиялық, диктаторлық
мемлекетерге тән.
Бюджеттік тапшылықтың табиғаты әр ... ... ... оның ... болуының негізгі себебі бюджет шығындарының өсуімен
салыстырғанда бюджеттік кіріс түсімдерінің аз ... ... ... ... ... көптеген көзқарастар бар, солардың
бірін келтірер бослақ, бір топ ... ... ... мынадай себептерден болуы мүмкін:
– экономикалық дағдарыстар;
– елдің қаржы жүйесін бақылауда ұстаудағы үкіметтің әлсіздігі;
– төтенше жағдайлар (соғыс жағдайлары, ірі төтенше оқиғалар);
... ... ... ... ... ... ірі ... салым салуды жүзеге
асыру және оның құрылысын өзгерту;
– әлеуметтік ... өсу ... ... ішкі ... ... ... [28].
Сонымен қатар, бюджеттік тапшылықтың пайда болуының бірқатар себептері
бар, олар: экономиканың тұрақсыздығы, оның бөлінуі, ... ... ... ... төмендеуі және ... ... ... ұлттық валютаның құнсыздануы мен ... ... ... ... ... ... ... елдерде
тапшылық жалпы ішкі өнімнің 2-3%-ын құрайды. Егер тапшылық осы ... ... онда ... ... ... ... қаржы жағдайын
басқаруға қабілетсіз болғаны. Сонымен бірге, әлем ... ... ... ... байланысты деңгейі әр мемлекетке әр түрлі екенін
кездейсоқтық еместігін білдіреді. Шет елдердегі тенденцияны ... олар ... ... ... елімізде 1990 жылдардың басында болған бюджет тапшылықтарының
негізгі себептері деп ... атап ... ... ... көлемінің маңызды бөлігінің қысқаруы;
– елдің бюджет әлеуетін азайту бюджет шығындарын ... ... ... әсер етті.
Кесте 1 – Мемлекеттік бюжеттің тапшылығы, жалпы ішкі өнімге пайыз есебінде
[29]
|Мемлекеттер ... |
| |1997 |1999 |2001 |2003 |2005 ... |0,3 |+0,8 |1,0 |2,4 |2,6 ... |5,9 |7,1 |7,4 |7,0 |6,3 ... |- |2,4 |1,1 |1,3 |1,8 ... |1,9 |0,4 |0,7 |2,7 |- ... |3,1 |2,9 |1,3 |1,6 |0,8 ... ... топтастыру жөнінде бірқатар атақты экономистер (Р.
Кэмбелл, Макконелл, Стеении Л. Брю, Э.Дж. ... С. ... Р. ... берген. Олардың пікірінше бюджет тапшылығының топтары мынадай:
– құрылымдық тапшылық – бюджетке алынған тиісті ... ... мен ... ... ... ... тапшылық қазыналық
(фискалдық) саясаттың дискрециялық нәтижесі;
... ...... тапшылық пен құрылымдық ... ... ... саясаттың дискрециялық емес нәтижесі
болып табылады [30-33].
Елдің бюджеттік құрылымына байланысты тапшылықты ... ... ... деп бөлеміз. Жергілікті басқару органдары үшін бұл ... ... ... ... үкіметтен айырмашылығы сол, оларда қаржы
ресурстары жетіспейді. Бюджет тапшылығының пайда болу ... ... ... ... де болады:
– төтенше тапшылық;
– дағдарысқа қарсы тапшылық;
– дағдарыс ... ... ... рөлі мен ... ... экономикада бір – біріне
қарама-қайшылықты көзқарастар да бар. Жүйелі ... ... ... ... ... ... атап айтсақ:
– ұлттық экономика жағдайы үшін ол қауіпті ... ... ... осы ... ... ... сол елдің мүддесінің
өсуіне әсер етеді. Жағымсыз көрінісі тек ішкі ... ... ... шаруашылық субъектілер мен тұрғындардың кірістерін көбейтеді, ол
тұрғындардың сатып алу қабілеттілігінің артуына, ұлттық ... әсер ... Бұл өз ... ... түсімдерінің өсуіне
әкеліп соғады.
Экономистер бюджеттік тапшылыққа байланысты мынадай қатерлерді ... ... ... күні тапшылық ... ... ... ... ... ... екіншіден, тапшылықты болдырмау
үшін басқа амалдар ... ... ... мен ... ... ... ... келеді; үшіншіден, бұл ақша – кредит
жүйесінің бұзылуына, ... ... мен ... ... және ... ... өсуіне әкеліп соғады.
Бюджет тапшылығын жою үшін мемлекеттік қарыздар мен ... ... ... ... ... ... пайыздық мөлшерлемелерді
жоғарылатады. Егер нарық шарттарында бос ақша қаражаттары жеке ... ... ... бәсекелестікті өсіріп, ақшаға сұранысты арттырып,
ақшаларды пайдалану төлемі болып табылатын пайыздық ... ... ... ... ... ... ... сайын, елімізде наықтық қайта
құру баяу болады. Егер бюджет ... ... ... онда ... ... ... ұрпақ алдында үлкен ауыртпашылық тұрады.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру пайыздық мөлшерлемелердің әсіресе, жеке
инвесторлардың өсуіне ... ... ... ... ... ... ... мультипликатор немесе көбею тиімділігін ескерген
жөн. Осы ... ... ... ... мен ... ... мемлекет шығындарының ұлғаюына әкеліп соғады және ... ... ... ... ... мен ... ... ынталандырады. Елімізде бюджет тапшылығын болдырмаудың бір жолы –
кірістер көлемін жоғарылату болып ... Оны ... ... десе де ... ... ... ... бюджеттік
тапшылықты инфляциялық (эмиссиялық) және инфляциялық емес (эмиссиялық емес)
деп екіге бөлеміз. Тапшылықтың бірінші түрі қоғамның ... ... ... орын ... ол ... ... қайнар көздерді қолданудан
сипатталады:
– ақша эмиссиясы;
– Қазақстан республикасының ... ... ... ... ... ... салу ... арқылы бюджеттегі салықтық алулар
деңгейін көтеру.
Сонымен, бюджет тапшылығын қорытындылай келе, оны қалпына ... ... ... ... Өз ... ... мемлекеттік қарызды өтейтін және соның
негізінде пайыздарды төлейтін бастапқы профицитті құру; ... ... ... ... қолдану.
2. Экономиканың нақты секторында тек инвестициялық шығындарды бюджеттік
қаржыландыруларды сақтау.
3. Нақты қаржы көздері мен ... ... ... ... ... ... ... тапшылықты өтеудің нақты
көздерін жоспарлауда мемлекеттік бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... тікелей кредиттерді қолдану.
5. Салық жүйесін бір ... ... ... ... меншіктегі
шығындарды ұлғайту жолдарымен негіздеу.
6. Қаржы – ... ...... ... ... ... ... немесе меншік иелерінің міндеттемелерін
толық, өз ... есеп ... ... ... Осы мақсатта толық
емес және уақтылы емес қаржылық ... үшін ... ... ... кодексін, бюджеттік қайта құру негіздері ретінде бюджеттік
реформаларды толық көлемде жасауды жалғастыру.
Жергілікті қаржылардың ішінде жергілікті ... ... рөл ... бюджеттердің тарихына тоқталар болсақ, 1994 жылға ... 3045 ... ... осы ... бастап 2500 ауыл, поселка
бюджеттері ... ... ... екі ... ... ... ... қозғалысын басқару формалары мен әдістерін
орталықтандыру. Бұл тенденция экономиканы ... ... ... ... ... ... ... мен оларды пайдалануда ... ... ... күшейту арқылы қаржыларды
орталықсыздандыру.
Енді жергілікті қаржы қатынастарының қағидаларына тоқталар болсақ, ... ... ... рөлі ... ол ... бақылау функциясын
жүзеге асырудың мүмкіндігі болып табылады.
Әлемдік қаржы теориясы мен практикасы жергілікті ... ... ... ... ... ... дербестігі аймақтық басқару
органдарының белгілі бір өздеріне тән өкілеттіктерінің болуын білдіреді.
Олар ... ... ... ... бюджеттің көлемін, нақты
құрылымын, табыстардың шамасын, шығындарды анықтайды. Бекітілген ... ... ... ... тұрақты немесе ұзақмерзімді негізде толықтай
немесе тіркелген үлесте ... ... ... ... ... ... ... реттеуші табыстар да болады, олар табыстар мен
шығындарды теңестіру ... ... ... ... ... ... аударым жасау арқылы түсетін табыстар [34].
Аймақтардың экономикалық дербестіктерін нығайтудағы маңызды бөлігінің
бірі – аймақтық ресурстардың ұдайы өндірісі бойынша ... ... ... қажетті кепілдендірілген қаржы көздерін құру болып
табылады.
Экономикасы алдыңғы қатардағы елдерде ұлттық табысты бюджет арқылы ... ... ... ... ... Бұл теорияның мағынасы
мынадай: мемлекеттік шаруашылықты тұтастай алғанда көп ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік секторды басқару деңгейлерінің санының ұтымды болуы;
– басқару деңгейлері ... ... ... бөлу;
– әлеуметтік шығындарды тиімді қаржыландырудың деңгейі;
– жергілікті ... ... мен ... ... ... дәрежесі;
– жергілікті басқару ... ... ... ... ... ... ... бақылау жүргізу формасы.
Жергілікті бюджеттердің құрылымын қарастырар болсақ, ... ... ... ... Республикасының Бюджет кодексіне (ол
24 сәуір 2004 жылы ... 2005 ... 1-ші ... бастап күшіне
енді) сәйкес мынадай құрамда:
1. Табыстар:
1. Салықтық түсімдер:
– жеке табыс салығы;
– әлеуметтік ... жер ... ... ... мүлік салығы;
– акциздер (толықтай емес).
2. Салықтық емес түсімдер.
3. Негізгі капиталды сатудан түскен ... ... ... ... ... ... Шығындар:
1. Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызмет.
2. Қорғаныс.
3. Қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік, құқықтық, сот, ... ... ... Білім беру.
5. Денсаулық сақтау.
6. Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету.
7. Тұрғын – үй ... ... ... ... туризм және ақпараттық кеңістік.
9. Отын – энергетикалық кешені және жер қойнауын пайдалану.
10. Ауыл, су, орман, ... ... ... ... ... ... ... қалақұрылысы және құрылыс іс – әрекеті.
12. Көлік және байланыс.
13. Борышты жабу.
14. Басқалар.
15. Ресми трансферттер.
3. Операциялық ... ... мен ... ... арқылы
анықталады.
4. Таза бюджеттік кредиттеу
1. Бюджеттік кредиттеу.
2. Бюджеттік кредитті жабу.
5. ... ... ... ... ... ... активтерін сатып алу.
2. Мемлекеттің қаржы активтерін сату.
6. Бюджет тапшылығы (бюджет артықшылығы)
7. Бюджет тапшылығын жабу (бюджет артықшылығын пайдалану).
Осы ... ... ... ... ... ... ... онда
олар төмендегідей.
Кесте 2 – 2004 және 2006 жылдарда жергілікті бюджеттердің ... ... ... мен ... [35]
|Көрстекіштер |2004 ж. |2006 ж. |
| ... |% ... |% |
|1 ... |600788 |100 |942050 |100 ... ... түсімдер: |369679 |61,5 |487431 |51,7 ... ... ... |98535 |26,6 |146882 |30,1 ... салық |167995 |45,4 |208215 |42,7 ... құн ... |8167 |2,2 |- |- ... ... емес) |21492 |5,8 |28825 |5,9 ... ... емес ... |9130 |1,5 |5488 |0,5 ... ... ... ... ... |3,5 |59451 |6,3 |
|түсімдер | | | | ... ... ... ... |209061 |34,7 |389680 |41,3 ... ... | | | | |
|2 ... |608796 |100 |876398 |100 ... ... ... мемлекеттік |21946 |3,6 |29633 |3,4 ... | | | | ... ... |10046 |1,6 |3890 |0,4 ... ... ... ... |24493 |4,0 |29591 |3,4 ... сот, ... – | | | | ... ... | | | | ... ... беру |167363 |27,4 |230006 |26,2 ... ... ... |107074 |17,5 |163629 |18,6 ... ... ... және ... |6,6 |33673 |3,8 ... ету | | | | ... Тұрғын – үй коммуналды |67558 |11,0 |109342 |12,4 ... | | | | ... ... спорт, туризм және |28369 |4,6 |37129 |4,2 ... ... | | | | ... Отын – ... ... ... |1,5 |17234 |1,9 ... ... ... | | | | ... ... су, орман, балық |8581 |1,4 |25895 |2,9 ... ... ... | | | | ... | | | | ... ... сәулет, қалақұрылысы|756 |0,1 |5008 |0,6 ... ... іс - ... | | | | ... ... және байланыс |34027 |5,6 |67518 |7,7 ... ... жабу |1028 |0,2 |776 |0,1 ... ... |21705 |3,5 |6145 |0,7 ... Ресми трансферттер |66677 |11 |116929 |13,3 ... ... ... ... 2006 жылы 2004 ... едәуір азайған (2004 жылы – 61,5%, ал 2006 жылы – 51,7%).
Есесіне ресми ... үлес ... ... 2004 жылы – 34,7%, ... 41,3% ... ... Бұл ... республикалық бюджеттен бюджеттік
субвенция алатын облыстар қатарының көбейгенін білдіреді. Шығындарда ... ... ... ... бір ... ... ... түсетін салықтық түсімдер:
1. Жеке табыс салығы.
2. Облыстық маслихаттың белгілеуімен табыстарды бөлу нормативі бойынша
әлеуметтік салық.
3. ... ... мен ... емес ... ... ... түскен табыстар, тауарларды өткізу (жұмыс,
қызмет) түсімдері, облыстық бюджеттен қаржыландырылатын ... ... ... сатып алулар өткізуден түсетін
түсімдер.
2. Облыстық ... ... ... ... ... ... пенялар.
3. Республикалық бюджеттен бөлінетін ресми трансферттер.
4. Негізгі капиталды сатудан түскен табыстар [36].
Жергілікті бюджеттердің жобаларын әзірлеудің ...... ... ... аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді
жоспары, жергілікті ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық
бірліктің алдағы үш жылдық кезеңге арналған орта мерзімді ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Президентінің Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдауы, өткен
және ағымдағы қаржы жылдарында ... ... ... ... бюджеттік бағдарламаларды атқару тиімділігін бағалаулар болып
табылады.
Жергілікті бюджеттердің жобаларын әзірлеу процесі мынадай ... ... ... ... ... болжамды көрсеткіштерін айқындау;
ағымдағы бюджеттік бағдарламалар мен бюджеттік даму ... ... ... ... бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерін
жасауы;
жергілікті бюджеттік бағдарламалар ... ... ... тиісті қаржы жылына арналған жергілікті бюджет туралы шешімінің
жобасын әзірлеу.
Бюджет кірістерін жоспарлау жоспарланатын кезеңге ... ... ... ... шешімді әзірлеу процесі болып табылады.
Алдағы жылға бюджет кірістерінің ... ... ... Салық және Бюджет Кодекстеріне, басқа да ... ... ... ... ... ... ... қағидалары төмендегідей:
сабақтастық қағидасы – ... ... ... ... орта мерзімді
фискалдық саясат бағыттарын сақтап, өткен және ағымдағы қаржы ... ... ... ... отырып, бюджетті жоспарлау;
негізділік қағидасы – нормативтік құқықтық ... ... ... ... бірліктер бойынша болжамды көрсеткіштерді есептеуді
қалыптастыруда бірыңғай тәсіл қағидасы;
объективтілік қағидасы – ... ... және ... ... ... және ... да міндетті төлемдердің жеке түрлері
бойынша бюджет түсімдерінің болжамын анықтау ... ... ... ... және мониторингтің жалпы сызбасында
көрсетілген.
Жоспарланатын және нақты мәліметтердің сәйкестігін жоғары ықтималдықпен
болжауды ... ... үшін ... экономикалық жағдайға тәуелді
салықтық түсімдер түрі көлемінің көрсеткіштер динамикасының ... ... ... ... ... ... түсімдерді болжауда «Бюджет
түсімдерін болжау әдістемесімен» анықталған формулалар қолданылады.
Салықтық емес түсімдерді болжау ... ... ... 3 – Кірістерді болжау және мониторингтің жалпы сызбасы [37]
Бюджет жобасын әзірлеуде орталық, жергілікті ... және ... ... ... ... болжамдық мәліметтер келесі салықтық ... ... ... ... ... ... және ... деңгейлі банктер
шоттарындағы сыртқы мемлекеттік займдар бойынша сыйақылар (мүдделер);
жер қойнауы туралы ақпаратты пайдалануға ұсыну үшін төлем;
қару-жарақ және ... ... ... түсетін түсімдер;
жер учаскілерін жалға беру құқығын сату үшін төлем.
Гранттарды жоспарлаудың негізі:
республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспары;
донорлардың өтеусіз ... және ... ... беру ... ... ... ... болжауды байланысты гранттар ... ... ... ... қоса ... есебінен
жобаларды жүзеге асыруға бағытталған бюджеттік бағдарламалар әкімшілері
болып табылатын мемлекеттік органдар жүзеге асырады.
Алдағы кезеңге ... ... ... болжау күшіне енген
келісім (қол қойылған, ратификацияланған) негіздемесінде жүргізіледі.
Өзге де салықтық емес түсімдер бойынша ... ... емес ... түрі бойынша динамиканы талдауға ағымдағы жылдың күтімдегі ... ... ... бағалар индексіне түзетілген ағымдағы ... ... ... ... капиталды сатудан түсетін түсімдерді болжау заңнамалық актілерге
негізделеді және оған сәйкес ... ... ... ... ... ... жер ... тұрақты пайдалану құқығын сатудан және ауыл ... жер ... жеке ... ... ... ... ... және жергілікті атқарушы органдар ұсынатын ... ... ... ... ... мемлекеттік мүлікті сатудан
түсетін түсімдерді болжау болжанатын жылдың тұтыну бағалар индексін ескере
отырып, бірнеше жылдың түсімдерін талдау негізінде ... ... ... ... ... ... анықтау Қазақстан
Республикасы Үкіметінің қаулысымен ... ... ... ресми
трансферттерді есептеу әдістемесінің негізінде жүргізіледі. ... ... ... ... үш жылдық кезеңге жылдар бойынша абсолюттік
шамада белгіленеді.
Ағымдағы нысаналы трансферттер төмендегідей бағытталған ... ... алып ... ... субвенцияларын) есептеу кезінде
ескерілмейтін жекелеген ағымдағы бюджеттік бағдарламаларды іске асыруға;
жоғары ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюына және (немесе) кірістердің азаюына әкеп
соғатын төмен тұрған бюджеттердің шығындарын өтеуге;
мемлекеттік, салалық ... ... ... ... ... ... даму трансферттері мемлекеттік, салалық (секторлық) немесе
аймақтық бағдарламаларды көзделген жергілікті бюджеттік ... ... іске ... ... ... шегінде
белгіленеді.
Облыстық бюджет шығыстарының лимиттерін бюджеттік ... ... ... орган облыстық бюджеттің болжамды көрсеткіштері,
бюджет ... ... ... бағыттары, Орта мерзімді фискалдық
саясатта айқындалған өзге де көрсеткіштер, Республиканың орта ... ... орта ... ... ... өзге ... көрсеткіштер, үш жылдық кезеңге бекітілген бюджеттік
алулар мен субвенциялардың көлемдері, сондай-ақ ... ... ... облыстық бюджет түсімдерінің бюджет комиссиясы мақұлдаған болжамды
көрсеткіштері негізінде қалыптастырады.
Бюджеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті ... ... ... ... ... ... ағымдағы бюджеттік бағдарламалары үшін бюджет
шығыстарының лимиттерін;
– облыстық бюджеттің ... даму ... үшін ... ... ... ... бағдарламалар үшін бюджет шығыстарының лимиттерін
есептеу кезінде:
– облыстық бюджет кірістерінің көлемінен аспауы тиіс ағымдағы ... ... ... ... көлемі;
– бекітілген заттай нормалар;
– ағымдағы қаржы жылының ағымдағы бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... жөнінде Орта мерзімді
фискалдық саясатта көрсетілген бағыттар;
... ... ... ... ... ... бағдарламаларды
алып тастау қажеттігі.
Ағымдағы бюджеттік бағдарламалар үшін ... ... ... ... ... ... әкімшісі үшін айқындалады.
Бюджеттік даму бағдарламалары үшін шығыстардың лимиттері бюджеттік
бағдарламалардың әкімшілері ... ... ... айқындалады.
Бюджеттік даму бағдарламалары үшін шығыстар ... ... ... ... ... болжамды көлемі мен ағымдағы бюджеттік
бағдарламалар үшін ... ... ... ... ... ... есептеледі.
Бюджет комиссиясы ағымдағы қаржы жылының 5 шілдесіне ... ... ... ... және ... даму ... шығыстардың лимиттерін қарайды және мақұлдайды.
Облыстың экономикалық жоспарлау ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық жобалар
(бағдарламалар) жөніндегі өтінімдерін қарау нәтижелері, ... ... ... ... және ұлғайтуға қатысу арқылы жүзеге
асырылатын бюджеттік инвестициялардың қаржы-экономикалық ... және ... ... ... ... ... ... шығыстардың лимиттері шегінде:
– ағымдағы жылы мемлекеттік, салалық (секторлық), аймақтық бағдарламалар
бөлінісінде іске ... ... ... ... ... ... басымды бюджеттік инвестициялық жобалар
(бағдарламалар) тізбесін;
– заңды тұлғалардың жарғылық капиталын қалыптастыруға және ... ... ... ... ... ... жөніндегі
ұсыныстарды қалыптастырады және ағымдағы жылдың 15 шілдесіне дейін
бюджет комиссиясының қарауына енгізеді.
Бюджеттік ... ... ... ... орган бюджеттік
жоспарлау жөніндегі жергілікті ... ... ... ... нысаналы трансферттер мен бюджеттік кредиттердің болжамды
көлемдері мен мақсатын жеткізеді. Бюджеттік жоспарлау ... ... ... оларды бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері бойынша бөледі
және оларға үш жұмыс күні ішінде жеткізеді.
Жергілікті бюджеттердің жобаларын әзірлеу ... ... ... ... ... ... ... Бюджет өтінімдері:
– бірыңғай бюджеттік сыныптама;
– ағымдағы бюджеттік бағдарламаларға арналған ... ... ... ... ... орта ... жоспары мен орта
мерзімді фискалдық саясаты;
– басымды бюджеттік инвестициялық жобалар (бағдарламалар) ... ... ... ... ... уәкілетті орган:
– Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған тәртіппен ұсынылып отырған
бюджеттік бағдарламалардың тиімділігіне бағалау жүргізеді;
– бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... (облыстық маңызы бар қалалардың) ... ... ... ... ... мен ... ... жөнінде ұсыныс дайындайды.
Бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдері жөніндегі
қорытындының нысанын экономика және ... ... ... ... ... ... орган бюджет комиссиясы
қабылдаған шешімдер негізінде алдағы қаржы жылына ... ... ... түпкілікті нұсқасын жасайды және оны ... ... ... ... ... ... нұсқасы негізінде алдағы
қаржы жылына арналған облыстық бюджет ... ... ... ... және ... ... атқарушы органы мәслихатқа енгізеді.
Тиісті қаржы жылына арналған жергілікті бюджетті бекіту мәслихаттың
шешімін ... ... ... асырылады /1, 85-бап/.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың түпкі мақсаты экономика мен
қоғамның дамуын көздейтіні әлем ... ... ... ... деңгейдегі билік орындары орынсыз өсіп, аудандық және селолық
деңгейдегі билік ... ... бара ... Ал ... ... ... ең күшті буындары қала, аудан мен село болып
табылады. ... ... ... ... ... ... экономикалық саясатын жүзеге асыруда ... мен ... ... ... ... қалыптасу жағдайында жергілікті органдар
қызметінің аясы кеңейе түсуде, олар әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... ... ... ... ие ... бюджеттің рөлі, оның құрылымы мен бағыты бүтіндей билік пен
басқарудың ... ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық құрылысымен және оның ... ... ... ... бюджеттің жай-күйі әрқашанда, біріншіден, елдің жалпы
экономикалық жағдайына, екіншіден, тиісті ... ... ... ... пен басқарудың жергілікті органдарының құқығы
мен міндеттерін белгілі бір дәрежеде реттеп отыратын мемлекеттік ... ... ... ... органдары құзырының дәрежесіне
байланысты болады. Басқарудың жергілікті органдарына мемлекеттің әлеуметтік
бағдарламаларын жүзеге асыру жөнінде маңызды міндеттер жүктелінген. Халыққа
қызмет ... ... ... ... ... жергілікті қаржы
ресурстары есебінен жүзеге асырылады. Әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымның
салалары халыққа ... ... ... қаражаттарынан қалыптасатын
қорлар есебінен көрсетеді. Бұл, тиісінше, жергілікті ... рөлі ... ... отыр. Оның қызметінің тиімділігі бірқатар жағдайларға –
жергілікті қаржының бүкіл теориялық астарларын анық етіп ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылысқа нақты ... ... ... беру мен ... ... ... бағдарламаларға,
қамсыздандыру жөніндегі іс-шараларды және ... ... ... ... ең көбі оларды қаржыландырудың жаңа тәртібіне
сәйкес жергілікті бюджеттерге жүктеліп отыр.
2 ... ... ... ... МЕН ... ҮДЕРІСІН ТАЛДАУ
2.1 Қызылорда облысындағы бюджеттің қалыптасуы мен орындалуын талдау
Республикамыздың әрбір аймағы еліміздің шаруашылық кешенінде ... ... ала ... ... қоса ... ... ... экономикалық
бірлікті құрайды. Сондай-ақ әр аймақтың өзіндік табиғи ресурстары, оларды
орналастырудағы ерекшеліктері, ... даму ... ... ... бар. ... ... аймақтық саясат қалыптастырылып,
жүзеге асырылады. Аймақтық ... ... ... ... ... ерекше маңызға ие болары ақиқат. Бүкіл әлемде мемлекеттік басқару
тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ ... ... үшін ... ... табылатын әмбебап үлгі жоқ, әрбір мемлекет
тарихи ... ... бір ... ... ... ... сай
келетін ыңғайлы үлгіні жасақтауы тиіс. Мұның барлығы да өз еліміздің және
шет мемлекеттердің даму ... ... ... ой ... ... ... ... кезеңде негізгі шаруашылық қызметтің
аймақтарда жүзеге асырылатындығын ескерсек, оларға әлеуметтік –экономикалық
мәселелерді ... ... ... қаржылық дербестіктің берілуі маңызды
болып табылады. Осымен ... ... ... ... ... ... ... ажырату, бюджетаралық қатынастарды
реттеу мәселелері еліміз аймақтарының экономикалық өсуіне мүмкіндік беретін
негізгі ... ... ... орай ... облысының бюджетінің қалыптасуы мен оның
орындалуын талдауды жөн санаймыз. ... ...... өзара
өтілетін операцияларды есепке алмағанда, облыстық ... ... ... бар ... ... ... ... негізінде пайдаланылатын және бекітуге жатпайтын жиынтық бюджет
[38].
Қызылорда облысының бюджет ... ... ... орта ... даму ... және алдағы үш жылдық кезеңге арналған
орта мерзімді фискалдық саясат негізінде ... ... ... ... ... ... ... органы үш
жылдық кезеңге арналған республикалық бюджеттен ... ... 1 ... ... ... бюджеттерден алынатын
бюджеттік алып қоюлардың көлемдерін және облыстық бюджет пен аудан (қала)
бюджетінің ... ... бөлу ... ... отырып, бюджет
құрылымына сәйкес облыстық бюджет түсімдерінің болжамды ... және ... ... ... ... ... жібереді.
2007 жылға арналған Қызылорда облысы бюджетінің ... ... ... ... ... Жолдауында көрсетілген
міндеттер, ... ... ... ... ... және алдағы үш жылдық кезеңге арналған облыстың орта ... ... ... әзірленді.
2007 жылға арналған бюджет жобасы Қазақстан Республикасының ... ... ... 2006 жылы ... «2007 ... ... ... туралы» Заңына және Қазақстан Республикасының
«2005-2007 жылдарға арналған жалпы ... ... ... ... ... сәйкес белгіленген.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жолдауына сәйкес 2007 ... ... ... ... ... бюджеттік мекемелер қызметкерлерінің
еңбек ақысын орта есеппен 30%-ға өсіру ескерілген.
Қызылорда облысының бюджеті 7 аудандық (Арал, ... ... ... ... ... және 1 қалалық бюджеттен және ... ... ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасының Бюджет Кодексінің
2-бөлім 6-тарауындағы ережелер бойынша бюджетаралық қатынастар арқылы
реттеледі.
Қызылорда облысының бюджет ... ... ... ... Түсімдер:
1. ... ... ... ... ... бюджеттен берілген несиелердің өтелімі.
ІІ. ... мен ... ... ... ... дефициті, профициті:
ІҮ. Бюджеттің дефицитін несиелендіру.
1. Түсімдер.
2. Өтелімдер.
3. Бюджет қаражаттарының бос қалдықтарының қозғалысы.
Трансферттер ... ... ... ... ... ... ... нысаналы трансферттер болып бөлінеді. Оның
ішінде:
– алпы сипаттағы трансферттерге - бюджет субвенциялары мен ... ... ... ағымдағы нысаналы трансферттер мемлекеттік, салалық немесе ... ... ... сондай-ақ, қаржы жылы ішіндегі
әкімдердің өтініші бойынша Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қаржыландырылатын іс-
шараларға ғана беріледі;
– дамуға арналған нысаналы трансферттер мемлекеттік және салалық немесе
өңірлік ... ... ... ... ... ... ... бірге, мемлекеттік басқару органдарының құзіретіне
жататын, экономикалық пайда алуға ... ... қол ... ... ... ... ... жылы ішінде пайдаланылмаған сомалары осы
трансфертті бөлген ... ... ... ... жылы ... ... қаражатының бос қалдықтары есебінен бір ай ... ... ... ... Дамуға арналған трансферттердің пайдаланылмаған бөлігі
инвестициялық жобаларды аяқтау мақсатында келесі жылдың ... ... ... ... ... қалдырылуы мүмкін.
Облыс бюджетінің жалпы қорытындылары облыс бюджеті және облыстық бюджет
пен аудан бюджеттері мен ... ... ... 2001-2006 жылдары
төмендегідей көрсеткіштермен сипатталуы ... ... ... ... ... ... Республикалық бюджеттің
трансферттерін қоса есептегенде, 2001-2006 жылдар аралығында тұрақты түрде
100%-дан астам көрсеткіштермен орындалған. Ал шығындар ... 98,1 ... ... ... отыр.
Облыстық бюджеттің кіріс көздері бойынша атқарылуына салықтар мен басқа
да міндетті төлемдерден құралатын қарыз көлеміндегі өзгерістер ықпал ... 2001 жылы ... ... ... – 631131,2 мың ... ... ... қарағанда 8099,0 мың теңгеге азайған.
2002 жылы 508612,8 мың теңгеге тең ... ... 56599,3 ... ... жылы қарыз көлемі – 589331 мың теңгені құраған, бұл 2002 ... 91323 мың ... ... жылы – 537738 мың ... яғни өткен жылмен салыстырғанда 51613
мың теңгеге азайған.
2005 жылы - 343878 мың теңгені ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы бюджеттің кіріс бөлігінің атқарылуы бойынша ауытқу
– 1 488 403 мың теңгені немесе 2,5 ... ... ... ... – 922 759 мың ... ... 1,2 ... құраған. 2005-2006
жылдардағы бюджеттің кіріс бөлігінің кемуіне әсер еткен негізгі факторлар
ретінде:
– салықтық емес түсімдердің 3 958 984 мың ... ... ... ... 612 000 мың теңгеге кемуін атап көрсетуге болады.
Керісінше, ... ... ... ... мың ... ... ... трансферттер мен субвенциялардың есебінен жүзеге асырылды.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... бойынша 2005 және 2006
жылдарға арнап облыстық бюджеттерден облыс бюджетінің түсімі ... ... 937 000 мың ... және 2006 ... 325 000 мың ... сыйақы мөлшері
нольдік ставка көлемінде 2 жылға қаржы мөлшері қарастырылды. Оның ... ... жылы ... ... ... 38737,0 млн. ... ... немесе
жоспар 102,1 пайызға орындалды, оның ішінде кірістер 37752,4 млн. теңгеге
немесе жоспар 102,2 ... ... ... ... ... алынған
трансферттер 19697,3 млн. теңге), бюджеттік кредиттерді өтеу -31,0 ... (41,3 ... ... ... ... ... ... – 16,6
млн. теңгеге (223,9 пайызға), қарыздар түсімі – 937,0 млн. ... ... ... ... мен бюджет түсімдерінің жалпы көлемі 2004
жылмен салыстырғанда 57,5 ... ... ... ... 13609,9 млн. ... ... ... 6,5 пайызға
артық орындалды, салықтық емес түсімдер – 4249,2 млн. теңге ... ... ... ... капиталды сатудан түсетін түсімдер – 196,0 млн.
теңге (жоспардан 16,1 пайызға артық) құрады.
2005 жылы ... ... 36957,6 млн. ... ... ... жоспар 98,1
пайызға орындалды. Бұл 2004 жылмен салыстырғанда 10,1 ... ... ... ... ... бағдарламаларды қаржыландыруды ұлғайтуға мүмкіндік
берді.
2006 жылғы облыс бюджеті түсімдерінің ... ... 34733,9 ... құрады, оның ішінде кірістер – 34305,5 млн. теңге (оның ішінде
республикалық бюджеттен ... ... – 21433,7 млн. ... ... өтеу – 93,2 млн. ... ... ... сатудан
түсетін түсімдер – 10,2 млн. теңге, қарыздар түсімі – 325,0 млн. ... ... ... ... ... түсімдер – 11625,8 млн. теңге
(33,9 пайыз), салықтық емес түсімдер 239,5 млн. теңге (0,7 пайыз), негізгі
капиталды ... ... ... – 1006,6 млн. теңге (2,9 пайыз),
трансферттер – 21433,7 млн. ... (62,5 ... ... ... ... ... облыс бюджетінің шығыстар бөлігі 35902,5
млн. теңге құрап отыр, оның ... ... 35508,2 млн. ... ... ... алу – 394,3 млн. ... ... атқарылуы бойынша шешімі таблымаған мәселелердің бірі
кәсіпорындардың, оның ішінде монополист-кәсіпорындардың бюджетке қарызы –
салық бересінің өтелмеуі болып ... ... ... жылдардағы облыс
бюджетінің салықтар бойынша қарызы сипатталған.
Кесте 4 – 2005-2006 жылдардағы облыс бюджетінің ... ... ... ... ... ... ... |01.01.2006 |Ауытқу |
| ... ... ... ... | |
|1 |2 |3 |4 ... көзінен ұсталатын жеке |72221 |42766 |-29455 ... ... | | | ... көзінен ұсталмайтын жеке |93266 |36337 |-56929 ... ... | | | ... ... ... |180682 |140824 |-39858 |
4 ... ... |2 |3 |4 ... ... және жеке кәсіпкерлердің |47838 |26848 |-20990 ... ... ... | | | ... ... ... салынатын салық |19626 |23863 |4237 ... ...... |42281 |28244 |-14037 ... ... көлік құралдарына |5209 |3731 |-1478 ... ... | | | ... ... ... ... салынатын|743 |282 |-461 ... | | | ... жер ... |5353 |3053 |-2300 ... – барлығы |930 |351 |-579 ... ... ... көздердегі су ресурстарын |23444 |22648 |-796 ... үшін ... | | | ... ... үшін төлем |0 |0 |0 ... ... ... алым | |100 |100 ... ... ... орналастырғаны|1675 |1956 |281 |
|үшін алынатын ... | | | ... ... ... үшін ... |6309 |5028 |-1281 |
|төлем | | | ... ... ... үшін ... |38161 |7847 |-30314 ... | | | ... |537738 |343878 |-193860 ...... ... ... департаментінің мәліметтері. |
2001-2006 жылдар ... ... ... ... ... негізгі үлесін құрайтындар қатарында келесі кәсіпорындар бар:
«Қызылордажылуорталығы» МҚК – 1 6,9 млн теңге; «КЭТК» (КРЭК) АҚ – 81,2 ... ... АҚ – 23,2 млн. ... МҚК – 6,1 млн. ... ... ҚР Салық Кодексіне сәйкес тиісті барлық шаралар
қолданылған. Атап айтқанда:
– бірнеше рет берешек хабарлары жайлы ... ... ... ... әкімгершілік жауапқа тартылды;
– барлық бересі сомаларға инкассалық өкімдер шығарылды.
Бересіні мәжбүрлі өндіріп алу үшін Салық Комитеті ... ... ... ... шаралар да қолданылған. ... 2003 ... ... ... арнайы ауданаралық экономикалық сотына, ҚР
Заңдарымен қаралған «КЭТК» АҚ тарапынан мәжбүрлі қосымша ... ... ... ... қою ... ... Аталған соттың үкімімен Салық
Комитетінің талабы қанағаттандырылып, ҚР Ұлттық Банкінің Қаржыны қадағалау
департаментінің қарауына тапсырылған.
Сонымен ... ... ... ... ... Салық Комитеттері бюджетке
барлық салықтар бойнша бересіні азайту мақсатында төмендегідей іс-шаралар
жүргізген:
1. 2001 жылы ... 496170,9 мың ... ... ... ... ... оның 48 942 мың ... мөлшеріндегі бөлігі арнайы
аукциондарда сатылды, одан бюджетке 45 592,5 мың теңге аударылған:
– қолма-қол есеп айырысу ... ... ... ... ... ақша қаражаттарының түсу барысына бақылау жүргізіліп,
нәтижесінде 136 шаруашылық субъектісінің кассаларынан 4,0 млн. ... ... ақша ... ... ... уақтылы енгізілмегендігі үшін сотқа 92 салық
төлеушінің үстінен 234,4 млн. теңге мөлшерінде ... ... ... 92-сі ... да ... ... ... шешілген;
– салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді уақтылы төлемегені үшін ... ... 4308,7 мың ... мөлшерінде айыппұл салынып, оның
1915, 5 мың теңгесі бюджетке түскен.
Сондай-ақ, 2001 жылы бюджет алдындағы қарызы 110,7 млн. ... ... ... ... мемлекеттік реестрден шығарылды. Банкрот деп
жарияланғандардың саны – 43, олардың салықтар ... ... ... ... 55 мың ... құраған.
2. 2002 жылы борышкерлердің 1178,2 млн. теңге мөлшеріндегі мүлкін
иемденуге шектеу жасау ... 476 ... ... қолма-қол есеп айырысу бойынша қызмет ететін шаруашылық субъектілері
кассаларынан 12,8 млн. теңге мөлшерінде қолма-қол ақша ... 1112 ... ... банктік шотына 699,4 млн. ... ... өкім ... 195,4 млн. теңге өндірілді;
– бюджет ... ... 1411,9 млн. ... ... 1884 ... ... ... бойынша шығыстар операциялары тоқтатылған;
– 478,8 млн. теңге сомасында 82 кәсіпорынды банкрот деп ... ... ... талап-арыз тапсырылып, оның 417,6 млн. теңге мөлшерінде
қарызы бар 59-ы банкрот деп танылды.
3. 2003 жылы ... ... 647,3 млн. ... ... бар 439 ... банктік шоттарындағы шығыстар операциялары тоқтатылды:
– 383,3 млн. теңге қарыз мүлікке шектеу қою ... 268 ... ... 3224 ... ... банк ... 2769,7 млн. ... инкассалық
өкім қойылып, 1027,8 млн. теңгесі өндірілді;
– 132 мекемені банкрот деп тану ... сот ... ... оның 125-і барлық сомасы 404,1 млн. теңгеге банкрот ... 76 ... ... жойылып, мемлекеттік реестрден шығарылды.
Мүліктің жетіспеушілігінен тек 253,2 млн. ... ... ... ... 2004 жылы ... алдында 1062 млн. теңге қарызы бар 906 салық
төлеушілердің банктік ... ... ... ... ... есеп ... ... қызмет ететін 502 шаруашылық
субъектілері кассаларынан 62 млн. ... ... ... ... 169 ... банкрот деп тану жөнінде сот органдырына талап-арыз
жолданды, оның 162-і ... ... 362,5 млн. ... ... деп
танылды;
– 64 борышкер-дебитордың банктік шотына 78,2 млн. теңге ... өкім ... және 42 млн. ... ... 2005 жылы 2541137 мың ... ... бар 1985 ... төлеушінің
банктік шоттарындағы шығыстар операциялары тоқтатылды:
– 860 салық төлеушіге ... ... ... ... ... ... 86 борышкер-дебитордың банктік шотына 88390 мын. ... ... өкім ... оның 56687 мың теңгесі өндірілді;
– 4571 салық ... ... ... 1224051 млн. ... көлемінде
инкассалық өкім қойылып, оның 56687 мың теңгесі 1234 ... ... ... ... ... атқарылуында, көрсетілген мерзім ішінде, жинақтаушы
зейнетақы ... ... ... жарналары бойынша қарыздарды азайту
мәселесі орын алған. Атап айтсақ, 2002 жылы жылы ... ... ... ... млн. ... 2003 жылы – 657,1 млн. ... 2004 жылы – 521 ... ... ... зейнетақы қорларына аударылатын міндетті
зейнетақы жарналары қарыздарының ... ... ... ... ... ... өз филиалдары үшін аударатын зейнетақы жарналарына
түзетпе жасау әсер етті. Сонымен ... ... ... есеп ... ... ... етті.
Облыс бюджетінің шығындар бөлігі төмендегідей бөлімдерден тұрады:
– жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер;
– қорғаныс;
... ... және ... білім беру;
– денсаулық сақтау;
– әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік көмек;
– тұрғын-үй коммуналдық шаруашылық;
– мәдениет, спорт, ... және ... ... ауыл шаруашылығы;
– көлік және байланыс;
– басқа да шығындар ... ... ... бойынша аталмыш кезеңде елеулі өзгерістер
тіркелмеген. Бұл бөлікте қаржы көлемінің көп бөлінуі ... ... ... ... ... тұр. 2001 жылмен салыстырғанда 2002 жылы бұл ... ... ... ... 1271175 ... артық болған және бұл
қаржы деңгейі өткен жылдармен салыстырғанда жыл сайын өсіп отыр.
Сонымен бірге, 2005-2006 ... ... ... ... бөлінген қаржы көлемі біршама өскен. Тек бір ғана 2006 жылы осы
салаға бөлінген ... ... 2005 ... салыстырғанда 216%-ға дейін
өскен.
Жалпы, Қызылорда ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері 5-суретте көрсетілген.
| ... |
| |4 – |
| ... |006 |
| ... ... ... ... |рда |
| ... ... ... |
| ... |ар |
| ... |нің |
| ... |луы |
| |[41] |
| ... |
| |5 – |
| ... |рда |
| ... ... |а |
| ... |006 |
| ... ... |
| ... |тің |
| ... ... ... ... ... ...... ... ... мен атқарылуына талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... ... игерілмей кері
қайтарылатындығына көз жеткізіп отырмыз. Мысалы:
– 2003 жылы жергілікті жобаларды қаржыландыру мақсатында ... ... ... ... ... ... кері ... 2004 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерді қолдау мақсатында
республикалық бюджеттен бөлінген 160000 мың ... кері ... 2005 ... ... ... ... облысы бюджетіне бөлінген
мақсатты трансферттердің 39897 мың теңгесі жұмсалмай қалған. Бұл қаржы
2006 жылдың ... ... ... ... республикалық бюджетке
қайтарылды.
Республикалық бюджеттен бөліген қаржылардың игерілмей қалуы өте өзекті
мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе тек Қызылорда ... ғана тән ... ... ... да ... жағдайдың орын алып отырғандығы
бұқаралық ақпарат құралдарынан ... Олай ... ... ... осы
мәселенің шешімін іздестіру қажет екендігі күмән туғызбайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттің қалыптасуы мен орындалуын
талдау нәтижесі ... ... ... ... ... бюджеттік
шығыстардың тиімділігін арттыру, экономикалық өсудің тұрақты қарқынын
қолдауға ... ... ... ... өсуін қамтамасыз
ететін теңгерімді бюджетті қалыптастыру қажет екендігін ... ... орай ... мен ... да ... төлемдердің бюджетке толық
түсуін қамтамасыз ету және салық салу ... ... ... ... деп ... Ол үшін келесідей іс-шаралар жүргізілуі ... ... ... әр деңгейі үшін белгіленетін түсімдердің тұрақты бөлінуі мен
олардың шығыстарының бағыттары анықталып, жүзеге ... ... ... ... ... ... ... бюджет Кодексіне сәйкес бюджетаралық қатынастар трансферттер ... бөлу ... ... 2008-2009 жылдары облыстық
бюджет пен аудандық (қалалық) бюджеттері ... ... ... ... ... ... «2008-2010 жылдарға
арналған жалпы сипаттағы трансферттер көлемі туралы» жаңа Заңына сәйкес
белгіленетін болады;
– бюджеттік ... ... ... ... ... адам
ресурстарын дамытудан, табиғат ресурстарын қайта ... ... ... немесе әлеуметтік-экономикалық нәтижеге жетуге
бағыттау;
– бюджеттік бағдарламалар әкімшілеріне ... ... ... ... бөлінген бюджет қаражаттарын толық әрі уақытылы ... ... алу ... ... ... ... сапалы өткізуі бойынша пәрменді шаралар қабылдау;
– жыл сайын даму бюджетіндегі негізгі ... ... ... бағытты
салаларға (білім беру, денсаулық сақтау, ауыз су, әлеуметтік ... әрі ... және ... үй ... ... ... қабілетті жергілікті тауар өндірушілерге салықтық салмақты
төмендету мен ... ... ... ... ете ... резервтерді анықтауға ықпал ету;
– несиелік қорларды экономика дамуының басым бағдарламаларына, бірінші
кезекте болашақта салық ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарын тарту арқылы, ... ... ... ... ... жолымен бюджетке салық
түсімдерінің өсуін ... ... ... ... құрылымын талдау
Нарықтық қатынастар жағдайында жергілікті басқару ... ... ... кеңейе түседі, сондықтан олар әлеуметтік, экономикалық,
экологиялық, демографиялық мазмұндағы мәселелерді шешуде өз ... ... ... ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік
бағдарламаларын, мемлекеттік қаржыны тиімді басқаруды, бюджеттік
сала құрылымын ... ... ... ... ... ... шарттар қалыптастыру сияқты аса маңызды міндеттерді жүзеге асыру
жүктеледі. Ал ол ... ... ... ... ... ... тәуелді болып табылады. Осыған байланысты
жергілікті бюджеттің құрылымын айқындау ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына әсерін тигізетін
негізгі жағдайларды шет ... ... ... ... ... өзгерістер мемлекеттік бюджетке де әсер етеді. Мәселен,
Польша және Румынияда бюджет жүйесі туралы заң 1991 ... ... ... 1992 ... ал ... ... екі ... мемлекетке
бөлінуіне байланысты бюджет туралы заң 1993 жылы ... Осы ... ... ... ... және шығыс құрамдары
мынадай.
Жергілікті ... ... ... ... ... астарлары бар. Саяси астары әрбір халықтық жергілікті өзін-өзі
басқару органдарының жеке ... ... ... ... ... Экономикалық астары әрбір бюджеттік бірліктің өз шығынын өзі өтей
алу талаптарына негізделеді. Шындығында, аумақтық-әкімшілік ... ... өзі өтеу ... ... елде ... оған ... ... экономикалық жағдайлары мен мүмкіндіктері бірдей емес.
Сондықтан да ... ... ... ... қарым-қатынасы
экономикалық нашар дамыған аумақтық ... ... беру ... ... ... бірліктерден орталыққа аударым жасау негізінде
қалыптасады. Бұл ... ... ... құрылады.
Соның нәтижесінде жергілікті басқару нақты өз ... өзі өтей ... ... де, ... ол ресурстарды үнемдеуге, екіншіден,
ресурстарды жұмылдыруға мүдделі болады.
Кесте 5 – Мемлекеттік бюджет табыстарының құрылымы [43, 62 ... ... ... ... ... ... |
| |1993 ... салығы* ... 6 – ... ... ... ... [43, 71 ... ... |Болгария ... ... ... |
| ... ... бюджеттердің экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... салыстырмалы түрде дербестіктері
орталық бюджеттен қаржыландырылып тұрғанда артықшылығы бар ... ... ... нәтижесі жергілікті билік органдарының біреудің үнемі
қарауында болып, соларға иек ... ... ... іс-
әрекеттерінде не экономикалық не қаржылық ынта болмайтынын көрсетіп ... ... ... ... ... бюджеттерінің құрылымының
өзгеруіне әкелді. Мәселен, әлеуметтік сақтандыру салымдарының толықтай ... ... ... ... бойынша қарыз және т.б. Кестеде қарастырылып
отырған мемлекеттерде, әсіресе, Чехия ... ... ... ... Жеке тұлғалардың табыс салығы ... ... ... бірақ оны орталық және жергілікті бюджеттер арасында бөлу
пропорциясы әртүрлі екені кестеде берілген. ... мен ... ... табыс салығы да бөлінетін болғандықтан, онда ... ... ... ... бұл ... ... ... рөлі зор.
Мәселен, ол Болгарияда бюджетінің 55,5%-ын, Венгрияның 44,7%-ын, ... және ... ... құрайды. Қосымша құн салығы мен акциздерден
жиналған қаржы бұл салықтардың ставкаларының жоғары және ... ... ... ... қосымша құн салығы 25%, ал салық ... ... ... 22% және 7%, ... 22% және 5%-ды ... Болгарияда 20%
барлығына бірдей және барлық тауарлар салық объектісіне жатқызылады. Жеке
тұлғалардың ... ... ... ... жыл санап ұлғайып келеді. Осы
елдерде бұл салық ставкасы жоғары. Мәселен, Болгария мен ... ... ... 20%, ... – 19%, ... – 15%, ең ... ... елдерде 40%-ға дейін көтерілген. Мемлекеттік бюджеттің шығыс
құрылымында елеулі өзгерістер болған. Реформалар жүргізу кезінде ... ... ... ... ... ... мынадай екі фактор
әсер етті: мемлекеттік жекешелендіру кезінде мемлекеттік кәсіпорындардың
азаюы, нарықтық экономикаға өту кезінде осы ... ... ... халықаралық қаржы ұйымдарының ... ... және ... ... мақсаты кәсіпкерлік іс-әрекетке бөлінетін бюджеттік
дотацияны қысқарту, ... ... және ... ұйымдардың басқа
да шығындарын қолдау болып табылды. ... ... ... мемлекеттік көмек күрт қысқарды. Дегенмен ауыл ... көп ... ... ... және Шығыс Еуропа елдері сияқты Эстонияда қаржылық дағдарысты
бастан кешірді. Тәуелсіз муниципалды бюджет ... ... ... ... мен ... ... ... жобалары, бекітілген
бюджеттер, қосымшалар мен ... ашық ... ... ... ... даму ... есепке ала отырып
құрылады. Муниципалды табыстардың негізгі табыс көздері төмендегілерден
құралады:
– жалпымемлекеттік ... ... ... ... ... берілетін дотация;
– муниципалды салықтар;
– кредиттер;
– муниципалды мүлікті жалға пайдалануға берілгеннен түскен төлемақы;
– муниципалды меншікті ... ... ... ... муниципалды бюджетке берілетін дотация құрамы мынадай:
– азаматтардың жеке табыс салығы ... жер ... ... суды пайдалануға 20%.
Кәсіпорындардың пайдаларына салынатын ... ... ... ... мұғалімдердің еңбекақысы жергілікті бюджеттен төленді.
Муниципалды кеңес жергілікті қосымша құн салығының 3%-на ... ... ... ал 9%-ын ... ... ... қосымша құн салығын
18% етіп белгілегеннен кейін, жергілікті билік ... ... ... Жер ... ... түрде 1993 жылы енгізілді. Бастапқыда
оның 50%-ы жергілікті бюджеттерге берілді, ал 1996 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... берілген
жерлерге мемлекет белгілеген ... ... 2%-ға ... ... бар. ... және ... ... бірліктер бюджеттерінің
ара қатынастары мен мемлекеттік бюджет туралы» Заң мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... дотация беруге
мүмкіндік туғызады. Жалпы мақсатқа ... ... ... ... беріледі. Мемлекеттік бюджет жобасындағы бұл ... ... және оның ... ... ... ... бөлінуі жергілікті
билік органдарының өкілдері және олардың бірлестіктері және үкімет арасында
келісім шарт бекіту арқылы анықталады. Егер бір келісімге ... ... ... ... көлемі мен оны бөлу қағидаларын өзі белгілейді.
Дотациялық қордан бөлінетін қаржы нормасы ... ... ... ... (m · ak – an) · 0,9 · en, ... Т = ... ... органына берілген дотация;
m = дотация деңгейінің коэффициенті;
ak = эстон ... жан ... ... ... жылы ... түсімдерден жергілікті бюджеттерге бөлінген Эстониядағы қаржы мен
түсімдердің орташа деңгейі;
an = эстон кронасымен жан ... ... ... жылы ... ... жергілікті бюджеттерге бөлінген қаржы мен түсімдердің
орташа деңгейі;
en = ауданда өмір сүріп жатқан халық;
0,9 = бұл коэффициент ... ... ... 90%-ы көмекші
түсімдерден құралатынын көрсетеді.
«m» дотация деңгейінің коэффициенті дотация қоры мөлшерінен ... және ... ... ... ... орташа сомасымен
салыстырғанда, мемлекеттік салықтық түсімдер есебінен берілетін жан басына
шаққандағы табыс шамасын муниципалды бюджетке беруге болатынын ... ... ... ... ... ... бөлудің бірнеше тәсілі
белгілі. Біріншіден, салықтарды бекітіп ... ... ... ... ... ... жекелеген жүйені білдіреді, оған қоса
штаттар мен муниципалитеттердің де ... ... ... болып
табылатындығына қарамастан, қосымша салықтық ... ... ... ... салықтарды аудару кезінде, сол штаттарды
реттеу механизмі жұмыс ... ... ... де ... АҚШ-тың федералды бюджетінің табыс бөлігі ... ... ... ішінде, халықтың табысына салынатын салықтың есебінен
(46%), әлеуметтік ... ... (34%), ... ... ... (11%) ... Жанама салықтардың үлесі аз ғана
(акциздерден 4%, кеден бажы 5%). Штат бюджеттерінің ... ... ... ... ... ... бұл механизм өзгеше сипатта. ... ... ... 90-95% ... ... тиеді. Сондықтан
қазіргі кездегі салық жүйесінің тиімді жұмыс істеуі әр түрлі деңгейлерде
бюджеттерді ... бөлу ... ... ... ... ... және ... салу базасының артуымен байланысты
міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған.
Салықтық жүйені ... ... ... ... бюджет пен елдің
мемлекеттік құрылымы типіне сәйкес басқа деңгейлердегі ... ... ... ... және бюджет құрылымы типіне сәйкес, салықтар жалпы ұлттық,
аймақтық және жергілікті болып бөлінеді. Бұл шектеу әр ... ... ... ... ... соңғы жылдары аймақтық және
жергілікті билеуші органдардың қаржылық және ... ... ... ... ... түсімдерінде жетекші рөлді
корпоративті табыс салығы атқарады. Аймақтық және ... ... ... көзі – жеке ... ... және ... салық.
Салықтық түсімдерді мемлекеттің әр түрлі деңгейлері арасында ... бөлу ... ... ... ... шешімдерімен реттеледі.
Қазақстанда «2002 жылға арналған мемлекеттік бюджет ... және ... ... ... ... ... ... бөлу туралы» 2002 ж. 4 қаңтарынан Қазақстан Республикасы
Қаржы Министрлігінің № 3 Бұйрығына сәйкес жергілікті бюджеттердің ... жеке ... жеке ... ... – 100% ... ... Қазақстан Республикасы аумағында өндірілген алкоголь және т.б. ... ...... түсімдері жергілікті бюджетке (газ
конденсаты, шикі ... ... ... ... – 100% түсімдері жергілікті бюджетке;
– мүлікке салынатын салық – 100% түсімдері жергілікті бюджетке;
– жер ... – 100% ... ... ... ... салынатын салық – 100% жергілікті бюджетке.
Жоғарыда көрсетілген салық түрлерінің жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... облыстық бюджетінің жобасы облыстың жергілікті
атқару органы арқылы ... ... ... жылдың 15 қазанынан
кешікпей ұсынылуы ... ... ... жергілікті атқарушы орган ... ... ... ... ... ... мен ... тиіс:
– әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспарын;
– алдағы үш ... ... орта ... фискалды саясатын;
– жергілікті бюджеттік бағдарламалар құжаттарының жобаларын;
... ... ... ... ... ... мазмұнын
айқындайтын түсініктемені.
Бюджеттік ресурстар аймақтың қаржылық қорының ... ... ... ... ... ... мен ... талдау
жасау жалпы аймақтың қаржылық қорының қалыптасуы мен қолданылуында маңызды
рол атқарады. ... ... ... ... ... ... ... бюджеттердің құрылымын зерттеу объектісі болып отырған
Қызылорда облысының мысалында талдайық.
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне, ... ... ... ... ... ... Заңының 6-бабының
1-тармағының 1-тармақшасына сәйкес 2006 ... ... ... ... бюджеттеріне жалпы мемлекеттік салықтардан кірістерді бөлу
нормативтері 2005 жылғы 6 желтоқсандағы № 233 ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда облыстық Мәслихатының
шешімімен төмендегі көлемде белгіленген:
а) ... мың ... оның ... ... ... – 5351904 мың теңге (27 %);
2) салықтық емес түсімдер – 53253 мың теңге (0,3 %);
3) ресми трансферттерден түсетін түсімдер – 14449054 мың ... ... ... – 19857052 мың ... ... ... – 2 41 мың теңге;
в) таза бюджеттік кредит беру – 2374 мың теңге;
г) қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша сальдо – 5215 ... мен ... ... ... облыстық бюджетке
кірістерді бөлу нормативтері келесідей болып белгіленді: жеке табыс салығы
аудандық ... ... ... ... – 50 ... салық аудандық бюджеттерінен-10%, Қызылорда қаласының бюджетінен
–78,2 %.
Аудандық бюджеттерге берілетін субвенциялардың көлемі 4970637 мың теңге
болып белгіленді.
Салық ... ... ... ... ... (56,4%), жеке табыс
салығы (37,9%), тауарларға, жұмыстарға және қызметтер көрсетуге ... ... (5,7%) ... ... ... ... ... жеке табыс салығы қолданыстағы заңнамаға
және салық салудың бекітілген ... ... ... ... және ... ... ... көзінен алынатын табыстың жеке табыс салығы болжамын ... ... ... ... органдарына ұсынатын ... ... ... қажет. Салық салынатын табыстар сомасы мен ... ... ... ... ... жылда және ағымдағы жылдың есептік
кезеңінде қалыптасқан салық қоюларының орташа пайызын келесі ... ... ... S – алып ... ... ...... кезеңдегі төлем көзінен алынатын жеке табыс ...... ... салық салынатын табыстың аударылған
сомалары.
Кейін табыстың күтілетін сомасы мен алып ... ... ... ... ... ... түсімдерінің күтілетін сомасы анықталады.
Төлем көзінен алынатын табыстың жеке табыс салығының болжамы ... ... ... PIP – ... ... ... ... салығының болжамды сомасы;
ODOХ – ағымдағы жылда салық салынатын табыстың күтілетін сомасы;
I – жоспарланатын жылда еңбекке ақы ... ... ... – алып ... орташа пайызы.
Төлем көзінен алынатын табыстың жеке табыс салығы – 2 949 554 мың ... ... ... алынбайтын табыстың жеке табыс салығын болжауда өткен
жылдағы жеке кәсіпкердің табысы, мүліктік және өзге де ... мен жеке ... ... ... ... ... ... қажет.
Төлем көздерінен алынбайтын табыстың жеке табыс салығын ... ... ... ... ... ... кодексінің 144 және 152
баптарына сәйкес белгіленген ... ... және ... ... табыстар сомасына азайтылған) болжанатын табыстар сомасына орташа
ставканы қолдану жолымен жүргізіледі ... ... ... ... жеке ... ... ... табыс
сомасына белгіленген ставканы пайдалану жолымен формула бойынша анықталады:
, (5)
мұндағы PP – ... ... ... ... жеке ... салығының
болжанатын сомасы;
ODOХ – ағымдағы жылда салық салынатын табыстың күтілетін сомасы;
I – ... ... ... ... ...... ... ставкасы.
Төлем көздерінен алынбайтын табыстың жеке табыс салығы бойынша болжамы
арнайы салық режимінде патент бойынша жұмыс ... жеке ... ... ... 2%-ға ... ... ... отырып, 290 743
мың теңге сомасында есептелген және ... ... ... ... ... ... болжауда өткен жылдың және ағымдағы жылдың есептік
кезеңіндегі әлеуметтік салық бойынша салық ... ... ... ... S – салықтың орташа ставкасы;
CF – есептік кезеңдегі әлеуметтік салықтың нақты ... ...... ... ... салынатын табыс.
Салықтың күтілетін көлемі салық төлеушілердің салық ... ... ... ... ... ... ескеріп,
анықталады.
Әлеуметтік салық бойынша болжам келесі ... ... ... ... CP – ... салықтың болжанатын сомасы;
ODOХ – ағымдағы жылдағы салық салынатын ... ... ...... жылда еңбекке ақы төлеу қорының өсуі;
S – салықтың орташа ставкасы.
Мұнда салық төлеушілердің табыстарының өсуіне әсер ... ... ... ... ... ... қажет.
Жергілікті бюджеттің шығыстары мынадай бағыттар бойынша жүзеге
асырылады:
1. ... ... ... ... ... көрсетулер;
2) қорғаныс, қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік;
3) білім беру;
4) денсаулық сақтау;
5) әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру;
6) тұрғын-үй коммуналдық шаруашылық;
7) мәдениет, спорт және ... ... ... ... су, ... ... жер ... сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі;
10) көлік және коммуникациялар;
11) экономикалық қызметті реттеу – кәсіпкерлік қызметті қолдау;
12) басқа да ... ... ... берілетін трансферттер;
– республикалық бюджетке берілетін трансферттер;
– жергілікті атқарушы ... ... ... ... Облыстық бюджеттерден:
1) кадрларды қайта даярлауды және мемлекеттік мекемелердің қамтамасыз
етуге;
2) бюджеттік инвестициялық жобаларға (бағдарламаларға);
3) жергілікті ... ... ... қызметі мен
функцияларына жұмсалатын шығындар қаржыландырылады.
3. Жергілікті ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметі
бекітетін штат санының жалпы лимиті және ... ... ... облыстық бюджетінің түсімдері мен бюджеттік қорларының
жұмсалуының соңғы 7 ... ... жж.) ... ... ... көріп отырғанымыздай, облыстық бюджеттің түсімдерінде және
шығындарында ... ... ... өсу ... ... ... ... отырып, төмендегідей қорытынды жасауға
болады:
... ... ... ... ... ең ... 2005 жылы – ... млн. теңге шамасында тіркелген. Яғни бұл 2004
жылғы бюджет шығындарымен ...... 2006 ... ... – 5,8%-ға артық. Ал 2000 жылмен салыстырғанда облыстық бюджет
шығындарының көлемі 2005 жылы – 3,6 есеге, ал 2006 жылы – 3,4 ... ... ... ... немесе кірістер бойынша ең жоғарғы ... ... 2005 ... ал төменгі деңгейі 2000 жылы байқалады. Сондай-ақ, аталмыш
кезеңдер ішінде облыстық бюджеттің кірістері шығыстарын жауып ... ... ... орын ... ... ... |т 6 |
| |– |
| ... ... |а |
| ... ... ... ... |ің |
| ... ... |і |
| |мен |
| ... ... |ы |
| ... жылы ... ... ... 101,8%-ға (жоспарланған
35988328 мың теңгенің орнына 36619181 мың теңгеге) орындалған.
2006-2005 жылдардағы облыстық бюджеттің атқарылуы бойынша айырма – ... ... ... Ал осы мерзімдегі бюджеттің жоспар бойынша айырмасы –
1962257 мың теңге көлемінде болса, 2007-2006 ... ... ... ... 40208 мың ... құрап отыр.
Кірістердің жалпы мөлшері 14577864 мың теңгеге немесе ... Оның ... ... ... 13375494 ... ... ... бұл
– барлық кірістердің 91,7%-ы; салықтық емес түсімдер – 303 596 мың ... ... ... 2%-ын ... ... капиталды сатудан түскен
түсімдер 921 364 мың теңгені ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің артық орындалуы 2005 жылы ... ... ... ... үшін салынған айыпппұлдар есебінен.
2006 жылы облыстық бюджеттің түсімдері 101,8%-ға ... мың ... ... 36619181 мың ... ... ... ... бюджеттің атқарылуы бойынша айырма – 2117750
мың теңгені құраған. Ал осы мерзімдегі бюджеттің жоспар бойынша айырмасы –
1962257 мың ... ... ... ... ... бюджеттерінің жоспар
бойынша айырмасы 40208 мың ... ... ... ... мөлшері 14577864 мың теңгеге немесе 105,5%-ға
атқарылды. Оның ... ... ... 13375494 ... ... немесе бұл
– барлық кірістердің 91,7%-ы; салықтық емес түсімдер – 303 596 мың теңге
немесе барлық кірістердің 2%-ын ... ... ... ... ... 921364 мың ... ... немесе барлық кірістердің ... ... ... ... ... ... ... бюджеттердің орындалуы барысында секвестрлеуге жатпайтын
шығындар тізімі:
1. Білім ... ... ... ... ... білім беру бағдарламалары бойынша жалпы білім беру;
– мамандандырылған білім беру ұйымдарында дарынды балаларға жалпы ... ... ... ... ... медициналық-санитарлық көмек көрсету;
– халыққа ауру түрлері ... ... және ... тағамдармен
қамтамасыз ету.
Секвестр түсінігі бюджетті атқару барысында бекітілген түсімдер көлемі
қысқартылу ... ... ... ... ... жағдайда бюджеттік құралдарды жұмсауға тыйым салу
қажеттілігі маңыздалады. Секвестр механизмін ... ... ... ... ... іске асырылуы мүмкін. Бюджеттік бағдарламалар
бойынша бекітілген секвестр сомасы ... ... ... ... ... ... ал он пайыздан асса, онда мәслихат ... ... ... ... 19854211 мың ... ... анықталды.
Облыстық бюджеттің 2006 жылғы ... ... ... 5 405 157 мың ... ... отыр, ол 2005 жылдың ... мың ... ... ... сома 2005 ... жоспарынан 2006 жылдың көрсеткіштерінің ұлғаюы
есебінен болып отыр, оның ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
мемлекеттік бюджеттік мекемелер қызметкерлерінің жалақысының өсуіне және
жылдан жылға жеке шаруашылық мекемелері ... ... ... жеке ... ... және ... салықтардың көлемінің ұлғаюы;
– 2006 жылға арналған Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... сәйкес қоршаған ортаны
ластағаны үшін төленетін ... ... ... ... емес түсімдердің алдын ала болжамдалмайтын түрлері бойынша
тұтыну индексінің өсуі.
Сонымен қатар, 2006 ... ... ... ... ... әсер еткендер:
– «ПетроҚазақстан Оверсиз Сервисез инк» компаниясының Қызылорда филиалынан
Алматы ... 20 ... ... ауысу есебінен облыс бойынша еңбек
ақы қорынан жоғалту;
– Қазақстан Республикасының «Мұнай туралы» ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ластағаны үшін
төленетін төлемдердің төмендеуі;
– 2005 жылда ... ... ... бір ... ... емес) түсімдердің
5 868 363 мың теңге сомасы 2006 жылға болжамдалмаған.
2006 жылға облыстық бюджеттің кірістері 2005 жылдың жоспарына ... ... ... ... 2004 ... 9 ... ... жылдарға
арналған республикалық және облыстық бюджеттер, ... ... ... ... ... жалпы сипаттағы ресми трансферттердің
көлемі туралы» ... ... ... ... 12329913 мың ... белгіленген болатын.
2006 жылға арналған облыстық бюджет шығындарының жалпы көлемі 19857052
мың ... ... ... ... ... ... ... ескерілді.
1. Елбасының Қазақстан халқына Жолдауына сәйкес 2005 ... ... ... сала ... мен ... ... ... 32 пайызға артуы. Мемлекеттік қызметкерлер, мемлекеттік
қызметкерге жатпайтын мемлекеттік мекеме қызметшілеріне және ... ... ... ... ... ... ... үшін 2006 жылға арналған облыстық бюджет жобасында ... ... ... ... ... қоры ... ... Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 25 ... №405 ... ... ... ... сәйкес 2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап
міндетті әлеуметтік ... ... ... әлеуметтік
сақтандырудың Мемлекеттік қорына төленуге жататын әлеуметтік аударымдар
төлем объектісінен 1,5 пайыздан 2 ... ... 2006 ... ... ... ... әрбір бюджеттік бағдарлама әкімшісі бойынша
әлеуметтік сақтандырудың Мемлекеттік ... ... ... ... ... Бюджеттік бағдарлама әкімшілері шығындар көлемінде ... ... ... ... тобы ... ... 5373783 ... көлемінде белгіленді. Бұл сома құрамында 4970637 мың ... ... ... 69564 мың ... көлемінде Қызылорда қаласының
ағымдағы бюджетін тұтыну бағалары индексіне ... 21599 мың ... ... бойынша шығысының орнын толтыру, 138000 мың теңге 18 жасқа
дейінгі балаларға мемлекеттік ... ... ... ... ... ... 83970 мың ... облыстық «Таза су» бағдарламасы бойынша
су жүйелерін күрделі жөндеуге 83000 мың теңге және ... ... ... 7013 мың ... көзделді.
Аудандық бюджеттерінің 2005-2007 жылдарға арналған субвенция көлемінде
жергілікті жолдарды ... 137899 мың ... оның ... қалқымалы
көпірлерді жөндеуге 30000 мың теңге (Қазалы ауданы – 20000 мың ... ... – 10000 мың ... ... бөлінген.
Мемлекеттік бюджеттің шығындары мен табыстарының ... ... ... үлесіне келетіндігін жасаған ... ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынастардың айқындалмағандығы да жергілікті бюджет
құрылымына өзінің ... кері ... ... ... атап ... Осы ... ... шешімін табуға жұмыстың келесі бөлімі
арналып отыр.
2.3 Орталықсыздандыру мақсатында жергілікті ... ... ... ... тиімді қызмет етуінің басты шарттарының бірі –
үкімет пен жергілікті билік органдарының ... және ... ... ... ... Бұл ... қол жеткізу үшін басқару деңгейлері
арасындағы қызметтер мен өкілеттіліктердің шегін анықтап алу қажет.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... ...
бюджеттік орталықсыздандыру. Бюджеттік орталықсыздандыру дегеніміз барлық
деңгейдегі бюджеттердің тәуелсіздігін білдіреді, яғни:
... ... ... жеке ... ... ... ... жұмсау (шығындау) жолдарын өздері анықтау құқығы;
... ... ... ... ... туындаған
шығындардың өтемақысын талап ету құқығы болуы тиіс ... 1995 жылы жаңа ... ... мен ... ... ... ... туралы» Заңның қабылдануы, қазынашылық органдарының
құрылуы, жаңа бюджеттік сыныптамасының енгізілуі 1996 ... ... ... жүйесі туралы» Заңның қабылдануының алғы шарттары болды. Іс
жүзінде, осы Заң ... ... ... онан әрі ... ... ... ... сәйкес, мемлекеттік бюджеттің түсімдері:
жалпы мемлекеттік салықтар, алымдар, төлемдер және жергілікті салықтар мен
алымдар болып ... ... ... ... жалпы
мемлекеттік салықтар, алымдар, төлемдерден ... ... ... ... бұл қаржылардың жеткіліксіздігі жағдайында жергілікті
бюджеттерге республикалық бюджеттен ... ... ... ... ... ... қаржы бөлу нормативтері мен
жергілікті бюджеттерге ... ... ... ... ... Заңға сәйкес жыл сайын бекітіледі. Осы Заңмен бюджеттердің бірлік,
толықтық, ... ... және ... ... ... «республикалық бюджеттік бағдарлама», «жергілікті бюджеттік
бағдарлама», «республикалық және ... ... ... ... алып ... сияқты ұғымдар енгізілген болатын.
Бюджетаралық қатынастардың бірыңғайлығын қамтамасыз ету ... және ... ... ... ... ... жалпыға
ортақ, тұрақты нормативтері белгіленген. Осылайша, ... ... түрі ... және ... ... ... ... Аймақтардың әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлерінің
әртүрлілігі облыстар ... ... ... ... ... ... ... сәйкес республикалық бюджеттен облыстық
бюджеттерге ... ұзақ ... ... көлемі мен жергілікті
бюджеттерден республикалық бюджетке берілетін алып қоюларды ... ... ... бюджет пен аудандық бюджеттер арасындағы субвенциялар мен алып
қоюлар көлемі облыстық уәкілетті органдар арқылы бекітіледі. ... ... ... ... ... бөлінуі және тағы да ... ... ... ... ... ... ... жасақталып, 1999 жылы қабылданған және қазіргі қолданыстағы
«Бюджеттік жүйе туралы» Заң ... ... ... [50]. ... ... бюджеттік жүйені құруда үш негізгі қағиданы ерекше ... ... ... ... ... ... ... билік деңгейлері арасында салықтардың теңдей бөлінуі;
– бюджетаралық трансферттердің тиімді жүйесі.
Шығындар бойынша жауапкершіліктің бекітілуі заңдық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... Бұл биліктің жоғарғы
деңгейінің төменгі деңгейге шығындық міндеттемелерді өз ... ... ... және сол арқылы бюджеттік шығындарды жоспарлаудың
қолайлы шарттарына қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Ал егер түсімдердің ... ... ... ... мен ... салу ... ... аймақтар арасында үлкен алшақтық орын
алған Қазақстан үшін түсімдерді ... ... ... яғни ... ... ... орта ... арналған тұрақты нормативтері
сақталып отыр.
Қазақстандағы бюджетаралық трансферттер ... ... ... ... да роль ... тиіс. Жергілікті атқарушы органдар
өзінен жоғары тұрған ... ... ... ... ... салық салу базасының артуына да көңіл бөлуі қажет.
Ресми трансферттер – бюджетаралық қатынастарды ... ... ... ... ... ... сипаттағы трансферттер, ағымдағы
нысаналы трансферттер, нысаналы даму ... ... ... ... мен ... алып ... жалпы сипаттағы ресми
трансферттер болып табылады. Бюджет субвенциялары дегеніміз – ... ... ... ... ... республикалық немесе облыстық
бюджетте бекітілген сомалар шегінде берілетін ресми трансферттер. ... ... ... ... ... республикалық немесе облыстық
бюджетте бекітілген сомалар шегінде берілетін ресми трансферттер бюджеттік
алып қоюлар болып табылады.
Жалпы ... ... ... көлемдері тиісті жергілікті
бюджеттің ... мен ... ... ... айырма ретінде
айқындалады.
Жергілікті бюджет шығындарының болжамды көлемінен кірістерінің ... асып ... ... ... ... жоғары тұрған бюджетке
бюджеттік алып қоюлар белгіленеді.
Жергілікті бюджет шығындарының ... ... ... ... асып ... ... ... бюджетке жоғары тұрған бюджеттен
бюджет субвенциялары белгіленеді.
Жалпы сипаттағы ресми трансферттердің ... ... ... ... ... ... «2005-2007 жылдарға республикалық бюджет пен
облыстық, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... ... көлемдері туралы» Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... облыстық, республикалық маңызы бар ... ... ... бюджетке берілетін бюджеттік алып қоюлар көлемі
2005 жылға – 95008515 мың теңге, 2006 жылға – ... мың ... ...... мың ... сомасында белгіленген.
Облыстық, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерінен ... алып ... ... ... 2006 ж. 2005 ... ... мың теңгеге немесе 25,8%-ға, 2007 ж. 2006 жылмен салыстырғанда
32022277 мың теңгеге ... ... ... ... бюджеттік алып қоюлар Қазақстан Республикасының 5
аймағына (Ақтөбе обл., Атырау обл., Маңғыстау обл., Алматы және ... ... 9 – ... жж. облыстық, республикалық маңызы бар қала, астана
бюджеттерінен республикалық бюджетке берілетін бюджеттік алып қоюлар ... 3 ... ... қала ... |2005 ж. |2006ж. |2007ж. |
|1 ... облысы |1371334 |1601322 |1079129 |
|2 ... ... ... |35621410 |43061767 |
|3 ... ... ... ... ... |
|4 ... қаласы |45357967 ... ... |
|5 ... ... |3300974 |6306315 ... |
|Барлығы ... ... ... ... ... облыстық бюджеттерге берілетін бюджеттік
субвенциялардың ... ... 2005 ж. ... мың теңге, 2006 ж. 153149590
мың теңге, 2007 ж. 192790980 мың теңге ... ... 10. ... ... облыстық бюджеттерге берілетін бюджеттік
субвенциялар көлемі [51, 4 б.]
Мың теңге
|Облыс ... |2005 ж. |2006 ж. |2007 ж. |
|1 ... ... ... ... |
|2 Алматы ... ... ... |
|3 ... Қазақстан |7664947 |8490201 ... |
|4 ... ... ... ... |
|5 ... |5026153 |5908832 |7677669 |
|6 ... |9478426 ... ... |
|7 ... ... ... |14811753 |
|8 ... ... ... ... |40039219 |
|9 Павлодар |1258887 |1617733 |3810519 ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан |15469332 ... ... ... ... |153149590 |192790980 ... ... ... ... ... ... ... 2005 жылмен салыстырғанда 20122049 мың теңгеге, яғни 15,1%-ға, 2007 ж.
2006 жылмен салыстырғанда 39641390 мың ... яғни ... ... ... бұл облыстарда өз шығындарын жабу үшін ... ... ... ... дамуының 2005-2007 жылдарға
арналған орта мерзімді жоспары бойынша бюджеттік шығындардың келесі ... ... ... беру ... ... әлеуметтік реформаларды онан әрі тереңдету;
– жаңа тұрғын үй саясатын жүзеге асыру.
2005-2007 жылдарға арналған мемлекеттік бюджеттің шығындары мемлекеттік
функцияның орындалуын, мемлекеттік ... ... ... ... ... және ... ... бойынша біріктірілген.
Жергілікті бюджеттің түсімдер бөлімінің қалыптасуы 2005 жылдың 1
қаңтарынан бастап күшіне ... ... ... ... ... мен
Салық Кодексіндегі өзгертулерді есепке ала отырып іске асырылады.
Бюджет Кодексіне ... 2005 ... ... ... ... ... ... бюджеттің түсімдері болып саналады:
– мемлекеттік нотариалдық кеңселер нотариустарының нотариалдық ... үшін ... ... ... азаматтық хал актілерін тіркегені, азаматтарға азаматтық хал ... ... ... куәліктер бергені үшін, сондай-ақ туу, неке, некені
бұзу, өлуі туралы ... ... ... ... ... мен
қалпына келтіруге байланысты куәліктерді бергені үшін алынатын ... ... ... ... ... ... үшін алынатын
мемлекеттік баж;
– механикалық көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тіркеу нөмірі белгілерін бергені үшін алынатын мемлекеттік
баж.
Түсімдердің осы түрлері ... ... ... 2005 жылы – 67821451 ... 2006 жылы – 7946213 ... ... қатар, бұрын төменгі бюджеттерге (қалалық және ... ... ... түсімдер толық көлемде облыстық бюджетке беріледі.
Атап айтсақ:
– жер ... ... ... су ... ... үшін төлем;
– орманды пайдаланғаны үшiн төлем;
– қоршаған ортаны ластағаны үшін төленетін төлем.
Түсімдердің осы түрінің көлемі 2005 жылы – 210227 мың ... 2006 ... 1647881 мың ... ... түсімдердің бұл түрінің артуы аймақтағы мұнай
өндіруші компанияларға қоршаған ортаны ластағаны үшін салынған айыппұлдар
есебінен іске ... ... ... ... және қалалық бюджетке түсетін жеке ... мен ... ... белгіленген нормативтер бойынша облыстық
бюджетке қаржы аударымдары ... ... ... ... ... – 10%; ал ... ... бюджетінен жеке табыс
салығы бойынша – 50%, әлеуметтік салық ... 2005 жылы – 69%, 2006 жылы ... ... ... ... ... ... 5-бөлім 111-бабы бойынша
жергілікті бюджетті ... ... ... ... жылдық жоспар
қаржы жылының бірінші тоқсанының қорытындылары бойынша кем дегенде 30%-ға
немесе ... ... ... ... ... 60%-ға және ... қорытындылары бойынша 80%-дан астам орындалғанда жол беріледі.
Сонымен бірге, Кодекс бойынша, республикалық бюджеттен ... ... ... ... ... ... алынып тасталды. Олар:
– арнайы мемлекеттік жәрдемақыларды төлеу;
– жедел-құтқарушы қызметке бөлінетін;
– мемлекеттік өртке қарсы қызметке бөлінетін;
– жергілікті ... ... ... ... ету;
– өсімдіктер аурулары мен зиянкестерге қарсы жұмыстарды орындау;
– өсімдік шаруашылығындағы ... ... ... ішкі істер органдары қызметкерлері мен олардың ... ... ... ... көмек көрсету;
– ішкі істер басқармасы аппаратының жекелеген бөлімшелерінің ... ішкі ... ... ... ... ... бөлімшесінің
қызметі.
Кодекске сәйкес бірқатар шығындарды қаржыландыру жергілікті бюджетке
бекітілді:
– ардагерлер мен ... ... ... протездеу бойынша медициналық ... ... және ... ... ... ... мүгедектерді сурдоқұралдар және сурдокөмекпен қамтамасыз ету;
– мүгедектерді тифлоқұралдармен қамтамасыз ету;
– ішкі істер органдарының жекелеген бөлімшелерін ... ... ... ... 70-бабына сәйкес жалпы сипаттағы жалпы
трансферттердің ... оның ... ... алып ... мен бюджеттік
субвенциялар енеді, облыстық мәслихаттың ... ... ... үш жылдық кезеңге белгіленіп, облыстық бюджет және аудандардың
бюджетіне әр жыл ... ... ... пікірімізше, осы бағытта, ... үшін ... ... ... қағидасы тиімді болар еді. Бюджеттік алып
қоюлар мен субвенциялардың көлемін жергілікті бюджеттің түсімдері ... үшін ... ... ... ... ескере отырып) мен
ағымдық және инвестициялық шығындардың арақатынасы ретінде ... ... ... ... бағдарламаларына арналған
шығындарын жергілікті атқарушы органдардың заңды түрде бекітілген, тұрақты
сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін бюджетаралық қатынастарды орнатудың келесі қағидасы
тиімді болар еді. ... алып ... мен ... көлемін
жергілікті бюджеттің түсімдері (барлық аймақтар үшін түсімдерді бөлудің
тұрақты нормативтерін ескере ... мен ... және ... ... ... ... ... бюджеттердің ағымдағы бюджеттік бағдарламаларына арналған
шығындарын жергілікті атқарушы органдардың заңды түрде ... ... ... ... ... қажет.
Кесте 11 – Облыстық бюджеттен 2005-2006 жылдары аудандық бюджеттерге
берілген субвенциялардың ... ... ... |2005 жыл |2006 жыл |2006 ж. 2005 ... | | |%-ға ... ... ауданы |780624 |896482 |114,8 ... ... |735952 |824404 |112,0 ... ... |497963 |534176 |107,3 ... ... |476418 |518760 |108,9 ... ... |377831 |406785 |107,7 ... ... |720608 |802140 |111,3 ... ... |885099 |987890 |111,6 ... ... ... ... ... ... жобаларға ғана жұмсалуы ... ... ... іске асыруда жергілікті атқарушы органдардың
өздерінің Мемлекеттік инвестициялар Бағдарламасын ... ... алып ... мен ... көлемін бекітуде шығындардың
инвестициялық бөлімін ағымдағы шығындардың бір ... ... ... Қазіргі кезде аймақтар бойынша жергілікті бюджеттердің инвестициялық
және ағымдық шығындарының арақатынасында үлкен айырмашылық бар. Сондықтан,
бастапқы кезеңде ... ... ... ағымдағы шығындардың 10-
нан 30%-ға дейінгі аралығында бекіткен жөн. Келешекте мұндай арақатынастың
біртіндеп көбеюі және облыстар ... ... ... ... ... аймақтардағы республикалық инвестициялық жобалар
республикалық бюджеттен бөлінген нысаналы инвестициялық трансферттер немесе
кредиттер есебінен ... ... ... ... ету ... билік органдары үшін өзекті мәселелердің
бірі болып саналады. ... ... ... ... және ... поселкелік және ауылдық кеңестер деңгейіндегі коммуналдық меншік
формасында іске асырылуы керек. ... ... ... ... ... ... ... жасалу қажет. Қазіргі кезде Қазақстан
Республикасының Азаматтық Кодексі мемлекеттік меншікті ... ... ... деп ... ... ... ... иелік ету,
пайдалану мен өкілеттік етуде және орталықсыздандыруды дамыту мақсатында
«Мемлекеттік мүлік туралы» Заң ... ... ... деп ... бюджеттердің атқарылуы, олардың атқарылуын бағалау, есептілік
жүргізу, мемлекеттің байланысты гранттарын, ... ... ... ... мемлекеттік мекемелердің тауарларын (жұмыстар мен
көрсетілген қызметтерді) өткізуден ... өз ... ... ... ... қызметінің Қазақстан Республикасының заңдарына
сәйкестігін тексеруде мелекеттік ... ... ... ... ... ... сыртқы бақылауды облыстық мәслихаттың
тексеру комиссиясы жүргізеді. ... ... ... негізгі
функциялары: ауытқуларды анықтау, ауытқу себептерін ... ... ... түзету, көмек көрсету және құқық қорғау (7-сурет).
Сурет 7 – ... ... ... ... ... бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер мен кәсіпорындарға 2002-
2003 жылдары бөлінген қаражаттарының пайдалануына 171 ревизия, 11 ... және ... ... ұйымдарының ұйғарымымен 47 жоспардан тыс ... ... ... ... ... ... және ... жұмсалымдар – 17502, 8 мың теңге, оның
ішінде:
1) жетіспеушіліктер – 869,8 мың теңге;
2) негізсіз шығындар – 133355,2 мың ... ... ... – 3277,8 мың ... тиімсіз жұмсалған бюджет қаржылары – 3420 мың теңге;
б) мемлекеттік ... ... ... ... ... – 1321,7мың теңге.
Анықталған залалдың 69 пайыз немесе 12087, 6 мың ... ... жылы ... ... көлеміне қатысты заң бұзушылықтар мөлшері
12187599 мың ... ... Заң ... ең ... үлесі
қызметкерлердің жалақысын төлеуде кездесті, яғни барлық заң ... ... жылы 393 ... мен ... ... ... ... мың теңге көлеміндегі заң бұзушылықтар анықталған. Оның ішінде
тауарлы-материалдық құндылықтар мен ақша ... ... ... ... бюджет құралдарын тиімсіз пайдалану сияқты
олқылықтар орын алған. ... ... ... 75 ... ... қолданылған, 24 материал бойынша іс құқық қорғау органдарына
өткізіліп, ... ... ... ... ... ... әлде ... Себебі мұнда шешімдер әртүрлі деңгейде қолданылады. Мұндай жүйеде
салық салу деңгейі мен ... ... ... арақатынас
біртіндеп сол жердегі ... ... мен ... ... ... ... деңгейі жоғары қайтарымдылыққа ие
болады. Бұл үшін ... ... ... азаматтық қоғам қажет. Басқару органдары халық алдында есеп
беріп, оның істері ашық болуы қажет және оның ... ... ... ... үшін шынайы түрде бәсекелесуі қажет деп санаймыз.
Аймақтардың қаржылық мүмкіндігін кеңейту, олардың қаржы саласындағы
дербестіктерін ... ... ... ... ... ең басты мәселе. Сондықтан да жоғары тұрған ... ... ... субсидиялар бөлу унитарлы және федеративті
мемлекеттерде кеңінен таралған . Яғни ... ... ... бюджетаралық
қатынастар негізін құрайды. Ал бюджетаралық қатынастардың қамтамасыз етілуі
үшін мынадай ... ... ... деп ойлаймыз:
– бюджет мәселесінде жалпы мемлекеттік мүдде мен ... ... ...... ... ажыратуда, шығындар мен табыстарды,
сонымен бірге, ... бөлу және ... ... ... ... ... ұштастырылуы;
– бюджеттер дербестігінің жоғары деңгейлілігі және әрбір басқару
органдарының ... ... ... ... жауапты болуы;
– мемлекеттің бюджет-салық саясатын жүзеге ... ... ... ... ... ... өз ішінде инвестиция үшін, жұмыс орындары үшін, азаматтар үшін
өзара ... ... ... ... ... ... нашар
басқарылатын аймаққа қаржы мен адам ... ... ... ... қоса ... өкілеттіліктер нақты түрде бөлініп
берілуі қажет және табыс көздері ... ... ... ... салықтық ауыртпалық пен объективті қажеттіліктерге сай жасалуы
қажет деген ... ... ... және ... ... бір-
бірінен ерекшеленеді. Осы факторларды есепке ала отырып аймақтық минималды
бюджеттік қамсыздандырылуының нормативі ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Аталған нормативтер
аймақтың бюджеттік қамсыздандырылуын есептеуге және ... ... ... ... шығаруға мүмкіндік береді. Соның
ішінде республикалық бюджеттен бөлінетін трансферттер ... ... ... ... ... шешіледі.
Трансферттер тұрақты әрі мақсатты болуы тиіс. Бұл жергілікті бюджеттерді
қаржылай қолдаудың ... ... мен ... күшейте
түседі.
Әртүрлі бюджет деңгейлері арасындағы бюджетаралық қатынастар жүйесі
бірлік және ... ... ... қажет. Бюджетаралық
қатынастар жүйесі ойдағыдай жұмыс істеу үшін жергілікті ... ... ... ... тиімділігін күшейту керек. Олар сырттай
қаржылық бақылауды іске асыру ... ... ... ... ... нығайту туралы мәселе қойылуда. Олар ондай бақылауды
«Республикалық және жергілікті бюджеттердің орындалуын ... ... ... ... ... ... орталықсыздандыру үдерісі, ең алдымен, жергілікті
органның бюджет процесінің тазалығын, анықтылығын ... ... ... бағытталуы қажет. Сонымен қатар бюджеттік
қаражаттардың ... ... ... бағытталуы тиіс деп
санаймыз.
3 ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУ ТИІМДІЛІГІН
АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ
3.1 ... ... ... ... ... басқаруды мемлекеттік реттеудің негізгі мақсаты – аймақтардың
қаржылық дербестіктерін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... жасау және сол арқылы ... ... ... жол ашу ... ... ... ... жету –
мемлекеттік және аймақтық ... ... ... ... ... ... жүйесінің негізі болғандықтан, әр түрлі әдіс-
тәсілдерді және нысандарды пайдаланып басқару қажеттілігі туындайды. ... ... ... бойьнша қаржылық ағындардың қалыптасуы мен
қозғалысының тәртібін және ... ... ... ... мен
өзара байланыстарын іске асыратын әдіс-тәсілдерді әр түрлі заңнамалық
актілерде бекіту негізінде бюджеттік реттеу ... ... ... ... ... пен ... ... өздерінің өкілдік және атқарушы
өкілеттіліктерін орындайды.
Тәуелсіз мемлекетіміздің аймақтық саясатын жүзеге асыруда тиімді басқару
жүйесін қалыптастырмайынша ... ... ... ... ... ... ... отырғандығы ақиқат. Қазіргі
уақытта ешбір мемлекет ел ішіндегі тиімді аумақтық басқару ... ... ... ... ... лайықты орнына ие бола алмайды.
Өздерінің мемлекеттік басқару жүйесін қазіргі талаптарға сай ... өз ... ... ... ... үшін, шет
ел инвестицияларын тарту үшін ... бола ... Ал бұл ... ... ... алып ... әлемдік бәсекелестік жағдайында аса
маңызды.
Экономикасы нарықтық қатынастар негізінде дамып ... ... ... ... ... екі ... мақсатын бөліп қарастырады:
– «әділдік», яғни барлық ... ... үшін ... ... тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету;
– «тиімділік», жалпы ұлттың тұрмыс-жағдайын көтеру мақсатында әр аймақтың
өндірістік әлеуетін тиімді пайдалану талап ... ... екі ... ... ... ... ... басқарудың тиімділігін
арттыру мәселесімен тікелей байланысты.
Бұл екі мақсат қарама-қайшы да ... да ... ... ... өсу кезеңінде бірінші мақсат басымдыққа ие болса, дағдарыс
кезеңінде екінші мақсат алдыңғы орынға шығады.
Қазіргі ... ... ... ... ... көп деңгейлі жүйесі кеңінен таралып отыр. ... ... ... ... ... ... деңгейдегі басқару
құрылымы өзінен кейінгі басқару құрылымдарына үш негізгі ... ... ... қою ... ... бір күтілетін нәтижені жүктеу арқылы;
– ресурстарға шектеу қою арқылы.
Басқарудың әр түрлі ... ... ... және ... ... ... ... аясында
әрбір басқару құрылымы өз бетінше басқару шешімдерін қабылдауға құқықтары
бар. Басқарудың жоғары ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана араласа алады. Бір деңгейдегі
басқару ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерінің көмегінсіз өздерінің мәселелерін шеше алады. Басқару
деңгейлері арасындағы өзара ... ... ... ... шегінен шығып кететін болса, келісім- шарт түрінде ... ... ... ... ... ... ... ал, қайсысы үшін басқарудың әр түрлі деңгейлеріне ... ... ... ... ... ... оңтайлы шешімдер табу
маңызды болып табылады. Осы орайда, ... ... ... мәселесі,
яғни өкілеттіліктерге сай келетін бюджеттің болуы маңызды шарт ретінде
қарастырылады.
Бюджеттің екі ... екі ... ... – орталық (Үкімет)
пен аймақты (аймақтық ... ... анық ... ... ... отыр. Бұл деңгейлердің әрқайсысы өздерінің басқару аясында,
функцияларын ... ... ... ие болуы керек деп есептейміз.
Барлық мәселе – осы аялар мен ... ... ... ... ... ... бостандық берілгендігінде және
басқару субъектілерінің арасында қандай қатынастар орнатылғандығында. Жалпы
алғанда екі түрлі ... ... ... ... ... ... артықшылықты жағдайға ие болады; екіншісі, аймақтардың
мейлінше ... бола ... ... ... қатынастар орнатуы.
Экономиканы мемлекеттік реттеу құралдарын таңдау, олардың сипаты мен
оларды пайдалану ... ... ... мүмкін емес. Экономиканы
мемлекеттік реттеу құралдары әр елде әртүрлі ... ... ... ... ... экономикалық саясатымен байланысты және оны жүзеге
асыруға бағытталған.
Мемлекет өзінің экономикалық саясатын жүзеге асыруда әртүрлі әдістерді
пайдаланады. Ол ... әсер ... ... және ... әдістерді
пайдаланады; тікелей реттеу әдісі әкімшілік және экономикалық ... ал ... әдіс тек ... ... жүзеге асырылады.
Экономиканы реттеуде әкімшілік құралдардың ерекшелігі мыналармен
көрінеді:
– оларды ... ... үшін ... ... ... ... ... беделі мен оның күшіне негізделуі;
– шек қою, рұқсат ету, ... ... ... ... жекешелендіру тәртібін бекіту және т.б.);
– экономиканың мемлекеттік ... ... ... ... 8 – ... ... ... жіктемесі [57]
Экономикалық құралдардың шаруашылық үрдістерде төмендегілерді пайдалану
ұсынылады:
– мемлекеттік ... ... ... экономикалық бағдарламалау;
– бюджет-салық жүйесі;
– ақша-несие жүйесі;
– валюта саясаты;
– кеден саясаты.
Әкімшілік ... ... ... ... құқықтық
инфрақұрылымдарды қамтамасыз етумен байланысты іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... (бюджет, фискалды) саясатын,
ақша-несие (монетарлы) саясатын, ... және ... ... ... ...... ... Одан екі тәсілді көруге
болады. Біріншіден, ол экономикалық саясат мақсатын ... ... ... ... қаржылық шараларды жүзеге асыру.
Мемлекеттік шығындар ... ... ... ... ... ... пен қызметтерді сатып алуға кететін
шығындарды білдіреді. Қаржыларды ... ... ... ... ... әсер ету ... ... Ал мемлекеттік табыстар деп жеке
сектордан мемлекетке ағымдағы ... және ... ... ... ... саясатының алдында тұрған міндеттерді
екіге бөлуге болады:
– қаржы ... ... үшін ... ... оның ... ... әсер ету;
– ресурстарды алу есебінен реттеуші тиімділікке қол ... ... ... ... ... мен ... ... қаржы ресуртарын жинаудың салықтық және салықтық емес деп екіге
бөлінетіні белгілі. ... ... мен ... ... ... алудың бірден бір жолы ол – салықтар. Ол мемлекеттің ең маңызды
табыс ... ... ... ... дамыған елдер (АҚШ, Жапония) ... 50%-ға ... ... ... ішкі ... ... ... басқару қазіргі Қазақстан жағдайында аса маңызды болып отыр.
Елдің дамуы, жүргізіліп жатқан әлеуметтік-экономикалық реформалар тағдыры,
халықтың барлық игіліктерге қол ... өмір ... ... ... мемлекеттік реттеуге байланысты. Дегенмен орталықтандыру үрдісі
басқару тармақтарының ... ... өз ... ... ... да соңғы кезде аймақтық басқаруды жетілдіру мәселелері шындап күн
тәртібіне еніп, өз ... ... ... ... ... ... дамуын анықтайтын құжаттар сілтемесін, олардың өзара байланысын
келесі суреттен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы үшін
қаншалықты құжаттармен, яғни бір сөзбен айтқанда заңды-құқықтық нормативтер
кешені толық ... ... ... ... пен аймақтарға жіктеу
мәселесінің қоғамымызда талқыланып жатқанына біршама уақыт өтті. Осы ... ... ... ... ... жергілікті деңгейдегі
проблемалардың тағдырына тікелей қатысы бар.
Сурет 9 – ... ... ... ... өзара байланысы [58]
Орталықтан биліктің бір бөлігін алу процесін әрі қарай жеткізудегі тағы
бір ... ... ... ... жаңа ... қатысты құқықтық
базасын айқындау. Басқаша айтқанда, «Жергілікті мемлекеттік басқару туралы»
және «Жергілікті ... ... ... ... ... ... қабылданып күшіне енді, дегенмен оған енгізіліп жатқан өзгерістер
мен толықтырулар заңды жақсарту мақсатында, заң қабылданғаннан бері ... ... ... отыр деп ... Екіншісінде ауылдан бастап
облысқа дейін жергілікті жерлердің құзіреті, оның ... ... ... ... ... тиіс. Оның түпкі мақсаты мынада: әр
әкім өз мекенінің ... ... ... ... толуына мүдделі
болуы үшін жеке шағын, орта, үлкен кәсіпорындардың экономикасына араласпай,
қайта олардың дамуына қолайлы жағдай жасауы тиіс. ... ... ... ... ... ... дей ... Республикалық бюджеттен
дотация алып отырған облыстар баршылық. Оларға дербестік берілсе, бюджеттің
шығыс бөлігін қамтамасыз ететін қаржы ... ... ... Ал ... ... ақсап жатса, ол облыс шеңберінде саяси ... ... ... әр ... өз ... өмір сүре алатын жағдайға
жетпей, орталықтың билігін ... ... ... Ал әкімдерді сайлау
мәселесіне тоқталсақ, әлеуметтік-экономикалық жағдайы ауыр ... ... кері әсер ... ... ... дағдарыстан жаңа шыға
бастаған ел үшін толассыз ... ... өсу ... ... мүмкін [59].
Бюджеттік басқаруды мемлекеттік реттеудің бір тәсілі ретінде мемлекеттік
салықтарды белгілі бір ... ... ... қалған деңгейлері
арасында бөлуді қарастырамыз. ... ... ... ... ... бюджетке трансферт, субвенция түрінде қаржы беру қарастырылады.
Мұндай ... ... ... ... барлық елдерінде кең ... ... ... бірі – ... ... ... Жалпы бюджет жүйесі унитарлы мемлекеттерде екі звеноға
бөлінетіні (мемлекеттік бюджет және ... ... ... ... мемлекеттік басқару органдары көпдеңгейлілігіне қарамастан,
функциялардың орындалуын бақылау ... ... ... ... ... даму ... әртүрлі болғандықтан, оларды
қаржылық ... ... ... ... тұратыны түсінікті. «Қаржылық
теңестіру» - бұл ... пен оның ... ... ... ... ... ... жиынтығы» деп 1926 жылы түсініктеме берген
неміс ғалымы Л. ... ... ... ... ... алғашқы пікірлердің бірі [60]. Федеративті мемлекеттерде орталық
пен аймақтар арасындағы экономикалық ... ... ... бойынша анықталатындықтан, орталық билік органдарына аймақтардың
қаржылық жағдайына әсер етудің шамасын, ... ... ... ... ... және ... ... сәйкес бюджетаралық
қатынастарды қалыптастыруы аса маңызды. Аталмыш ... ... ... ... ... Германия мемлекетінің тәжірибесін
мысалға ... ... ... және ... ... ... ... кеңінен қолданылады. Ел конституциясының ең ірі
тарауы болып табылатын бұл ... ... ... ... пен ... ... өкілеттілікті нақты ажырату. Қаржылық конституция аймақ
саясатының маңызды міндеті [61]. ... ... ... ... ұзақ, орта, қысқамерзімді міндеттерді байланыстыратын аймақтық
экономикалық саясаттың ... аса ... [62]. ... ... бөлу ... жүйесі арқылы жүргенімен, оның көптеген каналдары бар.
Өкілеттіктерді және ... ... ... пен ... ... ... ... аймақтардың қаржылық қамтамасыз етілулеріне әсер
етеді. Дегенмен, ол жерлерді тігінен және көлденеңінен ... ... ... ... Қаржыларды тігінен бөлудің екі жақты
сипаты бар: субъектілер арасында ... ... және ... аймақтарға субсидия және басқа да қаржылық көмектер беру.
Сонымен бірге, жасырын ... ... ... де бар, ол ... ... де және ... да ... бюджеттердің қаржыларымен, әсіресе,
әлеуметтік сақтандыру бюджеті арқылы жүзеге асырылады. Көлденеңінен қайта
бөлуді ... ... ... ... онда ... ... нашар
жерлерге қаржылық жағдайы жеткілікті жерлерден бюджеттік алу ... ... ... ... ... ... салықты
(біздің елімізде қосымша құн салығы) қайта бөлуде жатады [63]. Осы ... ... ... ... ... басқару органдары аумақтық
– әкімшілік бірліктерде, яғни жергілікті бюджет Ұлыбританияда округтарда,
графстваларда, қалаларда; ... ... мен ... ... мен коммуналарда; Жапонияда префектураларда, аудандарда,
қалаларда; Италияда, ... ... ... ... ... ... және қалалық коммуналарда ... ... ... ... әсер ... ... ... мәдениет пен білім беруді ... ... ... ... халықты еңбекпен қамтуға және басқа да шараларға кеңінен
қолданылады. Аталған мемлекеттердегі ... ... ... ... ... тұрады: салықтар, салықтық емес ... ... ... ... мен дотациялар және заимдар. Мәселен, аталмыш
елдердің жергілікті бюджеттерінің құрылысы мынадай сипатта болған:
Бұл мемлекеттерде жергілікті билік ... ... ... ... 3 нысанда жүзеге асады:
– салық түсімдерін қайта бөлу ... ... ... ... ... аталымдағы субсидия-дотация арқылы (франциядағы дотация беру
жүйесі);
– арнайы, ... ... не ... ... ... ... 100, Ұлыбританияда 50 түрі бар). Мақсатты субсидиялар көбінесе
Скандинавия елдеріне (Дания, Норвегия) тән. Бұл ... ... беру және ... ... ... жүзеге асыруға арналса,
Америка Құрама Штаттарында, Италияда, Германияда және ... ... ... мекемелеріне және экономикалық,
әлеуметтік инфрақұрылымдарға бағытталады.
Кесте 12 – ... ... ... ... ... [64]
|Елдер ... ... ... да ... |
| ... ... ... ... |65 |23 |12 ... |41,6 |40 |27,4 ... |41,7 |33,8 |24,5 ... |21 |45,3 |33,7 ... |36 |54 |10 ... |46 |44 |10 ... ... ... ... елдерде көлденеңінен теңсіздік
әділеттілік қағидасымен бағаланады. Теңестіру – жалпыұлттық мүдде ... ... ... мүмкіндік береді. Көлденеңінен теңсіздікті
жоюдың басты құралы арнайы теңестіру қорлары болып ... ... ... теңестіруші қорлар қолданылады. Әдетте олар орталық
бюджетке қосылады, ал кейбір елдерде, мәселен, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін теңестіру үшін мемлекет
жалпы трансферт жүйесін қолданады. Әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды
(білім беру, ... ... ... және ... ... ... қорғау) жүзеге асыру үшін мақсатты трансферттер ... ... ... ... ... ... ... қатар аумақтық бірліктердің жергілікті бюджетінің
табыс бөлігіндегі салықтық ... үлес ... да ... ... ... ... ... әлеуеті жоғары облыстардың бюджетінің
табыс бөлігін құрайтын салықтар үлесінің де жоғары екендігін айқындап отыр.
Бұл тенденция ... ... ... ... Қазақстан сияқты
экономикасы қарқынды дамып отырған облыстар үшін тән.
Нарыққа өту ... ... ... түсімдерін негізгі
толықтырушы болып келген заңды тұлғалар ... ... ... 2002
жылдан бастап толықтай республикалық бюджетке ... ... ... жергілікті бюджеттерді жеке табыс салығы, ... ... ... өндірілген ішімдік өнімдеріне салынатын акциздер, ... т.б ... 13 – ... ... ... жергілікті бюджетінің табыс
бөлігіндегі салықтық ... үлес ... ... ... |
| |2004 |2005 |2006 ... |56,5 |45,8 |45,2 ... |85,2 |93,9 |92,1 ... |47,9 |54,7 |57,5 ... |98,2 |85,8 |87,7 ... ... |81,3 |76,0 |64,1 ... |52,4 |41,4 |28,2 ... ... |93,7 |84,5 |89,3 ... |78,8 |51,0 |42,8 ... |96,1 |96,3 |88,3 ... |79,0 |67,0 |65,4 ... |97,4 |97,8 |93,2 ... |88,7 |93,5 |93,1 ... |55,1 |51,6 |49,6 ... | | | ... ... |54,2 |45,4 ... ... |81,3 |81,1 |67,3 ... ... |94,7 |96,4 |88,7 ... жергілікті органдары бюджет қаражаттарының бағытын (жоғары
бюджеттен ... ... ... бар ... ... ... Ал жергілікті бюджеттердің табыс көзін қалыптастыру «жоғарыдан»
жүргізіледі, яғни шешімдерді қабылдау жоғарыдан төмен жүреді. Шындығында,
жергілікті ... ... ... ... мен кірісіне ықпал ете
алмайды. ... ... ... ... ... және ... ... үшін субвенциялар мен алып алулардың ... ... ... министрлігі анықтайды.
Мемлекеттік шығындар термині қоғамның талаптарын қанағаттандырумен
байланысты материалдық игілік пен ... ... ... ... білдіреді. Қаржыларды шығындау саясатының ... ... ... әсер ету ... ... Ал ... табыстар деп жеке
сектордан мемлекетке ағымдағы ақшалай және ... ... ... ... ... ... тұрған міндеттерді
екіге бөлуге болады:
– қаржы қорын қалыптастыру үшін ... ... оның ... ... әсер ету;
– ресурстарды алу есебінен реттеуші тиімділікке қол ... ... ... ... ... мен ... Жалпы қаржы ресуртарын жинаудың салықтық және салықтық емес деп екіге
бөлінетіні ... ... ... мен ... ... ... ... бірден бір жолы ол – салықтар. Ол мемлекеттің ең ... ... ... ... көмегімен дамыған елдер (АҚШ, Жапония) 29-30%-
дан 50%-ға дейін (Швеция) жалпы ішкі өнімді құрайды [66].
Жергілікті ... ... ... ... ескере
отырып, олардың механизмнің мазмұндық негізін тіркелген табыс көздері
құрайтынын ескерген жөн. ... және ... ... ... қатынас жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... ... жылдар бойы төменгі билік органдарының
өз ... ... ... ... ... ... ... бойынша тіркелген табыстар үлесі 30 пайыз шегінен асқан
жоқ. ... ... ... ... ... негізгі
алғышарттарының өзгеруімен байланысты тіркелген және реттелетін табыстар
арасындағы қатынас айтарлықтай өзгерді, ал ... ... ... ... ... ... кезде Қазақстанда жергілікті органдардың өз деңгейінде салық
салу ... ... жоқ және ... ... әсер ... ... олар ... салықтардың көмегімен қарыздар бойынша
төлемдерін өтеуге «қауқарсыз».
Жергілікті бюджеттерге жергілікті ... ... ... ... ... бюджеттердің табыс бөлімін құруға нақты
мүмкіндіктер беру жергілікті ... ... ... ... бюджет орындарына жергілікті үстемелерді, өздерінің салықтардың
қойылымдарының өзгерту мүмкіндігі енгізу арқылы табыс бөлімін құру ... ... беру ... ... ... ... Тек содан кейін ғана муниципалды облигациялар ... ... ... ... ... ... ... кездегі негізгі қайшылықтарының бірі
әлеуметтік-экономикалық аядағы жергілікті басқару органдарына ... өсуі мен ... ... асырудың қаржылық ... ... ... ... ... ... көрсеткендей бюджет құрылымының қайта құрылуы бюджет
жүйесінің республикалық және аймақтық деңгейлері арасындағы қатынастардың
жетілдірілуімен ғана ... ... бұл ... ... ... дербес бюджеттерін құру және олардың атқарылу мәселелеріне
қатысты шешімдер қабылдауда ... ... ... ... ... бюджеттік құрылымын демократияландырудың жетекші
бағыты субсидиярлық қағидасына сәйкес бюджет үрдісіндегі ... және ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қаржылық ағындарды шектеу болып табылады.
Бұл қағида бойынша жоғары ... ... ... ... деңгей шеше алмайтын
мәселелер бойынша ғана шешім қабылдайды. Субсидиярлық ... ... ... ... органдарының бюджеттік құқықтарын кеңейтуді талап
етеді.
Республика аймақтарының ... ... ... даму ... ... ... ... теңестіру мәселесін туындатады. Жергілікті
бюджеттердің теңестірілуі жоғары тұрған бюджеттерден субвенция бөлу ... ... ... алуларды жүзеге асыру жолымен қамтамасыз
етіледі.
Сонымен, аймақтық бюджеттердің аймақтық деңгейдегі экономикалық ... ... ... ... оның маңызына жеткілікті деңгейде
талдау жасалынды. Аймақтық бюджет табыстары нарықтық ... ... ... ... қажетті шарты бола отырып, жергілікті
билік органдарына жүктелген міндеттердің олардың қаржылық мүмкіндіктерімен
сәйкес келуіне ... ... ... Ал бұл, өз ... билік деңгейлері
арасында өкілеттіліктер мен функциялардың, ... ... және ... ... ... ... ... жетілдіруді
көздейді.
Нарықтық реформалардың жүргізілуі мен аймақтар арасындағы сараланудың
күшеюі олардың біразы ғана өзінше экономикалық өсу мен ... ... ... ... орай ... ... механизмі мемлекеттің,
аймақтардың, әр түрлі меншік субъектілері мен барлық халықтың ... ... ... ... ... ... бағытталуы тиіс.
Сонымен, аймақ дамуын басқару механизмінің ... ... ... ... Қазақстан Республикасының экономикалық, әлеуметтік, шаруашылық-құқықтық
кеңістігінің тұтастығын сақтау;
– аймақтардың әлеуметтік-экономикалық теңсіздігін қысқарту және біртіндеп
жою;
– аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуын ... ... ... сәйкестендіру;
– барлық аймақтарда табиғатты ұтымды пайдалану мен адамдардың өмір сүру
ортасын сақтауды қамтамасыз ету;
– мемлекеттің ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету [67].
Түптеп келгенде, аймақты басқарудың бүкіл ... ... ... ... ... ... ... экономикалық дамуы негізінде
республика халқының әл-ауқатын көтеруге бағытталғаны жөн. ... ... ... ... ... өмір ... белгілі бір сапасына
кепілдік беретін теңдестірілген аймақтық дамуды қамтамасыз етуі ... ... ... жұмыссыздық деңгейіндегі, әлеуметтік инфрақұрылымдағы,
көлік желісіндегі, қоршаған ортаның жағдайындағы және т.б. ... ... ... ... ... басқару жүйесін жетілдіру үшін, ең ... ... және ... ... ... ... ... ету мәселесін шешу керек. Жүзеге асқан жағдайда орталық пен
аймақтар арасындағы қалыптасқан өзара ... ... ... ықпалын тигізетін бірқатар шарттар бар.
Бірінші және негізгі шарт – Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және ... ... әр түрлі болғандықтан, орталық тарапынан аймақтарды басқаруға
сараланған көзқарас қажет.
Екінші шарт – қатынасқа түсуші ... ... ... ... бөлу, бұл, ең алдымен, орталық пен аймақтардың
бюджеттік өкілеттіліктер, ... ... және ... мәселелер
аясындағы құзыреттерін шектеуге қатысты.
Үшінші шарт – аймақтардың экономикалық еркіндігін кеңейту, бірақ, ол
аймақтық саясаттың толықтай ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы бірқатар басымдықты
шараларды іске асыру жолымен мүмкін болмақ. ... ... ... ... Бір жағынан, бюджеттік қарым-қатынастарды әрбір аймақ бойынша
сараланған салықтың негізгі түрлері бойынша ... ... ... нормативтер қағидасына көшіруге, екінші
жағынан, бюджеттік ... ... ... отырып,
жетілдіруге бағытталған орталық пен аймақтардың бюджеттік
өкілеттіліктерін ... ... ... Аймақтың жалпыреспубликалық еңбек бөлінісіндегі орнын ескеру,
орталықтандырылған қаржы-қаражатты жергілікті ... және ... ... ... қабілеттілігін
арттыру мақсатында аймақ шаруашылықтарын қайта құруға ... ... ... ... ... аймақтарға
экономикалық көмек көрсету.
3. Әлеуметтік бағдарламалардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы көлемін сақтау.
4. Алдағы жылдың бюджетін жасақтауға барлық аймақ өкілдерінің
міндетті түрде қатысуы.
3.2 ... ... ... ... ... ... экономикада қаржылар бүкіл аймақтық шаруашылықтың қызмет етуін
ретке келтіретін негізгі шарт болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... ... шешу ... ... саясаттың
жүзеге асырылуын көздейді. Аймақтың қаржылық ресурстары кәсіпорындардың,
мекемелердің, ұйымдардың қаржыларынан, бюджеттік және ... ... ... ... ... жағдайы мен ... ... ... мен ... ... ... болып табылады.
Кез-келген реформаны, оның ішінде экономикалық реформаларды жүргізу
экономикаға, әлеуметтік салаға және ... ... ... ... ... ... ... ететіні белгілі. Осы мақсатта, әсіресе,
аймақтардың ... ... ... ... рөлі аса ... қалыптасатын қаржылық қатынастар негізінен ... ... мен ... ... ... ... ... бюджеттеріне қаражаттардың түсу көлемі мен құрылымына
елдегі экономикалық жағдай; қаржы-бюджет саясаты, өндіріс дамуының ... оның ... ... ... ... өсуі және т.б. сан ... әсер етеді.
Нарықтық қатынастарды қалыптастыру барысында жүргізілген реформалар
аймақаралық саралауды (дифференциация) тым ... ... ... ... ... ... аймақтық өнімді (ЖАӨ) өндіру көлемі бойынша
республика халқының айырмашылығы он есеге дейін жетті (14-кесте). Ал АҚШ ... ең ... және ең ... ... штаттарының арасындағы айырмашылық
небәрі 1,8 есе ғана. Кесте ... ... ... жан ... ... ... ... ең жоғары көлемі – Атырау облысына, ал ең
төменгі көлем Жамбыл облысына ... ... ... 2003 жылғы деректер
бойынша осы екі облыстың жан басына шаққандағы ЖАӨ-дегі ... 12 ... 14 – Жан ... ... ... ... өнім [69]
Мың теңге
|Облыстар |Жылдар |
| |2000 |2003 |2004 |2005 |2006 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |121,5 |157,8 |168,4 |172,3 |266,9 ... | | | | | ... |87,1 |94,7 |95,8 |98,1 |157,6 ... |124,2 |162,5 |185,4 |200,1 |285,9 ... |58,5 |72,0 |74,6 |85,7 |120,8 ... |288,6 |581,7 |698,2 |701,5 |1099,4 ... ... |125,6 |143,3 |152,4 |164,8 |196,7 ... |44,0 |50,2 |56,4 |60,0 |91,2 ... Қазақстан |115,9 |203,4 |240,0 |258,9 |323,0 ... |150,8 |197,2 |201,4 |202,5 |272,2 ... |122,6 |144,1 |145,6 |158,3 |217,1 ... ... |2 |3 |4 |5 |6 ... |58,8 |93,4 |100,7 |103,4 |189,5 ... |247,4 |432,1 |458,3 |504,3 |566,5 ... |136,7 |175,2 |198,3 |203,4 |289,9 ... |55,1 |61,1 |67,5 |71,3 |147,8 ... | | | | | ... ... |61,1 |67,5 |71,4 |110,3 ... қаласы |243,3 |254,0 |259,4 |302,5 |510,6 ... ... |283,1 |329,9 |331,2 |367,1 |625,7 ... тым ... ... ... ... дағдарысты және кедей
ареалдардың кеңеюіне, аймақтардың экономикалық өзара ... ... ... және ... ... өсуіне алып
келері сөзсіз. Бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
теңсіздіктер (диспропорциялар) көбінесе объективті сипаттағы себептермен
байланысты болғанмен де, оларды ... ... ... ... ... ... бір де бір ... аумақтық теңсіздіктердің
соншалықты алшақтығына жол бермейді. Мұны дамыған мемлекеттердің тәжірибесі
де дәлелдей түседі. Сондықтан Қазақстан үшін ... ... ... ... ... аймақтық саясатты жүргізу
стратегиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... елдің проблемалық аймақтарындағы өмір сүру жағдайын жақсартпайынша
мүмкін емес. Республиканың қазіргі ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі
аумақтарды қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда және аймақтардың ... ... ... ... төрт ... ... ... шаруашылықтарының құрылымы экспортқа бағытталған;
– индустриялық дамыған;
– агроөнеркәсіптік;
– дағдарыстық.
Бірінші топ – стратегиялық сипаттағы минералды ресурстардың айтарлықтай
қорларын иеленетін және ... ... ... ... ... бар, ... ... аумақтарының экономикалық-
әлеуметтік артта қалуымен, ... ... ... ... ... Бұл ... Қазақстан экономикасын дағдарыстан
шығару және тұрақтандырудың рөлі ... Осы ... ... ... ... ... шешу ... деп атап көрсетуге болады:
– минералдық шикізат және көмірсутек шикізаттарын ... ... ... жаңа ... ... негізінде стратегиялық шикізат
түрлеріне бай жерлерді интенсивті игеру;
– отандық және шетелдік инвесторлар үшін ... ... ... және ... ... ... ... жоғары дамыған
өндірістік, әлеуметтік және ... ... ... ... ... дамуындағы «жинақталған» күрделі проблемаларды
(әлеуметтік, экономикалық, ... т.б.) ... ... ауыр ... ... ... маманданған, жоғары
технологиялық ғылымды қажетсінетін өндіріс құру үшін қолайлы ... және ... ... әлеуеті бар, негізінен қаржылық
ресурстармен ... өзі ... ете ... ... жатады.
Бұл аймақтарды дамытуда шешуді ... ... ... ... ... болады:
– шетел инвестицияларын тарту жолымен экспорттық әлеуетті қалыптастыру;
– жаңа ғылымды ... ... ... ұйымдастыру, жаңа
технологиялар негізінде құрал-жабдықтар мен ... ... ... ... жаңа ... ... технологиясын
дамыту;
– нарықтық инфрақұрылымды дамытуды жеделдету.
Үшінші топ – ауыл шаруашылығына маманданған агроөнеркәсіптік кешенді
аймақтар. Бұл топтағы аймақтар үшін ... ... ... ету
және жаңа жұмыс орындарын ашу мақсатында ауыл шаруашылығы мен ... ... ... шағын және орта бизнесті дамыту қажет.
Олардың әлеуметтік-экономикалық дамуын тұрақтандыру үшін ... өз ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру үшін тиімді ... ... ауыл ... өнімінің жоғары сапалығын және экспорттық әлеуетінің
өсуін ... ... ... ... жаңа ... ... ... және пайдалану;
– тұтыну нарығын тепе-тең түрде дамыту мақсатында, тұтыну заттарын
өндіретін ауыл ... және ... ... ... базасын нығайту, міндетті түрде өндірістік және әлеуметтік
инфрақұрылымдарды құру.
Төртінші топқа – қысылшаң (экстремалды) табиғи-климаттық, әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... емес дағдарыстық аймақтар, сонымен қатар экологиялық
дағдарысқа ұшыраған аудандар ... Бұл ... ... «арылу» үшін мемлекеттік реттеудің нақты шаралары қажет.
Сонымен бірге осы топтағы аймақтардың ... үшін ... тиіс ... экологиялық дағдарыстың тереңдеу үрдісінің алдын-алу;
– осы аймақтарда тұратын халықтардың өмір сүру ... және ... үшін ... ... құру ... нақты шаралар қабылдау;
– қоршаған табиғи ортасы адамдардың денсаулығына өте ... ... кіші және ... ... және ... да тұрғылықты
жерлерден республикамыздың басқа аймақтарына орын ауыстырғысы келетін
халықтар үшін қажет жағдайлар жасау;
... ... және ... көмектерді тарту және оларды
тиімді пайдалану.
Республика аймақтарын мұндай топтастыру басқарудың аймақтық мәселелерін
тиімді шешуге және ... ... ... ... ... аймақтардың қатарына бірқатар себептердің салдарынан
экономикалық ... ... ... ... ... ... ал экономикасы ... аз ... ... ... ... инфрақұрылымымен
сипатталатын аймақтар жатады. Мұндай аумақтар олардың өзіндік дамуын
ынталандыратын ... ... ... Сондықтан да экономикалық
ғаламдану үрдісіне қадам басып отырған Қазақстан үшін шешілуі тиіс ...... үшін ... салдарларды бейтараптандыра отырып, олардың
дамуы үшін қажет жағдайларды қалыптастыру ... ... ... ... ... құрылуының қазіргі механизмі Қазақстан
Республикасының Конституциясымен, ... ... және ... ... ... ... аясындағы мемлекеттік билік
пен жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... анықтайтын басқа да заңдармен қамтамасыз етіледі.
Жергілікті бюджеттердің табыстары мен шығыстарын қалыптастыру қағидалары
жалпы бюджет ... құру ... ... ... ... ... ... заңнамалары жергілікті
деңгейдегі билік органдарының қызметтерінің дербестік талаптарына сай ... ... ... ... ... әлеуетінің маңызды элементі
екендігін ескерген жөн. Аумақтар дамуының ... ... ... бюджеттік ресурстар негізгі рөл атқарады.
Аймақтық мүдде ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда аймақ пен орталықтың өзара ... да ... ... Ол бюджетаралық қатынастар үрдісі
арқылы жүзеге асады.
Биліктің жергілікті органдары бюджет қаражаттарының ... ... ... ... ... бар қорларды қоспағанда) өздері
анықтайды. Ал жергілікті бюджеттердің табыс көзін қалыптастыру ... яғни ... ... ... ... жүреді. Шындығында,
жергілікті басқару органдары бюджеттің шығысы мен кірісіне ықпал ... ... ... ... ... ... және соның негізінде
аймақтар үшін субвенциялар мен алып алулардың мөлшерін белгілей отырып,
қаржы министрлігі ... ... ... ... ... ... олардың механизмнің мазмұндық негізін тіркелген табыс ... ... жөн. ... және реттелетін табыстар арасындағы
сандық қатынас ... ... ... дәрежесінің нақты
көрсеткіші болып табылады. Көптеген жылдар бойы төменгі ... ... ... ... ... ... нәтижесінде барлық
аймақтық бюджеттер бойынша тіркелген ... ... 30 ... шегінен асқан
жоқ. Нарық ... ... ... ... ... ... ... тіркелген және реттелетін табыстар
арасындағы қатынас айтарлықтай өзгерді, ал кейбір ... ... ... үлесі өсті.
Қазіргі кезде Қазақстанда жергілікті органдардың өз деңгейінде салық
салу бойынша ... жоқ және ... ... әсер ... ... олар жергілікті салықтардың көмегімен қарыздар бойынша
төлемдерін өтеуге «қауқарсыз».
Жергілікті бюджеттерге жергілікті ... ... ... өзгерту жолымен бюджеттердің табыс бөлімін құруға нақты
мүмкіндіктер беру жергілікті ... ... ... етеді.
Аймақтық экономиканың қазіргі кездегі негізгі қайшылықтарының ... ... ... ... органдарына жүктелген
міндеттердің өсуі мен оларды жүзеге асырудың қаржылық ... ... ... ... отыр.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей бюджет құрылымының қайта ... ... ... және ... деңгейлері арасындағы қатынастардың
жетілдірілуімен ғана шектелмейді. Өйткені бұл төмен ... ... ... ... құру және ... ... ... шешімдер қабылдауда нақты орталықсыздандыруға әкелмейді. Осыған
байланысты Қазақстанның бюджеттік құрылымын демократияландырудың ... ... ... сәйкес бюджет үрдісіндегі өкілеттіліктерді,
функцияларды және жауапкершіліктерді бөлуге негізделген жергілікті басқару
органдары мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Бұл қағида бойынша жоғары тұрған деңгей төменгі тұрған деңгей шеше алмайтын
мәселелер бойынша ғана шешім ... ... ... ... жергілікті билік органдарының бюджеттік құқықтарын кеңейтуді талап
етеді.
Сонымен, аймақтық бюджеттердің аймақтық ... ... ... ... ... ... оның маңызына жеткілікті деңгейде
талдау жасалынды. Аймақтық бюджет табыстары ... ... ... аймақтарының дербестігінің қажетті шарты бола отырып, жергілікті
билік ... ... ... ... қаржылық мүмкіндіктерімен
сәйкес келуіне негіз болуы тиіс. Ал бұл, өз ... ... ... ... мен ... ... нақты
бөлінуін және соған сәйкес бюджетаралық ... ... ... ... басқару механизмінің құралы ретінде:
экономикалық, қаржылық әдістер, инфрақұрылымды ұсыну және ... ... ... көпшілік елдері қолданып жүрген (1 тарауда қарастырылған)
аймақтардың дамуын ынталандырудың «жұмсақ» шаралары ұсынылады. Қазақстан
Республикасында ... ... ... ... әдістері көбірек
қолданысқа түседі, атап айтқанда, бюджетке дотациялар, жаңа жұмыс орындарын
құруға субсидиялар, жеке ... ... ... ... ... ... ынталандыру үшін салықтық жеңілдіктер беру.
Сонымен ... ... ... ... ... негіздеусіз жүргізіліп,
бірқатар аймақтар тарапынан «масылдық пиғылдың» тууына және олардың дамуын
тежеуге алып келеді, сондай-ақ, донор-аймақтардан алынатын қаржының ... ... ... ... ... ... және тиімсіз жағдайға қояды,
халықтың өмір сүру деңгейін арттыру мүмкіндіктерін қысқартады.
Аймақтық дамуды орталықтан басқарудың басқа ... атап ... ... ... элементтерін ұсыну; ақпараттық желілердің,
консалтингтік қызметтің ... ... бір ... ... бизнесті
жүргізу жағдайларын жақсартуға ықпал ету; білім беру және ... ... ... ... ... атаулы қолдау көрсету сияқты нысандар
салыстырмалы түрде көп қолданысқа түсе бермейді. Жалпы алғанда, аймақтық
механизм ... ... ... ... пен аймақтар арасында қаржылық-
экономикалық өзара әрекеттің оңтайлы үлгісін (моделін) табумен байланысты.
Аймақ деңгейінде аймақтық менеджмент ... ... ... мен даму ... ... ... ... аймақтарда бірдей
емес болғандықтан, әр облыста әр түрлі дамиды немесе мүлде болмауы мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, ... ... ... ... ... жөн ... ... мақсаттардан оның негізгі міндеттері келіп
шығады, олар келесідей:
– аймақтың өндірістік ... ... және ... ... ... ... ... және салалар мен қызмет аяларының оңтайлы түрін
құру;
– аумақтық жоспарлау мен ... ... ... ... ... ... климат жасау;
– кәсіпкерлік қызметті дамыту мен бәсекелестік ортаны құру үшін жағдайлар
қалыптастыру [70].
Аймақтық менеджмент аймақтық ... ... ... ... ... ... оларды іске асырудың ... ... мен ... ... ғана ... әрі ... аса ... менеджмент механизмін тиімді қолдану биліктің республикалық
және ... ... ... ... ... ... бөлуді
көздейді.
Сонымен, аймақтардың дамуын басқарудың маңызды міндеттерінің қатарына
біздің көзқарасымыз бойынша, келесілерді жатқызуға болады:
– аймақтардың экономикалық және әлеуметтік даму ... ... ... халықтың лайықты өмір сүру деңгейі мен
сапасын қамтамасыз ету;
– мемлекет пен оның ... ... ... ... ... ... ... қызмет етуін қамтамасыз етуге бейімді
әрекетті әлеуметтік-экономикалық механизмді ... ... ... ... тең ... дамыта отырып, көпукладты
экономиканы, әлеуметтік және нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыру.
Аймақтар дамуын басқару бағдарламасы тиімді ... асуы үшін ол ... ... ... ... әрбір нақты жағдайға сай реттеуші
шараларының баламалары болуы, көзделген іс-әрекеттің орындалуын ... ... орай ... дамуын басқару жүйесі қалыптастыру «жинағынан»,
ресурстар «жинағынан», жүзеге асыру «жинағынан» және ... ... ... Оны ... басқарудың сызба үлгісі арқылы бейнелеп
көрсетейік.
Аймақтар ... ... ... ... ... біріге
келіп мүмкіндіктің өзін, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мен ... бағыттары мен
объектілерін заңды арнаға түсіруі тиіс. Мұндай элементтер ... ... ... ... Конституциясы, билік деңгейлері мен
тармақтары арасында өкілеттіліктерді бөлуді анықтайтын ... ... ... мен ... ... ... (мемлекеттің әлеуметтік
міндеттемелері), бюджеттік үрдіс пен салық жүйесі, меншік қатынастары мен
олардың ... ... ... ... және т.б. ... ... бұл «жинақтың» маңызды элементі болып мемлекет пен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың ресурстық «жинағы» көздеген
міндеттерді шешу үшін ... ... ... ... ... ресурстарының бөлігін, сондай-ақ мемлекеттік емес ... ... ... ... қарыздар және т.б.) құрауы тиіс.
Ресурстармен ... ... ... ... ... реттеудің маңызды
шарты болып табылғанымен, жалғыз шарты емес.
Басқарудың жүзеге асырушы «жинағы» ... ... ... ... ... рұқсат етілген, белгілі бір дәрежеде ресурстық
«жинақпен» қамтамасыз ... ... ... ... ... дамуын басқарудың бақылаушы «жинағы» ... ... ... ол ... ... бағдарлама болсын, трансферт немесе
қандайда бір жағдайға байланысты шешім ... ... ... және
үнемі қадағалауды білдіреді. Мұнда қабылданған ... және ... ... аса ... ... ... ... ... |– |
| ... ... |ың |
| ... |
| |[71] ... аймақтық саясаты аймақаралық ... ... ... тең ... қамтамасыз етуді, аймақтағы
экономикалық өсуді ынталандыруды ... ... ... аймақтық
саясат тиімділігін, халықтың өмір сүру деңгейлеріндегі ... ... ... бермейді. Осы кезге дейін қолданылған қаржылық
реттеу механизмдері мен әдістемелері аймақтық сараланудың ... ... ... жоқ, ... оның күшеюіне әсер ... ... ... ... ... бөлуді қолдану өз кезегінде, экономикалық
өсудің стратегиялық жоспарларын ... ... мен ... бюджеттердің
тапшылығын төмендетуге маңызды әсер етпеді. ... ... ... ... және ... ... ... механизмдері
арқылы шешуге талпыныс жасалынды.
Сонымен, аймақ экономикасын басқару аймақтық ерекшеліктерді ескере
отырып, жалпымемлекеттік мүдделерді ... ... ... ... ... Аймақтар дамуын басқарудың ұтымды жүйесін қалыптастыру және оны
жүзеге асырудың ... ... ... келгенде тұрақты экономикалық
өсудің кепілі бола алады деп қорытынды жасауға болады.
3.2 ... ... ... ... күні ... жүйесіндегі бюджетаралық қатынастардың
реттелмегендігі өткір ... ... ... ... Республикасы
Президентінің 2001 жылғы 24 қазанындағы №713 Жарлығымен мемлекеттік басқару
деңгейлері және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру арасында өкілеттіктерді
ажырату ... ... ... ... еді. Комиссия жұмысының
мақсаты мемлекеттік басқару деңгейлері арасында мемлекеттік функцияларды
тиімді бөлу, сондай-ақ, ... ... ... ... ... болып табылады. Комиссия жұмысының шеңберінде Қазақстан
Республикасы ... 2002 ... 5 ... №4 ... басқару деңгейлері мен бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
арасындағы өкілеттіктерді айыру Тұжырымдамасының жобасын дайындау жөніндегі
жұмыс тобы ... ... ... ... қамтамасыз ететін
бюджетаралық қатынастарға оңтайлы көзқарасты қалыптастыру мақсатында
мынадай төрт ... ... – оған ... ... бере ... яғни орта ... ... субвенция мен бюджеттік алымдар мөлшерін бекіту арқылы
қазіргі тәртіпті ... ... ... ... ... ... ... әр түрін шашыратпай бюджеттер арасында ... ... ... бөлу сақталады. Басты проблема – облыстардың, айталық
донорлардың шығыстар нормативтерінің жүйесі қаншалықты ... ... де, ... ... белгіленген мөлшерінің әділдігі
төңірегінде туындайды [92]. Осы салық мәселесі шетелдерде ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарының
басты салығы жеке тұлғалардың ... ... ... ... 60%-ын жеке ... ... салығы құрайды. Оның ставкасын
муниципалитеттердің ... ... бар. Ол ... 14-23% ... Швецияда федералды және жергілікті билікпен бірге, ... ... Олар жеке ... ... ... салықтан өз үлестерін алады,
яғни олардың үлесі 9-12%-ды құрайды. Сонда, Швецияда жеке ... ... ... 30%-ды ... Мұнда жергілікті бюджеттердің табыс қалған
бөлігінің 15%-ын электроэнергия, сумен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... 5% көлеміндегі гранттар
құрайды. Гранттар халықтың санына сәйкес есептелінеді. ... ... ... ... жұмыссыздық мәселесін шешуге), босқындарды
орналастырумен байланысты шығындарға өтем ақы ... ... ... Яғни ... ... ... ... басқару органдары
тек жеке тұлғалардың табыс салығын алады. Қалған ... ... ... ... ... 80 ... ... Швецияның салық салу
жүйесіне көптеген ... ... ... жергілікті бюджетке тиісті
кәсіпорындардың табыс салығы қазір федералды ... ... ... [72].
Екінші – әрбір нақты аймақ үшін жеке орта мерзімді кезеңге арналған бөлудің
тұрақты нормативтерін белгілей ... ... ... ... Осы нұсқа бюджеттік алымдар тетігін алып тастау ... ... ... тік теңестіруді көздейді, яғни төлем салынатын
кірістерден жеке табыс салығы және ... ... ... ... және ... бюджеттер арасында қайта бөлуді жүзеге асыру
ұсынылды. Салықтарды бөлудің ұсынылған ... ... ... ... тұрған деңгейлеріне де ... ... ... ... ... төлем көзінен салынатын кірістерден
алынатын жеке табыс салығын және әлеуметтік ... ... ... ... Осы ... бюджетаралық қатынастар орта мерзімді
кезеңге тұрақтандырылған ... ... ... бюджетке
берілетін субвенцияларды белгілеу арқылы қалыптастырылады. Осы ... ... ... ... деңгейлеріне де қолданылуы керек.
Көрсетілген нұсқа бюджеттік жүйесінен бас ... ... ... және айқындылығын қамтамасыз етеді. Сондай-
ақ, бір ... ... ... ... ... ... ... береді. Төртінші нұсқа кәсіпорындар бойынша түсімдерді ... ... және ... экономикаға (жергілікті бюджеттерге)
бөлуге негізделген. Жергілікті бюджеттерді теңестіру үшін салықтармен
реттелетін жеке ... ... ... ... және ... ... ... құн салығын анықтау көзделген. Астана
және Алматы қалаларының бюджеттері бойынша жеке бөлу ... ... ірі ... ... ... ... ... пайыздар
бойынша бөлуге ұшырайды. Бұл ретте оларды аудандар және ... ... ... ... ... басқа бюджетаралық қатынастардың ұтымды үлгісін
қалыптастыру шеңберінде селолық округтердің бюджеттерін ... ... ... институционалдық нығайту мәселесі қаралатын ... ... ... ... ауыл ... ... ... тұлға
мәртебесі беріледі. Бұл оларға шаруашылық басқару құқығындағы оқшауланған
мүлікті, өз атынан ... және ... емес ... мен ... алу ... ... құқығын береді. Сондай-ақ, өз атауы бар мөрі болуын
көздейді [73]. Міне осылайша ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президенті Н. Назарбаев тоқталып,
онда ... ... ұрып ... да оң ... ... ... ... ол сонымен қатар бұл істе ... ... ... ... атап көрсетті [74].
Әлемдік тәжірибені зерттеу өзін-өзі басқару мен ... алу ... үшін ... да бір жетілген моделдің жоқ ... Бір ... үшін ... модель, келесісі үшін қатерлі болып
шығуы әбден мүмкін. Жалпы ... ... ... тереңде жатыр.
Мәселен, ол шығыс-еуропалық, азиялық, латынамерика, араб елдерінің үлгісі
болып бөлінген. Олар ... даму ... ... ... ... және тағы да ... ... жағдайлармен
анықталады. Осы үлгілер 3 ... ... ... ... ... АҚШ, ... Жаңа ... муниципалдық жүйе), француздық
(Франция, Италия, Бельгия, Голландия, Швейцария), аралас ... ... [75]. ... ... ... ... теориялық
және практикалық тәжірибелерін оқып-үйрену маңызды. Жергілікті шаруашылықты
басқару жолдарын іздестіруде алдымен жоғарыда атап ... ... ... Әлем ... ... билік органдарының хұкіміне
ақша қорларын бөлу үш түрлі ... ... ... ... ... билік органдарының хұкімі барлық салық салу объектілері жатады.
Осы салық түсімдері орталық ... ... ... ... ... ... ... факторы болып табылатын жекелеген аумақтық
бірлік арасында табыстарды қайта бөлудің нәтижесіне ... ... ... да бұл ... ... ... ... әдісі болып
табылмайды. Сонымен бірге, ұлттық экономиканы қаржыландыруға ... ... ... тең болмай қалатыны да мүмкін. Мұндай
жүйе бұрынғы Югославияда орын алған еді. Екіншісі, салықтық өкілеттіктер
мен ... бөлу ... ... құзырында болуын ұсынады. Бұл үлгіде
үкімет жергілікті бюджеттерден түскен қаржыны ... ... ... ... мен трасферттер түрінде қайта бөледі. Осы үлгінің басты
кемшілігі – ... ... ... ... ... мен ... арасындағы байланысты бұзады. Табыстар мен шығындарды осылайша бөлу
бұрынғы Кеңес Одағында және Венгрияда қолданылды. Үкімет тарапынан төменгі
тұрған ... ... бөлу ... ... ... ... ... елдерде әлі күнге дейін бар. Үшіншісі, ең кең тараған
болып саналады. Мұнда жергілікті басқару органдары салық салу ... мол ... ... 15 – Аумақтық бірліктердің қаржылық дербестіктері [76]
|Бюджет ... ... ... | ... ... ... базасы мен салық ставкасы жергілікті ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік деңгейде белгіленеді, |
| ... ... ... әкімшілікпен реттеледі |
|Салықтық емес түсімдер |Кейбір айыппұл, мүлікті пайдаланғаны үшін төлем |
| ... ... емес ... ... басқаруға|
| ... ... ... ... ... аталған |
| ... қай ... ... және оған есеп |
| ... органды да белгілейді ... ... ... салу объектісі мен оның ставкасы ұлттық |
| ... ... ... ... ... |
| ... аударым жасау салық түсімінің мөлшеріне |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... мөлшері мынадай |
| ... ... |
| ... бір ... аралығында мемлекеттік орган |
| ... ... ... ... ... |
| |Жан ... ... ... ... белгілі |
| |бір ... ... ... ... ... |
| ... және тағы ... ... ... көмектер |Орталықсыздандырылған басқару органының қаржылық |
|(гранттар мен ... ... ... ... ... ... |
|орталықтандырылған |органдары, штаттар, провинциялар және т.б.) заңмен|
|субсидиялар) ... ... ... ... әрбір |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... бірліктің алатын қаржылық көмегінің|
| ... оның ... ... ... |
| ... ... ... ... ... орталық үкіметпен анықталады, |
| ... ол ашық ... ... ... ... |
| ... өзгерістерге ұшырауы мүмкін). Мұндай гранттың|
| ... ... ... оның пайдаланылу бағытын|
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... тәуелді. Мәселен, жергілікті деңгейдегі ... және ... ... мен олардың құқықтық сипаттамасын анықтау кезінде
мемлекеттің құрылысын білуі маңызды. «Унитарлы» терминінің өзі ... ... ... ... біртұтас аумақ, азаматтық, заң,
мемлекеттік билік, салық, бюджет-қаржы жүйесі тән. Әлем ... ... бес түрі ... ... ... ... ... аумақтық федерация;
– автономиялы бірліктері бар унитарлы мемлекет;
– автономиялық ... жоқ ... ... ... ... ... жоқ унитарлы мемлекет қатарына
жатады. Әлемде жергілікті мемлекеттік басқаруды ... ... бар. ... ... ... басқару деңгейлеріне
жүктелген қаржылық міндеттерді ... үшін ... ... ... Бұл ... ... ... бірліктер мен мемлекеттің
бюджетаралық қатынастары туралы [77].
Жергілікті басқаруды орталықсыздандыру барысында ... ... және ... ... ... тепе-тең
жағдайында ұстап тұру сияқты аса күрделі мәселелер туындайды. Олардың
қатарына жергілікті ... ... ... басқаруға берілген
өкілеттіктердің көлеміне оларға бөлінген қаржы көлемінің сәйкес келмеуі,
бюджеттік дербестік және ... ... ... және тағы ... ... орналасқан аудан бюджеттері дербес қалыптаса алмайды, ол қала
бюджетінің бір бөлігі болып табылады. Қалада ... ... ... ... басқару жүзеге асады. Жергілікті басқаруды дамыту
үшін оларға бөлінген өкілеттіктердің ... ... ... ... ... ... ... көздері әралуан, бірақ олар
осы органдардың бақылауына жатпайды (оған Ресей тәжірибесі ... ... ... ... қатынастарға әсер ететініне тоқталып
өттік. Унитарлы мемлекеттерде ... ... ... ... ... нақты әсер ету мүмкіндіктері
жоқ, икемділіктің (өзгерістерге ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру қиынға соғады, көбінесе
аумақтардың және халықтың талаптары ескерілмей қалады. Бұлар кемшілігі
болып ... оның ... ... ... ... бір ... ... барлық кәсіпорындар мен жекелеген ... ... ... бірдей. Федеративті мемлекеттің кемшілігі жоғарыда аталып
өткен ... бөлу ... да анық ... ... ... жоқ. ... ... деңгейде орындалып, яғни бірін бірі қайталау ... ... ... ... орган мәселені төменде шешіледі десе, төменгі
орган жоғарыда шешіледі деп, нәтижесінде олар өз ... ... ... субъектілері арасындағы бәсеке негативті іздер қалдыруы мүмкін.
Сондай-ақ, олар жергілікті өндірушілерін қорғау мақсатында ... ... ... да өз ... тигізу мүмкін [78].
Республиканың бюджет жүйесін реформалаудың бірқатар оңды ілгерілеулеріне
қарамастан шешімін табуы тиіс проблемалар әлі де ... ... бірі – ... ... ... ... және әр ... бюджеттер арасында бөлу механизмі.
Әлемдік тәжірибеде бюджеттер арасындағы салықтарды бөлу мәселелерін
шешуде ... ... ... ... ... деңгейлер бойынша бекіту: федералды, аймақтық және
жергілікті( федеративті мемлекеттерде) немесе орталық және ... ... ... қатар салықтарды енгізу ... ... ... ... салықтардың үлестік бөлінуі;
– салық салу базасын бірігіп ... ... ... ... ... ... ... сәйкес құқықтардың болуы.
Бекіту әдісі жалпымемлекеттік реттеуші салықтар мен табыстардың әсер ... ... Олар ... бюджеттердің табыстары мен шығыстарын
теңестіру мақсатында сәйкес бюджетке белгіленген тәртіппен ... ... ... ... басқа да ... ... ... түседі. Реттеу облыстарға, қалаларға, аудандарға
жалпымемлекеттік табыстар бөлігін ... ... беру ... ... Бұл ... ... ... тұрған шығындарға қарай
жасалатынын білдіреді.
Бюджет жүйесіндегі табыстарды бөлу ең ... ... ... ұзақ
мерзімді негізде әр түрлі деңгейдегі бюджеттерге табыстардың белгіленген
түрлерін бекіту, ... ... ... тәртібінде жүзеге асырылады.
Бекітілген табыстар бюджеттердің ... ... ... ... ... басқа, бекіту негізінде бюджеттер арасында барлық табыстарды
бөлу оларды жүзеге асыру бірқатар ... ... ... ... болып табылады: әр ... ... ... ... теңсіздігі; аймақтардың экономикалық дамуындағы айырмашылықтар
және т.б. Мұндай бекіту бюджет жүйесіндегі табыстар мен ... ... ... ... ... ... өзіндік бюджеттерінің табыстарын құру қағидаларына
келесілерді жатқызуға ... ... және ... ... ... жалпы мемлекеттік макроэкономикалық саясатқа сай
болуы;
– салықтық баламалылық.
Салықтардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... әкеліп, аймақтық бюджеттер
жүйесін тұрақсыздандырады.
Бюджеттік реттеудің мұндай түрін қолданғанда жергілікті билік ... ... ... ... ... ... мемлекет
салықтарынан дайын түсімдердің белгілі бір бөлігін ғана алады. Мұндай жүйе
кезінде аймақтар ... ... ... ... мүлдем мүдделі
емес деп айтуға болмайды. Керісінше, салықтық түсімдер өскен сайын, ... ... ... абсолютті мөлшері де өседі. Бірақ олардың
мүдделігі ... ... ... Бұл ... ... пен аймақтар
арасындағы қатынастар икемсіз болып, аймақтар өздеріне ... ... ғана ... 1996 ... ... ... ... келе жатқан аймақтық
саясат тұжырымадамасына сәйкес бюджеттер арасындағы бөлуге бірыңғай ұзақ
мерзімді нормативтер негізінде өту ... ... ... ... үшін ... нормативтік аударымдарды белгілеуді емес, біріңғай
әдістемені және оларды есептеудің ... ... ... негізделген.
Бүл барлық аумақтардың ерекшеліктерін, олардың қаржылық-ресурстық әлеуетін
ескеруге мүмкіндік береді.
Жоғарыда аталып өткен себептерге сәйкес ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етпейді. Сондықтан да
табыстық түсімдерді бөлу кезінде салықтарды бекіту ... ... ... әдісімен үйлестіре отырып қолдану керек деп ойлаймыз.
Салықтарды үлестік бөлу әдісін ... ... ... ... бөлуге жарамды бюджеттік түсімдердің түрлерін дүрыс таңдауды талап
етеді. Салықтарды үлестік бөлудің келесідей әдісі бар. Бірінші әдіс бойынша
салықтар ... ... ... ... ... ... Бұл ... артықшылығы - оның қарапайымдылығы және жергілікті
билік органдарына түсімдердің белгілі бір ... ... ... түсімдер үлесін алудың келесі әдісі бойынша аумақтарға
жалпымемлекеттік ... ... ... ... рұқсат етіледі. Бүл
қосымша салықтың көлемі белгілі шекпен анықталады. ... ... ... ... ... ... ... осындай қосымша салықтарды жинау
кезінде аймақтық билік органдары орталық үкіметтің одан да ... ... ... ... ... ... әртүрлі буындары арасындағы салықтық
түсімдерді шектеудің тиімді нысандарының бірі болып ... ... ... ... ... ... ... негізінде дамып
отырған мемлекеттерде кеңінен қолданылады. Қазақстан Республикасы үшін бүл
жүйе жаңалық емес. Нарыққа өту ... ... ... табыстарын
құрудың берілген әдісі жергілікті басқару органдарының қаржылық дербестігін
нығайтудың индикаторларының бірі ... ... ... Қазіргі
жағдайда, әсіресе жергілікті басқару жүйесін реформалауға орай, жергілікті
бюджеттердің табыстарын қүрудың осындай әдісі ... ... ... ... ... ... ... шарты - мемлекеттік деңгейде үстемелердің
шекті көлемдерін белгілеу.
Біздің ойымызша, Қазақстанда бюджеттер арасындағы табыстарды бөлудің
аталған ... ... ... ... ұштастыра отырып, қолдануға болады.
Дәл осындай ұштастыру салықтық ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Дамыған
елдердің бюджеттік тәжірбиесі жоғарыда айтылған өрдістердің ... ... ... ... ... буындары арасында табыстарды бөлу ең
тиімді түрде жүзеге асырылатындығын ... ... да ... ... ... мен ... бөлу жүйесі біртұтастық және дербестік
қағидасына негізделуі тиіс. Осы қағидалардың дүрыс ... ... ... үйлесуі аймақтар арасында және аймақтар ішінде қаражаттарды қайта
бөлудің ерекше механизмінің болуын көздейді.
Бүл механизм келесі ... ... ... ... ... ... ... қаржы ресурстарының жалпы көлемін
анықтау;
– табыстарды ... ... ... бөлу ... ... отырып,
бюджеттік ресурстардың үлес салмағын анықтау;
– аймақтарда құрылатын өзіндік бюджеттік ... үлес ... ... анықтау.
Енді аймақ деңгейінде қалыптасқан бюджеттік ресурстарды ... ... ... ... ... ... басқару меншік
қатынастарының қалыптасуымен және ... ... ... ... ... ... ету мен ... ... ... ... арқылы мүмкін болады. Бюджеттік
реттеудің басымды мақсаты аймақтағы барлық меншікті тарта ... ... ... қолдану негізінде аймақтың өзін-өзі қамтамасыз етуі мен
өзін-өзі дамыту қабілетін (мүмкіндігін) теңестіру ... ... ... объектісі болып, тек үйлер, ғимараттар, машина ғана ... ... ... өнім және ... та ... ... барлығы мүліктік
қатынастардағы, меншік объектісінің мазмұнындағы меншік түсінігіне кіреді.
Сонымен бірге меншік қатынастары өмір сүру ... мен ... ... ... ... ... да ... айтқанда, қазіргі кездегі меншік қатынастары аймақтық ... ... ... ... пен оның ... ... өсуіне бағытталмаған.
Аймақтық меншік құрылымы екі бөлімнен тұрады:
– әлеуметтік сала меншігі, оны қаржыландыру бюджеттік ... ... ... сала ... ... экономикалық әлеуетінің өсуін
қамтамасыз етеді [79].
Аймақтың ... ... ... ... ... мәні ... басқаруды орталықсыздандырудың тұтас ел үшін оңды тұстары
ретінде төмендегілерді атап ... ... ... ... ... ... қағидасына жету;
– орталық билік органдарын әлеуметтік-экономикалық дамудың ... мен ... ... ... айырмашылықтарды теңестіру;
– мемлекет пен аймақтардың бюджеттік қатынастарының тұрақтылығын арттыру.
Ал ... үшін ... оңды ... ... ... ... ... көтеруге мүдделіліктерінің
артуын айтуға болады.
Унитарлық мемлекет болып табылатын еліміз үшін жергілікті ... ... ... ... үшін ... ... көздерін бекітіп беру
қажеттілігі сөзсіз. Қаржысыз аймақтардың ... ... ... ... ... ... ... бағытталған, ал
аймақаралық мәселелер республикалық бюджет арқылы ұлттық ... ... ... ... ... деңгейлері бойынша ақша
көздерін алғашқы бөлу сәйкестігі мәселесіне келіседі.
Бюджет жүйесінің құрылымы мен деңгейлері мемлекеттік құрылымына ... және ... Ата ... ... ... ... жүйе ... Заңында баяндалған. Осыдан туындай отырып, ... төрт ... ... : 1 – ... ... өзі басқару, 2
– аудан ( қала), 3 – облыстар және Астана мен ... ... 4 ... ... деңгей Ата Заңның 89 бабына сәйкес салыстырмалы
дербестікке ие болғандықтан, ... үш ... ... ... 16 – ... ... ... деңгейлерінің шығыс өкілетінің табыс
көздеріне ... ... ... ... иерархиялық контуры [80]
|Иерархия ... ... ... өкілетінің |
|деңгейлері |көбейткіші – Lx ... – R ... – Fx ... |Lx4 |R4 |Fx4 ... |Lx3 |R3 |Fx3 ... |Lx2 |R2 |Fx2 |
| |Σ Lx | |Σ Fx ... ... мемлекеттік бюджеттің жалпы тепе- теңдігінің шарты
сақталуы керек:
. ... ... ... тапшылығымен көп кездесеміз:
(9)
немесе оның профицитімен сирек кездесеміз:
. ... ... ... ... үшін ... ... тік және
көлденең тепе- теңдігі маңызды болып табылады.Мұнда біз тік тепе-теңдікті
көптеу талдаймыз (12-сурет).
Тік ... ... ... ... ресми трансферттерге
қажеттілік туындайды. Бюджеттің құрылымдық тепе-теңдігін қамтамасыз ету
үшін 1 шарттың ғана ... ... яғни ... және ... бөліктердің
тепе-теңдігі , сонымен бірге {fx} көбейткіші түріндегі шығыстық өкілеттің
{lx} көбейткіші түріндегі табыстық көздердің құрылымына ... ... ... ... | ... мүлтіксіз |ә) тік ... ... 11 – ... тік ... ... матрицасы [81]
Жоғарыда көрсетілген бюджет құрылымының сандық талдауынан кейін қазіргі
күні елдің бюджеттік ... мен ... ... ... және ... ... ... тепе-теңдігін қамсыздандыруда
тәжірибесі бар екендігі шығады. Алайда тік тепе-теңдік пен 4 ... ... үшін ... тепе-теңдікті қамсыздандыру мәселесін шешу қажет.
Ол тек шығыстық өкілетті шектеу арқылы және ... пен ... ... салық көздерін анық бөлу арқылы ... ... ғана ... ... ... ... салықтық
база мен бюджеттің басқа да кірістерінің ... ... ... ... ... 60 ... ... өзін-өзі қамсыздандыру
деңгейінің төмендігіне ... ... ... ... ... Өз ... бюджеттік өзін-өзі қаржыландыру
саясаты өңірлер мен ... ... ... дамуының
алғышарты болады. Бұл саясатты іс ... ... үшін ... жүйе туралы»
Қазақстан Республикасының Заңы мемлекеттік бюджеттің шығыстарын а) ағымдық
бюджеттік бағдарламаларға және
ә) дамудың бюджеттік ... ... Осы ... 2 ... ... ... жылға және мемлекеттік бюджеттің болжамдық
көрсеткіштерін ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының индикативтік ... ... ... және ... ... ... заңдық нормативтер мемлекеттік бюджетті тиімді пайдалануды арттыру
жолындағы үлкен жетістігі болып табылады.
Талдау ... елде ... ... ... жетілдіру жүріп
жатқандығын көруге болады. Оның негізінде бюджеттің жекелеген түрлерінің
арасында шығыстар мен ... ... ... ... ... ... билік органдарының өкілеті негізінде бюджеттік құқық нормаларын
реттеу жүріп жатыр. Мемлекеттік ... ... мен ... ... ... бюджет жобаларын және бюджеттен тыс мемлекеттік
қорлардың құралуы мен қарастырылуы, бюджет пен ... тыс ... ... мен ... оның ... ... ... ретінде
бюджеттік үдеріс қалыптасты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасында жергілікті бюджетті басқарудың тиімділігін
арттыруға және осыған орай ... ... ... ... ... беретін жолдар іздестірілуде. Жергілікті бюджетті
басқарудың тиімділігін жетілдіру бойынша жүргізілген зерттеулер ... ... мен ... ... ... ... ... жан-жақты талқылаулар жүргізіліп, оның
бюджет жүйесіндегі орны, «жергілікті ... ... ... ... бюджетті» қалыптастыруда мемлекеттік басқару
жүйесінің алатын орны ерекше екендігі дәлелденді.
2. Жергілікті ... ... үшін оның ... ... анықтау
оңайлыққа түспейтіндігіне қарамастан, ... ... ... ... бұл ... де ... ... табылатыны да
дәлелденді. Мәселен, салықтарды бөлуде жергілікті жерлерде жиналған
салықтардың сол ... ... ... ... бар ... да, ... ... тапқан мәселе деп айта алмаймыз.
3. Мемлекеттiк басқару деңгейлерi арасындағы өкiлеттiктердi ... ... ... жетілдіру тұжырымдамасын iске асыру шеңберiнде
шығыс өкілеттiктерiн мемлекеттік басқару деңгейлерiне бекiту реттеледi
және бюджетаралық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк басқару деңгейiн қаржы құралдарымен қамтамасыз
ету тетiгiн енгiзу көзделедi.
4. Жергілікті бюджетті басқаруды жетілдіруге мемлекет және қоғам ... ... ... бүкіл әлемде мемлекеттік басқару жүйесіне өзгерістер
еніп, басқарудың аймақтық және одан ... ... ... ... ... Әсіресе, ашық экономикалы нарықтық қатынастарға қоғам
түгелдей белсенді араласуы керек. Демек, ... ... ... тек қана ... үшін ... ... үшін де тиімді. Жалпытеориялық
және әдістемелік зерттеу негізінде жергілікті бюджетті ... ... оны ... ... ... ... ... үшін жергілікті бюджеттерді қалыптастыру ... ... ... ... ... қалыптасу көздері
Республика аумақтарының ... ... ... ... ... ... жүйесін жеке қарастыратын ... оны ... ... ... ... атап ... ... бюджетті жоспарлау
сапасын жақсарту және оның ... ... ... ... ... ... мен бюджетаралық қатынастарды
заңнамалық негізге көшіру.
6. Жергілікті бюджеттің дамуы үшін оның ... ... ... ... Қаржының маңыздылығымен қатар, оның
жауапкершілігі де жеткілікті. Жергілікті ... ... үшін ... ... анықтау оңайлыққа түспейтіндігіне қарамастан, елімізде
жасақталып жатқан бағдарламалар негізінде бұл ... де ... ... ... Мәселен, салықтарды бөлуде жергілікті
жерлерде жиналған салықтардың сол ... ... ... ұсыныстардың бар
болса да, ол толығымен шешімін тапқан мәселе деп айта алмаймыз. Яғни
бюджетаралық қатынастардың жергілікті бюджеттерді ... ... ... ... деңгейдегі басқару тиімділігін арттыру үшін ... ... ... ... ... ... өзіне бекітілген
салықтық және салықтық емес табыс көздері, сондай-ақ, мемлекет тарапынан
бөлінетін гранттар ... ... ... да ... ... ... бөлінетін қаржы жергілікті басқарудың дербестігін шектемесе
керек, оған әлем тәжірибелерінен мысалдар ... ... ... ... ... ... жан-жақты талқылаулар, оның
бюджет жүйесіндегі орнын анықтауға, «жергілікті ... ... ... ... ... ... бюджетті жоспарлау үдерісінің негізгі тұстарын зерделей
отырып, оның ... ... ... ... орай өз ... ... жоспарлаудың сатыларын көрсетіп, олардың әрқайсысына
жаңаша тұрғыдан сипаттама бердік.
─ Қандай да болмасын ... ... ... ... ... ... болуы, бұл мәселелерді әртүрлі қадаммен шешу керектігін көрсетеді.
Бұл жағдайда мемлекет әртүрлі ықпал ету құралдарын ... ... ... бюджеттік тетіктер маңызды рөл атқарады. Оларды екі ... ... ... – есеп беру ... және ... ... ... тетіктер арқылы мемлекет бюджеттерді басқару тиімділігін арттыра
алады.
... ... ... ... бюджеттер шығындарының
қалыптасқан тәжірибесі ЖҰӨ өндірісіне ... ... ... еш ... Әрбір жергілікті басқару органының экономикалық дербестілікке
деген заңды ... ... ... ... ... ... меншікті
аумағында экономика мен әлеуметтік сфераны басқаруды ұйымдастыру үшін
өзіндік жеткілікті қаржы ... ие ... тиіс ... сөз. ... бір ... олар салық және басқа да міндетті төлемдердегі
басқарудағы дербестілікке де ие болуы ... ... ... органдары
жергілікті бюджетті толықтыратын ведомствоға қарасты аумақтарда басқаруды
жүргізу үшін ... ... де ие ... ... ... ... ... орталықтан реттеудің бұрыннан қалған
тетігі жергілікті басқару ... ... ... ... Көңіл
аударарлық маңызды бір қарама-қайшылық бар, ол жергілікті бюджеттердің өз
аймақтарының шеңберінде ... ... ... ... ие бола ... ... салу ... салықтарды алумен және бюджетке дер кезінде
әрі толық мөлшерде төленуін бақылаумен байланыстырылуы ... ... ... әлемдік тәжірибесінде көптеген елдер теңестіруші
қорларды қолданады. Олар бірнеше жалпымемлекеттік ... ... ... есебінен қалыптасады, бұл олардың ... ... ... Олар әдетте орталық бюджетке қосылады, ал кейбір ... ... бұл ... ... ... ... Аймақтар арасында қорларды бөлу үрдіснамасына қатысты дамыған елдердің
тәжірибесі қызығушылық туғызады. Франция, Жапония, Швецияда ... ... ... бюджеттік теңестіру жүйесін жетілдіруде
қолдануға болады деп есептейміз.
─ Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... бюджет заңнамасында республикалық және жергілікті
бюджеттерге түсетін салықтар анықталған. ... ... ... мемлекеттік шаралар мен бағдарламаларды қаржыландыруға қызмет ... ... ... ... мен ... ... асырады. Бюджетаралық қатынастарды реттеудің құралы субвенция мен
алымдар жатады.
Қазақстанның бюджет ... ... және ... ... ... тақырыбымызға қатысты ғылыми зерттеулер болғанымен, олар басқа
жағынан қарастырылған. Атап ... ... ... ... ... ... бөлу мәселесін, ... ... ... ... ... бюджет пен
республикалық бюджет арасындағы өкілеттіліктер мәселесін мақала түрінде
қарастырылған. Ал ... ... ... ... ... - ... ... жоспарлаудың ұйымдастырушылық негіздерін айқындау;
екіншіден, бюджетаралық қатынастарды жетілдіру бағыттарын ұсыну; үшіншіден,
жергілікті бюджетті басқаруды ... ... ... ... ... Сондықтан да біздің ... ... ... - "Қызылорда
облысының жергілікті бюджеті" жоғарыдағы еңбекті қайталау ... ... ... ... ... – экономикалық даму
үдерісіндегі жергілікті бюджетті басқарудың ұйымдастырушылық-методологиялық
негіздері мен тәжірибесін зерттей ... оның ... ... ... жасау болып табылады.
Сонымен, бюджетті орталықсыздандыру үдерісі, ең алдымен, жергілікті
органның бюджет ... ... ... қамтамасыз ететіндей
ынталандыруды арттыруға бағытталуы қажет. Сонымен ... ... ... ... ... бағытталуы тиіс деп
санаймыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... Н.Н. К ... о ... ... ... ... // Саясат. – 2000. – № 6. – С. 34–39.
2. Филиппов Ю.В., Авдеева Т.Т. Основы развития местного хозяйства. – ... 2000. – С. ... ... Д.А. ... ... местного хозяйства: проблемы и
пути повышения эффективности (на примере Жамбылской области): автореф. …
канд. экон. наук. – Алматы, 2002. – 7 ... ... К.Е. ... ... и ... местного самоуправления в
Республике Казахстан // Транзит. экономика. – 2002. – № 4–5. – бет 6.
5. ... А.Г., ... В.А., ... А.Н. ... ... ... – М.: ... 1998.
6. Мамонов В.В., Табанов С.А. Конституция Республики Казахстан: Альбом
схем. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. – бет ... ... ... ... ... Децентрализация и местное
самоуправление в Республике Казахстан: выбор приоритетов: ... ... Policy Research Center. ... ...... – бет ... Шугрина Е.С. Муниципальное право // Дело. – 1999. – бет 90.
9. ... А.А. ... ... РК. – ... Жеті жарғы, 1999. – бет
5.
10. Жоламан. Децентрализация ... ... ... РК ... ... ... // Фонд ... – Қазақстан. – 2001. – № 3.
– бет 4.
11. Кулатаев Б. Муниципальные ... ... ... и ... ... ... центром и регионами // Транзит. экономика. –
2002. – № 1. – С. ... ... А. ... ... // ... – 2002. – № 12. –
С. 39–45.
13. Намазбеков М.Н. Экономика США: современное ... и ... // ... ... – 2003. – № 1. – С. ... Универсальный учебник. Экономический словарь. Рекомендовано Академией
гуманитарных наук в качестве учебного ... для ... ... ...... н/Д: ... 1996. – бет 223.
15. Совершенствование принципов государственного ... // ... – 2003. – 13 ... ... Д. Финансовая оценка бюджетных программ по развитию местного
хозяйства ... // ... – 2002. – № ... ... О.Г. ... отношения. Теория и практика реформирования /
под ред. д-ра ... наук М.А. ... – М.: ... 2001. – С. ... Ғали Ә. Қазақстан қоғамын демократияландыру деген не? // ... ... 11 апр. – № 15 (2801). – бет ... ... Казахстан. Законы. О местном самоуправлении в РК ... ... ... защиты. – 2000, 21–27 сент. – № 36.
20. Разработка новых правил игры в ... ... / под ред. И. ... ... Органы местного самоуправления в Восточной Европе, на Кавказе и
Средней Азии. – Будапешт, Венгрия, 2000, май. – бет 516–517.
21. Постовой Н.В. ... ... // ... и ... – М.: ... Юрист,
1999. – бет 7–8.
22. Экономика и промышленность ... – 2001, авг. ... ... ... о ... ... Страсбург, 15 октября 1985
года // Материалы Общественного форума ... и ... в РК: ... ... – 2000. – С. ... ... Республикасының Конституциясы, Алматы. – 2002. – Бет 36.
25. О концепции региональной ... ... ... на ... ... // ... актов Президента и Правительства РК. –
2001. – № 45–46. – С. ... ... Ж.О. ... ... кейбір мәселелері //
«Региональное ... ... ... ... ... ... междунар. науч. конф. / Ун-т «Туран» .
–2002, 17–18 май. – Ч. 1. – 166 ... ... Е., ... А. ... ... управления
в Казахстане: проблемы и пути решения // ... – 2000. – ...... Елубаева Ж. Распределение расходных полномочий: краткий обзор теории и
практики на примере итальянской республики // Қаржы-Қаражат. – 2003. – ... – бет ... ... ... ... ... в РК: ... //
Агентство по стратег. планированию. – Астана, 2001. – С. 1.
30. Молдабеков Ж.Ж., Касымова Р.Ш. Национальная ... как ... ... – 2000, апр. ... – бет 32.
31. Уваров В.Н. Теория государственного управления: учеб. ... ... 2001. – Ч. 2. – бет ... ... Ғ. Орталықсыздандыру біртіндеп жүзеге асады // ... – 2002, 18 янв. – № 11 (22914). – бет ... ... по ... ... в ... ... управления местными финансами и ... в ... ... ...... ... – 2000. – 13–15 сент. – Бет 93–95.
34. Оффердал О. Местное самоуправление в ... ... ... // Полис. – 1999. – № 2. – бет 155–157.
35. Децентрализация: эксперименты и реформы / Под ... ... ... // ... местного самоуправления Центральной и Восточной
Европы. – Будапешт, ... 2000, май. – Т. 1. – бет ... ... Г.Т., ... С.Х., ... Ж.К. Анализ результатов
экспериментальных выборов акимов сельских округов // ... ... – 2002. – № 1. – бет ... Козбаненко. В. Формы и методы государственного управления // Проблемы
теории и ... ... – 2000. – № 2. – бет ... ... К. Экономическая модель эффективного государства // Транзит.
Экономика. – 2001. – № 4. – Бет ... ... Н.К., ... Ж.О. ... регулирование экономики в
условиях Казахстана // Экономика. – Алматы, 1998. – бет 8.
40. Государственное ... ... ... / под ред. ... – М.: ... 2000. – бет 238.
41. Майлыбаев Б. Политические циклы и бюджетное планирование// Казахст.
правда. – 2002. – 19 ... ... ... Правительство. Концепция разграничения полномочий
между уровнями государственного управления и ... ... ... ... ... РК от 10
февраля 2003 года №147 // Собр. актов Президента РК и Правительства РК –
2003. – № ... ... С. ... ... жетілдіру – заман талабы // Егемен
Қазақстан. – 2003. – ... ... ... ... ... О ... на 2002 г. в государственный бюджет между республиканским и
местными бюджетами по Единой бюджетной классификации: Приказ Министра
финансов ... ... от ...... ... Ж. Межбюджетные отношения: ... и ... ... и опыт ... стран). – Алматы, 2002. – 11 с.
46. Гутник В., Оттнад А. ... ... в ... федерализма:
германский вариант. – // http// eup.ru/ ... ... ... В. Региональная экономическая политика и ... ... // ... 2001. . – № 3. – С. ... Местное самоуправление в зарубежных странах / под ред. Н.П. ... М., ... ... ... Законы. О республиканском бюджете на 2001 год от
22.12.2000 № 131-II // Қаржы-қаражат. – 2001. – № 1.
50. Республика ... ... О ... ... на 2002 год от
15.12.2001 № 273-II // Қаржы-қаражат. – 2002. – № ... ... ... ... 2003 жылға арналған республикалық
бюджет ... // ... ... – 2002. – 14 ... ... Ж. – председатель Счетного комитета по контролю за исполнением
республиканского ... ... ... ... // Казахст.
правда. – 2002. – 27 июля.
53. Жанузакова Л.Т. Компетенция ... ... ... в ... и ... // Экономика и право Казахстана. – 2003. – № 12. – С.
51–52.
54. Хаузер Х.Г. Система финансового выравнивания между ... и ... ... // ... – 1995. – № 5. – бет ... ... М.А. ... опыт взимания НДС // Финансы. – 2001. – № 10. ... ... ... Д.Г. ... Швеции // Финансы. – 2001. – № 3. – бет 24.
57. Статистический ежегодник «Финансы Республики Казахстан» // ... ... по ...... ... Бейсенбаев А. Банковская система Казахстана // Казахст. правда. – ... 8 ... ... Д.Д. ... бюджетных систем: опыт восточной европы //
Финансы. – 2000. – № 9. – С. 54–55.
60. Махмутова М.М. Совершенствование ... ... ... в
Республике Казахстан: дис. … канд. экон. наук. – Алматы, 2000. – С. ... ... ... ... Қ. ... ... ажырату – бүгінгі күннің басты
мәселесі // Егемен Қазақстан. – 2002, 2.07. – № 151 ... ... К. ... местного самоуправления: Шведский опыт // Финансы. –
1998. – № 4. – С. 18.
63. Назарбаев Н. Билік жүйесі дамудың жаңа ... сай ... // ... – 2003, 4 апр. – № 77–78. – Б. ... ... Ж. Теория и практика фискальной самостоятельности регионов:
возможности использования ... ... // ... ... – 2002. –
№ 6. – С. 58–59.
65. Донаков Т.С. Некоторые проблемы правовой природы и организации местной
исполнительной власти Республики ... // ... ... – 2002. – № 3 (21). – С. ... ... Ж. ... отношения: состояние и направления
реформирования (теория и опыт ... ...... 2002. – бет
22–23.
67. Региональная политика Республики ... ... ... / отв. ред. М.Б. ...... Ин-т ... Мн-АН
РК, 1998. – С. 41–42.
68. Палымбетов Б. Экономика области: совершенствование системы управления
// Саясат. – 2001, июнь. – С. ... ... Н., ... В., ... К. Методические подходы к
прогнозированию развития и ... ... сил ... // ... – 2000. – № 3–4. – С. ... Танкиева А.К. Өндірістік күштерді тиімді орналастыру – жергілікті
басқарудың маңызды қағидасы // ... ... ... және реформалау жолдары. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдары. ΙΙ бөлім, 19–23 мамыр 2003 ж. – ... ... А. ... ... ... ... и ... сил в Казахстане // АльПари. – 2000. – № 6. – С. ... ... ... сил: ... для ... / под ред. ... Н.В. ... – М.: Экономика, 1994. – С. 8–11.
73. Искаков Н., Сарсенбаев Н., Джабасов А., ... Е. ... ... ... и ... ... природопользования
и охраны окружающей среды в Республике Казахстан // Саясат. – 2002. – №
7. – С. ... ... ... / под ред. ... В.Н. ... ... – М.: ИНФРА-М, 2000. – С. 24.
75. ... Ж. ... опыт ... ... сектором
экономики // Транзитная экономика. – 2000. – № 4–5. – С. ... ... ... ... Д.Ахметов Парламент палаталарының біріккен
отырысында 2004-2006 жылдарға арналған Үкімет бағдарламасын баяндады //
Егемен Қазақстан. – 2003, 1 ... – № 163. – бет ... ... Г. ... в ... ... через инвестиции // АльПари.
– 2001. – № 3. – С. 29.
78. ... ... ... для вузов. Задачи, Логические схемы,
Методические материалы / под ред. ... А.И. ... и ... ... – СПб; М.; ... ... 1999. – С. 304.
79. Экономическая теория / под ред. В.Д. Камева. – М.: ... ... 1999. ... ... ... Н. Предпосылки новой стратегии государственного управления
национальной экономикой // АльПари. – 2003. – № 1. – С. 11–14.
81. ... В. ... ... ... и ... ... // АльПари. – 2001. – № 3. – С. ... ... К.Е. ... ...... Қазақ университеті. –
2003. – С. 44.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік бюджетті басқару тиімділігін арттыру жолдары66 бет
Мемлекеттік және жергілікті бюджеттерді қаржыландыруды басқарудың тиімділігін арттыру (ОҚО және Түркістан қаласы бюджеті мысалында)142 бет
Капитал бюджетін қалыптастыру37 бет
Бюджет жүйесі және бюджет құрылымы74 бет
Бюджеттік болжау мен жоспарлау81 бет
Бюджеттік жүйенің қызмет етуін құқықтық қамтамасыз ету70 бет
Бюджеттік ұйымдардағы бухгалтерлік есеп пен есептілік жүйесін ұйымдастыру ерекшеліктері91 бет
Жергілікті бюджеттің кірісін қалыптастыру102 бет
Жергілікті бюджеттің табыстарын қалыптастыру93 бет
Жергілікті бюджеттердің кассалық орындалуына қазынашылық бақылау100 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь