Ғибратты ғұмыр. Жинақ кітап. З-Ғ.Бисенғали, Ө.Әбдиманұлы, Ш. Шортанбаев, А. Жүсіпова

1. ҚАЙРАТКЕР КЕЛБЕТІ
2. ЛЕБІЗДЕР ЛЕГІ
3. ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ СЫН
4. КӨҢІЛ ТОЛҚЫНЫ
Жинақ Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық жоғары мектеп Ғылым академиясының Құрметті академигі, Еларалық қоғамдық Айтматов академиясының академигі, көрнекті әдебиеттанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішұлының 80 жылдық мерейтойына орай шығарылды. Ғалымның қайраткерлік келбетін, азаматтық тұлғасын және зерделі зерттеушілігін танытуға арналған белгілі қоғам және өнер қайраткерлерінің, көрнекті ғалымдар мен жас буын зерттеушілердің еңбектері енгізілген.
Жинақ әдебиеттанушы мамандарға, жоғары оқу орындары студенттері мен аспиранттарына, жалпы сөз өнерін қадірлейтін оқырман қауымға арналған.
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық жоғары мектептер ғылым академиясының (Қазақстан бөлімі) Құрметті академигі, Еларалық қоғамдық Айтматов академиясының академигі, Қазақстан жазушылар одағының Сәкен Сейфуллин атындағы сыйлығының лауреаты, "Парасат" орденінің иегері, филология ғылымдарының докторы, профессор ҚазМУ-дің құрметті кафедра меңгерушісі, жазушы-ғалым Т. Кәкішұлы 1927 жылы 15 тамыз күні Ақмола облысы Бұланды ауданындағы Алтынды кенішінде алтын өнеркәсібі жұмысшысының отбасында дүниеге келген.
1934-1944 жылдары әуелі Қаратал, кейін Даниловка орта мектебінде оқыған. Еңбек жолын 1944 жылы Ақмола облыстық қазақ драма театрында актер болып бастаған Т.Кәкішұлы 1945 жылы Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне түседі. Оның толық курсын 1950 жылы тамамдайды. Университетте оқып жүргенде қаламының желі барын танытқан жасты қазақтың атақты фельетонисі С.Төлешов (псевдонимы- С.Шынаров) төртінші курсты бітіргеннен кейін 1949 жылы "Лениншіл жас" газеті редакциясының жұмысшы жастар бөлімінің меңгерушілігіне ұсынады. Оқуы мен жұмысын қосарлай атқарған Т.Кәкішұлы университет жолдамасымен қазіргі "Мектеп" баспасының жоғары оқу орындары оқулықтары редакциясының аға редакторы болып қызметке орналасады.
1951 жылдың күзінде ҚКП Орталық комитетінің баспасөз бөлімінің ұйғаруымен марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын тәржімалайтын аудармашылардың екі жылдық курсіне жіберіледі. Бір жыл оқығаннан кейін ҚКП Орталық Комитетінің жанындағы Партия тарихы институтына ғылыми қызметкерлікке ауыстырылады. Осы институтта Т.Кәкішұлы көптеген архивтік деректер негізінде қызықты да тартымды мақалалар жазып, өзінің негізгі мамаңдығына ыңғайлана түседі.
        
        ҒИБРАТТЫ ҒҰМЫР
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ҒИБРАТТЫ ҒҰМЫР
Алматы
«Қазақ университеті»
2007
ББК
К
Ғибратты ... ... ... Ө.Әбдиманұлы, Ш.
Шортанбаев, А. Жүсіпова. – Алматы: «Қазақ уинверситеті», 2007. - 250 ... ... ... сіңірген қайраткері, Халықаралық жоғары
мектеп Ғылым ... ... ... ... ... ... академигі, көрнекті әдебиеттанушы ғалым, филология
ғылымдарының докторы, профессор Тұрсынбек ... 80 ... ... ... ... ... келбетін, азаматтық тұлғасын және
зерделі зерттеушілігін танытуға арналған белгілі ... және ... ... ... мен жас буын ... еңбектері
енгізілген.
Жинақ әдебиеттанушы мамандарға, жоғары оқу орындары студенттері мен
аспиранттарына, жалпы сөз өнерін қадірлейтін оқырман қауымға арналған.
Жауапты ... ... ... ... А. ... ... Ө.Әбдиманұлы,
Ш. Шортанбаев, А. Жүсіпова, 2007
ҚАЙРАТКЕР КЕЛБЕТІ
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ... ... ... ... (Қазақстан бөлімі) Құрметті академигі, Еларалық
қоғамдық Айтматов ... ... ... ... ... ... атындағы сыйлығының лауреаты, "Парасат" орденінің иегері,
филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... Т. Кәкішұлы 1927 жылы 15 тамыз күні Ақмола облысы
Бұланды ауданындағы Алтынды кенішінде ... ... ... ... ... ... ... Қаратал, кейін Даниловка орта мектебінде
оқыған. Еңбек жолын 1944 жылы Ақмола облыстық қазақ ... ... ... бастаған Т.Кәкішұлы 1945 жылы Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік
университетінің журналистика факультетіне түседі. Оның толық ... ... ... ... оқып жүргенде қаламының желі барын
танытқан жасты ... ... ... ... (псевдонимы-
С.Шынаров) төртінші курсты бітіргеннен ... 1949 жылы ... ... редакциясының жұмысшы жастар бөлімінің меңгерушілігіне ұсынады. Оқуы
мен жұмысын қосарлай атқарған Т.Кәкішұлы университет жолдамасымен қазіргі
"Мектеп" ... ... оқу ... ... редакциясының аға
редакторы болып қызметке орналасады.
1951 жылдың күзінде ҚКП Орталық ... ... ... ... ... ... ... екі жылдық курсіне жіберіледі. Бір жыл оқығаннан кейін
ҚКП ... ... ... ... ... институтына ғылыми
қызметкерлікке ауыстырылады. Осы ... ... ... архивтік
деректер негізінде қызықты да тартымды мақалалар ... ... ... ыңғайлана түседі.
1958 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының
аспирантурасына ... де, оны ... ... ... 1960 жылы "Қазақ
әдебиетінің қалыптасу дәуіріндегі идеялық-творчестволық мәселелер ... ж.ж.)" ... ... ... ... ... ... аға
ғылыми қызметкерлігіне жоғарылайды. Зерттеу нәтижесін Т.Кәкішұлы 1962 жылы
"Октябрь өркені" атты монографияға айналдырады. Бұл ... жас ... де ... ... ... ғана ... ... қатар қазақ
әдебиеттану ғылымында тарихи-архивтік деректерді пайдалану, сөйтіп ... ашу үшін ... ... ... түсу мәселелерін күн тәртібіне
қойды. Қазақ әдебиеті тарихынан ұмытыла бастаған ... ... ... ... дарындар жайында Т.Кәкішұлы арнайы мақала жазып қана
қоймай, олардың еңбектерін жинау, жариялау ... ... 1957 ... ... ... ... жақын жинап, жеке кітап етіп ... ... 1979 жылы ... 1994 жылы ... рет жариялады. 1959 жылы
Сабыр Шәріповтің екі томдығын Қ.Жармағамбетовпен бірлесіп ... 100 ... орай 1982 жылы ... рет ... 1960 ... С.Сейфуллиннің алты томдығын шығаруға белсене қатысып, оның 4,5,6
томдарын құрастырады. 1969 жылы ... ... ... ... ... шығарса, Елжас Бекеновтің "Дала қоңырауына" алғы ... Бұл ... ... ... ... 12 томдығын
шығаруда.
Өмірден озған қаламгерлердің шығармаларын ескі газет-журналдардан,
архивтерден тауып, әдеби ... қосу - ... ... ... санасына
қосқан үлкен үлесі болып табылады. Ғалым зерттеулері ... ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихын жасау жолындағы ғылыми-
әлеуметтік мәні зор барша іске белсене араласып ... 1965-67 ... ... ... ІІІ ... І және ІІ ... ... мен бөлімдер жазды. Екінші кітаптың жауапты редакторының бірі
болды. Е.Ысмайылов, М.Дүйсенов ... ... СССР ... ... ... ... әдебиет институты шығарған “Көп ұлтты
совет әдебиетінің” (1970) алты томдық ... І ... ... ... тарау жазды.
Т.Кәкішұлы әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... “Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы” ... ... ... ... ... шет елдерде оқыту үшін француз,
ағылшын, корей тілдеріне аударуға 2002 жылы тапсырыс берілді.
Т.Кәкішұлы әдебиет тарихын зерттеумен ... ... ... ... ... өткірлілігімен көзге түсетін сын мақалалар жазып отырады.
Өзекті мәселелерге арналған ... ... ... да ... Ғылыми-
теориялық конференциялардың көпшілігіне атсалысып келеді.
Т.Кәкішұлының қоғамдық сана жоғары бағалаған ғылыми-зерттеу ... сын ... ... суреттері” атты монографиялық этюд түрінде 1967
жылы жарық көреді. ... дала ... ... ... ... ... ... С.Ерубаев және т.б.
жайындағы толғамды ойлар уақыт тезінің сынынан ... ... ... ... жылы ғалымның ұзақ жылғы ізденістерінің жемісі “Сәкен Сейфуллин”
атты кітапта ... ... жылы ... ... ... ... “Қызыл сұңқар”
атты тарихи-әдеби очеркі басылып шықты. Оның қазақ әдебиеті үшін ... бар ... ... рецензияларда орынды айтылды. Автор өз еңбегін
одақтық оқушы қауымға ұсыну үшін толықтыра ... ... ... ... ... ... өмірі " сериясынан 1972 жылы орыс
тілінде шығарады. Бұл ... ... ... болды.
1968 жылдан бері Т.Кәкішұлы өзі оқып шыққан ... ... аға ... ... ... ... қызмет атқаруда. Ұстаз
әдебиет тарихымен ғана шектеліп ... ... ... ... тарихы"
жалпы курсын, "Сәкеннің жаңашылдығы" және "ХХ ғасырдағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдеби-тарихи тың
салаларды нақты деректер негізінде зерттеуден көрінеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... да, ... де, әдебиет
сүюшілер де құлақ түріп отырады.
Соның нақты бір дәлелі - "Қазақ ... ... туу және ... " атты 1971 жылы ... ... ... ... жыл
тірнектеп зерттеген михнатты еңбегі қазақ әдебиет ... ... ... ... Ұлы Отан ... дейін жанрлық жағынан
әбден қалыптасып, оңаша отау тіккеңдігін дәлелдеп беріп ... Оның ... 1971 жылы "Сын ... атты ... болып жарияланды. Екінші
бөлімі - "Оңаша отау" 1982 жылы басылды. Қазақ әдебиеті сыны ... ... ... ... оқу орындарының негізгі оқу құралына
айналып, оның алғашқы бағдарламасын 1982 жылы жасап, 1994 жылы 25 ... ... ... шығарды. 2003 жылы “Ғылым” баспасынан қайтадан
басылды. Қазақ совет әдебиетінің 20 жылдарын түбегейлі ... ... ... ... қалаған Сәкен Сейфуллиннің шығармашылық-
әлеуметтік ... ... ... Т. ... ... ... ... саласындағы еңбегі қазақ әдебиеттану ғылымына қосылған зор үлес
болып, ғылыми мектеп ... ... ... ... ... ... ... (2 том), “Сандалтқан садақ”, “Сәкен аялаған арулар”,
“Дәуір дауылпазы”, ... ... ... ” сынды монографияларымен
негіздей түсуде.
Т.Кәкішұлының саяхатшылығының да ғибратты жағы бар. Ол қай елде, қай
қалада ... ... ... оның ... ... ... ... үш өзенмен" (1978), "Жол үстінде 80 күн"
(1983), "Жасампаз өлке" (1989) ... ... ... Қытай, Иран,
Түркия, Моңғолия, Франция сапарлары қазақ ... ... ... "Жүргенге жөргем ілінеді" Т.Кәкішев сапарлары нақтылай
түседі.
Филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... сырттан және күндізгі оқытылатын филология
факультетінің ... ... ... ... қажырлы еңбегі 1979 жылы
"Қазақ ССР-іне еңбек ... ... ... ... ... ... 1998 жылы “Парасат” орденімен, 2005 жылы ... ... ... ... құрметті атақтармен марапатталды.
Өзінің алғашқы ғылыми сапарында тың да соны соқпаққа түскен ғалымның
қайта құру кезеңінде, әсіресе өтпелі дәуір ... ... ... айрықша
естілуде. 1988 жылы "Қағидаға айналған қателерді түзетейік" атты ... ... ашып ... ... 1992 жылы ұлттық намысқа ... ... ... 2004 жылы ... атты ... ... ... алғысын алды. Радио-теледидардан айтқан жалынды сөздерін,
конференциялардағы ащы да ... ... ... ... ынта ... ... шығармау керек. Әсіресе қазақ тілінің тағдыры жайындағы
күрестің бел ортасында ... ... ... ... саналы
азаматтығы мен қажымас табандылығы ажарлай түскені айдан анық.
1990 жылы қазақ әдебиетінің тарихы мен сыны ... ... ... күннен профессор Т. Кәкішұлы басқарды. ... жыл ... ... ... ... фольклоры және әдебиет тарихы ” ғылыми тобы
(лабораториясы) құрылып, оның құрамды бір ... - ... ... ... ”, яғни шет ... қазақтардың фольклорлық, этнографиялық,
музыкалық, материалдық құндылықтарын зерттеуге үлес ... ... ... ... ... ... барған экспедицияларды өзі басқарып,
“Моңғолия қазақтары” деген жинақты дүниежүзілік қазақ ... ... ... ... оқу орындарына сіңірген еңбектері ескеріліп, 1995
жылы 5 қазанда ... ... ... ... ... (Қазақстан
бөлімшесі) құрметті академигі болып ... 1996 жылы 4 ... ... ... ... ... мүшелікке қабылданды.
ЛЕБІЗДЕР ЛЕГІ
Мұхтар Әуезов
«Зерттеуден үнемі қалыспайтын, әр кезде совет шығармаларын зерттеген
уақытта үлкен бір бөлімді ... ... ... ... ... ең алғаш совет әдебиетінің пролетарлық бағытта, Ленин ... ... ... ... ... ... ... көп араласқан
Кәкішевтің сөздерін бағалы деп санаймын»
1959.
Сәбит Мұқанов
Сәкеннің ... және ... ... бері ... ... ... бірі – филология ғылымының кандидаты Тұрсынбек Кәкішев. “Қызыл
сұңқар” атты кітапта ... өмір ... ... бұрын мәлімсіз
материалдар, деректер көп. Тұрсынбек оларды Сәкенді ... ... ... ... ... Омбының, Қызылжардың (Петропавл), Ақмоланың
архивтерін ... ... ... дейін Сәкеннің өмірбаяны қысқаша немесе эпизодты ... ... ... бай өмірін кеңінен толғап, жан-жақты толық
сипаттайды.
“Қызыл сұңқардың” тағы бір ... ... ... ... ... ... қана ... қазақ халқының тіршілігінде болған үлкен
оқиғаларды Сәкен ... ... ... ... ... ... ... еңбектер бізде көбірек жазылу керек-ау деп ойладым. Өйткені,
біздің көне ... ... ... ... ... болсын халық
үшін, жаңа қоғам үшін күрескен ... аз ... ... ... керек. Мұндай еңбектің тарихтық та, тәрбиелік те мәні зор.
1966.
Ғабит Мүсірепов
Сырт жағынан қарағанда Сәкен жайында бірнеше еңбектер ... ... өзі. ... ... ... “Жизнь замечательных людей” сериясында шыққан
кітабың ... ... ... сияқты. Мен көп нәрселерді өте ... ... ... ... ... жақсы шыққан.
1974.
Есмағамбет Ысмайылов
Тұрсынбек Кәкішев қазақ әдебиеті тарихының деректері мен ... ... ... ... ... ... сырларын ашуға қажет
документтерді оқып біліп, көп тексеріп келе жатқан білімді де, ойлы ... ... оның ... ... ... ... атты кітабы,
“Қазақ әдебиеті тарихына” жазған жеке ... ... ... ... ... монографиялық зерттеуі толық дәлел.
1966.
Әбділда Тәжібаев
Дамылсыз, сабырсыз, ойындағысын түгел ақтарғанша ... ... көз ... қартайып келеді. Оның достары: түзге шықса ат ойнатқан,
үйге келсе құрт қайнатқан Тұрсынбек деп ойнайды. Мен оның демалысымда ... ... ... ... емеспін. Бір жылды Москва архивтерінде
өткізсе, тағы бір жылдарын Сібір, Орта Азия ... ... ... ... Уфа оның өз ... ... секілді. Ол соның
бәрінен шаш етектен олжаға батып, молығып қайтады.
Эпостық, этнографиялық, тарихи тың ... ... ... ... ... жан салмаған жүйрік. Шығарған кітаптарына, қазақша көтеріп
айтқанда, сан жетпейді. ... мен ... ... ... кісілік пен
кішілігі бірдей жарасқан аса ірі азамат деп таныдым.
1993.
Мұхаметжан Қаратаев
Бұл диссертация, сөз жоқ үлкен еңбек, көп ... ұзақ ... ... да ... ... ... тән талап, ізденгіштік,
төзімділік тәрізді қасиет бар жерде ғана тууы мүмкін. Кәкішев ... ... ... ... ... өте бір ... ... істеп
шыққан.
Бұл дәуірдің арнаулы зерттеушісі де болмаған, оның фактыларын қазбалап
іздеуге ешкімнің де батылы бармаған. ... да ... ... даму ... ... еңбектер жоқтың қасы болатын. Оқулық
болсын, бірен-саран монографиялық еңбек ... бұл ... ... ... ... қауіпсіз жерлермен сырғытып өтетін. Осы себептермен қазақ
совет әдебиетінің алғашқы ... ... ... мен ... ... сарындар, көркемдік әдістер мен тәсілдер деген
мәселелер ашылмай, қазақ әдебиеттану ғылымының бұл бір ... ... ... ... ... ... ... диссертацияны осы олқылықты толықтыру
жөніндегі тұңғыш қадамның бірі деп айта аламыз. Сол дәуірдің рухына ... ... ... ... көп ... фактыларды жаңғыртады.
1959.
Мәлік Ғабдуллин
Филология ғылымдарының кандидаты Тұрсынбек Кәкішев үздіксіз өсіп
келе жатқан ... ... және ... ... екені әмбеге аян. Әдебиет
тарихының, ... мен ... ... ... ... оның жариялаған
көптеген еңбектері бар. Бұл диссертация ... ... және ... ... ... баса айту ... ... мұнда қазақ әдебиет сынының
туу және қалыптасу тарихы алғаш баяндалған. ... ... осы ... ... ... оның ... да дәлелді шешімін табу арқылы автор тек
өзінің ғана ... ... ... ... ... ... ... де
танытып отыр.
Менің көзім мынаған анық жетті. Жұмыстың бірінші бөлімі ғылымға
қосылған зор ... соны ... ... ... да бай ... ... қазақ әдебиеті сынының туу шағын тарихи сорапта мықтап дәлелдеген.
1971.
Галина Серебрякова
“Дорогой тов. Турсынбек!”
Конечно, ни при ... ... я не ... бы за роль ... ... ... с которым судьба меня так тесно сплела, я не могу не сделать
исключения.
Спасибо за Ваше ... ... ... Я ... как ... ... мой дух, творческий накал. Спасибо!
1963.
Сайфи Құдаш
Осы күнде қанаты қайырылған қырандай боп жатырмын. Кәрілік ... ... ... алды да, ... саулығымның төбесіне тоқтаусыз сойыл
сілтеп, шоқпар үйіріп тұр.
Болашақ музейдің ең қымбат естеліктері фотолар, журналдар, “Ғалия”
туралы болған ... және ... да ... менің архивімде сақтаулы.
Мен музейге 35 ... ... ... ... ... күш салды. Журналдың ең соңғы
редакторларының бірі ... ... ... ... ... үш ... фотокопиясын Уфаға,
музейге, мәңгілікке қонақ етіп ... ... ... ... ... ... ... бір фотосын
жіберемін. Мүмкін болса, солардың есімін, фамилияларын анықтап жіберіңіз.
Содан соң, Б.Майлин, ... ... және ... табуға тырысыңыз! Кітаптары шыққан адамдардың кітаптарын да
жібере салсаңыз, нұр үстіне нұр болар еді.
“Ғалия” ... ... ... ... өз ... ... Мен ... де, көздеріммен де алаңдай қарап, Тұрсынбектен хат, ... ... ... ... ... шырағым!
Сарғайтпа, қартыңды!
1972.
Ғафу Қайырбеков
Тұрсынбек Кәкішевке
Қол журнал –
Кім есінде, - “Садақ” атты?
Кім оны
Қайда, қай кез қадап атты?
Осындай ... ... ... отты ... сол ... ... деп
Жол шекті қазақта бір оқымысты
Жас еді ол, жыртық қалта, ... ... ... тек көңілінде жақсы үмітпен
Соңында қалды жас жар, қалды достар
Тіл тістеп мынау істің артын ... ол ... ... ... ... қиын мақсат, ауыр мұрат,
Алдынан архивтерін жайып салды
Байырғы Қазан, Уфа, Петроград
Жөн сұрап башқұрт, татар шалдарынан,
Сан өтті ғұламаның алдарынан,
Сан айлар ... ... ... ... ол, айтты алғыс ата-мекен,
“Садақ” та баяғыша атады екен
Сондағы тапқан оның Ұлы олжасы
Кәдімгі шын ... ... ... Тұрсынбек Кәкішұлы
Сізді 80 жастың сеңгірін бағындырған мерейтойыңызбен шын жүректен
құттықтай отырып, деніңізге ... ... ... ел ... татулығы, тыныштығы мен берекесі, төл әдебиетіміз ... ... ... ... жаюы жолындағы абыройлы да беделді,
қиындығы мен қызығы мол еңбегіңізге ақжолтай табыс тілейміз. ... ... ... ... құт-береке кетпесін.
Құрметті Тұрсеке. Арқа өңірінің қалың жұртшылығы сізді ... ... пен ... ... пен ... иесі ... сол игі қасиеттеріңіз үшін аса қадірлеп құрметтейді.
Сіз «Сәкентанудың» іргетасын қалаған, әдеби сынға өзіндік үлес қосқан
аға буын ... ... ... ... пен ... ... ... үкімет тарапынан көптеген ... ... ... қайырлы-құтты болып, еңбегіңіз әрдайым жана
берсін. Ұл-қыздарыңыз қызығын көріп, еліміздің елеулісі, ... бола ... ... ... ... ... Есенбаев
Аса құрметті қадірменді Тұрсынбек аға 80 ... ... ... ... ... Халқымыз өзіңізді әдебиет пен мәдениет саласының
айтулы маманы, жан жақты дарын иесі, ұлтжанжы әрі зиялы ... ... ... әрі ... ... ... ... мен мәдениетінде
бүгінде сіздің алатын орныңыз аса ... деп айта ... Сіз ... ... ... ... бен қажыр қайратыңызды туған еліміздің
игілігіне жұмсау арқылы ... одан да әрі ... ... ... жарқын
үлгісін көрсетіп жүрсіз, оны әлі де көрсете бересіз деп ... ... ... ... пен ... ... ... қызметіңізге
алдағы уақытта да кең көкжиек тілеймін.
Құрметпен Ақмола облысының
мәдениет басқармасының бастығы
Н.Сейітжанова
ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ СЫН
Жаны жайсаң ғалым
Әзілхан Нұршайықов,
Қазақстанның халық жазушысы
Мен шинелімді сүйретіп, ... ... ... түскенде ол
сонда оқып жүрген еді. Қалың қара ... ... ... ... болатын.
Енді қасқа бас профессор. Атақты академик. Халықтың марқасқа
азаматтарының бірі.
Кеше бала ең ... ғой ... ... ... бір ... тұра ... ... Абай сөзі қандай рас десеңші шіркін! Қарайлас оқыдық. ... ... ... ... ... жұттық. Аяқ - табақ араласқалы ... міне ... ... ... ... ... ауыз жаппас, той дегенде өлең таппас» деген сөз де рас
екен. Тұрсынбек туралы ... көп ... ... не ... ... Жөпелдемеде аузыма сөз түспеді.
Басыма бар келгені мына бір-ақ шумақ ой ғана ... кім? ... ма, ... ба? ... де – жазушы - ғалым! Отызға
жақын көркем шығармалар мен ... ... ... ... ... ... ЖЗЛ сериясымен орыс тілінде шыққан «Сәкен ... ... ... ... ... ... ... бірі
болды. Романда оқылды. Артынан ол қазақ ... ... ... ... ЖЗЛ ... ... бұл ... авторы қазақ ғұмырнамасының
атасына айналды.
Ал, «Ұштасқан үш өзенмен», «Жол үстіндегі 80 күн», ... ... ... арқылы сапарнама әдебиеті деген жаңа ... ... ... мен ... ... ... ... деген әйгілі
кітабы арқылы бұл жанрдың ұлы орыс әдебиетіне атақты ... ... ... аян.
Сол сияқты «Санадағы жаралар», «Ескірмейді ... ... «Кер ... ... ... ... арқылы автор 1932 жылы
Голощекин геноцидіне ... мен 1937 жыл ... ... ... ескерткіш орнатты.
Бұлардан басқа әдебиет сынының тарихына арналған ... ... ... «От ... к вершине», «Оңаша отау», «Дәуір ... ... өз ... бір ... осы ойды қағазға түсірсем бе деп оқталдым. Бірақ бұл қарапайым
деректер Тұрсынбек ... асыл ... ... бағасын толық жеткізе
алмайтын сияқты болып көрінді.
Содан соң жазып жүрген күнделіктеріме көз ... Ең ... ... ... Тұрсынбек туралы түскен сөздерді іздестірдім.
Содан бір тиянақ табар ма екенмін деп ... бес жыл ... 1992 жылы 15 ... күні 77 ... 25 ... ... деп ... теледидардан «Мы эхо друг друга» деген хабарды көрдім. Онда әл ... ... ... ... ... «Қазақ тілі» ... сөз ... ... ... Тұрсынбек досымыз басқарады екен.
Тұрсынбектің тіл ... ... сөзі жан ... ... ... ... ... жас шығып кетті. Хабар қатты ұнады. Өзгелер де өжет,өтімді
сөйледі. Тұрсынбек бастаған соң, Тұрсынбекше тәмамдауға тырыстым.
Осы хабардың ... ... ... ... ... ... ... түсірдім. Былай боп шықты:
Тұрсынбекке
(Теледидардан «Мы эхо друг друга» хабарын
көріп, оның ... ... ... ... ... шабысың.
Қорғайсың тайсалмай,
Ұлтыңның намысын.
Сөзіңнің бәрі рас,
Келтірер көзге жас.
Қазақтың тіліне,
Қамқорсың қажымас.
Еліңнің мүддесін,
Бұзылмас іргесін
Сақтауды тілейсің,
Бұл – нағыз ерге сын!
Бауырым, батылсың,
Әрқашан ойың тың.
Риза ғой ... ... ... арысың,
Қайыспас нарысың.
Өсиет,өнегең
Ұрпаққа дарысын!
Ұйқастарым өзіме ұнағандай болды. Қайта оқып шықтым. ... ... өлең ... ... шын ... ... сөз. Ақын емес адамға жарайтын
шығар деп ойладым. Мерейтой иесіне жолдауды жөн көрдім.
Ауырып жатып Саған арнаған, Сенің халықтық тойың ... ... ... ауыз сөз ... ... ... бауырым. Азырқанбай қабыл ал,
қалқам...
Азаматтық дарын
Р.Бердібай,
ф.ғ.д., профессор
Әр адам өз ... ... ... қарай белгілі істер атқарып,
қоғамнан өз орнын алуға ұмтылады. ... ... бар, ... ... ... нақыл бекер айтылмаған. Құс та қанатының талмай жеткен жеріне
дейін ұшып барып қонады. Адамның да шырқап шығатын өз ... ... ... ... мен ... өзге әр ... ... қасиет болғанға не
жетсін! Бұл өзі ... ... ... ... ... ... бақ емес, әркімде бола бермейтін сирек дарын - азаматтық
дарын.
Бүгінде жасы ... ... ... ... атап өтіп отырған
көрнекті әдебиет тарихшысы, публицист жазушы, бірнеше академияның мүшесі,
филология ғылымының докторы, профессор ... ... ... ... ... ... әдебиеттанудағы қомақты еңбектерін айтқанда,
мен оның тұлғасына тән бір ғана сипатты атағым келеді. Ол ... ... ... ... ... деген сөзді жиі айтамыз. Дегенмен,
сол анықтамаға ... ... ... ... ... ... белгілі бір ғылым, пән, өнер, кәсіп саласына қабілеті күшті,
бірақ азаматтық ... мен ... ... Меніңше, кең мағынада алғанда,
азаматтық деген адамның қоғамдық, әлеуметтік, жалпы ... ... ... ... ... ... жатқан жетістіктерге
сүйінбейтін, жамандықтарға күйінбейтін, өз қара ... ... ... ... ... ... бірақ олар азамат емес. Дүниедегі
сұмдықтар жанына бататын, сол ... ... үн ... ... ат ... ... жатқан құбылыстарға өз білгенін айта
алатындар, шындық үшін басын қатерге байлайтындар ғана мұндай ... ... ... ... мен жайлысынан қос ... ... ... ... көлеңкесінен шыға
алмайтындар, қайтсем жаңылып кетпеймін дегенді әменде ... ... ... ... алмайды. Жағдайға икемделіп бүгін былай, ертең
былай дейтіндер азаматтық тұғырға шыға алмағандар.
Қысқарта айтсақ, ешкімге жәбір-жапа ... және ... ... ... ... қиямет зорлықты көрсе де көрмегендей болып үнсіз
бұғып қалмау, өзгелерге де ... ... ... әр ... өзінің ақылы,
санасы, ар-ұжданымен шешіп бағалау - азаматтық белгілері деп ... ... көп ... ... ... әр ... ... еркін де батыл айтатын, сөзіне мықты, ел намысын жырта
алатын ... ... ... ... ... ... болады. Әлі
есімде, 1956 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының ... ... ... тұншығып айтылмай жатқан, әр адамның көңіл түкпірінде орныққан
бірсыпыра ... ... ... ... тосындығы соншалық, тіпті іштей
қолдап отырған кейбіреулер «мынау дұрыс болған ... деп ... ... ... Міне, сондай жағдайда қазақ зиялыларының ішінде санаулы адамдар
ғана үн ... ат ... ... ... мақалалар жазып,
тілдескендігін білдірді. Бұл кезде мен «Қазақ әдебиеті» газетінің ... ... едім және осы ... ұйымдастырушының бірі
болып ем. Менің осы тақырыптағы алғашқы мақалам 1956 жылы 22 ... ... ... «Ең ... байлық» деген атпен жарияланды. Кімдер
қолдағаны әлі күнге ... ... ... ... зиялы отаншыл
азаматтары газет көтерген мәселені қолдап, әрі дамытып, өз тараптарынан
қосымша ... ... ... ... ... мәселелерді
қозғады. Міне, сол кезде Тұрсынбек Қазақстан Компартиясының ... ... ... институтында қызмет істейтін. Партия институты
дегеннің өзі Орталық Комитетімен үндес, саясаты бірдей мекеме болатын.
Бір күні ... ... ... жазған мақалаларды қолдаған
бірнеше жолдастарының қолы қойылған мақала алып келді. Онда ... ... ... керек, абитуриенттер өзара бөлімдері ашылсын деген сияқты
мәселелерді көтеріпті. Бұл мәселені көтерген ... да ... ... мына ... ... Орталық Комитеттің жанындағы ... ... сөзі ... ... ... ... ... Кейіннен естідік, Орталық Комитет институт қызметкерлерін жинап
алып, ... ... ... ... ... ... неге ... жазасыңдар, «Қазақ әдебиетінің» ұлтшылдық позициясын
неге қолдайсыңдар деп көп әуреге салғанын да естідік.
Бірақ, кейін бәрі ұмытылды ғой. ... деп ... ... ... бір ... көріп «иә сондай екен» деп айтуға да болады. Бір
қиянатты көріп «бұл менің жұмысым емес» деп өтіп ... де ... Ал ... олай дей ... ... сөз ... ... соны қостайды.
Міне, сирек дарын деп отырғаным осы. ... ... ... ... ... Әр ... де өз ойын ... айтатын, халықтың ойындағы намыс
сөзін айта білетін ... ... ... экраннан, радиодан айтып,
мақалалары мен кітаптарында ашық ... жүр. Тағы еске ... бір ... ... Әдебиет және өнер институтында бірге істедік. Марқұм
М.Дүйсенов бар еді. Сонда ... ... ... ... ... ... ... көзқараспен нені қараймыз» деген әңгімелер күн
тәртібіне қойылады. Сонда қазақтың әдеби сынының ... ... ... қолға алған еді. Ол кезде сын тарихы білдей университеттің ... жоқ еді. ... ... ... танытты, институтта
оқып жүрген кезден бастап архив қазынасын іздеуге дағдыланған. Қазақтың
бұрынғы басылымдары ... ... ... тағы ... газет-
журналдардағы материалдарды жинап, солардаң негізінде ол ... ... ... бар деген мәселені дәлелдегісі келді. Бірақ бұл мәселе
институттың жоспарында болған жоқ. Жоспарланбаған ... ... ... ... кінәлады. Осы талабы үшін таяқ жеді. Ел қатарлы тиісті
мөлшерде ғылыми жұмысын орындап, жоспарым ... ... ... неге
бармадың, жаңалық ашпадың деп отырған кісі жоқ. Ел сияқты тып-тыныш жүре
беруге болар еді.
Бірақ Тұрсынбек олай ... Сол ... ... ... ... кітаптар шығарды. Осындай табандылықтың арқасында
ғылымға ... ... сыны ... пән ... Сол ... ... ... қалып
қойған бір жанрды қозғауға ат салысты. Міне, ... да оның ... ... ... ... ... ... өзінше тың соқпақ іздеу, мейлі жаңылысып
кетсін, мейлі ойлары дәл түссін, сонда да ол ... ... ... ... ... ... ... шығарып та жіберді. Сонда не
үшін дейсіз ғой жоспарды орындамағаны ... ... ... бір ... ... рахмет айтудың орнына қорлық көрсетті. Жоспарды кезінде
орындамағаны рас, бірақ оның ... көп ... ... ... Жоспар
әшейінгі сылтау, айтқанға көнбеген оны сол ... ... ... ... ... мүддеден гөрі өздерінің жеке ... ... ... ... ... ... да, ... советте жасырын дауыспен сызып
тастады. Тұрсынбекті аттестациядан өткізбейді. Ішкі кесек ойын ... ... ... ... «мен ... ... ... жаздым» деп күпінуіне
болатын еді. Ол кезде адамдар солай да істейтінді. Оған Тұрсынбек ... оның ... ... неге сын ... жоқ ... тиіс. Біз кімнен
кем едік? - деп ізденгендіктен. Әдеби сын тарихы жоқ деген ... ... кез ... ... ... ... ... сыны болды деп
айтылмайтын. Әрі кеткенде сынның элементі ғана бар дейтінбіз.
Тұрсынбек қалыптасқан пікірге қарсы ... Не үшін ... Атақ ... жоқ. ... шығып кетейін деген жоқ. Кім өзін-өзі ... ... деп ... Адамның көңіл түкпірінде бір батылдық болады. Елдік
мінездіктің басымдылығы ... ... сол ... бар. ... ... ... ... мүшелерінің көбі мұндай еңбек жасаған жоқ.
Олар ... ... ... тастаса да, Тұрсынбек университетке ауысып,
қазір ... ... бірі ... ... Сол ... ... та қорғады,
басқа да атақтарын алды. Менің айтып отырғаным, өз ... табу үшін ... ... ... ... ... ... бар.
Сол тұста біздің әдебиет институтында арызқой жігіттер болды.
Тәжірибелері мол, байланыстары көп. ... ... ... ... Тұрсынбек өз
бетімен оларға тиіскен жоқ. Қазақ әдеби сынына байланысты бір ... Бұл ... ... ... еді. ... -
шытырман кезең, әр түрлі ағымдар болды. Жаңа әдебиет сол кезде қалыптасты.
Міне осы шығайын деп ... ... ... ... арыз жазыпты. Біз бір
бөлімде істейтінбіз. Тұрсынбек күнде шаршап-шалдығып келеді «Не болды?» ... ... ... ... арыз ... кім ... білмеймін.
Лито күнде әурелейді, ана сөз қалай, мына сөз қалай, мынау дұрыс емес ... ... ... ... әбден», - деді. Әйтеуір, сол кітабы ... ... ... ... әрең шықты. Ақырында арызды ... ... Бір ... шашы ... ... өлең ... қызметкер бар еді,
соның атын баттита атап, «біреудің кітабының үстінен арыз жазғанша, неге ... ... деп тап ... Мен де, ... те «сен ... ... жасы үлкен адам еді ғой» дедік. «Мен ... ... ... ... ... ... жаңағы бізбен бірге жұмыс істеп жүрген, ... бір ... ... ... Ол ... тынды. Қиянат сөз болса,
қатты дау шығаруға болады. Тұрсынбектің айтқаны қиянат болмауы керек. Әлгі
адам астыртын ... ... көп зиян ... ... ... ... аттестация кезінде Тұрсынбекті құлатты. Бұған қабілеті
жетті. Пәле іздейтін ... ... ... мол ... ... ғой.
Осындай қастандыққа қарсы шабатын азаматтық мінез Тұрсынбектен ылғи
табылады. Баяндама жасағанда, не болмаса белгілі проблема туралы ... ашық ... ... ... ... сөздер сол кезде көп айтылды.
С.Сейфуллин - қызыл қыраң совет күрескері оған дау жоқ. ... ... ... жүйе өзгеріп кетсе де Сәкен тарихта қалады. ... ... ... ... жасаған кейбір редакциялар, баспалар,
лауазымды адамдар болған, солармен шабысып майданға түсіп ... ... ... ... ... жазды. «Тамаша адамдар өмірі»
циклінде ... ... ... ... қазақша жарияланды. Сәкен
творчествосын жақсы білетіндіктен, архив материалдарына қаныққандықтан бұл
қайраткердің ... ... ... қарсы шықты. Бұл жолда да өзіне
көп дұшпан тауып алды.
Ойын тіке әрі ащы айтатындықтан қоғам үшін ... көп ... қара ... ... ... ... Бірақ оған қарап адамға табиғат
берген ... ... ... ... ... бері ... доспыз. Әркімнің мінезі әр
түрлі. Біреуге ойқы, біреуге тұйқы. Әркімнің өз көзқарасы бар. ... ... ... ... айтуға тырысатындығы, ұлттың
намысына, тағдырына бей-жай қарамайтындығы ... ... ... ... ... сөзін сөйлеуге талаптанатыны - оның ең жақсы қыры.
1956 жылы мәселе ... үшін таяқ ... бірі ... ... ... ... ... атым бірінші аталатын.
Ұлтшыл деген атаққа да ұшырап, партиядан да ... ... ... ... кездері де болды. Жұмыстан қуылдым. Ол кезде ... ... ... Комитет тарапынан сыналса, оның аты да, еңбегі де аталмауы
керек дегенді ... ... ... ... ... болды ма,
болмады ма, анық білмеймін, бірақ өмірімде бірінші рет аударма жасап ... ... ... әдебиеті» көтерген проблеманың бастаушысы,
ұйымдастырушысы деп көп ... ... ... қиын ... қуғында жүрген
адамға жанасудың өзі күнәдай болатын. Жаманатқа ... ... ол ... еді. ... шын ... ... бар адамдар шырқыраған шындықты
айтпай тұра алмайды. Ертең жұмыстан шығып ... ... ... ... ... Сол кезде менен безбегендердің бірі осы Тұрсынбек
болды.
Одан ... де ... әр ... алған бағытынан таймай,
ойындағысын ашық айтып келе жатқан әдебиетшілеріміздің бірі ... ... ... қалыс жүрген адамдарға жақсы болғанмен, елдің бәрі оны
ұната қоймайды. Шындықты ... ... үшін ... ... кедергілерге
ұшырауда. Алайда, адал еңбегі ... де ... ... ... ... ... ... кітаптар шығарды. Жас кадрлар дайындап жатыр.
Тұрсынбектің ... ... отыз ... жыл ... ... ... ... ұлағатты ұстаз болды. Қадірі артты. Біз бұған қуаныштымыз.
Осы мерейтойға жарқын ... ... ... ... да проблемалық мәселелерден қалыс қалмай, ойын жарқыратып
айта білетіндігі сирек қасиет. Біздің қоғамға жетісе бермейтін мамандық ... Біз жаңа ... ... ... ... туын ... де, ілгерілеу де толып жатыр.
Қай заманда да азаматтық тұлға керек. Көрмеген қорлығымыз аз. ... көбі ... ... Осы ... басынан бері қазақ халқының
көрген қасірет-қиыншылығы ... ... үш ... елден безіп
кетуіне мәжбүр етті. Осындай соққылар отаршылардың ... ... ... ... халқымыздың көп жақсы қасиетін жойып жіберген
сияқты. Батылдық, жүректілік, намыстылық сияқты ... ... ... ... ... тазарту үшін шындық сөз керек. Ешқашан тәтті, жалған
сөзбен ештеңе тындыра алмаймыз. Қазақтың «дос - ... ... ... ... айтады» дегендей қатты айту құлаққа жағымды естіле бермейді. Бірақ
қатты айтпасқа да болмайтын кез көп. ... ... бар ... құлағына бұл сөздер көбіне жақпайды. Күлдіріп ... ... ... ... ұната бермейді. Ал Тұрсынбек ... ... ... Бұл тура ... ... ... ... жігіттердің бірі. Ал,
бірақ қоғамның өркениеті үшін ... ... ... ... азаматтық дарын дегеннен бастадым. Әдебиетшілік - сыншылық
дарын ... ... ол жеке ... ... ... ... да осы
мінезінен танбай, қоғамда атқарар ісіне мығым ... осы ... ... ... Қазақ қоғамына жол көрсететін, зұлымдықты
әшкерлейтін, жақсылықты мадақтайтын күрескер мінезді табанды азаматтар ... ... ... ... ... профессор
Қожа Ахмет Иасауидің ұстазы Арыстан баба бір түйір ... ... жыл ... ... ... ... ... Алланың аманатын
шәкіртінің қолына ұстатқанына бұ дүниеде ең ... іс ... деп ... ... ... - оның жиған білімі, рухани, адамдық қасиеттері.
...Бұрын ұлттық кадрларға деген ... қиын ... ... ... ... ... ... жеріне қарап, басы алтын - ... ... да, ... ... Кең ... әр ... келген,
білімі болғанымен, сүйеуі жоқ сары үрпек ... ... ... ... арасына барып, сіңіп жоғалып та кеткендері ... ... өсу үшін ... орта ... ... ... Ал Алматыда тіркеліп
алған, көбіне өзге ұлттың өкілдері қамшыласаң да, сыртқа бармады. Бірдеме
ғып үстел ... ие ... ... атақ ... ... ... зор ... күндерде 1968 жылдан Қазақтың ал-Фараби атыңдағы ... ... ... ... ... қызмет істеп жүрген
Тұрсынбек Кәкішев әдеби үйірме жүргізетін. Үйірмеде небір талапты жігіттер
бар. Олардыңі білімі мен ... ... ... екенін танып алған
үйірме жетекшісі оқуларын біткен соң әлгі балаларды соңына ... ... ... ... жігіттердің айтуынша, алдыңда ата қаздай
бастап бара жатқан - Т.Кәкішев, соңына имене ерген жас ... ... ... ... Болатжан Әбілқасымов, Балтабай ... ... ... сол ... ... ... Қанафиннің алдына әлгі
жігіттерді қаздай тізіп отырғызып қойды да, ... бар, ... ... болар азаматтар екенін, сондықтан Алматыда қалдыру керектігін айтты.
Әуезхан Қанафин:
- Жақсы мұғалім ауылға ... емес деп кім ... ... ... ... да ... - ... бір факультетін қатарлас оқып бітірген, сыралғы
жолдастың айтқан ... ... өзі ... ... сырын жақсы
білген Ә.Қанафин қанша қиын болса да келіскен.
Содан сайдың тасындай әлгі ... ... ... ... атыңдағы әдебиет институтының директоры Әди Шәріповке келген.
Оларды аспирант, лаборант қылып ... де ... ... ... өзі жетекші балып, қорғатып шығарған. Бұл оқиға бір емес, талай ... ... бір ... келіп орналасқан ... ... ... ... ... ... Анарбай Бұлдыбаев болатын.
Т.Кәкішевтің жәй адамның қиялына кіре бермейтін бұл ірілігін көріп
қойып, ... ... ... ... ... жаны күйетін сергек»
кісілер: «Институтқа жерлестерін тықпалап жатыр», - деп ... ... ... ... ... ... ... сонымен әңгіме
тамам болған.
Сондағы жігіттер: Жанғара Дәдебаев -бүгінде ғылым докторы, ... ... ... ... - ... докторы, Қыздар институтының
кафедра меңгерушісі, ... ... - ... ... Әбілқасымов Болатжан - Кыздар институтының декандары
Профессор Шәкір Ибраев – М.Әуезов атындағы ... ... ... ... ... - ... ... Түркістан университеті
ректорының Алматыдағы өкілі, профессор Майтанов ... - ... заң ... ұстазы, Бұлдыбаев Анарбай - танымал
фольклортанушы. Университет сахнасынан әдемі сопрано даусымен ән ... ... Әду ... ... ертіп апарып, тыңдатқанын
көзімізбен көрдік. Алматыдағы ... ... ... ... жол тауып беруден жалықпады.
Тұрсынбек Кәкішевтің тікелей ... және ... ... ... жуық докторлық, кандидаттық ғылыми ... ... ... жатқандары қаншама. Олардың ішінде ... ... ... ... Смағұлов, Нұрболат Жуанышбеков, Асқар Егеубаевтар
бар. Қазақ-орыс ... ... ... - ... ... ... әдебиетінен – Л.В.Екшембиева, әзірбайжаннан- Низамеддин
Бабаев түрікменнен - ... ... Каюм ... ... - ... Ибрагимов, ұйғыр әдебиетінен -Махмұт Абдрахмановтар
Т.Кәкішевтің жетекшілігімен қорғағанын мақтаныш етеді. Бұл - ... ... елу ... ... деген сөз.
Ол кісі алдына келгеннің бәрін әлпештей бермейді. Ғылымнан тез арада
нәтиже көрсете алмасақ «Осы сен үйінде отырып, баланды ... ... ... де ... Ал ... ұнай қалса, алдына түсіп, баспаға да өзі апарып
тапсырысады, сыртынан «ғылымға жаңа адам келді», -деп жар ... ... ... да ірі ... мойындайсың.
Ұстаз Кәкішевтің ұл-қызына пейілі бірдей болғанмен, декан ... ... ... ... ... ... ... жұмысын
тексергенде «Ай, ана ұлдарды өлтіріп ... ... аман ... өзім ... - ... ... ... жақсы болғанмен, ғылымды
жүргізетін жігіттер ғой, өздері ... онша ... ... - ... ... ... «жаны» салай аман қалған.
Кафедраға да жігіттер жағын алуды ... ... бар. Осы ... ... ... көбейе бастады «Ағай, қыздардың керегі жоқ деуші
едіңіз», - деп, осал тұстан ұстай алып, әзілдесең: «Қайдам, жібиін ... ... - деп ... ... ... «Ел ... күн туғанда, етектіге
жүгінер» дегендей, қыздардың қиыншылық кездерде де ғылымды ... ... ... жібіткені болар дедік.
Тұрсынбек Кәкішевтен шәкірттері қорықпайтын, тәуекелшіл адам ретінде
таниды. Жағынып сөйлегенін көрген емес, талай ... ... ... ... ... куә. Содан сескене ме, кей жиналыста сөз бермей
қойғанын да байқауға болады.
Шындыққа қол ұшын ... ... ... ... артында
сұрауы жоқ қалып бара жатқан ... ... ... ... ... (1957, 1979, 1994), Сабыр Шәріповтің екі томдығы
(1959, 1982), ... ... (1969, 1996), ... ... Т.Кәкішевтің жанашырлығымен жарық көрген.
Қалтасына жылан салып ... ... бір ... ... ... ба?» - ... дана ... бірнеше түрі бар. Әуелі қауіптің мөлшерін білмеген адам батыр
болады. Екіншісі қорықса да, білдірмейді. ... - ... ... ... ... ... ... біліксіз адам батырлық дейді. Қорықпайтын
себебім сол», - депті. Жиырма сегіз кітаптың, ... ... ... Т.Кәкішевтің қорықпайтын себебін де содан іздеген дұрыс, абзалы.
1994 жылы Сәкеннің 100 жылдығы тойланды. Жезқазғаңда басталған ... ... ... оңай ... ... ... ... жерден
атқарса болмай ма?», «Сәкеннің Ақмолаға ... ... ... ... күдікті сұрақтар туып, ел азаматтарына жүгіріс болған. Тіпті,
«Сәкен кім еді?» - ... әр ... ... ... мен ... ... ... өткізе алмай қалып, іштей қыстыққан кездер де аз болмаса
керек. ... ... ... ... ... шешім қабылданған. Бірақ
оның қажеттігін жете ұғып ... жағы да көп ... ... ... халықтың алдындағы Тұрсынбек Кәкішевтің сөзі
ашуы ... ... ... ... өз ... ... ... алатын
айбынды. Атаның әрекетіндей шықты. Кең аспанда санқылдаған дауыс:
- Неден қорқасыңдар! Неден жасқанасыңдар! - деп алып, Сәкен ... ... дара ... тұлғаның халыққа сінірген сансыз еңбегін,
қоғамдағы өрелі қызметін, сұлулық нышанына айналған қасиетін, жаны таза ... таза ... ... ... ... салғанын, тартқан азабын, «Тар
жол, тайғақ кешудегі» қиын тағдырын, Ақмолада Совдепте ... ... ... ... ... ... ар биіктігін айтты. Қазақшалап
бастап, орыс тіліне ... ... ... - ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин сынды алып тұлға алаңнан қарап тұрғандай әсерленді.
Сілтідей тынған халықтың біразы үнсіз жылады.
Іштегі суық ... ... ... ... ... тегеуірініне шыдай
алмай, жас болып шықты. Сол күні ... ... ... жұрт ... ... сезінді. «Әр азамат елінің бір-бір тұлғасына осылай еге
болса, дүниеміз түгел болар еді-ау» ... ... ... ... ... ... ... профессордың лекциясыңда оның Сәкенге деген сүйіспеншілігін
қызыға ... ... ... ... да «Сәкенге берілгеніңді
құрметтеймін», - деген екен. ... - ... ... ... ... Тек қана ... өмірі мен шығармашылығы жөнінде көптеген кітап,
мақалалар жазды. «Сәкен Сейфуллин» (1967, 1972, 1976, 1997), ... ... және ... ... ... ... ... жолдың
тағдыры», Сәкен шығармаларының көп томдықтары ... ... ... ... ... ... ынтықтығынан кейінгі бір қадірлі ісі бірін-
бірі тануы болса керек. Бұл жерде ... ... ... өз парызын бір
адамдай орындағаны көрінеді. Сәкенді сүйетінін ... ... ... ... «Ерден - еркек қалды, көлеңкеңнен - ... ... да көп ... ... Бұл ... жүрек жарасы ғой. Сонда жоғарыдан
келген қысымға мызғымаған, үрейдің ырқына берілмеген адамдар ... ... - сол ... ... филология факультетінің деканы Тұрсынбек
Кәкішев еді. «Мүк ... түк ... ... туралы ештеңе айтылған жоқ.
«Қырып-жойған» жиналыстар, бірін-бірі көзге түрткен ғайбаттаулардан бұл
факультет аман болды. ... ... ... ... ... ... ... студенті жоқ» болып шықты. Жазықсыз балаларды көзге
түсірмей, ... ... ... ... ... отырды. Абайсызда шетке
шығып қалғаны болса, қайта айналып кеп, ... ... ... ... ... ... түскен шәкірттің тауқыметін реттеуге әкімшілік
пен факультеттің екі арасында неше рет жүргенін, неше баспалдақты аттағанын
елестету қиын. Соңында, жұрт ... ... ... ауруханаға
түскенін естіді.
Темекі достан да сол жолы айырылыпты. Бір әңгімесінде «Ауруханадан
шыққан соң да ... ... Бір күні ... ... ... ... ... едім, жүрегі бар болғыр шаншып кетті. Қолымдағы темекіні «Дәу
де болса, сен ... ... - деп ... ... ... ... қолыма
алғам жоқ», - дейді Бұл кісі - ... ... ... ... осыдан-ақ сезесіз.
Ұстаз Кәкішев кешіре алмайтын бір нәрсені шәкірттері анық ... ... екі ... ... ... ... бір ... - кісі сыртынан ... ... ... ... ... ... ... дауыс көтерісіп
қалған кездерін де көргендер бар, соңынан сөз айтқанын ... ... ... ... ... ... жоқ адам болғаңдықтан да айбынды
көрінеді.
Профессор Кәкішевтің ұстазы - Есмағамбет Ысмайылов. Үлкен ұстаздан бел
жазбай еңбектенуді, ғылымға берілуді ... ... ... жылы ... ... 1917 - 1929 ... ... қайнап
тұрған мәселелерінен кандидаттық диссертация қорғап, 1971 жылы қазақ әдеби
сынының туып-қалыптасу жолдарын ... ... ... ... қалың кітапты дүниеге әкелген ... ... ... зер ... әр жыл ... ... ... отырған екен. Бірде үй ішінде
түрегеп жүріп ойланатынын, жазғанда төгілген ойдың ... ... ... ... дейін жұмыс істей беретінін естігеніміз бар.
Қағазға түскен үнсіз сөздер ертеңіне аудиторияға кірісімен жанданып,
қуаттанып, бірде зұлпықардай жарқылдап, ... ... ... бірде сүңгі
болып еріншек ойларды түрткілейді. ... ... ағаш ... ... бір ... сөз бар ... «Өзі болмайын деген ... ... ... елді ... биік ... тағы ... қиын. Бірақ өз жан
дүниеннің мәуелі ағашын жетілдіруге болады. Оның жемісінен жұртқа ... ... ... ... - ... ... әдебиетінің тарихы Бұхар жыраудан, сыны ... ... ... ... ... студенттер профессордың
лекциясыңда жаңа бір әлемге кіреді. Әдеби сын жазба әдебиетке тән ... ... ... ... мінеу сияқты эстетикалық таным-
түсініктер халық шығармашылығына да, ежелгі ... ... де ... сын ... көне ... ... дүние екенін алғаш осында
естиді «Көркем туындыға таптық тұрғыдан қарап, ... ... діни ... деп ... ... ең зор ... көрген дарын
- Иасауи. Тіпті, үріккеніміз, шошынғанымыз сонша, өмір бойы ... ... бар ... ... жазғанына ескермедік. Мәйіті сонда
жатқанын ғана емес, Әзірет Сұлтаңдай әлемдік мәні бар ... ... ... ... ... ... ... оның «Хикметтер» деген
еңбегінің атынан шошып, қадыр-қасиетіне жетпеді...
Сонымен, қалыптасып қалған қате ... ... ғана ... ... ... ... Қазақтың сыни ой-пікірін зерттеген
уақытта европалық тұрғыдан қарау, соған ... ... де қате .Әр ... ... ... ... ой ... ғана адамзат әлеміне
бекер келмегендігін түсінеді, ... - ... ... ... ... ... ортақ мұраттарды
көтерудін, ылғи алғы шебінде болып келе жатқанын бірі біліп бірі білмеуі де
мүмкін 1956 жылы «Қазақ әдебиеті» ... ... ... тілі мен ... ... Комитеттің қаулысымен (10 желтоқсан) төнген қатерді
жан-жүрегімен ... ... ... көтеріп, халық қасіретіне үн қосқан
азаматтар Р.Бердібаев, Т.Кәкішев, М.Дүйсеновтер болатын 1988 жылы қайта
құрудың ... ... ... ... ... бұрынғы партиялық
қателіктерді жөндеу керектігін, алаш ... ... ... ... баға ... қажеттігін алғаш батыл көтерген кісілердің
бірі. Халықаралык «Қазақ тілі» қоғамының да белсенді жанашыры, ... ... ... - ... ... ... шаң қапқан жолмен ырғалып та,
әуесімен зымырап та бара жатып, халқының ... ... ... жоқ. ... ... ... зерттеуге арналған жоқ институттын
бар жұмысын мойнына салып ... ... ... сан ... жол ... ... шашылып қалған дәнектерін неше рет жиып әкелген көптеген
мақала ... ... ... ... ... Илия ... ... диаспораның рухани мұрасын жинақтауда көп іс атқарды.
Жиырма баспа табақтың «Моңғол қазақтары» ... ... ... көрмекші
«Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихын» француз тіліне аударып бастыруды қолға
алып отыр.
«Шет елге барса, бума-бума кітап ... ... - ... ере жүрген
кісілер. Оның шет жағасын ғана көзімізбен көргеніміз бар. Қытай сапарынан
«12 том ... ... елу ... «Мұра», «Шалғын» журналдарын әкеліп,
зерттеу керектігін тапсырып, қыруар жұмысты ... ... ... Өзі
тоққобдидан жаңа ғана заряд алғандай, тынымсыз еңбекқор кісі жанындағыларды
да зарядтаудан ... Олар ... ... ... ... жүріп жатқандай болады.
Профессор архив ақтарған адамды туысындай ... ... .Өз ... ... өткізген архив-үйінің суық. кабырғаларынан ыстық сәлем
әкелгендей сезінетін шығар. Сәкеннің 1937 ... ... ... ... бір ғана ... ... шаң басқан беттерін табу,
«Санадағы жаралар» кітабының материалдарын жүйелеу - бәрі архивпен
6айланысты дүниелер. Ленинград кітапханаларынан ... ... ... жүз ... уакыт бұрын шыққан кітапшалардың; арасынан Т.Кәкішевтің
сарғайған сұраныс қағазын көріп таң қалғанымыз бар. Ол ... де ... ... ... ... кітапханада -бәлен бар», - деп шәкірттерін
жұмсап отырғанын жиі естисің.
Арқалы кісіні көптің буы көтереді ... ... ... ... ... - ... жан дүниесі. Ұстаз мінезінің сирек кездесетін,
қалыптан тыс жағдайларын көру қызықты. Ағайдың кейде ақ ... ... ... ... ... ... ... тастайтыны бар. Біреуге
ұнап жатады, ... ... Адам ... ... пенделік қалпын
көрсетпесем деп әуре, ... ол кісі ... ... ... ... істегенді мойныңмен көтеру керек!» - деп, қалың қастарын
тікірейтіп қоятыны бар. Халықтың ... ... ... ... ... адамға тән нәрсе - Кәкішевке тән еместей көрінеді.
Мақтау сөз - біздің мақтансүйгіштік болмысымыздың арқасында ... ... тиын ғой ... ... ... ... мақтағаңда
жауын көргендей жақтырмай қарайтыны бар. Жанына ылғи «оппозиция» ұстап
отырғанды ... ... ... ... ... ... ... рахаттанып кетеді.
Профессор Тұрсынбек Кәкішев - Халықаралық жоғарғы мектеп Академиясының
және Айтматов Академиясының ... ... ... ғылымға
еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Жазушылар Одағының ... ... ... ... ... арнаулы Кеңестердің мүшесі, Әл-Фараби
университетінің ... ... осы ... бәрі ... ... ... ме екен? Тұрсынбек
Кәкішевті білмейтін қазақ жоқ, Теледидардан айтқан салмақты сөздері ... ... әр ... туысына айналған кісінің жүрген ... ... ... ... ... Аналар ақ жаулығын маңдайына тигізеді.
Мына тынымсыз тіршілікте әр пенденің бірдемесі жоғалып ... ... ... ... кім екенін ақша төлеп таныстырады Ол
-өмірдің заңдылығы. Ал, оның ... ... ... да бар ... ... заты өзі ... табады.
«Бас пайдасынан аса білген жерден бастап адамның адам ретіндегі ... ... - ... бұрынғы өткен ойшылдар. Тұрсынбек Кәкішев -
шәкірттер ... ... ... ... ... айналған тұлға.
Қазақ диаспорасы
Илья Жақанов,
Қазақстан мен Қырғызстан өңіріне
еңбегі сіңген қайраткер
Соңғы ... ... ... жөнінде зиялы қауым ... ... ... ... үні ... ... , сондай
пәрменді, әрі қуатты естіліп жүр.Естіліп қана жүрген жоқ,оған өзі ... ... әрі ... түрде ұлттық мүдденің мақсат – мұраты
болуына ат ... оны ... шара деп ... соны ... ... күш – ... салып, ықпал жасап жүр. Теңіз тамшыдан құралады,қоғамның
көсегесін көгертетін көшелі істер, игі бетбұрыстар ... ... ... ... ойларымен , батыл әрекеттерімен нәтижелі
болады,дұрыс бағыт алады.
Тұрсынбек ... ... ... ... ... болмысы тарихи
тұрғыдан бір құбылыс болып ойландырады. Иә, мезгіл, қоғам, ел тауқыметі
үшін ... ... ... адамдар бар. Олар көреген, әділ, ақылды,
қажырлы. Табанды да. Тарихтың мысалдарында қоғам сондай ... ... ... алға басқан, өмір солармен көрікті ... қилы ... олар әр кез ... ой ... тура ... меңзеп,
кемеңгерлік көрсеткен.Халық оларға үн қосқан,сол үшін сүйген. Ал, әлемғайып
алақұйын саясаттың қыспағына ... ... ... бар ... кез болса,өз бетінен таймаған, өз сөзінен айнымаған. Дәл осындай
ірілік Тұрсынбек Кәкішевтің ... ... ... ... оның ... ... еңбегімен танылған еді.Кезінде сол жолда көрешекті көріп
бақса да сол азабының ... ол ... ... ... ... ... мойымайтын, шегінбейтін, жеңілмейтін Тұрсекең мемлекеттік іс –
қазақ диаспорасының өте күрделі мәселесімен шұғылданып, оны әдебиеттегі
қыруар ... қат – ... ... ... Тәуелсіздік тізгінін енді – енді
қолына алған Қазақстанға қазақ диаспорасының ... ... ... ... алу ... оңай ... ... жеке беделді, қайратты адамдардың
ықпалды көмегі қандай керек болса, мұндай жалынды ізгі идеямен ел ... ... ... үлкен жүректі адамдарға мемлекет тарапынан да көмек
болып жатса ортақ мақсат, сөз жоқ ұлттық тұтастықтың ... ... етіп ... ... ... қол жеткізеді. Тұрсекеңнің келелі келелі
жиындарда, жиналыстарда қазақ диаспорасының ... жиі жиі ... ... із ... қалған жоқ. Қазақтың әл-Фараби атындағы ... ... мен жаңа ... ... ... ... ... істейтін «Қазақ диаспорасының рухани әлемі» зертханасы
республикадағы негізгі ... ... ... ды. ... ... Кәкішевтің жетекші болуы да заңды еді.
Мен қазақ диаспорасының сан ... ... өз ... қосар
үлесім болған соң Тұрсекеңмен дәл осы мүддеде түйісіп, тіл ... ... ... – Монғолия... Баян - Өлгий сапары. Ол – Иран ... ... ... ... ... Қалай жүзеге асты? Сол бір күндер әр кез ... ... ... өтеді де жатады. Оны сәл шегініс жасап еске
алуға болады...
1993 жылдың ақпан айын ... ... ... қазақтардың әндерін
зерттеумен өткізгем- ді.
Ал, сол жылы маусым айында сол ... ... ... ... әлі ... Мен ... журналының редакциясында «Шыңжаңнан
ескен сырлы әуез» атты зерттеуімнің ... ... оқып ... ... біздің үстімізге профессор Тұрсынбек Кәкішев кіріп келді. Дәйім
шүйіркелесе ... ... ... ... ... ... еңбектің
мән жайымен танысты да: - Қытай қазақтарының әндеріне енгенің қандай ... Біз енді ... ... үшін тер ... ... салуымыз
керек. Бұрын ол жайында айта алмадық, кешегі қоғам іштей тындырды. Мысымыз
құрыды. Өкініш көп. ... ... ... зар болған шет елдік
қандастарымыздың тарихи-әдеби, ... ... ... ... ... бойы ... білмей дағдардық. Енді тарихтың жылы шырайлы күні
туды. Алыстағы көген көз туыстарға қол созайық,барайық, кеше ғана ... ... сол ... ... мүмкіндігін ашты ғой, - деді.
Тұрсекеңе ойланып қарап қалыппын. Менің діттеп жүрген ... ... ... ... іле ... ... жоқ. Жаңағы тосын сөзін ... - Он бір ... ... ... ... ... үш ... миллионы
Қазақстаннан тыс шет елдерде тұрады. Бұлардың екі миллионға жуығы бізге
жақын, іргелес ... шет ... бір ... ... ... ... Туған
топырақтан қол үзген осы ағайындардың тұтасып, бірігіп, жинақталып, өздерін
«қазақтар» дегізіп Қытай, Монғолия, Түркия, Иран, Ауғаныстан, бұларға ... ... ... ... ... кетіп, бірақ қазақ екендігін
ұмытпаған,тарихын, өнерін, мәдениетін қастерлейтін, тілін сақтаған жаутаң
көз бауырлар тағы бар.
Соңғы ... осы шет ... ... ... елге көші - ... Бұл бір ... тоз- тоз ... қазақ халқы үшін тарихтың тәңір иіп
беріп отырған шуақты шағы. Осы елдердің ішінде ғұмыр бойы көшуден ... - ... ... ... Монғолия қазақтары – Баян Өлгий аймағын
жайлап отырған Абақ Керей баласы ... ... ... ... ... ... тура ... кеп бергенінен хабардарсың.
Монғол қазақтары... Жақын да болса алыс, алыс та ... ... ... көше бастауы жүректі діріл қақтырады, - деді де – ... ... осы ... үстінде тіршілігін көріп, тағдыр ... ... ... ... ... ... не бар, не жоқ, ... соларды
жинақтап, рәсуа қылмай қолға түсіріп ... ... ... жатқандардың
шекесі шылқымай отырғандарын олар естиді екен,оның сырын ... ... ... ... ... зор ... ... көз
жеткізсек.. Сен ән зерттеушісінің, ол Монғол қазақтарының әндері біз үшін
тым - тырыс ... ... емес пе? – деп ... ... ... ... атты күн болса, мен дайынмын. Баян Өлгий тұп ... ... ... ... анда-санда бір естіп қалғанымыз болмаса, мені
әбден ішқұса ғып, алыстан сағымдай бұлдырап, ұмсындыра беретін құпиясы мол
тылсым әлем ғой. Олар ... ... оның ... өзен ... ... қыс ... тұрмыс салты, әдет-ғұрпы, хал- ... ... ... ... ... өнері, қолөнер кәсәбі, бітім -
болмысы... Қазақстанға көшуге не түрткі ... ... ... ... осы ... ... ... Тұрсеке?
- Бұл бізге, көп құбылған заманалардан, көп шаршатқан ... ... ... ... ... ... ... күңірене күресіп
өткен, ата-бабаларымыздың:
Кімге бодан болғандай,
Ер түріктің баласы, - дейтін ... ... зіл ... ауыр ... ... және келер ұрпақтың тілегі. Мұның
үдесінен кім шығуы тиіс? Сені мен Мен! Сөз осы. ... ... ... ... Баян - ... ... мүмкіндігі туды. Тұрсекеңнің
көңілінде зәредей күмән, күдік, не қобалжу жоқ. Маған қалтқысыз сеніп,іштей
көнідріп отыр. ... ... еш ... ... алаң ... ... ... – министрінің орынбасары Г.Әбілсейітов мырза ... ... жан - ... ... жеткілікті қаржы бөлді. Оған біз
видеокамера, репортер, аудио, видео ... ... ... ... да, этнограф пен психологқа да қазақты зерттеу үшін ... , ... ... деректер жинауға бар жағдайды ойластырдық.
Және... және , о, мен ұмытып барады екем, бізге ... ... ар ... бер жағы да ... Бер жағы - бұл ... ... онда ... да қамти кету. Олар таудың қолтық қолтығында бар деседі. Соларға
қалайда соғып ... бұл ... ... ... ... Біз Семейден шыққан күні
- ақ Кіші бесіндетіп Алтай өлкесінің Петропавл ауданы Астоновка селосына ат
басын тіреп, қазақтарды сұрастырып жүріп ... ... ... ... ... қондық. Келіншегі Зәуре зыр жүгіріп қызмет етті. Әлімханның
әкесі Жұмабай ақсақалмен ұзақ ... ... Осы ... бұрын қойнау
қойнауында елуге тарта қазақ түтіні болған, енді ... ... ... ... Бұларда о бастағы салт жойылған,шошқа етін жейді, сүндет жоқ.
Орысқа тиген ... ... ... ... бар. ... ... біледі,
бірақ, оны арақпен өткізеді. Құран оқытады. Молдаға зәру. Балалары ана
тілін ... Осы ... ... ... айтқызған Тұрсекең
Әлімханға:
- ... түбі ... ... тіпті жақын отырсыңдар, ал
Қазақстан тәуелсіз ел болып, демократиялық даму ... ... ... ... ағайындар отанына қайтып жатыр. Монғол қазақтарының көші дәл ... ... ... ... елге көшу ... бар ма? – ... ... қазақшаға жоқ, мінезі доғал жігіт екен, оның ... ... ... ... көші Әлімханды қатты ойландырды. Бұл ... ғана ... ... ... ... қайтты. Тірі пенде ... ... ... жоқ, ... ... да жоқ. ... келе ғой деп
маңдайынан сипамаған. Көңілі қарайып келді. Енді ... ... жоқ, ... ... ... орыстанып кетеді, - деп жауап берді.
- Ал, Сіз ... ... ... – дедім мен.
- Біз кімге керекпіз? – деп Жұмабай ақсақал.
Біз ... ... ... тұнжыр ойға батты. Түні бойы үһілеп кірпік
ілмеді. Ертеңінде сол сүлесоқ қалпымыз, аттанып кете бардық.
Антоновка ... шыға сала ... мен ... ... алып, тау қиялап, өрлей тарттық. Сапар үстінде байқадым. ... адам ... ... ... елдің зерек жолаушысы. Жолды үнемі ... ... ... болмайтын жерден төте сорап іздеп, ақыры алысты
жақындатып, ұзақты қысқартып, ... ... , ... ... ... бір жол – қара ... майдай шылқыған қиын асулы Черный Ануй
деп аталады екен.
Біз сол Черный Ануй ... ... ... ... бір ... ... Дені ... екен. «Қазақтар бар ма?» деп едік, біз ... ... ... ... жоқ , қазақтардың ауылынан өтіп кеттіңіздер.
Ол – Турата деген ауыл. Осыдан он екі ... ... ... ... ... Тұрсекеңе қарадық. Тұрсекең ойланған да жоқ:
- Тарт, Туратаға!.. – деді.
Әне – міні ... ... да ... Жолда қаға беріс таса сайда,
тау қолтығында тығылып тұрған бір бұйығы ауыл. ... ... ... ... ... ... жайылып жүр. Бір ауылдың сыртында
төңірекке көз тастап біраз тұрдық. Бір кезде ... қара аты, ... ... бала жігіт келе қалды.Бұл да тосырқап амандасты.
- Бұл Турата ауылы ... ... ... ... ... ... ... бірлестік...
- Мектеп бар ма?
- Бар.Туғанбаев атында... Ол ... ... ... жерде
туған.Тағы бір Совет Одағының батыры болған,қазір ол Семейде
тұрады.
- Мектеп қазақша ма?
- ... ... ... неше үй ... Елуден асады.Не жетпіс...
- Қарттар...үлкен кісілер бар ма?
- Бар.
- Біз қонақпыз.Алматыдан келе жатырмыз...
- Ну, келіңіздер.
- Ауылдың бастығы кім?
- Есболат.
Біз ... бет ... Кең ... бар ... ... ... ауыл.
Ауыл шетінде дүкен. Дүкеннің алдына тоқтап,ішке кірдік.Дабырласқан ауыл
адамдары. ... ... ... да ... жоқ, өзді өзі гулесіп тұра
берді... Жүздерін жел қаққан, тотыққан, ... ... ... ... ... ... ... оғаш, дөрекі. Мен сатушы келіншекке жақындап:
- Атың кім,айналайын? - дедім.
- Зейнеп, - деді ... ... ... ... ... ... ... А, Сіз неге таң қаласыз? – деді Зейнеп – Туратағылардың көбі – ... ... ... ... Естафьевтер – бәрі қазақтар .Әні
Ботагөз келді, бұл – ... ... ... мен ... ... ... Кеше біз ... үйінде қалай сөйлестік? Көбіне Илья екеуміз ғана
сөзге ... ... Ал, бұл ... ... ... ... ... шығармаңдар. Фольклордан Зұфар қалт жіберме, Шоқан
видеоға түсіруге ілкімді, икемді, сергек бол, ал, ... сен ... Илья ... адамы...Илья қазір осы ауылды ... ... - ... - ал, ... тағы бір тарих, тағы бір тағдыр...
тағы бір өмір кездесті. ... ... ... ... дәл осы ... ... ... деп кім ойлаған?
Біз осы ауылдың бастығы – отыздың ... жап- жас ... ... ... ... ... ... шапшаң, бауырмал
жан екен. Қатты қуанды.
Әп сәтте ауыл адамдары жиналып қалды. Ульяна, Тәбия, Маржан ... ... ... ... ... Күләш дейтін келіншек...
бәр – бәрінен әр қилы ... ... - Бір ... осы ... қожа да, ... да бар екен. Құран да
оқытатын. Шелпек пісіретін, отқа май ... Қыз ... ауыл ... Сүндет болған жоқ.
Ульяна: - Қазаққа сүндет дегеннің не керегі бар? Бастарында ми ... ... ... Арақ ішуге болмайды дейді. Оттапты. Ішу керек.
Мен: - Ульяна әже Абайды білесіз ... - А, ол мына ... ... Бие ... ... ... Баяғыда
өлген. Арақ ішсе өлмейтін еді.
Мен: - Мен Абай ақынды сұрап отыырмын, Ульяна әже.
Ульяна: - Ондай ақын бұл ... ... жоқ. ... мына ... мұның
апасы Дәріжан, Меңдеш, Қамаш, Ұмсынай деген кемпірлер шетінен ... ... ... ... - ... көбі ... ... келген. Бірі қыз, не
біреудің жесірін, әйелін алып ... кеп, ... ... ... ... ... Смирнов, Угрюмов, Шитинин, Иванов дейтін ірі
байларын, поптарын паналап жан үшін ... ... ... ... ... ... қойған. Шоқынғаннан кейін оларды қуып келген қуғыншылардан
поптар дәйім қорғап отырған, оларды ... ... біз ... ... ... жандармыз.
Ал, бағзы біреулері 1916 жылғы патшаға қарсы көтеріліс ... ... ... ... ... ... дені ... Семей өңірінен. Олар ... ... орыс ... ... ... іргелес жатқан Шарғыда қазақтар бие байлаған,
олардың ауылын орыс байлары «кымызниктер» деп ... ... ... ... ... ... қыз ... келін түсіру, қалыңмал беру,
иә құдалықтың бар жөн ... ... ... Ал, 1917 ... ... бәр – ... ... қырып – жойып орыстарды да, қазақтарды
да оңдырмады. Орыстың ... ... ... жоқ, асты, атты, айдады.
Олардың жұртында бұралқы иттей боп біз ... Жаңа ... ... ... еді, келе келк ... да ... Біздің кезімізде жалғыз
Әркем молда ғана ... ... дұға ... еді, ... ... жоқ. Кісі ... табытына салып жерлейді. Жаназада арақ ішіледі. Мұнда 1941 жылға дейін
қазақ мектебі болған, соғыс кезінде мұғалімдер жетіспеді, ақыры бірте ... ... ... бәрі ... бітті. Қазақстанға бір жолы барып қайтып
ем, олар бізді шоқынған « ... деп ... ... ... ... Енді біз ... ... мектеп аша аламыз? Кім көмектеседі бізге?
Өз дінімізді, өз тілімізді қалай сақтаймыз? Орыстарға сіңіп, жұтылып
бара жатырмыз.
Ботагөз: - Мен ... туып - ... ... аты – ... Самай
деген елденбіз. Күйеуім Нұралы Соколов. Мені қазір жұрт Ботагөз Соколова
дейді. Бұған да үйрендім. ... ... ... бітіріп,
биология, химия пәндерінен сабақ ... Бір ай ... ... оқып
қайттым. Мен осы жердегі мектепте қызмет ете бастағанымда қазақ тілі ... жоқ ... ... ... ... ... ... байланыс жоқ.
Бірді екілі адамның барғаны не болады.Олар барады да ... ... ... ... ... тілін енгізіп, ол өз мамандығын болмаса да ... өз ... ... ... етіп ... ... Әр кез Қосағашқа
барып, қазақша кітап,журналдар әкелем, әндер үйреніп қайтам. Жаңа әндер бұл
жерге жетпейді.Әнмен тәрбиелеу өте ... ... : - ... опырайған кемпір болдық. Менің де ата - бабам
Қазақстаннан келіпті. Зәу - заты кім, одан ... ... ... ... ол ... орыстар болмайтын – ды. Тек ... ... ді. ... ... ... өлтірген. Шарғының суларында балық
көп. Орыстар тойымсыз, нысапсыз,нас, «бәрі менікі» ... обыр ... ... ... ішіп, оған бізді де «қарық қып» оңбайтын істің бәрін
үйретіп, ... салт – ... ... ... ... ... тілімізге дейін өзгертіп бітті. Ертеректе шалым Арғынбай көшуге
пейілді болып Қазақстанға ... еді, олар ... ... ... қағытты. Содан көңіліміз суып қалды. Балық аулап, ағаш кескен орыстар
бір кезде бізді Шарғыдан ығыстырып, осы ... ... ... ... ... ... – аңсай «Елім - ай...Елім – ай... » деп өтерміз
бұл ... бір ... бір ... осы ... ... біз бұлардан
«Үшқара», «Шилі өзен», «Көлме ... «Ой, ... « ...... ... ... Ал, «Ой, милый, дүние – ай» әні ... ... зор ... хоры ... аза ... қаза ... сарғайтқан, сарылтқан сағыныш
болып жан ... ... бір ... Қазақстанға жетуге зар
бола мысы құрыған шарасыз жұртты талықсыта аңсатқан шері, ол !
Ән біте бергенде үй иесі ... бір ... ... ... ... ... бата ... деді.
Мына сөзді естігенде Тұрсекең тебіреніп, не дерін білмей сасқалақтап,
бірақ тез жинақтала қалып:
- Ой, айналайындар - ай! Ой, ... - ай! ... Осы ... ... кіші бесіндетіп, Қосағаштан өтіп, Монғол шекарасы –
Ташантаға жетуіміз керек.Уақытымыз тар. Сендер сол ... ... ... ... деп ... ... Өздеріңнің кезекті бас қосуларыңыз
болсын.Дән ризамыз! Біз әлі жүздесеміз, келеміз, отырырмыз талай!...
Есболат: - Аға, онда осы қойды ... ... ... ... ... ... ... болып Есболаттың бұл ілтипатын Бейсен ... ... әжей ... ... Біз ... қоштасып, тысқа шықтық. Маужыраған,
тып - тыныш тау іші. ... ... ... аты, оның ... ер тұрманы
... қандай көркем әбзел! Жүген, өмілдірік, тартпа, ... өзі жіп ... ... әсем ... ... ежелгі өнері -
өрімшілік қаз қалпында ғажап ... өң мен ... бір ... ... шыға ... ... көзіме мынадай бір сұмдық елес көрінді.
Алпысыншы жылдардың бас ... ... ... ... бір ... аяғы басып көрмеген тау шатқалында атам заманғы ... ... ... ... ... ... ... жіті қадағалап,
бақылау жүргізеді. Олар ... тау ... ... ... ... ... күні, түні киноға фотоға түсіреді.Ал, бір күндері олар
шатқалдың қарсы бетінде, зор күшейткіші бар магнитофонға ... ... ... ... ойналып жатқанда жабайы адамдар үңгірлерінен
шығып, бәрі жиналып, беттерін басып жылап отырады...
Тураталық ... ... ... осы бір ... суретті елестетті.
Өз ойымен өзі боп, іштей ауыр күрсініп келе жатқан Тұрсекең : - ... ... Ұлы ... орыс ... ...... әлгі ... тайпаны ел қатарына қосты. Туратадағы
қазақтардың жағдайын кім ойлады? ... ... ... хал – ... болашағы қалай болу керектігін ... ... орыс ... ... ... ғып, ... ... Осы
екі селодағы қазақтардың өмірі күштеп ассимициялау ... ... егер оны ... қаз қалпында түсіріп, әлем экранына шығарса
. патшалық Ресейдің қанқұйлы экспанциясының совет өкіметі ... ... ... ... көз ... ... еді. Тұрсынбек Кәкішевтің ел
деп соққан ... осы ... ... береді. Алтай тауының мылқау
шатқалдарында көр өңештің қу ... ... ... ... ... ... ... әнінен, домбырасынан айырылған қаншама өгей
бауырларымыз жүр. Кім іздейді, кім бауырға тартады оларды?
Әр кез Тұрсекеңе ... сол ... еске ... да бір ... «Сол қазақтарды қашан киноға түсіріп,жұртқа көрсетеміз?»- дейміз.
Тұрсекеңде толқу, қобалжу, ... жоқ: Мен бір ... ... ... Оны кім ... ... ... пе? - деймін.
Тұрсекең түйіліп, ойланып қалады.
Біз алыстағы қазақ диаспорасына қол соза бастадық, ал ондай диаспора өз
іэргемізде жақын да ... алыс боп ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішұлы шығармашылығы туралы ойлар)
Айтылған сөзі жазған пікіріне дерек келтіру – профессор Т.Кәкішұлы
өмірінің, ғылыми ... ... ... ... ... Осы мәліметтерді жариялаймын, ... ... ... ... деп ... қиындықтарды да көрді. Кеңес үкіметі
кезінде жазған кітаптары, жасаған зерттеулері арнайы тексеруден өтті, ресми
идеология ыңғайына орай ... ... ... ... деректерді
білетіні үшін ғалымдар мен зиялы қауым, жаңалыққа құмар ... ... ... ... ... өз ... ... тапты.
Алайда ғалымның бұл ұстанымнан шығып кететін де тұстары бар. Оның
негізі бар деп ... ... бұл өз ... аса ... ... ... ... мәлім деректерге сүйене отыра мәселенің ... ... ... ... атты ... эссесінде бұл тәсілді
өнімді қолданады. «...Оны құру («Бірлік» қоғамын.–З.Б. ) жөнінде ... ... ... ... ... той ... ... бола қалса,
Міржақыптың бұл игі идеяны қолдағаны ешбір ... ... ... ... ... ақыл ... да ... емес. Қалай дегенмен 1914 ... ... үш ұлы ... ... ... тарихи шындық.
Ал осы тойға да, ... ... ... ... да ... ... ... да даусыз…
Жақаңды ертеден білетін Мағжан олармен, бұрыннан таныс болғандықтан
еркін жанасуы сөзсіз. Биге ... да ... ... Оны ... келген
Сәкеннің көрмеуі, байқамауы мүмкін емес.» т.б. (18-б)
Халқымыздың аса талантты, заманы бір қос ... ... ... ... ... толы ... заманда олардың
шығармашылық, саяси-әлеуметтік ... ... әсер ... ... ... ... ағамыз осындай болжамдарды көп қолданады. Замана
саяси-идеологиялық тартыстарының тарихын осы пенделік ... ... ... орай ... ... Замана сұранысын, көпшілікке
қызықты болуын ескергені ме, әлде осы ... ... аса ... орны бар ... ... сәл кейінірек ...
1960 жылдардың соңына таман, бізге, сол жылдардағы ҚазМУ-дің 3-курс
студенттеріне, қазақ әдебиетіндегі сыни - ... ... мен ХХ ... ... ... тарихынан Тұрсағаң лекция оқыды. Алғашқы сабақтарда-
ақ: "Қазақ әдебиетіндегі идеялық-эстетикалық пікірлер қозғалысының тамыры
тереңде. Оның ... даму ... бар, – ... көп айта ... 20-
жылдардағы қоғамдық санадағы ... ... ... ... ... ... әңгімелерде ұстазымыз оларды қатты сынға
алатын. Әсіресе, ресми идеология, кеңес үкіметіне ашық ... ... ... ... группамыздағы ересек бір студент:
–Бәрі дұрыс қой, ағай, бірақ оған ... да ... бар ғой? – ... реплика айтты.
Бұл қағытпаның сол кезде жаны да бар еді. А.Байтұрсынов, ... ... ... мен ... ... арасына ене бастаған әңгімелер біздің лекцияларымыздағы айтылып
жүрген ... ... ... ... оған кереғар болатын. Біздің қолымызға
тиген олардың шығармалары (машинкаға басылған, қолдан көшірілген) ... ... сыны ... 1920 ... ... дамыды, оған
ықпал еткен, тікелей орыс әдебиеті – деп оқытатын ол кезде. Ұстаздарымыз
да ... ... ... да ... ... ... ... болып алған кезіміз. Алайда, ұстазымыздың
қазақтың көркем- эстетикалық ойлары мен қоғамдық сана ... ... ... ... ... қона бастады. Ақтаңдақтарға толы әдебиет
тарихын ... ... ... сол ... ... ... ... бірі
айта бермейтін, айтуға ықылдас та, ... те аз ... ... мен ... ... ... ... лекцияларында осылай таныса бастадық. Қырық-елу шақты студент
отырған аудиторияда 1920 ... ... ... әсер етіп, әдеби
процесте басты орын алған ... ... мен ... тартыстарды
баяндау үстінде ұстаз кейде айтуға болмайтындай ... ... ... ... ... ... ... деректерді де қосып
жіберетін. ... ... ... ... ... ... айтуы
бізге қатты ұнайтын.
Профессор Т.Кәкішұлы үнемі мұрағаттық мәліметтерге, деректерге
сүйенетін. ... ... ... ... қалыптаса бастаған
біздің ойымызды, дүниетанымымызды жаңартты. Әдебиет тарихынан ... ... ... алға ... ... ... дәйексіз қалыптасқан
біздің іргетассыз пікірлерімізді ... ХХ ... ... ... ... ізденістер туралы ... ... ... ... қатты ұнады. Ғалымның саяси-
экономикалық ... ... мол ... әдеби дамудың
заңдылықтарын баяндайтын кітабы жаңа ойларымен, жүйелі талдауларымен
бәрімізді ... ... ... ... ... ... мақсаты бізді
толқытты.
Профессор Т.Кәкішұлының қазақ әдебиетіндегі сын тарихына ... ... ... ... ... филология
факультеттерінде тегістей оқилатын жалпы курсқа айналды. Оның ... оқу ... ... жазып жариялады. «Сын сапары», «Оңаша
отау», «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» т.б. ... – осы ... ... ұзақ жылдарға созылған ізденістер нәтижесі.
Әрине,сын тарихына қатысты зертеулерде қоғамдық ... ... ...... ... ... шынайы
көрініс табуға тиіс. Ал кеңес заманында көптеген ойларды ашып ... ... ... ... бір байқағанымыз, профессор Т.Кәкішұлы
зерттеулерін қадағалай оқыған адам оның ... ... ... ... ... ... идеологиялық тартыстар тарихын баяндай отыра
көркемдік, эстетикалық даму заңдылықтарын көрсетуге ден ... ... да ... ... ... Сондықтан да талай кітаптарындағы
«қалыпқа сыймайтын пікірлерді» баспаға дейін қырағы редакторлар ... ... ... ... ... ... отырған.
– "Менің әр кітабымның қиын да қызық ... бар", – деп ... сол ... не ... ... ... үшін осы деректің өзінен-ақ кеңес
идеологиясынан өзгеше ойланған, жазған ... сол бір қиын ... ... ... көруге болады.
Еркін ойлауға тиым салған қатыгез үкімет пен көрініп тұрған шындықты
айта ... сан ... ... ойлардың шырмауында қалған, түрлі ... ... ... адал ... ... бүгінде құрметке әбден
лайық. Қайтсем ... ... ... ... деп ... ... ... баға беруде, болмаса еңбектерін бағалауда
абай болу керек. ... ... ... С.Мұқановтың
коммунистік идеология мен совет үкіметінің саясатын қолдауында, қызметінде
кереғар ойлар мен ... ... ... ... ... ғана ... ... саяси көзқарасы, дүниетанымы солай еді. Бірақ ... ... сол ... ... пен мансапты көздеуден туған әрекет
емес-ті.
Кезінде ... ... мен ... ... ... айқай сала
жариялаған теңдік, ... адал ... ... өмір ... ... ... жоқ тәрізді. Алайда соны іске ... бәрі ... емес пе? ... ... ... ... адал ... «жарқын қоғам,жаңа өмір» орнату жолындағы
ерен еңбектері тиісті бағасын алуға тиіс.
Профессор Т.Кәкішұлы кеңес үкіметі ... оның ... ... ... айта ... ... қағидаларға қарсы болды. Оның бірін,
көркемдік–эстетикалық көзқарастардың ... ... ... ... ... дейін қазақта жөнді жазба әдебиет болған жоқ, көркем әдебиеттің
және әдеби сынның қалыптасып дамуы Ұлы октябрь революциясынан кейін ... ұлы ... ... әдебиетінің ықпалымен қалыптасты, – деген тезистер
ақиқатқа айналғандай еді. ... ... идея ... осы ... айту әрі оның ... сана мен мәдениет пен ... ... ... ... оңай ... жоқ. Ол үшін әлемдік
әдебиет тарихынан бұлтартпас деректер ала отыра сөйлеу ... еді. ... ... ... ... ... ... сондай
материалдармен салғастыра, салыстыра дәйекті деректермен ... ... ... ... пікірлердін шындықтан шалғайлығын
дәлелдеді.
Жетпісінші жылдардан ... ... айта ... ... ... "Кері
заманның керағар ойлары", "Санадағы ... т.б. ... ... алғаннан ... ... ... ... ... ... – С.Сейфуллин. Көрнекті
ғалымдар Е.Ысмайылов пен С.Қирабаевтар ... ... бұл ... ... оңай болған жоқ. Әдетте, біреу жазып жүрген, зерттеушісі
бар тақырыпқа екінші ғалымның жолай қоюы қиын. Ал мына ... ... ... болды.
ХХ ғасыр басындағы идеялық-эстетикалық көркемдік ізденістер тарихында
С.Сейфуллиннің орны мүлде бөлек. Осы тартысты тұстағы ірі ... ... ... топтасқан болатын. Сондықтан Профессор Т.Кәкішұлы ... ... ... ... ... жоқ. 1917-1929 жылдар арасында
әдебиетіміздегі идеялық-творчестволық мәселелерді зерттеу ... ... орны мен ... қызметінің ерекшелігі көрінеді.
Зерттеуші ... ... мен ... ... тың деректерді,
жинауда, талдауда, сараптауда назардан тыс ... ... ден ... Түрлі мұрағаттық деректерге барады. Сәкен туралы
табылған, жинаған жаңа материалдарды жаңаша баяндайды. Бұл ... ... ... ... ... ... қиын. Басқа зерттеушілерден
өзге, жаңа бағыт пен ... осы ... ... ... өз жолын
көрді, айтарын сезді.
Бұл тақырыпты 1960 жылы "С.Сейфуллин өмірі мен өнеріне қатысты ... ... ... ... күні ... дейін жалғастырып
келеді. Ғалым өзінің ... ... ... ... деп жазады. "Жан-жаққа
көз салсақ мені әуелі Сәкенді ауызға алуға тиіспін ғой. Күні ... ... шаң ... ... ... ... ... ала көзбен
қарамаса екен деген тілекпен келе жатқаным әруақ, құайға аян.» ... ... ... ... мен талай рет сапар ... ... мен сан ... ... жинады. Сәкенді көрген адамдармен
әңгімелесті, естеліктер жариялады. Соның нәтижесінде "Қызыл сұңқар" (1968),
"Сәкен Сейфулин" (ЖЗЛ ... ... 1972), ... ... ...... ... сүйген арулар" (1997), "Тар жол, тайғақ кешу
тарихы" (К.Ахметовамен бірлесіп жазған) т.б.зерттеулер дүниеге ... ... жаңа ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің классигі Сәкен
Сейфуллин мен Сәбит Мұқанов арасындағы ... ... ... ... да ... ... ... Сәбит Мұқанов –
Сәкен Сейфуллин алдында адалдығын сақтаған ... ... ... ... арасындағы байланыстар туралы жазғанда осы
жағдайларды, ... ... ... мақала, зерттеу монографияларды
т.б. ой елегінен өткізе, ескере жазды. Бүгінгі жаңа ... ... ... Олардың қазақ әдебиеті тарихы үшін істеген еңбектерін
саралап шығады. Ғалым ... ... ... ... ... ... ... "жазушылардың аздығын айта келе оны ... ... ... деп ... «ХХ ... ... әдебиеті» (1932) аталатын кітабындағы
пікірлерді әдеби сын тарихына қатысты барша еңбектерінде тиімді пайдаланау
барысында ғалым жазушының ... ... мен ... ... ... ... ... жан–жақты талдайды, дұрыс–бұрыс
пікірлерінің нақты себептерін, ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы қазақ қаламгерлері мен ... ... ... көбі классик жазушының осы ... ... оны ... ... ... көрсетсе, екінші біреулер
мүлде атамайтынын,жиендік жасайтындардың барлығына қынжылады.
С.Мұқанов осы аса маңызды зерттеуінде қазақ ... ... ... ... ... ... саясатын қолдаған
және қолдамаған т.б., – деп түрлі топтарға бөледі. Олардың шығармашылығын
саяси-идеологиялық бағытта қатал сынға алса да ... ... ... ... ... шығармаларының көркемдігі жоғары болды
деп атап көрсетеді. ... осы ... ... ... ... келе ... Т.Кәкішұлы зерттеушінің көркемдік–әдеби
талдауды саяси талдаумен ... ... ... ... С. ... ... алған идеологиялық–әлеуметтік
ұстанымдардың авторының көркемдік ... ... ... ... ... ... ... бөледі.
Кезінде бұл кітаптағы ... ... ... ... ... ... қатты ықпал еткені
белгілі.
Осы зерттеуіне Сәбит Мұқанов Мағжан поэтикасы туралы да тамаша ... Оның ... ... ... пен ... ... жазады т.б. Осы ойлардың бәрі ... ... ... ... ... пен ... ... мен Мағжанға арналған шығармаларында
тарихи-әдеби, мұрағаттық деректерді қолдау арқылы ... ... ... ... ... ... ғасыр
басындағы әдебиет тарихына белгілі деңгейде ықпал ... ... екі ... ... ... ... қатынастарға арналған. Бұл
байланыстар туралы алуан түрлі, алып қашпа әңгімелер аз ... Оған ... ... ... әдебиет классиктерінің ... ... ... ... бар бұл байланыстардың тарихын ... ... ... алып ... әңгімелердің тоқтауы қиын екенін
айта келе Т.Кәкішұлы алдына осы мақсатты қояды.
Шығармашылық тұлғалар – аса сезімтал ... ... сәл ... сәл ... ... ... жай ... Оның үстіне жастық
шақта. Аса таланты ақындар ... ... ... ... ... ... осы ... тарихты дәйекті баяндау барысында ғалым талай
қызықты ойлар айтады.
Өнер тұлғалары, әсіресе ақындардағы осы ... ... ... ... ... ... тарихында көп жазылып
келеді. Ал біздің әдебиеттануымызда сиректеу, ғылыми сипаты мол жұмыстарда
бұл бағыттарға мүлде ... деп те ... ... ... ... ... ... сүйген арулар» және « Мағжан–Сәкен»– адамдар арасындағы
осы пенделік қатынастардың ... ден қоя, ... ... ... ... идеялық саяси негіздері туралы айта
келе олардың таза лирикалық шығармаларының көркемдігі туралы өте ... ... ... ... соңғы кездерде Мағжан
шығармашылығын тым ... ... мен ... ... ... ... ... өте дұрыс атап көрсетеді. Ал ... ... ... ... тарихындағы маңызды кезеңді ... ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішұлы айта бастаған көңіл аударар ойлардың бірі
–қазақ әдебиетінің тарихы тек қана ... ... ... ... ... ... ... жазықсыз қуғын көріп, шетел
асып кеткен қазақтардың жазба мұралары да біздің ... ... ... ... ... Қандастарымыздың рухани өмірінің
көріністері, мұң-зары, ... ... ... ... бұл
шығармалардың маңызы зор.Бұларды жинау, жариялау және зерттеудің күні туды.
Онда басталған, жүріп ... орын ... ... ... қазақ
ұлтының руханият тарихы үшін қажеті аз емес.
Сол сияқты ... ... мен алыс ... алыс ... ... ... шығармаларына да бей-
жай қарауға болмайды. Оны жинауға, жариялауға, әдеби айналымға қосуға ... ... тек ... ... шығармаларынан тұрмайды,
ол көптеген қаламгерлердің шығармашылық ізденістерінен тұрады,- ... ... жиі ... Ірі ... ... ... ... пен
көркем шығармаларға алып келетін жол ... осы ... ... ... емес. Олардың шығармалары жаңалықтардың
бастауы, онда идеялар, жаңа ... ... ... ... ... Осы ізденістерде байқалған мәнді құбылыстарға тереңдеу
барысында, мықты шығармалар дүниеге ... ... ... ... ... ... үшін де аса маңызды.Сондықтан да оны
назардан тыс қалдыру ... ... ... ... ... ... ... де жеткілікті. Мәселен, Ж.Тілепбергенов, Е.Бекенов,
С.Ерубаев, С.Шәріпов т.б. қаламгерлердің ... ... ... ... ... ... ... очерктер, маңызды шығармаларына
арналған мақалалар ... ... бола ... ... ... мен ... ... астарында ұстаз
ағамыздың аброймен адал атқарған талай қызметтері, алыс айшылық ... ... ... т.б. да біз ... ... ... барады. Қалып барады дегенім болмаса, олар ... осы ... ... беттерінде жазылып та жатыр. Жазыла береді
де. Тек қана ... ... ... қаймықпай айта алатын
ағамыздың денсаулығы мықты болсын.
ПРОФЕССОР Т.КӘКІШЕВ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ КЛАССИКТЕРІ
Бақытжан Майтанов,
филология ... ...... ... Оның ... ... да, қалай
аяқталары да белгісіз. Мүмкін, ол аяқталмайтын шығар. Өйткені ... ... ... ... Сөзі ... заманалардың құлағына
шалынады. Көзіне түседі. Санасында зерделенеді. Ал шығармашылықтың бірден
басталмайтын себебі – оған ... ... Сөз ... сан алуан терең ой мен
танымның ұлағат, үрдісі салтанат құрған, көкірек көзі ояу ... ... жан ... ... Алғашқы пікір, толғамдар әсіресе ... ... ... мен ... ... ... ... күндері қадір-қасиеті мол 80 атты асқарға кәнігі альпинистердей
еркін ... ... ... ... ... ... ... ҚР Жоғары
мектеп ғылым академиясының академигі, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің құрметті ... ... ... Тұрсынбек Кәкішев
өзі құралпы бір шоғыр талантты, кемел ағаларымыз сияқты “ойдан салса төске
озып”, ... ... ... ... ... Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетінде білім
алған Т.Кәкішев ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтында өнімді
қызмет атқарған. Әсіресе Партия тарихы институтындағы жылдар ... ... ... ... ... ... ... анық. Арасында Әдебиет және өнер ... ... оны ... ... ... кандидаттық диссертация
қорғайды. Өткен ғасырдың 50-жылдарына тән дүрбелең үрдіске сай қорғау ... ... ... ... ... ... Мұқановқа арқа
сүйегендей болатын аспирант Мұхтар Әуезовтен қаймығып ... ... ... ... ала ... ... кеңес дәуірінің алғашқы тартысты жылдары
туралы өзі де ... қиын ... ... ... ... ... қабілет, жігерін, батыл байламдарын оң көзбен тиісті дәрежеде
бағалайды.
Әдебиет және өнер ... аға ... ... ... ... ... ... тіл, ұлттық өнер мен әдебиет жайлы жалынды
айтыстарға қатысып, өркеуделік танытқаны үшін басшылардан ... ... ... ... ... ... ... бопсаға көнбейтіндігі
ақыры Тұрсекеңді осы бір аяулы ... ... ... ... өкпе әлі де ... ... ... жүреді.
Бірақ орыстардың “жақсылықсыз жамандық жоқ” дегені тәрізді, Т.Кәкішев
ол кездегі С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіне (1968) ... ... ... ... ... ретіндегі атақ, абырой жолымен
асқақтау орбитасын айқындап берді. ... те ... ... да ... ... меңгерді. Өзінен бұрынғы атақты лингвист Кәкен Ахановтың “Декан – көп
балалы ана” деген тапқыр ... ... де, оның ... досы Зейнолла
Қабдолов та сүйіп қайталауды ұнатып жүрді. Шын ұстаз жалғыз қалықтамайды.
Оның қанатының ... ... тас ... ұшып ... ... елудің
ортасындағы бір топ ғылым ... ... ... ... ерткен
қаздай тізілтіп, КазГУ-ден Әдебиет және өнер ... оның ... Әди ... ... ... алып ... еді. Солардың
біразы – ректор, проректор, декан, профессор, кафедра меңгерушілері.
Тұрсекең жас ... ... ... дағдысынан айныған емес. Әлгі
профессор ... ... ... бала ... апарып, таныстырып
кетеді, өзі күндей күркіреп қорғатып шығады.
Т.Кәкішев қаламынан ... ... ... мақалалар жинағы
толып жатыр. “Октябрь өркендері”, “Сәкен Сейфуллин”, “Сын сапары”, “Дәуір
дидары”, “Оңаша отау”, “Қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... мен ... “Сәбит Мұқанов”, “Толғам” және т.б.
Т.Кәкішев жайлы мақала, ... ... ... ... екі ... ... Бірнеше орден, медальдардың, оның ішінде “Парасат” орденінің иегері.
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу қиын. Біз оның “Толғам” атты 2004 жылы ... ... ... ... ... ... ақтарып қарасақ та,
ғалымның ұзақ шығармашылық ізденістерінің барша бағыт-бағдары, қазіргі
нәтижелерімен толық, жан-жақты ... ... ... ... ... мемуар емес, бірақ көптеген зерттеу мақалаларда автордың
дербес өмірбаянына қатысты мәліметтер, оның тікелей жеке ... ашық ... ... ... ... тартайық”, “Иран-Тұран әдебиетінің
байланыстары”, “Әдебиетіміздің арғы ... ... ... таза ғылыми
үрдіске жазылған дүниелер де бар. Бір ... ... 2000 ... ... хронология бойынша топтастырған. ... жүйе ... ... ... ... ... толқытқан мәселелерді қайта
тірілтіп, жаңа дерек көздерімен ... Ол ... ... ... ... ... демін еркін сезініп, бұған дейін үзіп-жұлып
айтатын ой пікірлерін көгеннен босата, жамыратып ... ... ... Т.Кәкішев қазақ атты халықтың мұң-
мүддесін жоқтаушы ретінде атқа қонады. ... ... ... ... сапарында” көркем әдебиет сынының алыс тамырларын фольклорлық
мұрадағы эстетикалық түсінік-пайымдармен нәзік те терең ... көне ... ... мен ... ... ... қатысты маңызды пайымдауларды эмбрион күйіндегі ... ... ... ... зияткерлік талғам, парасатының ... да, ... ... бітімді теориялық құйма қалпына жеткізеді.
Т.Кәкішевтің қазақ әдебиеттануындағы аса бір қомақты еңбегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарында
оқытылатын негізгі пәндер қатарына қосуы болса керек. Қазір ... ... ... ... ... тың ... ұстаз еңбегі жан-жақты дәйекті ... ... ... ... ... де ... ... Т.Кәкішевтің Қытай, Монғолия қазақтарының арасына арнайы
экспедиция ұйымдастырып, олардың әдеби, фольклорлық мұрасын ... ... ... ... ... ... Сабыр Шарипов, Жиенғали
Тілепбергенов, ... ... ... ... ... шығармаларын әртүрлі
мұрағат қорларынан іздеп, тауып, халық игілігіне ұсыну да – ... ... ... ... ... ... әдедбиетінің түп бастауын көз көрімдегі
уақытпен шектемей, б.д.д. VІІ-VІ ғасырлардағы парсы, ... ... ... ... “Авестадай” ұлы ғибратты шығармалардағы туыстық
желілерді ашуға ... ... ... араб ... он екі мың ... жазылатын мұндай ғұлама дүниенің сақ, ғұн, ... ... арғы ... ... ... ... ... еместігі
сөз болады. Ықылым әлемдегі аса көне мәдени жәдігерлердің шынайылығы мен
көркемдігіне қайран қалады. Осы ыңғайда қазақ ... арғы ... ... ... ... профессор Б.Кенжебаев еңбегін лайықты
бағалауын орынды санаймыз ...... ... ... кейінгі жылдардың “Толғамында” Махамбет, І.Жансүгіров,
К.Тоғысов, Н.Төреқұлов, Ғ.Мұстафин, Ә.Тәжібаев, Қ.Бекқожин, ... ... ... ... ... ... ... оларды қазіргі уақыт биігінен саралайды, Н.Ораз, К.Амантай іспетті
қаламгерлердің қызықты ... мән ... ... ... ... ... ... ізденістерін бағалайды, Ш.Ыбыраевпен
ғылым, ғылыми орта, ғылыми дәстүр, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтар жайлы ой бөліседі, ... ... ... ризашылық толғанысқа барады.
Ал осы еңбектің де, Т.Кәкішев шығармашылығының да ... ... ... ... ... С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов тәрізді көркем
сөз зергерлері. Автор олардың атақты ... ... ... ... да ... Ал ендігі жерде ғылыми эссе ... ... ... жағдаяттардың әзірге құпия кілттерін ... ... ... ... ... өз ... дұшпандық ойлады ма?”, “Сәкен және
Мұхтар”, “Ғабеңмен құпия ... ... һәм ... ... бәрі
азамат емес”, т.б.).
Жас талап әдебиетшілерді қазақ әдебиеті классиктерінің шығармалары ғана
емес, жеке өміріндегі ... түсе ... ... өзара қарым-қатынасы,
түсінісе алмаған шақтары, ұрандас, ниеттес ... ... ... ... ... ... аңызға бергісіз әңгімелер өмір
сырын мейлінше әр қырынан танып-білуге ықыласты қозғайды. Әншейін ... ... тыс ... ... көп. ... ... орын ... ұлы перзенттерінің замана дауылы соққан сұрапыл ... ... ... гөрі адалдық пен адамдық асуларын бетке алатын кесек ... ... баса ... ... ... ой-санасына татымды
қорек береді. Автор бұра тарту, ... ... ... бой ... бірақ
жалыны қатты толғамдарында С.Сейфуллин мен әсересе С.Мұқановқа деген ыстық
көңілі алабөтен айқұлақтанып тұрады.
“Мағжан – Сәкен” монографиясында (1999) екі ... ... ... оқыған жылдары, “Бірлік” жастар ұйымын құрғаны, Гүлшаһра
сұлуға (М.Дулатовтың балдызы) байланысты мүдделерінің ... ... ... ... ... сол ... саяси-әлеуметтік ахуал,
шығармашылық ізденістер төңірегіндегі тарихи-салыстырмалы талдаудар арқылы
баяндалатын. Мағжанның “Шолпан” ... ... ... ... атты ... – алғашқы туындылары. ... ... де ... болғанынан хабардар болатынбыз. Екі дарынның да “төңкеріс” деген
аждаһаның аянышты ... ... ... ... ... кейінгі тарамдары тың пайымдаулармен толықтырылады. Қатігез
заманның аянышты құрбандары ... ... ... Кешу ... үшін өкініш табын іштей ұғысады. Кең дүниенің тарылып бара
жатқанына алаңдайды.
Екі арада дәнекерлікте жүретін, ... ... ... ... ... ... ... асыл Мағжан тағзым ете сөйлейді.
Қазақтың қайран бағаналары теректері ұр да жық ... ... ... мен ... зор ... ... ... жастықпен айтқан
айыптау сөздерін қайратты ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу үшін жанын салады.
С.Сейфуллиннің Республика Комиссарлар Советін басқарып тұрған шағында
1923 жылы қазақ тілін 1924 жылдан бастап ... ... ... ... ... шығаруын алғаш айғақ етушілердің бірі де – ... ... ... ... ... ... жаңалығы мол. Ғалым
бұл жағдайдың өмірлік себебі ретінде А.В.Луначарскийдің В.И.Ленин ... ... баға ... ... ... ... жаңылысса”
да, “неғұрлым жалтырақ, айшықты, қағілез” (394-б.) ... ... әсер ... ... емес ... ... илеуі жетпеген
шындықты айтпақ болды, өлеңдер арнады, алайда сол бір беттілігінен ғаламат
зорлық көрді.
Зерттеуші ... бар ... ... ... ... ... өзіне қара жағушы деп ұзақ жылдар ... ... ... бар, ... ажал алдында айтқан соңғы
сөзіндегі дерекпен мансұқ етеді. Ақиқат ... де, ... ... ... әділдікке жеңіс әперу мұратына жетеді. Тарих үшін кез келген ... ... ... ерекше мән-мағынаға ие. Азамат арының тазалығын
ажырату – мәуелі адамгершілік парыз.
Сәкен Сейфуллин мен Мұхтар Әуезов арасындағы қарым-қатынас та ... ... ... ... ... Ұлы ... бәрі бірдей дос
бола бермейді. Оларды да бастапқыда екі ... ... ... ... ... ... Екі тараптан да сын-ескертпелер
жазылған. Бірақ ортақ ... ... ... жеке ... тасада тұрған.
Соншалық жақындасып кетпесе де, алыптар бір-бірінің қадір-қасиетін білген,
бағалағанын “Толғам” авторы жоққа ... ... ... ... және ... қақтығыстары мен достық
пейілдерін әралуан мәлімет, хат, құжаттар ... ... ... ... ... ... танытпайды. Шығармашылық жарыс та – қажет
құбылыс. Біз аға буын ... қос ... ... қарамауға тиіспіз.
Алайда біреуден біреудің бағы асып тұратын сәттерді де ұмыта алмаймыз. Оның
да маңызды негіздері бар. Кейде біз ... ... ... ... ... де ... шарт. Қос ғұлама да дарынды әріптесін, ... Ол – ... ... Ал ... тасасындағы жаяу әңгімеде желік
көп. Біз ұлы тұлғалардың ірілік қасиеттерін қабылдаймыз, ... ... ... ... ... келелі түйін шығаруды жөн санамас
едік. “Жаңылмайтын жақ, сүрінбейтін тұяқты” табу қиын. Бүгінгі және ... ... ... дес ... ... гөрі “Абай жолы” мен
“Ботагөз” қымбат.
Т.Кәкішев әдебиет тарихындағы ақтаңдақтарды жою ... ... ... ... ... ... ... барысында тәкаппар,
сырбаз, әр сөзін созып, нығарлап сөйлейтін жазушының ... ... ... да ... 1974 жылы ... сұхбат А.Байтұрсынов, М.Дулатов,
М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов шығармашылығын жарыққа әкелудің үлкен күрмеуі ... ... ... ... ... ... ... байлығын әр қырынан дәріптей отырып, ... ... ... құмарлық, жеке-жеке би болуға ұмтылыс, қызғаныш
немесе әсіреқызылдық тақілеттес өсер елге сын ... ... ... ... ... ... ... Ал ғылыми эсселерінде Т.Кәкішев
өзінің де ақжарқын, көпшіл, пікірін жасыра алмайтын, ... ... ... ... ... ... ... юмор арқылы жеткізіп отырады.
Көркем ... ... ... ... ... ... ұнатқан, ұнатпағанын білдірмейтіндей “айла-шарғыдан” ... ... ... ... ... мол. Профессор Тұрсынбек Кәкішев
1945 жылы қазан айында ... ... ... ... боламын деп
келіп, Қазақ университеті ... бас ... сол ... ... ... таңдағаны бекер болмаған. Қазір ол – осы ... ... ... ... мол ... ... Қаламы
мұқалған емес, ұшар қанатының топшысы сыр берген жоқ. Ғұламалар, ... мен ... үшін ... жанын пида қылған аяулы қайраткерлер
тағдыры толғандыруын қоймайды.
Әдебиеттің арын ... ... ... профессор
Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы мен сынының алдыңғы ... ... етіп келе ... ... ... ... докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішев. Бүгіндері жетпістің
биік жотасына шыққан ... ... ... ... ... ... ... орнату, қазақ тілін қорғап, көтеру,
ұлттық, халықтық ... ... ... ... ... да ... кеңінен танымал. Ғалым сыншының шығармашылық жолына зер
салсақ, сан салалы қырларын ... Оның ... ... ... пен алты ... мақалада жиырмасыншы ғасырдағы қазақ әдебиетінің,
әдеби сын тарихының өзекті мәселелері ... сөз ... ... ... ... ... мынадай тақырыптық бағыттарда
көрінеді: жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиетінің ... ... оның ... ... ... ... және ... шығармашылықтары; С.Сейфуллиннің өмірі мен
шығармашылығы; қазақ әдеби сынының тарихы; қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтар;
бүгінгі әдебиеттану ... мен ... ... зәру мәселелері; жолсапарлық
әдеби очерктер; т.б. Осы салалардың ... ... ол ... етіп, елеулі еңбектер жазған. Т.Кәкішев әдебиеттің аулына бірден ... жоқ. ... ... ... ... соң ... ... оқу-педагогика баспасында (қазіргі ... ... ... компартиясы Орталық Комитетінің жанындағы партия
тарихы институтында ғылыми қызметкер, қазақ ССР ... ... тіл және ... институтының ғылыми қызметкері жолдарынан
өткен ол 1960 жылы Е.Исмаиловтың жетекшілігімен ... ... ... ... идеялық-творчестволық мәселелер” (1917-1929) деген
тақырыпта кандидаттық, 1971 жылы «Қазақ әдебиет сынының туу және ... ... ... қорғайды. Студенттік кездің өзінде-
ақ қаламының желі бар екендігін байқатып, мақалалар жаза ... ... ... тарихы институтында ғылыми қызметкер болып жүрген тұстарда
игерілмей жатқан архивтік құжаттарды пайдаланып, ... ... ... ... ... ... ... жас талапкердің
біржола әдебиетті зерттеушілік жолына ... ... ... ... ... ол жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиетінің көмескі
тұстарына архив ... ... ... ... ... ... ... “Октябрь өркені” (1962), «Дәуір суреттері”
(1967), “Сәкен ... (1967), ... ... (1968) ... ... ... ... әдебиетінің тарихының” үшінші ... ... ... жылдар әдебиеті жайлы тарау жазылды.
«Октябрь өркенінде» кеңестік кезеңнің ... ... ... совет
әдебиетінің идеялық және көркемдік ... ... ... ... көркемдік процестің өзіндік ерекшеліктері хақында
соны байқаулар ... ... ... айта ... Жас ғалым алғашқы
кітабында-ақ әдебиеттің ақ-қарасын, ... ... ... ... сүйену арқылы дәуір шындығын ашуға ұмтылатындығымен
көзге түсті. Ал ... ... ... Б.Майлин, С.Мұқанов,
С.Шарипов, Ж.Тілепбергенов, Е.Бекенов, С.Ерубаев сияқты қазақ әдебиетінің
көрнекті ... ... ... ... ... ... ... айта отырып, сол кезеңдегі әдебиетіміздің
жай-күйі, даму ... ... ... де ... қамтылап отырады.
Осы бағыттағы зерттеулер Жиенғали Тілепбергеновтің, Елжас Бекеновтің, Сабыр
Шариповтың, Саттар ... ... ... ... ... ұласты. Сөйтіп, иесі табылмай архивтерде, ескі газет-
журнал ... ... ... ... ... ... ... қайта оралып, халықтың рухани игілігіне айналды. Т.Кәкішевтің
ғылыми ізденістерінде ... ... ... ... ие. ... отыз жыл ... ... Сейфуллин» атты шағын кітапшасы жарық ... жылы ... ... (1968), араға біраз жыл ... ... (1976) атты ... хикаясы шықты. 1974 жылы Мәскеудегі
«Молодая гвардия» баспасынан ... ... ... ... ... өмір жолы жайлы ғылыми-көркем кітабы жарық көрді. ... - ... ... ... жайлы осы серия бойынша шыққан ... ... ... осы ... ... ғана ... ... Орта Азияда
да алғашқы кітап болғандығын айта кеткеннің артығы жоқ. Мұнда күрескер
азамат, ... ақын ... «тар жол, ... кешулі» өмір жолы
тарихи деректерге сүйене отырып, көркем суреттеледі. Жалпы, ... ... ... ... ... ... десе ... Кеңес үкіметінің қиын кезеңінде өмір ... ... ... Өзі ... ... ... болып датталып
кейіннен ақталып, «қазақ совет әдебиетінің негізін ... ... ... енді ... ел ... ... ... ұлттық
көзқарас тұрғысынан көз жіберіп жатқан тұстарда түрліше кереғар пікірлердің
тағы да бой көтергеніне не дерсіз. Міне, ... ... ... ... қала ... ... қорғауға бел шеше кірісті. ... ... ... ... күн ... ... қайта қарап,
бұрын айтылмай келген кейбір шындықтардың бетін ашты; нақтылы дәлелдерге
сүйене ... ... ... ... «Сәкен Сейфуллин”
ғұмырнамалық хикаясы толықтырылып, өңделіп қайта ... ... ... құлан таза ақтаудан ... ... ... ... халыққа қастандық жасаушылар емес. Олардың трагедиясы, соры сол -
коммунизмді насихаттаушылардың қара ... ... ... ... ... бұлқынған сәттері болған, бірақ қылбырау
түскеннен кейін тарпаңдығын тастаған. Алған ... ... ... құбыла білмейтіндігі, өтірік айтпайтын шыншылдығы, адалдығы
сияқты қасиеттері ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеті үшін әрқашанда тарих алдында толық жауап бере алатын ұлы ... деп ... ... ... азаматы. ұлы азаматтығын, қазақ
еліне қолынан келгенше жақсылық жасаған мемлекеттік және ... ... ... ... Сейфуллин - бүкіл қазақ
халқының ұлы мақтанышы, елім деп еңіреп өткен кемеңгері, қаhарманың ... А., ... 1997, 372, 375 ... - ... ... өмірі күреске
толы күрделі тұлғаның еліне еткен еңбегін, тарихымыздағы ... ... ... ... ... Т.Кәкішев С.Сейфуллин жайлы үлкенді-
кішілі он ... ... ... ... ... мен шығармашылығының
нәзік қатпарларына дейін ... ... ... жолы аумалы-
төкпелі заманда өткен Сәкеннің шығармашылық, ... ... ... шынайы танытатын деректерге негізделген «Сәкен және ... ... 1994), ... ... (А., ... 1994), ... сүйген
сұлулар» (А., «Атамұра», 1997) ... ... ... ... ... ... жаңа үрдіс бой көрсетіп, Сәкендей
ардагер азаматтың, ... ... ... жеке ... өмірінің
көпшілікке белгісіз қырларынан сыр тартады. Т.Кәкішевтің қазақ әдеби ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеттану
ғылымында зерттелінбей келген оның құрамдас үш бөлігінің бірі ... ... ... оның тың ... ... ... алғаш салған Т. Кәкішев
екенін баса айтқан жөн. Ғалымның осы саладағы ізденістерінен ... ... ... ... сын ... аса қиын да ... саласы.
«Сыншы дарыны сирек дарын» (Белинский) ... сол ... ... да оңай ... емес екендігі аян. Тұрсекең де бұл іске он шақты
кітап шығарып, ... ... ... ... кеңес өкіметінің
алғашқы дәуіріндегі әдебиетті зерттеген ғалым осы ... ... ... ... ... әдеби процестегі жетекшілік роліне назар
аударды. Жекелеген қалам қайраткерлерінің шығармашылық ... ... роль ... ... көп ... ... ... сынның проблемаларын дұрыс шешуде жатқандығына ден қойды. Оның үстіне
ылғи да ... олқы ... ... қиын да ... ... ыңғай
танытып тұратын жігерлі ғалым ... ... ... тарихи
тұрғыдан зерттеуге бел шешіп кірісіп кетті. ... ... ... ... (1982) ... ... келді. 1994
жылы «қазақ әдебиеті сынының тарихы» ... ... «Сын ... ... сынының төркіндерін әріден, ауыз әдебиетіндегі халықтық эстетикадан
бастап, батыл ғылыми қадам жасайды. ... бар ... сол ... ... туындайтын әдебиеті де бар. Өнер мен әдебиет ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір талап-талғамдарға жауап бере отырып дамиды.
Яғни, сөз ... мен сын ... ... ... ... қатар қанат жаяды.
Бірінсіз бірі жоқ. Демек, әдебиет сынының ... өнер ... оны ... сырлы бесігіне бөлеп әлдилеген, өркендеткен
халықтың ... ... ... әдеби сынының тарихы әріден, түп-
тамырынан ... ... «Сын ... ... ... осы ... тарауда арнайы қарастырылған. Көркем табиғаттың аясында сұлулықпен
суғарылып өскен қазақ халқының ... ... да сол ... ... төрт ... ... тіршілік көздеріне орай
қалыптасқан. Орман-тоғайлы, ұзын аққан өзендер мен ... ... ... көмкерген, жыл мезгілдерінде бірде жасыл, бірде сары, бірде сұр
түстерге құлпырып, өзгеріп тұратын ... ... өмір ... ... ... ... ... сұлулықтан небір сомдалған биік талғамдарына
сай, әлемдік әдебиеттің озық үлгілерімен қатар тұра ... ... ... жасады. «Қыз Жібек» ... ... ... ... Тайбурылдың шабысының суреттелуін көркемдік сұрыпталудың
жоғары ... ... ... ... ... ... ... жазба әдебиеті сынының түп-төркінін көне замандағы
түркі ескерткіштерінен, орта ... ... ... ... би-шешендерден, ақын-жыраулардың өлең-жырларынан, қазақ
жерінен шыққан ғұламалардың еңбектерінен ... ... ... ... әр өңірге берген бағаларына, әл Фарабидің өнер ... ... ... ... ... терең ойларға,
Махмуд Қашқаридың ... ... ... ... ... ... ... «Хикметіндегі» көркем толғаныстарға, т.б. ... ... ... көздері ретінде ... ... ... ... ... талғамның қалыптасуындағы үлкен биіктер екендігі аталған.
Әсіресе сөз өнері ... ... ... өлең ... қара сөздерінде
толғанған ұлы Абайдың сыншылдық ойдың дамуындағы аса ірі ... ... ... сын ... бетінде өмір сүреді. Сондықтан да әдеби
сынның дамуы баспасөздің дамуымен тікелей ... ... ... ... газеті» (1870-1882), «Дала уалаятының газеті» (1888-
1892) газеттерінің шыға ... ... ... ... ... ... де ... тапты. Алғашқы аннотация-лық, рецензиялық, шолулық
сипатты мақалалар осы ... ... ... ... ... ... ... журналы мен «Қазақ» (1913-1918) газеттерінде
жандана түсті. Сынның жанрлық белгілерінің қалыптасуы үстінде жаңа ... ... ... ... ... ... ... деген арнаулы бөлім ашылып, онда жаңа шығып ... ... ... ... беріліп тұрған. «Айқапта» Нұржан Наушабаевтың,
Ғұмар Қарашевтің өлең жинақтары, С.Көбеевтің ... мал» ... ... ... ... ... көрді. «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары
жайынан», «Өлең мен айтушылар» атты мақалалары осы журналда ... ... ... ... ... ... ... әдебиет пен өнер жайындағы шолу мақалалары... ... ... сын ... ... ең ... және ... («Сын сапары”, 100-бет) - дейді. «Айқаптың” ... ... ... демократ М.Сералиннің әдеби ойлары да біршама
қарастырылады. 1971 жылы жарық ... «Сын ... ... газеті сөз
болмайтын. Кейін шыққан «Қазақ әдебиеті сынының ... (1994) ... орны ... бұл басылым, онда ... ... ... едәуір орын берілген. А. Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың,
Ә. Бөкейхановтың, Р. Мәрсековтің, т.б. мақалаларының қазақ әдеби ... ... ... жаңа ... биік ... ... ... Сөйтіп, алты алаштың туын ... ... ... ... ... ... әдеби ой-пікірлері алғаш рет осы еңбекте
ғылыми тұрғыдан зерделенді дейміз. ... ... ... болып келген
«Сарыарқа» газеті, «Абай» журналы сияқты басылымдарда ... ... да орын ... Әдеби сынның дамуы көркем әдебиеттің
дамуымен тікелей байланысты. Сын болу үшін оның объектісі ... ... ... ХХ ... ... күрт дами ... ... жазба әдебиеті сыни ой-пікірлердің ... ... алғы ... ... Басылып шығып жатқан жаңа ... ... ... ... ... ... жиілей түсті. Зерттеуші
оларды құрылымдық, ... ... ... қарай дәйектеме
сын, жарнама сын, аннотация, оқушы хаты, рецензия, айтыс ... сын, ... ... шолу, ғұмырнама, баяндама, сын
мақала, зерттеу ... ... ... ... жіктейді.
Сыншылдық ой-пікірдің дамуында ... Абай ... ... атап
көрсетеді. Абайтанудың алғашқы қадасы қағылған 1905 жылы «Семипалатинский
листоктан», ... ... ... ... К. ... ... сөз болады. Ұлы Абай поэзиясының әсер сынға өріс болғандығына назар
аударады. 1917 жылғы қазан төңкерісі ... ... де көп ... Жаңа ... ... жаңа ... өз дегенін істей бастады.
қоғамдық өмірдегі бар мәселе таптық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... міндеті жңктелді. Әдеби сын
компартияның идеологиялық құралына айналып, ... ... ... ... дамуға көмектесудің орнына өкім шығарушы ... ... ... Көркем әдебиеттің құндылығын оның идеясына, ... ... ой ... ... ... социализм мүдделеріне сәйкес
келе ме, келмей ме деген тұрғыдан бағалағанда әдеби сында ... ... орын ... Бұл ... ... ... орныға түскен 20-30-шы
жылдарда ресмилік сипат алды. Сын әдебиеттің ... ... ... ... ... де ... Бір жағынан, жер-жерлерде мектептер,
жоғары оқу ... ... ... ... ашылып, жаппай
сауаттандыру, ұлттық өнерді жандандыру сияқты игілікті ... ... ... жағынан, ұлттық сана-сезімнің оянуына құрсау салынып,
тарихи жадқа тосқауыл қойылып, ... ... ... өткізу,
яғни робот тектес болашақ коммунизм құрылысшыларын даярлау міндеттері алға
қойылған болатын. Міне, ... қиын ... ... сынның жай-күйін
саралауға арналған Т.Кәкішевтің «Оңаша отауың 1982 жылы басылып ... ... ... ... ... жоқ. Көп ... өз ... атап
жазылған еңбек ұзақ жылдар бойы ... ... сай ... ... ... ... ... кітаптың алдында кес-кестеп
тұрып алған кедергілермен санасуға мәжбүр болды; біраз пікірлері ... ... ... ... көрді. Рас, «Оңаша ... ... ... салдарынан кеткен, бүгінгі күн биігінен қарағанда
көзге ұрып тұратын елеулі кемшіліктер бар. ... ... ... де ... сексенінші жылдардағы қазақ әдебиеттану ғылымы үшін жиырмасыншы,
отызыншы жылдардағы әдеби-саяси әмірдің кәп ... ... ашып ... ... ... Бұл ... ... 1994 жылы ... ... ... сынының тарихындаң қайыра соғып, мүлде жаңаша көзқараспен жазып
шықты. «Оңаша отаудағы» - «Жаңа заман - жаңа ... ... ... ... жоқ; орнына жаңа тарау қосылған. Онда ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық мүддесі үшін алысып өткен
алашшылдар ... ... ... олардың қазақ әдеби сынының
тарихындағы, сыншылдық ... ... ... орны ... ... Жалпы, Т.Кәкішевтің қазақ әдебиетінің ... ... ... жиырмасыншы, отызыншы жылдардағы әдеби процестің жай-күйін
жетік білетіндігі осы дәуірдегі ... сын ... ... ... әдеби сынның әлеуметтік сипаты оны сол кездегі ... ... ... ... ... Сол ... де әдеби сын
дәуірдің саяси-әлеуметтік жағдайымен тығыз ... ... ... қозғалысы, оның Ә.Бәкейханов, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, ... ... ... ... ... ... ... сыншылдық ойдың дамуындағы биік ... ... ... ... ... С.Мұқановтың,
Н.Төреқұловтың, Ә.Айсариннің, Ә.Бәйділдиннің, ... ... ... ... ... ... Ш.Тоқжігітовтің,
С.Сәдуақасовтың, Ы.Мұстамбаевтың, І.Қабыловтың, ... ... ... Р.Уәлиахметовтің, т.б.
сол кезде әдеби процеске араласқан көптеген сыншылардың ... ... ... ... ... кешкен әдебиет
сыншыларының қызметіндегі ... ... ... ... да ... ... Әсіресе, ақиық ақын Мағжанның төңірегінде ... ... ... ... көп ... ... әдеби мұраны игеру, әсіресе
Абайтану асулары, қазақ әдебиетінің қандай жолмен даму ... ... ... қаламгер, шығарма, әде-биеттің теориялық қисындары,
төңірегіндегі пікір алысулар, әдебиеттану ... ... ... ... ... де ... қамтылып, жүйеге түскен. Сөз болып
отырған еңбекте қазақ әдебиеті ... ... ауыз ... бастап,
сексенінші жылдарға дейін созылған. Кітапта соғысқа дейінгі дәуірдің сыны
көптеген архивтік, ... ... ... ... жан-жақты кеңінен
қарастырылған да кейінгі кез шолумен шектелген. ... ... де ... сын ... негізгі қадалары қағылып, басты даму жолдары
айқындалып, оны ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішевтің қазақ әдебиетінің ... ... ... мәні мен ... ... ңшін орыс ... осы
мәселенің жайына көз салайық. Орыс әдеби ... ... ... ... ... ... үлкенді-кішілі
мыңдаған еңбектер жарық көрді. Сынның тарихын, теориясын ... ... ... ... 1958 жылы КСРО ... Ленинград бөлімшесі жалпы көлемі 113 баспа ... ... ... ... ... ... ... Оны жазысуға қырықтай
ғалым қатысқан. ... ... ... ... ... ... ... орыстың атақты ғылымдары бар. Ал бізде ше?
Осыншама ауыр жүкті бір ... ... ... ... бір ... ... ... таң қаласыз. Оның үстіне орыс әдебиетінің
сынының тарихы жоғарыда аталған ... ... ... ... История русской критики. М., 1972) он ... ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінен бері қарай тартады. Әдебиеттану ғылымның үлкен бір ... ... ... тарихын бір өзі ... ... ... ... ғылым ерлік деуге тұрарлық. әрине, бұл істе Тұрсекең
қазір жалғыз емес, артынан ... ... ... ... бар. ... ... ... теориялық мәселелері түрлі қырларынан ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттану
ғылымында Т.Кәкішев салған сын танудағы сара жол ... ... ... ... Ол ... ... туралы жазбасын, нақтылы деректерге
сүйене отырып сөйлейді. ... ... ... - ... зерттеу
еңбектерінің басты сипаты. ... ... ... ... ... ол ... Санк-Петербургтың, Омбының, Орынбордың,
Ташкеннің, қазанның, Уфаның т.б. кітапханаларын, архивтарын ... ... ... ... ... Франция сияқты елдерді аралап,
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... үш өзенмен» (1978), «Жол үстінде 80 күн» (1983),
«Садақ» (1986), ... ... (1989) ... ... ... ... ... жылдары Уфадағы ... ... ... айына екі рет шығарып тұрған «Садақ» қолжазба журналы
туралы көлемі 15 ... ... жеке ... ... анық ... Деректерге негізделген жолсапар очерк ... ... ... эссе деп айқындапты. Кітап қолжазба «Садақ” туралы ғана ... ... сол ... ... қатысқан Бейімбет Майлин, Жиенғали
Тілепбергенов, Хажым Басымов, ... ... ... Зияш ... ... Айтқожин секілді қазақ шәкірттерінің
тағлымды өмірі, ... ... ... ... тың ... баршылық.
Сондай-ақ қазақ әдебиеті мен мәдениетіне тікелей қатысы бар бізде әлі
ғылыми ... түсе ... ... ... ... ... ... жайлы құнды деректер келтіріледі.
Ғалым Т.Кәкішевтің тағы бір ерекшелігі - азаматтық ... ... ... да бұлтармай, турасын ағын ақ, қарасын қара деп ашық айту -
Тұрсекеңнің ... ... ... ... ел ... ұлтымыздың
азаматтық, әдеби тарихының, тіліміздің қордалып қалған мәселелері көтеріле
бастаған тұстарда Кәкішевтің даусы алдыңғылардың ... ... ... ... ... ... ісі, жасаған қатесі, шалыс басқан қадамы
түгелдей айтылып, жазылуға тиіс. ... ... ... ғана ... бүкіл халық тарихында қағидаға айналып ... ... ... («Санадағы жаралар») деп атай салып, осы
қиын іске белсене ... ... ... айналған қателерді
түзейік», «Алаштың ақиқатын ашып айтайықң, ... сын ... ... өз орны бар» деп, ... ... ... ... барынша атсалысты. «Санадағы жаралар» (1992), «Кер заманның
кереғар ойлары» (1995) ... ... жуық ... ... ... ... «Бір ... қаудан шыққан
душар болып» (Байтұрсынов), тағдырдың қилы талқысына ... ... ... ... шығарған биіктері мен соққысынан есеңгіреген
аянышты кездері жайлы ащы шындықтарды жайып салумен де құнды бұл ... ... ... ... ... ... ... әсіресе соңғы жылдарда жазған еңбектерінде барынша әріс алып,
ғылыми-сыншылық мінез танытып ... ... ... ... ... ... білген, көңілге түйген жайлары жайлы естеліктер жазумен
де шұғылдануда. Жалпы оның көп еңбектерінде естелік, ... ... ... ... ... (1994) ... ... С.Сейфуллин мен
С.Мұқанов жайлы тараулар құрайды. ... ... ... ... ... Нұрқатов сияқты әдебиетшілерге де жеке тоқталған. М.Әуезов,
Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, М.Ғабдуллин, Е.Исмаилов, ... ... ... ... де осы ... жүздесеміз. Аралас-құралас
жүрудің, еңбектерін оқудың барысында алған әсерлері нақтылы жағдайларда
көркем ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа өнеге боларлық, тағлымдық маңызы зор материалдар
баршылық. ... ... ... жұмыстармен бірге өзі
бітіріп шыққан әл-Фараби атындағы қазақ мемлекеттік ұлттық университетінде
отыз жылдай уақыт ... етіп ... ... ... дәріс алған,
қамқорлығын кәрген шәкірттері қазір егеменді еліміздің түкпір-түкпірінде
білім беру, ... ... ... ... салаларында жемісті
еңбек етуде. Ұстаз ғалым өзі тәрбиелеген ... де ... ... ... жанғаны осы емес пе?! Өз ... ... ... ... ... ... мұңын мұңдап, жоғын жоқтаймын деп басынан
кешіргендері - ұзақ ... Ең ... - ... еңбегінің зая
кетпей, қарлығаштың қанатымен су ... ... да ... асып жатқаны көңілге ... Тура ... ... ... ... қала ... ... ұстаздың халқына сіңірген еңбегі
елеусіз де ... ... ... ... ... ... ... Еларалық қоғамдық Ш.Айтматов академиясының академигі, қазақстан
Жазушылар Одағының С.Сейфуллин атындағы сыйлығының лауреаты, ... ... ... сіңген қайраткері. Әл-Фараби атындағы
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... кафедрасының меңгерушісі, профессор Т. ... ... ... ... ... ... ... жарқын болашағы үшін әдебиет,
мәдениет, білікті мамандар даярлау саласында ... ... ... ... етіп келе ... Тұрсынбек Кәкішұлының әлі де туған халқын
тың туындыларымен, азаматтық істерімен қуанта беретіні анық.
Гордая поступь
Нурболат Джуанышбеков,
доктор филологических
наук, ... из книг ... ... ... на ... ... ... символичное название передает суть его жизни. Действительно,
поступь его тверда и ... Он ... идет в ... ... ... своими принципами.
Когда я защитил диссертацию, между мной и моим учителем произошел
разговор. Он ... мне: ... ... (так он звал ... ... ... тестя, профессора Есмагамбета Исмаилова) пригласил меня
к себе и ... что ... все его ... становятся и моими врагами, а
друзья и его ... ... так и ... На меня ... те
же самые лица, которые травили Есахана. А друзья Есахана, Касым Аманжолов,
Зеин Шашкин ... и ... ... как и его ... ... Дуйсенов,
Мурат Хамраев. Теперь я эти слова обращаю к тебе. В науке, в ... ... ... школы. И чем бы ты ни занимался, к ... ... ... не обращался, ты принадлежишь к исмаиловской
школе».
Я бы добавил и к какишевской школе.
Под его научным ... ... ... и ... ... ... Какишев был научным ... 8 ... ... его ... проблемы не только казахской ... ... ... Его ... ... ... ... СНГ, мировой литературы.
В 1975 году, когда передо мной стала проблема ... то не было ... ... что надо ... к ... ... я знал, что он был любимым учеником Есахана Исмаилова,
отца моей жены, во-вторых, мы уже лет десять жили ... К тому ... был уже ... ... ... ... нескольких книг, в том числе
знаменитой «Сакен Сейфуллин» в серии ... ... ... вот уже ... тридцати лет, как жизнь связала наши судьбы, за что я
ей благодарен. За эти годы я стал ... ... ... ... ... наук, профессором, академиком и все благодаря дружеской и
профессиональной поддержке Турсунбека-ага. Он был и ... ... ... ... проделала благодаря Какишеву сходный со мной научный
путь.
Много раз я ... от него ... о том, как его ... ... домой по поводу его диссертации в праздник Октябрьской Революции на 8
часов утра. Жили Исмаиловы в центре города, и ... ... ... ... ... Какишев смог только к 11 часам. Мэтр был рассержен, и
только усилия домочадцев несколько успокоили его. Турсунбек-ага ... для ... ... ... ... ... своего учителя - трудолюбие
Этим даром в полной мере наделен и сам ... ... 1000 ... ... ... 30 ... книг, заведование кафедрой, а до
этого ... ... ... и ... ... нагрузки,
десятки учеников, поездки по республике и ... за ее ... - ... что это под силу ... человеку. Фанатическое трудолюбие - это,
пожалуй, одно из ценных качеств, которое он унаследовал от своего ... его ... Он ... журналист, путешественник,
педагог, ученый, наставник, администратор, ... ... ... ... ... наук ... школы (Казахстанское отделение)
и академик международной общественной академии Айтматова, лауреат премии
имени С. Сейфуллина Союза ... ... ... деятель науки
Республики Казахстан, доктор филологических наук, кавалер ордена «Парасат»,
почетный заведующий кафедрой истории ... ... ... им. ... ... Т. ... ... 15 августа 1927 г. в селе Даниловка
Макинского района Акмолинской области в семье рабочего. В 1950 году ... ... ... ... ... ... В годы ... заведовал отделом в молодежной ... ... жас", ... ... ... старшим редактором
издательства "Рауан". В 1952 году ... ЦК ... ... на ... в ... ... ... при ЦК КП Казахстана. В ... ... в ... ... ... и ... ... наук
КазССР. В 1960 году защитил кандидатскую ... ... ... советской литературы в период ее становления (1917-1929
гг.), в 1971 году ... - ... ... и становления казахской
литературной критики". В 1972г. стал ... 1968 г. и по ... ... ... в ... ... ... им. аль-Фараби.
Трудно выделить главное в его деятельности. В разные периоды его жизни
отдельные стороны его ... ... на ... ... а другие уходили в
тень. Но, наверно, лучше всего ... о ... по ... плодам его
деятельности. Таковыми для Какишева являются прежде всего его ... ... ... ... книги: "Плоды Октября" (1962), "С.Сейфуллин",
"Время и литература" (1967), ... ... ... ... ... ... ... жанра — "Путь критики"
(1971), художественная биография по серии ... ... ... в Москве издательством "Молодая гвардия" — ... ... ... ... и ... (1975), ... книга казахской серии
"Поучительная жизнь" - "Сакен Сейфуллин" (1976), путевые очерки "По ... "От ... — к ... (1978), ... ... ... ... соавторстве, 1981) и о становлении казахской критики — "Проблема ... "80 дней в ... (1983), ... ... статей о
литературе "На гребне времени" (1985), эссе "Садак" (1986). На ... ... ... (1987), ... ... ... (1992). В 1994
году вышли из печати "История казахской литературной ... (25 ... ... на ... (25 пл.), "Суд ... ... и Гульбахрам". 1997
году издается художественная биография "Сакен Сейфуллин", "Женщины в ... и ... ... ... в соавторстве. В последние годы ... ... как ... в Монголии», «Краткая история казахской литературы»
в 4 томах и другие книги.
В 1962 году вышла в свет ... ... ... ... ... на ... языке Это монография по материалам его кандидатской
диссертации. Научное исследование касалось проблем идейно-художественного
содержания ... ... ... в ... ее ... ... ... (1917-1929). В ней подробно ... ... ... в ... ... ... ... организаций, в частности, КазАППа - Казахстанской Ассоциации
пролетарских писателей в двадцатые годы нашего столетия. Уже в этой ... ... ... ... в той ... в ... ... с литературной борьбой тех лет.
Его пристрастие, его ... к ... ... ... уже по ... ... Поэтому не удивительно, что он обращается к личности и к
творчеству основоположника ... ... ... периода во
второй книге, которая так и называется ... ... Пока это ... о жизни и творчестве замечательного писателя, ... ... в ... биографию, прославившую своего автора.
Турсунбеку было нелегко найти свою нишу в сейфуллиноведении. Еще в ... ... ... его учителя Есмагамбета Исмаилова «Поэт и революция»
о жизни и творчестве Сейфуллина, ... же ... ... ... ... Кирабаева «Сакен Сейфуллин», принесшее автору диплом
доктора наук. Но Какишев идет ... ... ... ... о ... ... ... до размеров солидной книги, вышедшей уже в следующем
году, книга называлась «Красный сокол» и это был уже подробный ... ... о ... ... ... и ... ... его произведений.
Уже в этом произведении пока еще смутно ... ... ... ... в казахской литературе был Турсунбек Какишев. Речь
идет о научно-популярной ... ... ... в русской
литературе вылилась в великолепную ... ... М. ... ... ... В казахской литературе биографии становились романами
или даже эпопеями, вспомним произведения об Абае Мухтара Ауэзова или Сабита
Муканова ... ... - ... о ... ... Жанр ... ... в свет в 1976 году, подсказан самим Сейфуллиным, его
произведением ... ... в ... ... ... ... с художественным изображением эпохи. Следуя заветам
своего героя, Какишев тонко балансирует на ... ... и ... увлекательное новаторское произведение. Не ... уже ... год оно ... в ... в ... ... ... замечательных
людей». Интерес к личности Сакена Сейфуллина остался у ... на ... В 1985 году я ... Турсунбек - aгa в городе Джамбуле. Он шел ... ... ... ... ... предметом научных интересов для Какишева является казахская
литературная критика. Первая монография на эту тему ... в 1971 ... ... ... ... и в ней освещалось становление ... ... Надо ... что ... ... тем ... поднял казахскую литературную критику на небывалую высоту. Во-
первых, им ... ... ... ... ... ... в
докторской диссертации »Пути рождения и становления казахской литературной
критики», которую он защитил в том же 1971 ... ... под ... в ... национальном университете имени аль - ... ... ... ... ... ... ... в
Казахстане. Подобной кафедры не было даже в МГУ имени Ломоносова. Жаль, что
она перестала существовать, после того как он ... ... ... ... пути ... ... критики были освещены
Какишевым в его первой монографии, ... ... не ... ... ... ... объективно показать сложный и тернистый путь ... ... ... ... это по тем ... временам было
чрезвычайно сложно. Именно поэтому вторая часть этого труда вышла в ... ... лет. Он ... ... ... в моем переводе это название
звучит как «Просторный новый дом» или иначе «Проблема жанра». Эта ... ... в ... ... ... Путь ... ... Оценки
художественных произведений, литературных явлений, особенно еще не ... век, ... не ... а их ... обычно наживают себе врагов.
Критиком может быть только прямой и честный человек, с ... ... в ... ... ... эстетическим вкусом, с высоким чувством
долга и, наконец, ... ... ... Всеми этими качествами
Турсунбек Какишев обладает с лихвой, что и дало ему ... ... ... труд ... ... ... ... ставшим
классическим учебником для студентов-филологов Эта книга вышла в 1994 году,
конечно, в ней пересмотрены некоторые позиции и ... ... ... требований времени.
Ценность работ Какишева прежде всего в ... ... к ... ... Он ... ... руку на ... литературного
времени. Он воспроизводил в своих работах ... ... ... ... ... литературных группировок, восстанавливал незаслуженно
забытые имена. Изучая литературные явления ... и ... ... ... их самостоятельной оценки, вопреки официальным
версиям и точкам зрения. Это настойчивая ... ... ... ... заметны в его работах о ... ... ... и ... ... ... ... активно
разрушает отголоски пережитков прошлого, соцреалистического тоталитарного
режима ... еще дают о себе ... ... в ... ... ... и ... Он привык заново осмыслять многие
сентенции кровной причастности ... ... к ... ... ... прошлого у Какишева неразделимо
переплетается с современностью.
Надо сказать, что Какишев никогда и не ... в ... ... ... конъюнктурой определенного времени. Даже его книга «Партия и
литература», написанная в 1975 ... ... ... и насыщенная подлинными
фактами. Впрочем, это единственное произведение Какишева, в котором на
первый план ... ... ... ... был настоящим
коммунистом, тем сильнее было его разочарование не в ... а в ... ... ... ... ... в достижении этих
целей. Чем горше было разочарование, тем ... была его вера ... ... ... ... ... ... гордится. Иногда
кажется, что перехлестывает через край, ... в ... Но ... надо сказать, что в защиту казахского языка, ... ... ... еще в 1956 году на ... ... ... В годы
перестройки Какишев написал большую программную ... ... ... ошибки, ставшие роковыми аксиомами». Конечно,
позиция Какишева - это ... ... а не ... ... ли ... правильное освещение алашского движения, проводит ли он съезды казахской
диаспоры, укрепляет ли он организацию «Казак тили».
Турсунбек Какишев принимал активное ... как один из ... ... ... в ... ... "Истории казахской
литературы" (том 3, книга 1 и 2, 1967), ... ... ... ... ... мировой литературы им.
А. М. Горького АН СССР (том 1, 1970). В 1996 году ... в свет 4- ... ... казахской литературы" для массового читателя под его общей
редакцией. Освещения истории казахской литературы ученым ... ... ... ... ... Им ... сочинений поэта-революционера Сакена Сейфуллина (том 4, 5, 6) и
сборник "Кокшетау" (1994), двухтомник ... ... (1959, ... ... ... Ерубаева (1957, 1979, 1994), ... (1969, 1996), ... ... (1977) и многих других.
Исследование идейно-творческих проблем казахской литературы 20-х годов
в ... ... ... были ... с большими социально-
эстетическими трудностями, но ему ... ... ... ... и
решения, которые приняты научно-творческой общественностью республики, что
отразилось в его ... о С. ... знал ... ... с 1961 ... Мы жили в ... дворе, дружил с
его старшими детьми, от которых узнал, что их отец – ученый литературовед,
что меня заинтересовало как ... ... ... ... наше знакомство состоялось в 1975 году. ... в ... ... лет ... в ... я ... ... к Какишеву. Он откликнулся моментально, спросив лишь, над ... я ... бы ... ... я ... тему «С. Сейфуллин и
Маяковский», но в ... мы ... не ... ... ... ... ... а исследовать весь спектр отношений
Сейфуллина с произведениями русской поэзии. Кстати его настороженность по
отношению к ... ... ... ... ... в ... моей
кандидатской диссертации. Ее название «Сакен Сейфуллин и русская поэзия» не
устроила ВАК ... и как мы не ... что имя ... ... ... ... ... только лишь потому, что является главным
объектом исследования, что имеется в виду не ... ... ... а связи творчества Сейфуллина с конкретными ... ... ... ... ничего не помогло, и ВАК не засчитал защищенную
диссертацию. Пришлось ... ... ... ... и защищаться
вновь, что без помощи Турсунбека Какишева было бы ... он ... и ... в отношении к противникам, настолько
он по отечески заботлив по отношении к ученикам и нежен по ... ... Как ... ... и искренней дружбы остались для меня его
отношения с покойным Мырзабеком Дуйсеновым. ... он ... за ... Мырзабеком, невозможно было удержаться от смеха и восторга перед их
импровизаторским ... ... - ... ... ... ... такие талантливые розыгрыши, ... ... ... что ... в памяти возникали ... ... ... ... ... написанная Какишевым в соавторстве, это
«Свет ... ... в 1981 ... и ... был ... ... и «Плоды Октября», эта книга о ... ... ... ... ... для Какишева является биографический очерк, ... ... ... в этом жанре написаны ранние монографические этюды
«Портреты эпохи», изданные в 1967 году. Под ... ... же ... вышли
в 1985 году его «Образы эпохи», с ... ... о ... ... ... Но уже здесь сквозь жанровые ... ... ... ... ... Эссе - это ... или ... свободной трактовкой какой-либо темы, насыщенная
теоретическими, философскими размышлениями. В ... ... этот жанр ... не часто, хотя и «Слова назидания»
Абая и ... ... ... ... отнести к этому жанру. Но если н
других ... ... ... ... ... ... жанра, то книге
«Садак» («Лук») (1986 г.) автор ... ... ... ... ... ... страстью Какишева являются путешествия. Где только не
побывал он в своих многочисленных ... На ... и ... и ... пешком и вездеходах он объездил весь ... ... ... побывал в Иране, Пакистане, Турции, Китае,
Монголии, Франции. Наверняка ... ... в ... ... и
краев, где побывал в своей неуемной «охоте к перемене мест» Турсунбек-ага.
Вслед за Ч. ... М. ... он ... ... ... ... ... Какишева объединено общим героем ... ... ... и ... ... ... то, что ... в разных жанровых формах: в форме очерков, ... ... ... и ... ... ... ... читателя с иной культурой, нравоописательны, проникнуты
гуманизмом автора и интернациональными мотивами. Сюда надо ... ... по трем ... (1978 г.), «80 дней в ... (1983 г.) ... ... (1989 ... творчестве современных писателей Средней Азии и Казахстана, в ... и у ... жанр ... ... новыми гранями. Мотив
путешествия приобретает нравственно-философское ... ... в ... - от ... ... ... ... к историческому романного типа повествованию,
сохраняя только жанровые формальные признаки путешествия, от путешествия в
пространстве ... ... в ... по ... ... и понятие
«путь» контаминируется, получает дополнительно автобиографически-мемуарное
значение, олицетворяясь с жизненным путем. Таковы книги Турсунбека ... ... ... ... не ... ... эта ... называется «Нет заплатки на памяти» (1995 г.) в русском переводе ... ... (1992 ... ... и ... ... профессора Т.Какишева
сделали его имя популярным не только в республике Казахстан, но и далеко ... ... ... я просил отзывы на свои диссертации и ... ... то в ... ... с ... получал восторженные признания в
любви к Турсунбеку Какишеву. Большим ... ... ... к ... со мной ... ... из Баку и ... и Франции, Монголии и Турции, Казани и Уфы. В свои восемьдесят лет
он полон творческих сил и ... так же ... и ... как ... сорок пять лет назад, когда я его ... во ... ... ... ... ... научный сотрудник АН КазССР поразил меня тогда своей
густой шевелюрой, острым, придирчивым взглядом, буйной энергией, ... Все это ... и ... за ... ... ... больше привлекали книги Какишева, переведенные на
русский язык. Это и знаменитый «Сакен ... и ... 1988 ... ... ... встретить статьи, относящиеся к истории казахской литературы
и литературной критики, литературоведческие ... ... им для ... ... отвечают его внутренним потребностям
и, кроме того, Какишев ... что ... - дело ... и не ... ... амбициям. Порой он не считается с авторским самолюбием,
предпочитая истину, какой бы горькой она бы не ... с его ... ... доставляет истинное интеллектуальное
наслаждение. Он не делит ... на ... и ... ... И всегда
он рассматривает творчество писателей в контексте времени, ... ... ... для меня были ... ... зачинателей
новой эпохи казахской литературы и культуры, таких, как Сакен Сейфуллин,
Сабит Муканов, Беимбет Майлин, ... ... ... ... ... Но ... ... блестящие портреты современников: Сайфи
Кудаша, Зеина Шашкина, Музафара Алимбаева, Мурата Хамраева. Среди этих
дружественных имен ... для меня ... ... имя ... ... Какишева.
ІЗГІЛІК ЖАРШЫСЫ ҒАЛЫМ
Мұртаза БҰЛҰТАЙ,
Философия ғылымдарының кандидаты,
Дінтанушы, мәдениеттанушы
Қазақтың көрнекті ғалымы, профессор Тұрсынбек Кәкішұлын алғаш рет ... ... ... ... экранынан көрген едім. Ол кезде мен
Стамбулдағы әйгілі «Босфор» университетінің ... ... ... қазақтармен мәдени қарым-қатынастар жасайтын «Отан» қоғамының
жауапты қызметкері Майты ... ... ... ... жылдарында пайда
болған кеңшіліктің арқасында Түркиядағы қазақтармен ... үшін ... еді. Мен ... ... өздігімнен үйреніп жүріп, небары 15-ақ
жасымда ... (ол ... ... хат ... ... ... ... қоғамымен байланыс орнатқан едім. Майты ағай да, ұйымның басқа
қызметкелері де, ... ... хат ... ... ... мен ... ... тұратын. Майты ағай өзімен бірге ... ... ... ... ... ... ала келген екен.
VHS форматындағы таза ... ... бара ... бірі ... пен күй ... ... ниетпен алдын ала салып жіберген едім. Ол
кезде айтыс өнері жаңадан жаңғырып, қанат жайып келе ... шақ еді. ... ... ... ... Қатимолла мен Мұңғұлиядан ... ... ... ... мен ... Серіктің айтыстары әлі
есімде. Сол айтыстарда әділ қазылар алқасында профессор Тұрсынбек Кәкішұлы
тұрған-ды. Ғалым мен ақын Қадыр ... ... ... баға ... айтқан
сөздері жадымда. Қандай қызық сәттер еді шіркін!
Наурыз мерекесі енді-енді тойланып, ақындар ... ... ... ... ... ... ... кеңшілік
берілген кез еді. Жалпы, сол бейнекөріністерден есімде ... ... ... жігер-ынтасының ерекше ... ... ... да ... ... ... болатұғын. Жұрттың бойында
бір ұлттық ояныстың, ұлттық жігердің ... ... ... ... ... ой ... ... мағыналы, астарлы да әдемі
сөздер кездесетұғын. ... ... ... деп, өз ... ... тарту еткені қандай ғажап еді! Бірін-бірі бауырым деп,
қазағым деп құшақтаған жандарды көріп, атамекенінен ... ... ... ... мен де ... ... шомылатұғын-мын. Дәл сол кездері
қазақтың ішінен ... ... ... ... Қадыр Мырза Әли,
Мұхтар Шаханов, Сафуан Шәймерденов, Жұбан Молдағалиев, Фариза Оңғарсынова
есімдері маған жарқ етіп ... ... ... ... келіп, туған халқымның игілігі үшін еңбек
етіп жүрген жылдарымда да, ... ... ... ... ... ... ... оқып, телеарналар мен радиодан ... ... ... ... ... болып жүруші едім. Қазақ
халқының асыл құндылықтарын бойына ... ... тек ... ... ... ... қатар қоғамымызға аса қажетті мәдени, саяси һәм
рухани мәселелерге қатысты ... еш ... ... да ашық айта ... көру ... еді. ... ... Тұрсынбек ағайдың дауысындағы
шынайылық пен принципшілдігі мені ... ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымындағы, филология мен тілбілімі
салаларындағы, әдебиет тарихы және ... сыны ... ... ... мен ... үлесі туралы сала маманы ғалымдарымыз айтып та жазып
та келеді. Мен ол ... ... деп ... ... Мен ... ... биіктігі, ғалымдық парасаттылығы, ақсақалдық сипаты, жалпы адами
қасиеттері турасында өзімнің көргенімді, ... ... ... ... ағаймен алғаш кездесуім 2005 жылғы қыркүйек айында болды.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың ... ... 150 адам ... ... өтеу үшін ... ... едік. Сапарластарымыздың
арасынан Тұрсынбек ағаны көріп, көзіме оттай ыстық көрінген ғалымға ... ... ... ... ... ... қоса ... Салғараұлы,
Сәкен Жүнісов, Талас Омарбеков, Қайырбек Асанов, Күләш Ахметова, ... ... ... ... ... Талғат Мұсабаев, Жүрсін
Ерман, Бақытжан Жұмаділов, Бүркіт Аяған, Тұңғышбай Жаманқұлов, ... ... ... ... ... қатарлы халқымызға танымал
тұлғаларды көріп, бір топ ... ... мен ... ... көріп,
Жаратушыға шұкіршілік айтқаным бар. Сол сапарда ... мен ... ... ұмра ... ... ... бен сахабалар өмір сүрген
мекендерді ет көзімізбен көріп тамашаладық, ... ... ... ... ... ақсақалы ретінде, ақылгөйі ретінде барша жұрттың
ықыласына ... ... ... ... соң ... ... ... болдым. Ол кісі де,
алтын жеңешем Күләш та, есіктерін айқара ашып, мені құшақ ... ... ... Олар ... тек ... ... ғана ашып ... жоқ, одан да маңыздысы
– жүректерінің есігін ашып, күні бүгінге дейін маған рухани ата-ана ... ... ... айту ... ... ... әр кездесуім
маған осы кісінің өн-бойындағы терең рухани кеңістікті ашып ... ... ... ... қаншама ұрпақтарды тәрбиелеген, күндіз-түні ғылым
жолында қажымай еңбек еткен ғалымды ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми ізденіс, ғылыми этика және
ғалымға тән білімдарлық барлық болмысын билеп кеткен ... өзі ... пе? ... ... аға маған сондай жарқын тұлға болып ... ... ... ... пікір таластырған сәттерімде, ол
кісінің сабырлылығы, алыстан ... ... мені әр кез ... ... 2006 ... ... айының 29-күні Ақтөбе қаласында
кездестік. Менің сол күні облыстық театрда халықпен кездесуім бар ... ... ... ... ... ... беру ... Асылбек
Мусин бастаған облыстағы бір топ зиялы бауырларымның шақыруымен барған
едім. Ақтөбеде Батыс Қазақстан Заң ... ... ... ... сағатқа созылған кездесуде еліміздегі діни процестер ... ... ... діни ... туралы жан-жақты сараптама
жасадым, ... ... ... ... аға ... ... ... екен. Ол Қызылордада, оның алдында Шымкентте, оның алдында
Қарағандыда ғылыми конференцияларда ... ... ... ... ... Қазақстанның жарты жерін пойызбен ... ... ... ... ... ... ... ағай менімен бірге ... ... ... ... ... сөз сөйледі. Үш сағатқа
ұласқан кездесуден кейін облыстық ... ... ... ... ... Оның артынша бізге арналған дастарханның дәмін татып, сонда
келген отызшақты белсенді азаматтармен тағы да қызу ... ... ... ... ... Оның ... кешкі қонақасына шақырған ақтөбелік
бауырларымыздың тағы да бір ... ... ... ... ... ... кейін бізге арналған пәтерге түнде қайтып келген біздерді
тағы да көптеген сұрақтар, қызық пікірталастар ... ... ... ... Тұрсынбек аға жанымыздан еш қалмастан, еш дем алмастан,
біз жастардың діни мазмұндағы сұхбатына ... ... ... ... ... ... ... ортаға тап болдым деп тұрған ғалымды көрген
жоқпын. Қайта, ағайдың арқасы қозып, көзіне бір ... ... ... ... Ал, ... ... ... аяттарынан бастап, ислам
тарихын, ... мен фиқһ ... ... ... екі-үшке дейін
талқылаумен болдық. Мен одан бір күн бұрын ... ... ... ... сөйлеген едім. Сөйтіп, меймандос ... ... ... ... яғни 30 ... күні тәңертең ерте тұрып, екі ... ... ... астанасы Уфа қаласына жол тарттық. Ақтөбеден
Уфаға ... 13 ... жол ... Ресей шекарасында 1-2 сағат ... бар. Оның ... мен ... еш ... ... ... ... бауырларымызға барып ішеміз» деп тұрып алдым. Тұрсынбек аға осының
бәріне де шыдап, дес ... ... ғой. ... ... бір уағында
барғанымызда Ләлә сұлтан ... ... ... ақын ... ... ... бір-бірімізді құшақтап, қауышып
жатырмыз. Лезде жолдың шаршауы басылып, қызық ... ... да ... бір таң ... ... аға ... ... діниййа» медресесінің
100 жылдығына арналған халықаралық конференцияға қатысушы ... ... ... үйге ... бас тартып, біздермен бірге мешіттің
қасындағы медресенің жатақханасында ... ... ... бұл ... ... ... пендеге тән қарапайымдылық, кішіпейілділік дер едім.
Бір жағынан өзінің жақын бауырларын тастап кеткісі келмеген ағалық, ... ... ... ... күні ... ... ... драма театрында
конференция басталды. Конференцияға Башқұртыстанның Премьер-министрімен
қатар ... ... ... және ... түкпір-түкпірінен келген
делегаттар қатысты. Залда отырған бірсыпыра ... ... ... ... ... ... сұрап жатты. Осының бәрінен мен
Тұрсынбек ағайдың өзін бөтен елде ... ... ... Біраздан соң
баяндамалар басталды. Тұрсынбек ағайға сөз ... ол кісі ... ... еш ... ... ... ... мінейтін жерін
мінеп, бағалайтын жерін болса әділ ... ... ... Ағай ... ... ... ... орны, онда білім алған Мағжан
Жұмабаев қатарлы Алаштың ардақты ұлдары ... ... ... жасады.
Сөзінің соңында Уфадағы «Ресей Ислам университетінің» ректоры Ринат Раевқа
шапан жапты, ... ... ... мархұм Сайфи Құдаштың қызы
Сүйімбике апамызға «Сандалтқан садақ» атты ... ... ... ... 95 ... дүние салған Сайфи Құдаштың алғашқылардың бірі
болып, Мағжан Жұмабаевты ақтау үшін Дінмұхаммед ... хат ... ... ... ... ... ... Сонымен
бағдарламамыз мәресіне жетіп, біздер Тұрсынбек ағайды Уфаның вокзалына
апарып, Свердловск қаласына ... ... ... ... ... ... Қарағандыдан Алматы мен Шымкентті, Қызыл-Орда мен Ақтөбені
басып өтіп, қаншама жиындарға қатысып, кездесулерде халқының ... ... ... жүрген ғалым ақсақалмен қоштасу біздерге де оңайға тимеді.
Көңіліміз жабырқаулы болса дағы, пойыздың ішіне кіргенге дейін ... ... бен ... сарқылар емес. Сөйтіп, ағайды Свердловскіге
салып жібердік. Алматыға келгеннен ... күн ... ... ... ... ... Өйткені, ондай ауыр жұмыс пен жолдың салмағына ... да ... ... ... Ағай араға оншақты күн салып Алматыға
аман есен қайтты. Сонда, ... ... ... күн ... Одан ... қаласына барып, сол жерде жұмысын жалғастырған.
Қорғанда бірнеше күн болған ол өзіміздің ... ... ... Алматыға пойызбен оралған. Ал, одан бері өткен бір жылдай уақытта
профессор Тұрсынбек Кәкішұлы Қазақстанның жерін ... ... ... ... қате ... Міне, нағыз ғылыми ізденіс деп, ғылым жолында өткен өмір
деп осыны айтсақ ... ... ... ... үшін ... ... бар.
Қазақ халқының шынайы ғылыми жүйесі, ғылым қоры тап ... ағай ... ... ... ет, маңдай терінің арқасында қалыптасқанын
ұмытпаған жөн.
Бұл ... ... аға 80 ... ... ... ... үстінде.
Барлық саналы ғұмырын халқымызға, ғылымға ... ... ... ... да ... де ... ... қайта осындай ұлық тұлғаларды
қадірлеу арқылы біздер халқымыздың мәртебесін көтереміз, ұрпақ ... ... ерін ... сіңіреміз. Өз басым қазақтың көптеген игі-
жақсыларын көріп, тәуелсіздік жылдарында халқының алдында тік тұрып, ... ... ... ... ... ... көргеніме, осындай
алып жанның ықыласына бөленіп, батасын алғаныма ризамын. ... ... ... ... ... ... аға!
ҚАЛЫПҚА СЫЙМАҒАН ҚАЛЫППЕН
Жандос Смағұлов,
Қарағанды Мемлекеттік университетінің
профессоры, филология ғылымдарының ... ... ... кез ... ... өз талабы мен
идеологиясына сай белгілі бір ... ... ... ... ... ... Әсіресе ол қалып тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... өкілдеріне аса бір қиямет-қайым қиындық
әкелгені даусыз. Алайда «Заманға ... ... ... оны ... деп ... ... заман талқысына қарама – қарсы тұратын тұғырлы тұлғалардың
да болатыны шындық. Халқымыздың тарихында бұл сипаттағы дарындар бар, ... дәл ... ... жату ... Тек қана Алаш ... атасақ та
жеткілікті. Дәл солардай замана ырқы мен қыспағына бой ұсынбай, көмпістікке
көндіргісі келген қалыпқа сыймаған қалыппен ... ... ... ... ...... әдебиеттану ғылымындағы бар жоғы үш қана ... ... ... ... ... ... жазушы, сыншы Тұрсынбек
Кәкішев.
Қазақ әдебиеттануы мен ... ауыр ... ... ... ... өркен жаюына еңбек еткен, кер замандағы кереғар ... ... ... де ... ғылыми-зерттеушілік және сыншылдық-эстетикалық ой-
пікірдің дамуына мол үлес қосқан әдебиетші-ғалымдар аз емес. Алайда олардың
барлығына ... ... ... негізін қалау бақыты бұйыра бермеген.
Атақты А.Байтұрсынов, Б.Кенжебаевтен соң ерен еңбегімен бұл ... ... ... да ... ... мектептер Ғылым академиясының Құрметті академигі,
Еларалық қоғамдық Ш.Айтматов академиясының академигі, ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
еңбек сіңірген қайраткері, ұлттық әдебиеттану ғылымында ғылыми ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор, жазушы, сыншы
Т.Кәкішев 1927 жылы 15 ... күні ... ... Макин ауданындағы Даниловка
руднигінде алтын өнеркәсібі жұмысшысының семьясында дүниеге келген. 1944-45
жылдары ... ... орта ... ... ... ... мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне түседі. Оның
толық курсын 1950 жылы ... ... оқып ... ... барын танытқан ... ... ... ... С.Төлешов
(псевдонимы – С.Шынаров) төртінші курсты бітіргеннен кейін 1949 ... жас» ... ... жұмысшы жастар бөлімінің
меңгерушілігіне ұсынады. Оқуы мен ... ... ... ... ... ... ... баспасының жоғарғы оқу орындар
оқулықтары редакциясының аға редакторы болып қызметке орналасады.
1951 жылдың күзінде ККП ... ... ... бөлімінің
ұйғаруымен марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын ... екі ... ... ... Бір жыл ... ... ... Комитетінің жанындағы Партия тарихы институтына кіші ... ... Осы ... Т.Кәкішев көптеген архивтік
деректер негізінде қызықты да ... ... ... ... ... ыңғайлана береді.
1958 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының
аспирантурасына түсіп, оны ... ... 1960 жылы ... ... ... ... мәселелер (1917-1929 ж.ж.)»
деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, институттың аға ғылыми
қызметкері ... ... ... ... 1962 жылы «Октябрь өркені» атты
монографияға айналдырады. Бұл кітап жас ғалымның ... де ... ... ғана емес, сонымен қатар қазақ әдебиеттану ғылымында тарихи-
архивтік деректерді пайдалану, ... ... ... ашу үшін ... ... түсу ... күн ... қойды. Сан-салалы
ғылыми ізденістердің нәтижесінде әдебиет ... ... орны бар, ... ... ... ұмтылуға жақын қалған есімдерді уақыт
тозаңынан тазартып, әдеби айналымға әкеп ... ... ... ... Бекенов сынды дарындар жайында Т.Кәкішев арнайы мақала
жазып қана қоймай, олардың еңбектерін жинау, ... ... ... жылы Саттар Ерубаевтың мұраларын түгелге жақын жинап, жеке кітап етіп
шығарады. Оны толықтырып 1979 жылы ... 1994 жылы ... рет ... жылы Сабыр Шариповтің екі томдығын Қ.Жармағанбетовпен ... ... 100 ... ... 1982 жылы ... ... 1960 ... бастап С.Сейфуллиннің алты томдығын шығарысуға
белсене қатысып, 4. 5, 6 ... ... 1969 жылы ... «Ізбасар» атты таңдамалы жинағын шығарса, ... ... ... алғы сөз ... еңбегімен қатар өзгенің шығармаларын ескі газет-журналдардан тауып
алып, оған қайтадан өмір беру, архив ... ... ... өзіне ғана
емес, ғылымға да олжа ... ... ... зерттеулері әменде
практикалық қажеттілікпен астарласып жатады.
Профессор Т.Кәкішев ... ... ... жасау жолындағы ғылыми-
әлеуметтік мәні зор іске белсене араласуда «Қазақ әдебиет ... ... І және ІІ ... ... ... мен ... ... Екінші
кітаптың жауапты редакторының бірі болды. Е.Ысмайылов, М.Дүйсенов ... СССР ... ... ... атындағы дүниежүзілік әдебиет
институты шығарған «Көп ұлтты совет ... алты ... ... жылы ... ... ... ... жазды.
Әл-Фараби атындағы Қазақ университетінің қазақ әдебиетінің тарихы мен
сыны кафедрасының ұжымы «Қазақ әдебиетінің ... ... атты ... ... корей тілдеріне аударуға ыңғайлап, «Санат» баспасына
ұсынғанда басылымның жалпы редакциясын профессор Т.Кәкішев басқарды.
Т.Кәкішев тек ... ... ғана ... ... ... ... де
араласып, ара-тұра сын мақалалар жазып қояды. Оның мақалалары ... ... ... ... әдебиетшілерінің шығарған жинақтарының, өткізген ғылыми
конференцияларының бәріне түгелдей ат салысып келе жатқаны тағы бар.
1967 жылы ... ... бері ... жұртшылықтан ризашылық
пейіл көрген кейбір ғылыми-зерттеу және сын мақалалары «Дәуір» суретттері»
атты ... этюд ... ... ... Дала ... С.Сейфуллин,
С.Мұқанов, Б.Майлин, С.Шарипов, Ж.Тілепбергенов, Е.Бекенов, С.Ерубаев
жайындағы толымды ойларын ... ... ... ... ... Сол ... атты ... да жарық көрді.
1968 жылы нақты тарихи-архивтік деректер негізінде жазылған «Қызыл
сұңқар» атты ... ... ... ... Оның ... ... үшін
жаңалық сипаты бары талай мақала, рецензияларда орынды аталды. Автор осы
еңбегін бүкіл одақтық ... ... ... ... өңдей де толықтыра
өзгертіп, Москвадағы «Молодая гвардия» баспасының «Тамаша адамдардың өмірі»
сериясымен 1972 жылы ... Ол ... ... ... болды. Өйткені совет
еліндегі түркі тілдес халықтарының өкіліне арналған бірінші ... ... ... онда Т.Кәкішевтің «Сәкен Сейфуллин» атты еңбегінің мән-
маңызы ... ... ... хақ. Бұл кітап Қазақстанда халық
сүйіспеншілігіне ие болған дарындар, ... ... ... ... ... ... серия шығару қажеттігін анық аңғартты.
«Жалын» баспасының «Өнегелі өмір» атты сериясының серкесі 1976 жылы ... ... ... ... бері ... өзі оқып ... ... университетінде аға
оқытушы, одан кейін доцент, қазір профессор болып қызмет атқаруда. Әдебиет
тарихымен ғана ... ... ... ... сыны ... ... курсын,
Сәкеннің жаңашылдығы және ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ғалымдық-өнерпаздық ерекшелігі - өзінің ... ... ... ... тың ... нақты деректер негізінде
індете зерттеуге құмарлығы. Міне ... оның ... ... ... ... да, ... әлемі де, әдебиетті қызықтаушылар да ... ... ... бір ...... ... ... туу және қалыптасу
жолдары» атты 1971 жылы ... ... ... ... ... ... махнатты еңбегі қазақ әдебиет сынының Октябрь
революциясына дейін туғандығын, Ұлы Отан ... ... ... жағынан
әбден қалыптасып, оңаша отау тіккендігін дәлелдеп беріп отыр. Оның ... 1971 жылы «Сын ... атты ... ... ... ...... отау» - 1982 жылы басылды. Қазақ әдебиеті сыны ... ... ... ... оқу орындарының негізгі оқу құралына
айналып, оның алғашқы бағдарламасын 1982 жылы ... 1994 жылы 25 ... ... ... ... Қазақ совет әдебиетінің 1920 жылдарын
түбегейлі зерттеген, ... ... ... ... ... Сәкен
Сейфуллиннің шығармашылық-әлеуметтік өмірбаянын жасаған профессор Т.Кәкішев
қазақ ... ... ... саласындағы еңбегі қазақ ... ... зор үлес ... ... ... жасап отыр.
Қазақ әдебиеттану ғылымында ұлы төңкеріске дейін сын болған жоқ деген
қағиданы жоққа ... ... ... ... ... зор үлес ... ... сынының тарихы» оқулығында халықтық сыншылдық
эстетикалық көзқарасынан бастау алып ... ... ауыз ... мұраларынан
басталып, қазақтың тұңғыш газет-журналдары - «Түркістан уалаяты», «Дала
уалаяты», ... ... ... ... ... сыни ой-пікірдің тууына
игі ... ... ... ... ... әр ... ... әдебиеттің таптығы тұрғысынан баға беру және әр түрлі әдеби
ағымдар «тұрпайы ... ... ағым ... ... ... мен ... келіп
жатқан ой-пікірлердің ақ-қарасын айқындаумен құнды. Көркем табиғаттың
аясында ... ... ... ... ... эстетикалық талғамы да
сол өзін қоршаған ортаның, сұлулықтан сомдаған биік ... ... ... ... озық ... қатар тұра алатын тамаша ауыз
әдебиетін жасады. «Қыз Жібек» жырындағы қыздардың сұлулығы, ... ... ... шабысының суреттелуін көркемдік сұрыптаудың
жоғары көрінісі деген зерттеушінің пікіріне сөзсіз ... ... ... ... ... ... көне ... ескерткіштерінен, орта ғасырлық жазбалардан, қазақ хандығы тұсындағы
би-шешендерден, ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерін аралап, әр ... ... ... өнер жайлы пікірлеріне, Жүсіп Баласағұнның «Құтты
білігіндегі» терең ойларға, Махмуд Қашқаридың ... ... ... сөздерге, Қожа Ахмет Иассауидің «Хикметіндегі» көркем ... ... ... ... қайнар көздері ретінде қарастырады.
Сонымен қатар ғылыми, ағартушылық, ... ... ... ... үш ...... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтың
еңбектерін айрықша атап өтеді. ... ... ұлы ... сыншылдық ойының
аса ірі құбылыс екенін дәлелдеп көрсетеді. Әдеби сынның ... ... ... ... және ... ... газет-журнал
беттеріндегі әдеби ой-пікірлерді саралап ... ... ... әсіресе «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеттерінде жандана
түскендігін көреміз. 1971 жылы ... ... «Сын ... ... кейбір
олқылықтарын толтырып «Қазақ әдебиеті сынының тарихында» (1994) әдеби
пікірлерді талдауға көп ... ... ... ... Р.Мәрсековтің т.б. мақалаларының қазақ әдебиет сынының
дамуындағы үлесін, биік ... ... ... Осы ... ... шығып
жатқан жаңа кітаптар жайлы пікір білдірген материалдар баспасөз ... ... ... оларды құрылымдық, мазмұндық, мақсаттық
ерекшеліктеріне қарай дәйектеме сын, жарнама сын, ... ... ... ... ... ... сын, проблемалық мақала, шолу,
ғұмырнама ... сын ... ... мақала сияқты жанрлық-формалық
түрлерге ... ... ... ... ... ... ... «Абай» журналы сияқты басылымдарда ... сыни ... жылы ... ... ... жерінде де көп өзгерістер әкелді. Ұлы
дүрбелеңі мол жаңа замандағы жаңа талап та өз ... ... ... ... бар мәселе таптық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... басшылық жасап, әдеби сын Компартияның
идеологиялық құралына айналып кете барды. Міне осының ... ... ... тек ... мүддесіне сай келе ме, жоқ па ... ... ... ... асыра сілтеулер орын алды. Бұл,
әсіресе, кеңес өкіметі орныға түскен 1920-30 жылдарда ресмилік ... ... ... сын ... дамуына пайдасын тигізбек түгілі, кері сәерін
тигізді. Бір ... ... ... ашылып, жоғары оқу орындары,
театрлар т.б. мәдени ошақтары ашылып, елді ... ... ... ... ... ұлттық сана-сезімінің оянуына құрсау салынып,
халықты ... ... ... ... етіп қойды. Міне,
осындай қарама-қайшылығы мол қилы ... ... ... ... арналған зерттеуші Т.Кәкішевтің «Оңаша отау» еңбегі 1982 ... ... Бұл ... ... ... ... көрсеткендіктен, заман
талабына сай келмей, ұзақ жылдар бойы баспадан шықпады. Автор «идеологиялық
талаптарға» сай келмейтін ... ... ... ... соның
салдарынан кейбір пікірлерін таптық сипатқа бұрмалады. Бұл ... ... ... ... ... бой алдырғанмен де, 1980 жылдардағы
қазақ әдебиеттану ғылымы үшін 1920-30 жылдардағы әдеби-саяси ... ... ашып ... Ал, ... бұл ... 1994 жылы жарық көрген «Қазақ
әдебиет сынының тарихында» қайта оралып, мүлде жаңаша көзқараспен ... ... ... ... ... болмаған қазақ халқының ұлттық
мүддесі үшін алысып өткен алашшылдар жайлы шындықтар ашылып, олардың қазақ
әдеби сынының ... ... ... ... ... ... ... заманда тұсаулы ғұмыр кешкен әдебиет сыншыларының
қызметіндегі артық-кем ... ... ... ... жайып салды.
Әсіресе, ақиық ақын Мағжанның төңірегінде болған әдеби айтыс туралы ... ... көз ... «Кер заманның кереғар ойлары» ... – сын ... атты ... ... ... ... қос
жұлдызы Мағжан мен Сәкен тағдырларын желіге ала ... ... ... ... ... бір ... Мағжан туралы біржақты пікірлерін «Мағжаншылдар мен
жанжалшылдардың» құрбандығына қалмау үшін «Пенделік пиғылдық ... ... ... оның ... сипаты қоғамдық-әлеуметтік көркемдік
себептерге байланысты екенін ұмытпаған абзал» деп ескертеді. ... ... ... шыққан жұлдыз. Оның 1912 жылы ... ... ... ... мәні бар. ... ... ... ұмтылды, ниет қылды
және болды да, Елі, халқы үміт артты». Мағжан жайлы «ақтаңдақтарды» ... ... ... мен ... емес, Мағжан туралы шындықты
айтқан Ж.Аймауытов мақаласы мен өзге солақай сындардың өресін ... ашып ... ... ... ... ... мен жеңісі,
әсіресе, қайта құру, жариялылық кезеңдерінде кеңінен өріс алды. Әдебиетші
ғалымның бұрын ... ... ... ... ... ... Осы кезеңдегі
қазақ зиялыларына арналған ойлы да, мазмұнды мақалалары мен ... ... ... ... ... жүрегінің жылуына бөленді.
Т.Кәкішевтің көптеген публицистік мақалалары, ірі-ірі ... ... ... ... ... ... қосу, кейінгі
ұрпақтарға танытуға арналды. Бұл бағыттағы ... ... ... (1962), ... ... (1967), ... ... (1976), «Сын
сапары» (1971), «Оңаша отау» (1982) сияқты қазақ әдебиет сынының туу ... ... ... ... ... ... алды.
Өзінің алғашқы ғылыми сапарында тың да соны соқпаққа түскен ғалымның
қайта құру ... ... ... дәуір тұсында азаматтық әуені
айрықша естілуде. 1988 жылы «Қағидаға ... ... ... ... ... ... ашып ... ұласып, 1992 жылы ұлттық
намысқа шырақ жағатын «Санадағы жаралар» атты кітабы ... ... ... ... ... Радио-теледидардан айтқан ... ... ащы да ... ... қалың көпшіліктің ынта сала
тыңдайтынын жоққа шығармау керек. Әсіресе, қазақ тілінің ... ... бел ... ... ... ... ... саналы
азаматтығы мен табандылығы ажарлай түскені айдан анық.
1990 жылы ... ... ... мен сыны кафедрасы құрылды. Оны
алғашқы күннен профессор Т.Кәкішев басқарды. ... жыл ... сол ... ... фольклоры және әдебиет тарихы» ғылыми тобы құрылып, оның
құрамды бір бөлігі – ... ... ... ... шет елдегі
қазақтардың фольклорлық, этнографиялық, музыкалық, материалдық байлықтарын
зерттей бастады. Моңғолия мен Ирандағы ... ... ... өзі басқарып, «Моңғолия қазақтары» деген жинақты
дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... да ғибраты тағы бар. Ол қай елде, қай қалада болмасын қазақ
халқына, оның ... ... ... ... үш ... (1978), «Жол үстінде 80 күн» (1983), «Жасампаз өлке»
(1989) кітаптарымен көрінсе, Польша, ... ... ... ... ... ... қазақ диаспорасының жай-күйімен ... ... ... ... Т.Кәкішев сапарлары анықтай түседі.
Филология ғылымдарының докторы, қазақ университетінің ... ... ... ... қажырлы еңбегі 1979 ... ... ... ... ғылым қайраткері» атағы берілуімен ... ... ... оқу ... ... еңбектері ескеріліп,
Халықаралық жоғары мектептер ғылым академиясының Құрметті академигі болып
1995 жылы ... ... ... ... ... академиясы 1996
жылы төртінші желтоқсанда толық мүшелікке қабылдады.
Сөзімізді түйіндей ... ... ... ... ... ... ... ғылым жолындағы қыруар еңбектері арқылы ... ... ... айрықша еңбегін көреміз. Өзінің осынау баға ... ... ... ... дара тұлғалардың бірі болумен
қатар, зерттеушінің ұлы азаматтығы, болашақ ... ... ... ... ... ... ... күрескерлігі, шыншылдығы үшін
халқының қалаулы азаматтарының бірі, білім-ғылым ... ... ... ... көріне білді.
«Ел, халық тағдыры осындай тар жол, ... ... тап ... ... оның ... жоқтап, күйін күйттеген, әділдік, шындық іздеп
шарқ ұрған шырғалаңға түскен, алда ағаларымызлдың ... ... ... ... ... ... мен тарихын тірнектеп
жүріп тірілткен, ... ғана емес ... ... ... ... ұстаз, көрнекті ғалым, сыншы, әдебиетші ... өмір ... де ... халқының тіршілік тынысымен тұтасып
жатады» деген ... ... ... ... да ... ертеңін ойлаған, өз кезінің көкейкесті мәселелері
толғандырған қайраткерлер аз емес. Мұндай ...... ... ... ... етуі – ... тарихи-қоғамдық, әрі
әлеуметтік қажеттілік. Адамзаттың өрлеуі осы ... ... ... ... ... осы ... ... қарай
саналы түрде жасалған тарихи-қоғамдық қамқорлыққа ... ... ... ... шаруашылықтың сан саласында игілікті еңбек сіңірген
тұлғалардың өмірі мен творчествосы – соның мысалы.
Өрлеу атаулының ең ... ... ... ... һәм қанаттандырушы
күші – ғылым екені әлемге айдай аян екені ақиқат. Қандай да болсын, көркем
шығармаларды, көркемдік ... ... ... бел-белестерін
таразылағанда, зерттеушінің қолындағы адастырмас компасы – эстетикалық
талғамы. Осы компас – ... ... ғана ... ... әдебиеттің
айнымас асыл қасиеті, алғышарты – көркемдіктің мәңгілік Темірқазығына тура
бағыт алады. ... ... ... – сыншының білім-білігінің, ол аз
десеңіз, интеллектуалдық болмысының ... ... да ... да
әдебиет ғалымы ең алдымен сыншы болуы бұлжылмайтын шарт.
Басқа да қоғамдық ғылымдар секілді қазақтың ... ... да ... ... туу, даму, қалыптасу секілді кезеңдерге және
творчестволық ізденістер мен іркілікстерге, ғылыми ... ... жолы бар. Бұл ... ... ... әдебиеттану ғылымының туу,
өркендеу жолын қазақ даласындағы ұлттық қоғамдық ... ... орай ... зерттеушілік мәнге ие бола бастау,
әдебиетке байланысты ұғымдардың ... ... ... ... ... ... ... бөле отырып тексерудің практикалық та,
теориялық та мәні зор.
Әдебиет сыны көркем ... ... ... ... ... мен ... ... өркендеу процесі уақыт жағынан бір-
бірінің ілгері-кейінділігіне қарамастан, өзара байланысты болады. Бұл ... Ал енді ... ... үзеңгілес дүниеге келген сынның дәрежесі
қандай болмақ деген мәселеге келгенде, екі ... атап ... және ... ... ... ... жөн. Түптеп
келгенде, сынның эстетикалық дәрежесі көркем әдебиеттің шыққан ... ... ... ... ... ... ... ден
қоюының өзі де әдебиеттің қамтыған өмір шындығына белгілі дәрежеде тәуелді
болатын ... ... ... ... ... сөз ... ең ... сыншының білім деңгейі
мен эстетикалық талғамының мол-аздығын еске алуы керек. Қай кез ... ... ... де, оның ... ... жағынан да, қоғамдық
пікірді ұйымдастыру жағынан да биік деңгейден табылмай қалатын ... ... ... мен эстетикалық талғамы санаттан шығып қалған емес.
Мұның өзі сын ... ... ... ... ... ... ... – көбіне әдебиеттің жалпы ... ... ... ... ... ... мәні жағынан көркем бейнелер жасау
типтік жағдайларды көрініспен суреттеу, тіл байлығын игеру, оқушыны ілгері
ұмтылдыратын эстетикалық ... ... ... биік ... табылып
жатса, онда сынның өресі биік болғаны. Сыншы әрқашан көркемдік ... ... ойын ... ... ... ... ... ала отырып, келешекте шығар биіктерді ... ... ... ... ... процеске белсене араласады.
Ал, халық ғұмырын қастерлеп, оның өткені мен өткеліне өзгеше қарап,
бүгіні мен болашағы үшін бел ... ... ... жан ... ... қажет жерінде құрбандыққа да қол арта алатын азамат болу – ... ... ... бермейтіні белгілі.
Белгілі ғалым, профессор Т.Кәкішев қазақ әдебиеті сынының ... ... ... ... бөле отырып зерттеу барысында сын ... ... ... ... ... ... ... үлкен үш кезеңге жіктейді . Бірінші кезең – қазақ әдебиеті сынының
туу дәуірі. Қазақ әдебиеті сынының туу ... ... ... ... ... кезең – қазақ әдебиеті сынының жанр ретінде қалыптасу ... ... туу ... Бұл ... ... ... ... Үшінші кезең – қазақ әдебиеті сынының ... ... ... қалыптасу дәуірі 1938-1985 жылдар аралығы. Осы ... ... ... ... ғылымының бастан өткерген тарихи жолына
тікелей қатысы бар. Себебі, әдеби сын ... туу ... ... ... ... мен ... теориялық мәселелері жайында пікір
білдірмей тұра алмайды. Қазақ әдебиеттану ғылымын, ондағы әдеби-теориялық
ғылыми-зерттеушілік ... даму ... ... ... ... ... тексерген күрделі ғылыми зерттеу, монографиялық еңбек
болмағанмен, бізде бұл ... ... да, ... ... де сөз ... мен еңбектер біршама баршылық. Әдебиет туралы ... ... даму ... мен ... ... ... келешек зерттеу
жұмыстарына бағыт-бағдар беретін соны көзқарастарды қазақ ... ... ... ... көреміз.
Қазақтың ұлттық әдебиеттану ғылымының қалыптасу кезеңдерін сөз еткенде
ғалым Е.Ысмайылов: «Қазақ ... ... ... көз ... ... екі кезеңді бастан кешіргенін байқауға болады. ...... ... ... ... Бұл ... ... соғысқа дейінгі дәуірді қамтиды. Екіншісі – соғыстан кейінгі
дәуір, яғни ... даму ... – деп ... бөле ... ... ... талап-тілектеріне байланысты дүниеге келуіне» әдеби
мұраны игеру процесі мен қазақ ... ... мен оқу ... ... сай, ... оқулықтар мен хрестоматиялардың жазылуы
түрткі болғанын атап көрсетеді. Ал академик М.Әуезов бұл ... ... ... ... ... ... түгелімен Ұлы Октябрь
революциясының жемісі болды... Қазақ әдебиеті ... мен ... ... орта мектептерде оқу құралын жасаудан туды» деп жазды.
Осы жоғарыда келтірілген пікірлерге қарасақ, ұлттық ... ... ... ... ... зерттеу керек деген көзқарас
негізінен дұрыс ... бұл ... ... туу ... дейінгі тарихи
бастаулары назардан тыс қалғаны ... ... ... ... қазіргі уақытта европоцентристік ой-пікір мен марксизм-ленинизм
ілімінің және зерттеу жұмыстарына қате қаулы-қарарлармен үнемі бағыт-бағдар
беріп ... ... ... ... айтылып, қағидаға айнала
жаздаған көзқарастарға сыни тұрғыда жаңаша қарау - ... ... ... зерттеу мәселелерімен тығыз байланысты.
Қандай да болсын ғылым саласы аяқ астынан туа салып, бірге ... ... ... ... шындық. Ендеше әдебиет туралы ғылым
да өзінің алғашқы адымын көркем шығарманың ... ... ... ... ... ... түсінуден басталатын қарапайым ой-пікірден,
бағалаушылық сипаттағы алғысөздер мен түсіндірмелерден, халық тарихынан ... ... мен ... ... ... ... ... қиын да ұзақ жолды бастан кешіреді. Бұл пікір қазақ
әдебиеттану ... туу, ... ... ... барысында назар
аударуды қажет ете отырып, тың бағыттарда жұмыстар жүргізуге жетелейді.
Өзінің қалыптасу тарихын ... ... ... ... ... толық мәнде қалыптасып, алға қарай дамуы мүмкін еместігі ... жай. ... ол ... сол ... қол ... ... меңгеруіне көмектесумен қатар, өткен жолындағы ізденістер мен
іркілістерге баға ... ... ... ... ... ашады,
одан әрі қарай дамуына ықпал жасайды. Бұл ... ... ... ... ... бар. Егер орыс ... ... ғылымының туып, қалыптасу тарихын зерттеуде айтарлықтай табысқа
қол жеткізген ... ... ... ... татар, өзбек секілді ұлттардың
әдебиеттану ғылымы әдеби сын тарихын ... ... ... тың ... ... әдебиеттану ғылымын, ондағы әдеби-теориялық ғылыми-зерттеушілік
ой-пікірдің даму процесін, әдіснамалық мәселелерін ғылыми тұрғыда жүйелі
тексерген күрделі ғылыми зерттеу, ... ... ... ... ... ... да, ... түрде сөз еткен мақалалар мен еңбектер
баршылық. Әдебиет ... ... ... туу, даму жолдары мен тарихының
көптеген мәселелерін, келешек зерттеу жұмыстарына бағыт-бағдар беретін соны
көзқарастарды ... ... сыны ... зерттеген еңбектерден көреміз.
Әдебиеттану ғылымының тарихын зерттеу дегеніміз - ... ... ... көркем әдебиетті, оның ... ... ... жұмыстарындағы көзқарастар сәйкестігі ... әр ... ... мен ... ... ... ... ізденістері мен ... ... Ал ... ғылым саласының туып-дамуы үшін тарихи алғы шарттар қажет.
Себебі, ... ... ... формасы және білімдер жүйесінің
жиынтығы ретінде ... ... ... бір сатысында ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде ғана туу
дәуіріне қадам басады. Бұны қысқаша түрде ... ... ... ... да ... Әдебиет туралы ғылым тек өзінің негізгі пәні көркем
әдебиет ... ... ... қалыптасқан дәуірден бастап қана
көріне бастауға тиісті. Осы ... ... ... ... арғы ... ... көзі санауымыз керек. Европоцентристік
көзқараспен ... ... ... осы тарих алдындағы ... ... ... бастауларын алғаш қарастырған профессор Т.Кәкішев
болды.
Қазіргі қазақ әдебиеті сыны мен әдебиеттану ғылымы ... ... ... ... ... ... ойын, эстетикалық өреге қол
созғанын, қандай әлеуметтік мәселені көтергенін, нені ... ... ... ... сынның туу, қалыптасу ... ... қана ... ... ... де ... болғандықтан әдебиет сыны тарихында оны орағытып өту мүмкін
емес. Сынның социологиялық және эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеушілік, әдеби-
теориялық ой-пікірді жоққа шығарған европацентристік көзқарас ... қате ... ... ... ... ... ... тіреп, әдебиеттің таптығы, принципі айрықша ... ... ... мәдениет тарихында әдебиеттану ғылымының тарихы әзірге
қысқа. Бұл - жас ... Ол ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихы» деген салаларға бөлініп, енді дамып келеді.
Қазақтағы әдебиеттану ғылымы құрылғанда, ол ... ... ... ... ... ... ... жинағанда түгелімен толық
мағынасында Социалистік Ұлы ... ... ... ... ... ... тарихында біз бұл жөнінде «өскен ғылым» дерлік
мардымды мұра алғамыз жоқ», - ... ... ... қазақ әдебиеттану
ғылымы мен сынының арғы ... ... көп ... қол ... ... рас. ... ... бастаған көзқарасты бұзу оңай
емес. Бұл бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстарға ... ... ... ... ... ... ... тамырға қалам тартқан жылт
еткен бір ой болса «ұлтшылдық» деп ... ... шыға ... ... ... үлкен ерлік деп бағаласақ, артық айтқандық емес.
«Төңкеріске дейін 3 пайызы ғана ... ... біз ... үшін ... оның революциясына қарыздармыз» деген тұжырымды қайталай-
қайталай санамызға ... ... ... дәуірінде төңкеріске дейін
қазақ ... ... ... ... ... ... ... ғана
айтуға оңай. Мәселе қазақ әдебиеті сынының төңкеріске дейін туғандығын
білімдарлықпен жүйелеуде ғана ма ... Жоқ. ... ... ... ... емес ... әдебиеті мен мәдениеті өзіндік ұлттық ... ... ... ... ... ұлтжандылықтың жан айқайында
жатқан жоқ па?
Ғалым көркемдік даму мен ... ... ... сөз ету ... ... ... көзқарастардың ғылыми-бағалаушылық ... ... ... де ... ... ... ... ғылымының бастаулары мен
қайнар көздері турасында тың зерттеулерге ... ... ... сыншылдық-эстетикалық ой-пікірлер мен ғылыми-зерттеушілік, әдеби-
теориялық ой-пікірлер арасында ... ... ... ... ... бір ... әдебиет болғандықтан да олар ... ... ... ... келгенде, профессор Т.Кәкішевтің қазақ әдебиеті
сынының қайнар көздерінің бірі ретінде көне ... ... ... заңды. Олардың әдебиеттану ғылымының арғы бастаулары ретінде біз
сөз етіп ... ... де ... бар. Орыс ... ғылымының
тарихын зерттеуші ғалымдар ұлттық ғылыми-зерттеушілік, әдеби-теориялық
ой-пікірдің ... ... ... ой-пікірдің арғы
бастауларын «Игорь ... ... сөз» бен ... ... ... ... ... негізі жоқ емес. Белгілі бір
мұраның хатқа түсуі ... ... ... ... шығарманың ең
тұңғыш бағалануы, яғни ... ... ... ... азық
ретіндегі өз орны мен ролін таныта ... деп ... ... ... әл-Фараби, Орхон-Енесей жазбалары мен «Құдатұғу біліктен»
басталып, бергісі алғашқы ... ... ... ... ... ... ... уақытты қазақ әдебиеттану ғылымының
туу дәуіріне дейінгі пайда болу ... ... ... ... кезең деп атау керек секілді. Осы ... ... ... Ы.Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясын», Ә.Бөкейханов,
Р.Мәрсеков, М.Сералин, тағы ... ... ... ... ... сынына байланыстыра қарай отырғанымен, профессор
Т.Кәкішев: «Әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... ... мен хрестоматия құрастыру, әдіснамалық
нұсқаулар қазақ әдебиеті сынының туу ... ... ... олжа ... деп ... ... зерттеуге өзінен-өзі сұранып тұрғаны айтпаса
да түсінікті.
Қазақ әдебиеттану ғылымы мен ... туу, ... ... ... ... ... аударатын проблемалардың бірі - әдеби мұраны игеру
мәселелері. Алғашқыда отаршылдық саясаттың ... сай ... ... жұмыстары мұрындық болып, өз халқын ... ... ... ... ұлт ... қолдау тапқан әдеби
мұраны жинау, жариялау, зерттеу ... ... ... ... қол ... ... және классикалық мұра
жарияланып, халықтың рухани азығына айналды, ... ... ... дами ... Қазақ әдебиеті сыны туып, ... ... ... ... ... өткізе бастады, ғылыми-зерттеушілік,
әдеби-теориялық ой-пікір ұлттық ... ... мен ... ... ... ... ұмтылыс жасай бастады.
Осылайша ғылыми-зерттеушілік сипатқа бет бұрған ... ... ... ... ... қанды қырғыны мен ... ... ... кері әсер ... дағдарысқа түсірді. 1920-жылдардың
бас кезінен бастап төңкеріске дейінгі әдеби ... ... ... ... бағыттағы «формальды мектеп», «пролеткультшылдық нигилизм»,
«бірыңғай ағым ... ... ... ... ... қызу
араласып, сыншылдық-эстетикалық, ғылыми-зерттеушілік, әдеби-теориялық ой-
пікірде өз үстемдігін құру үшін ... ... ... ... да ... ... көркем әдебиет туралы
саясаттағы ... ... ... ... әр ... бағыттағы
ізденістер еді.
Бұл концепциялардың орыс әдебиеттану ғылымында орын ... ... ... в ... ... ... не даются
легко. Особенно тогда, когда они лежат в совершенно ... ... Эти ... ... были ... истины, но в неверном
направлении. ... ... ... шло в ... ... ... с различными
ошибочными концепциями», - деп ... . ... ... ... ... ... сияқты зерттеу
мектептері болған орыс ... ... өзі ... осы ... бой ... алған болса, әдеби сыны енді ғана туып,
әдебиеттану ғылымы толық ... біз ... ұлт ... ... өте ... ... дау ... әдебиеттану ғылымының әдіснамалық мәселелері әдебиет теориясы
саласындағы еңбектерде сөз арасында айтылып жүргенмен, ... ... ... ... жоқ. Оның ... ... ... әдебиеті
сынының тарихы мен әдеби мұраны ... ... ... ... ... біршама қарастырылды.
Әсіресе, жоғарыда аталған қате концепциялардың сыншылдық-эстетикалық,
ғылыми-зерттеушілік, әдеби-теориялық ой-пікірде орын ... ... ... себептері туралы тұжырымды ойлар нақты айтылуымен құнды.
Әдеби мұраны игеру процесінде ... ... ... ... ... жырлайды, соларды тарихтың қоқысына лақтырып ... ... ... ... деп ... дамудың тарихи
сабақтастығы принципін жоққа ... ... ... ... мен сыншылардың маркстік-лениндік ілімді үйрену
барысында В.И.Лениннің «әр ұлттың ... екі ... ... болатыны тураы» қағидасына сүйеніп, әдеби мұраны тек қана
таптық ... ... ... алған «тұрпайы социологизм»
теориясына ауысу жолындағы ұзаққа ... ... ... ... ағым ... ... зерттеу
жұмыстарындағы прогрессивті сипаттағы ... мен ... ... ... әділ ... алды.
Әдебиеттану ғылымының қалыптасу тарихын ғылыми тұрғыда зерттеуде
бұл ... ... ... ... ... жан-жақты шешіп алатын басты мәселелердің
бірі болса, оның өзекті ... ... ... ... зерттеулерге негіз боларлықтай дәрежеде өз ... ... ... ... қатар, ғалым ағамыздың ... ... тек ... ғана тән қайсар ... ... тың ... ... де бар. Ол – ... жыл ... ... мен ... ... ... ... зерттеу жұмыстарымыздағы жетістіктер мен кемшіліктерді жаңаша
саралау ... ... ... ...... ... идеологияны даттау. Тіпті ауыздағына ие бола ... ... ... ... оның ... әдісі – социалистік
реализм болды» деуге аузы бармайтыны былай тұрсын, естігенде шошып ... ... алыс ... ... - ... ... ... шындық
жатыр. Советтік дәуірде жасалды екен деп ... ... ... ... бәрін қате деп тапсақ, 20-
жылдардың бас ... ... ... киіп ... ... ... ... сыны жайлы зерттеулері айрықша ... ... ... ... ... ғылымында зерттелінбей келген оның
құрамдас үш ... бірі - ... ... ... ... оның тың тарихына
ғылымның түренін салған Т.Кәкішев екенін баса айтқан жөн. Ғалымның ... ... көз ... үлкен ғылыми ерліктің куәсі боламыз.
Әдеби сын - әдебиеттанудың аса қиын да ... ... ... ... (1971), , ... отау» (1982) монографиялары өмірге келді. 1994
жылы «Қазақ ... ... ... ... жарық көрді.
Халық бар жерде сол халықтың рухани қажеттілігінен туындайтын әдебиеті ... Өнер мен ... ... сұлулыққа, әсемдікке, әдемілікке,
көркемдікке құштар табиғатына сай қалыптасып, белгілі бір талап-талғамдарға
жауап бере ... ... ... сөз ... мен сын өнері бірге пайда болып,
қатар қанат жаяды. Бірінсіз бірі жоқ. Демек, әдебиет ... ... ... тудырған, оны сұлулықтың сырлы бесігіне бөлеп әлдилеген,
өркендеткен халықтық эстетикада жатыр. Қазақ әдеби сынының ... ... ... ... «Сын ... халықтық эстетика жеке
тарауда арнайы қарастырылған.
Көркем табиғаттың аясында сұлулықпен суғарылып өскен қазақ ... ... да сол өзін ... ... төрт ... ... ... орай қалыптасқан орман-тоғайлы, ұзын аққан өзендер мен
шалқар көлдер, асқар таулар ... жыл ... ... ... ... ... сұр түстерге құлпырып, өзгеріп тұратын қасиетті далада
өмір кешкен қазақ халқы өзінің өскен ортасына, ... ... ... сай, ... ... небір озық үлгілерімен қатар тұра
алатын тамаша ауыз ... ... «Қыз ... ... көштің,
«Қобыланды батыр» жырындағы Тайбуырылдың шабысының ... ... ... ... ... зерттеушінің пікіріне сөзсіз келісесіз.
Әдеби сын баспасөз бетінде өмір сүреді. Сондықтан да әдеби ... ... ... ... ... ... ... «Түркістан
уалаятының газеті» (1870-1882), ... ... ... ... шыға ... ... ... беттерінде әдеби ой-пікірлер де
көрініс тапты. Алғашқы аннотациялық, рецензиялық, шолулық сипатты мақалалар
осы басылымдарда ... ... ... ... ... ... ... мен «Қазақ» (1913-1918) газеттерінде жандана түсті.
Сынның жанрлық белгілерінің қалыптасу ... жаңа ... ... мақалалар көрінді. Мысалы, журналда шығып жатқан кітаптар жайлы
материалдар ұдайы беріліп ... ... ... ... ... ... өлең ... С.Көбеевтің «Қалың мал»
романы, эпостық жырлар жайлы рецензиялар жарық көрді.
1971 жылы жарық көрген «Сын ... ... ... сөз ... ... ... әдебиеті сынының тарихында» (1994) осы олқылықтың орны
толтырылып, бұл ... онда ... ... ... ... ... берілген. А.Байтұрсыновтың, ... ... т.б. ... ... әдеби сынының дамуындағы үлкен
мектеп, жаңа ... биік ... ... жан-жақты дәлелденген. Сөйтіп,
алты алаштың туын көтеріп, мұңын мұңдап, жоғын ... ... ... ... ... рет осы ... ғылыми тұрғыдан зерделенді.
Сондай-ақ бұрындары «жабық» болып ... ... ... ... ... ... ... сыни материалдарға да орын берілген.
Әдеби сынның дамуы көркем әдебиеттің дамуымен тікелей байланысты. ХХ
ғасырдың ... дами ... ... ... ... әдебиеті сыни
ой-пікірлердің жандана түсуіне объективті алғышарттар жасады. Басылып шығып
жатқан жаңа кітаптар жайлы пікір білдірген материалдар ... ... ... ... ... ... мазмұндық, мақсаттық
ерекшеліктеріне қарай дәйектеме сын, жарнама сын, ... ... ... ... ... ... сын, ... мақала, шолу,
ғұмырнама, баяндама, сын мақала, зерттеу мақала сияқты жанрлық-формалық
түрлерге жіктейді.
Сыншылдық ой-пікірдің ... ... Абай ... ... ... ... алғашқы қадасы қағылған 1905 жылы «Семипалатинский
листоктан», «Запискиден» ... ... ... К.Ысқақұлының мақалалары
кеңінен сөз болады. Ұлы Абай поэзиясының өсер сынға өріс болғандығына ... жылы ... ... ... ... де көп өзгерістер әкелді. Жаңа
заманмен бірге жаңа талаптар өз дегенін істей бастады. ... ... ... таптық тұрғыдан шешілген тұстарда әдебиет майданында ... ... ... ... ... ... сын компартияның
идеологиялық құралына айналып, әсіресе белсенділік танытқан ... ... ... ... үкім шығарушы қатал әміршіге ұқсап
кетті. Көркем әдебиеттің ... оның ... онда ... ой, ... ... ... социализм мүдделеріне сәйкес келе ме, келмей ме
деген тұрғыдан ... ... ... ... ... ... орын ... Т.Кәкішевтің қазақ әдебиетінің тарихындағы күрделі кезең
саналатын ... ... ... ... процестің жай-күйін жетік
білгендігі осы дәуірдегі әдеби сын ... ... анық ... ... ... ... оны сол кездегі қоғамдық-саяси жағдайлармен
байланыстыра қарауды қажет ... Сол ... де ... сын сол ... ... ... ... қарастырылған. Әсіресе,
Алашорда қозғалысы, оның Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... ... ... ... ... ... ойдың дамуындағы биік белес ретінде бағаланады.
Сондай-ақ С.Сейфуллиннің, М.Әуезовтің, Ә.Айсариннің, Ә.Байділдиннің,
М.Көшековтың, Ж.Аймауытовтың, ... ... ... ... Ш.Тоқжігітовтің,
С.Садуақасовтың, Ы.Мұстанбаевтың, ... ... ... ... ... т.б. ... ... процеске араласқан көптеген сыншылардың ... ... ... ... ... ... әдебиет
сыншыларының қызметіндегі артық-кем түсіп жатқан тұстарын да ... ... ... оны ... сұлулықтың сырын ашып,
ажарсыздық пен келіссіздікті мінеу сияқты эстетикалық түсініктер ... оның ауыз ... жат па? ... жоқ. ... ... ... жазба әдебиетпен қатар дамыған, күні бүгінге дейін ... ... ауыз ... оның ... ... эстетикалық талап-
талғамның элементтері молынан кездеседі», - дей келе ауыз ... ... ... эстетикалық жақтарын қарастырады. Қазақ халқы
қашаннан бері сұлулықты, әдемілікті дәріптеген. Сол сұлулықты сөз өнерімен
қастерлей білген.
«Эстетика» - гректің ... ... ... алынған, ол «сезімталдық,
сезіммен қабылдайтын дарындылық» ... ... ... Фольклордың
эстетикасын анықтау – халықтың қарапайым тәжірибесін, ... ... ... ... білу болып табылады.
Ғалым Т.Кәкішев халықтық эстетиканың үлгісін тек бір жыр ... ... ауыз ... ... ... ... мақсат етіп
қойған секілді. Қазақ фольклорындағы эстетикалық ұғым әр ... ... ... ауыз ... ... жинақталған түрде
кездеспесе де, ол үнемі аса бір ұнамды құбылыстарға зер салып, оның ... ... ... ... сөз ... Ол: «Пушкинді еске
түсіріңіздерші, ол балалық шағында ғана емес, атақты ақын атанған соң да
Арина ... ... ... ... тыңдаған», деп өз ойын әрі
қарай дамытады. Көрік пен келбеттің, шынайы сұлулық пен табиғи әсемділіктің
тамаша ... деп ... «Қыз ... ... көш ... ... оның эстетикалық маңызын оқушы қауымға қандай әсер туғызатындығын
айтады. Бұл ... әсем де ... ... ... әсер
туғызатыны даусыз. Аталған жырда қазақ қыздарының сұлулығын ... ... ... ... ... ... эстетикасын сөз еткенде, халықтың өнер тану жолы
мен эстетикалық ойларын аша түсу мақсаты ... ... ... ... да ... ... өз әсерін тигізгені белгілі. Бірақ,
әсер қандай ... ... Осы ... ... өз ... ... ғылымы ауыз әдебиетінің заңдылығын зерттеп, оның
әлеуметтік-эстетикалық нәріне айрықша мән ... Сын ... туу, ... ... ... ... эстетиканы сыни ойдың бастауы деп танып,
халықтың көркемдік түсінік-танымы мен талап-талғамының өрісін байқауға
болады», - ... ... ... дәлел.
Өз еңбегінде Т.Кәкішев айтыс өнері туралы айтылған пікірлерді де келтіре
кетеді. Мәселен, Мұхтар ... ... ... ... ... шолу жасай отырып, өзіндік пікірге ие ... ... ... тек ... қана ... ... ... арнайы зерттеу – қазақ әдебиеттану ғылымының өзекті проблемасы», -
деп ғалым өз ойын ... ... ... мен ... ... ... сияқты ақындар айтысының классикалық үлгілері деп ... ... ... ... ... ... ... Оның
классикалық үлгілерін Біржан мен Сараның айтысынан анық көреміз деп,
ғалым осы ... ... мән ... ... жүрек жарасына айналған
Жиенқұл туралы айтқан Біржанға жауап қайтара алмайды. Екі ақын «екі жақсы
бір жерге ... ... ... ... ... ... қор болғанын
паш етеді дей келе Т.Кәкішев: ... ... ... ... айқындау
арқылы көркем сөздің қадір-қасиеті, өнерпаздың абыройы, елге тигізер ... ... ... ... ... мәнді принциптері қалыптасады»,
- деп тұжырымдайды. Осы жерде ғалымның тамаша ой ... ... жөн ... ... ... ... сөз еткенде, оның ең мәнді
де, айшықты көрінісін ақындар айтысынан ... ... ... басқа саласына назар аударудың қажеттігі жоқ деген пікір
тумаса керек. Халықтық эстетиканың сілемдері юмор мен сықақтан, ... ... ... ... ... ... да
аңғарылады».
Сынның негізгі мақсаттарының бірі – ажарсыз бен келіссізді мінеу емес,
ең алдымен адамның жан ... ... ... пен ... ... ... ауыз әдебиетіндегі талай тамаша көркемдік
тәсілдерді ... оның шын ... ... ... ... ... айтатын ойы мынаған келіп саяды: «Халықтық эстетика - әдеби сынның
бастауы, қайнар көзі».
Қазақтың сегіз қырлы өнері – поэзия. Фольклорлық ... ... ... оған ... өмір ... ... ... өнер. Оның идеялық-
көркемдік терең мазмұннан халық барынша ... ... ... ... поэзиядан қуат алған адам өнер ... ... ... ... пен ... ... ... Т.Кәкішұлы: «Нақтылы
дәлелдер, жүйелі талдау-анализдермен ... ... де ... ... эстетикалық таным білігінің айшықтары анық көрініп
жатады. Оны сыншылдық ой жүйесінің бастауы, қайнар көзі деп ... ... ... жіті ... аударған абзал» деген. ... ... ... қалыптасуына халықтық эстетика да өз әсерін тигізген. Сын
тарихын ... ... ... ... ... ... ... Кәкішұлының еңбегіне мұқият үңілсек: «ауыз әдебиетінің қай үлгісі
болмасын халықтық эстетиканы, халықтық сыншылдық ... мен ... ... ... ... ләззат алу, әсемдік пен сұлулықты
ардақтау, озық үлгі-өнеге бастап, жамандықтан жирендіріп ...... ... ... ... ... - ... ойды
аңғартуға болады.
Ғалымның ғылыми еңбектеріне тән сипаттың алғашқысы әдебиет тарихы мен
тарихтың жігі ажырамастай бірлікте көрініс ... дер ... ... ... ... түскенше, күймесіне үміт пен күдікті қатар жегіп жүре
бергенді» ... ... жас ... ә ... ... ... бағытын дұрыс таңдап, тап басып тани алған секілді.
Тұрсынбек Кәкішев - арзаннан олжа ... ... ... ... тереңге салатын тегеурінді ізденістің адамы. Оның құпия қуаты мен
белшеден кешкен бейнетінің куәсіндей өзі ғана ашқан ... ... ... бар ... әдебиетінде. Ол – бұл күнде әдеби мектептің қолбасшысы. ... ... ... ... бір ...... жылдар әдебиеті
жайындағы еңбектері дер едік.
Жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиеті – қазақ әдебиетінің өте ... ... бұл ... - ... тарихымызда жаңа дәуір
басталды. Әрбір жаңа ... ... ... оны ... қостамай, қарсы
тұратын түрлі саяси күштерді туғызары хақ. Арғы бастауын ХХ ғасыр ... ... ... әрі ... ... әрі ... ағымдардың өзара
айтысқан, тартысқан, аянбай майдандасқан кезеңі.
Жиырмасыншы жылдар әдебиеті – ғалымның ... ... ... ... тынбай зерттеп келе жатқан алтын қазығы. Бұл орайда «Октябрь
өркені» - ғалымның осы ... ... ... ... ... ...
Е.Ысмайлов, тұстасы - М.Дүйсеновпен тізе қоса ... ... ... совет
әдебиетінің алғашқы дәуірі» («Қазақ әдебиетінің тарихы», ... 2 ... ... ... «Сын ... ... ... ғылыми диалогиясының
(қазақ әдебиеттану ғылымында мектеп қалыптастырған еңбектің) сүбелі бір
тарауы, «Қызыл сұңқар», «Сәкен ... - ... ... ... ... қосылған еңбектері, С.Шәріпов, Е.Бекенов, Ж.Тілепбергенов әдеби
мұрасын ... ... жазу ... ... ... ... түсерлік еңбектер. Осы толымды еңбектерді өзара ... ... ... ... ... ... - объектісін тұтастыра
қарастыратын шолу, «Октябрь өркені» - ... ... ... ... талдай қарастыратын зерттеу, «Оңаша отау» - кезең ... бір жанр ... ... әдеби үлгісі, түрлі портреттер ... ... ... ... ... жекелеген дарындар
тағдыры арқылы келіп, үңілу, зерттеу нәтижелері екенін көреміз.
Осы тұрғыдан келгенде, көрнекті ғалым, филология ... ... ... ... және ... жылдардағы қазақ әдебиетін
зерттеуші өзге де ... ... ... күн ... ... қызмет
етеді. Бұл орайда, өзге ғалым еңбегі бір төбе де, ... ... ... бар ... сарп етіп келе ... Тұрсынбек Кәкішев
еңбегі бір төбе. Дәуір әдебиетіне түрлі аспектіде ... ... ... ... ... ... ... дараланады. Атап
айтар болсақ, профессор Тұрсынбек Кәкішев зерттеу еңбектері:
Біріншіден, жан-жақты ... ... ... ол ... ... концепцияға құрады.
Үшіншіден, ғалым еңбектері архивтік деректерге толы ... Бұл ... ... ғылыми маңызын арттырады.
Төртіншіден, профессор Т.Кәкішев еңбектері ... ... ... ... еңбектерінен тұтас-тұтас дәуірдің саяси
халі, әлеуметтік ахуалы, әдеби ... ... ... ... ... ... - өзі зерттеп отырған дәуір келбеті, портреті дәрежесіне
жетеді. Т.Кәкішевтің ... ... ... ... ... ... ... көрінеді:
- жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиетінің идеялық- шығармашылық
мәселелері;
- осы ... ... ... ... ... шығармашылықтары;
- қазақ әдеби сынының тарихы;
- С.Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылығы;
- қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтар;
- жолсапарлық әдеби очерктер;
- бүгінгі әдебиеттанудағы зәру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... етіп, елеулі
еңбектер жазған. Мысалы, С.Сейфуллин жайлы үлкенді-кішілі он ... ... ... ... мен шығармашылығының нәзік қатпарларына дейін тереңдей
зерттеді. Нәтижесінде – қаламгерлік жолы аумалы-төкпелі кезеңде ... ... ... тағдырын бар болмысымен шынайы танытатын
деректерге негізделген ... ... ... ... сыны жайлы зерттеулері айрықша тоқталуды қажет
етеді. ... ... ... ғылымында зерттелінбей ... ... үш ... бірі - ... ... қолға алып, оның тың ... ... ... ... ... баса айтқан жөн. Ғалымның осы
саладағы ізденістеріне көз жіберсек, үлкен ғылыми ерліктің куәсі ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалым
осы кездерде әдеби сынның айрықша ... ... ... ... ... ... ... Жекелеген қалам қайраткерлерінің
шығармашылық тағдырында сынның шешуші роль ... ... ... ... ... ... сынның проблемаларын дұрыс шешуде
жатқандығына ден қойды.
Әдебиеттану ғылымының үлкен бір ... ... ... ... ... өзі ... ... шыққан Т.Кәкішевтің еңбегі ғылыми ерлік деуге
тұрарлық.
Тарих - ... ... ... ... ... ол тек қана ... бағалауы керек. Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу тарихын
зерттеуде ... ... ... ... ... көріп
тұрып, содан үйренбеуіміз, шыр ... ... ... шындығынан
кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, атақ ... ... ... ... соғыстан әріге бара ... ... ... ... туы ... ... ұранмен шапқылай
берушілігіміз қазақ әдебиеттану ... ... ... енді ... Бұл - ... да ғажайып талант иесі Т.Кәкішевтің жүрек жарды
пікірі. Сондықтан ғалымның осы ... ... жөн ... бұл істе Т.Кәкішев жалғыз емес, артынан ерген, жолын ... бар. ... ... ... ... теориялық мәселелері түрлі
қырларынан жан-жақты зерттелінген қызықты зерттеулер көріне ... ... ... ғылымында Т.Кәкішевтің сынтанудағы салған үлкен
арналы ғылыми мектебі өзінің жалғасын табуда.
Сәкенге ұқсас сұрапыл жан
профессор Тұрсынбек Кәкішұлы ... ... ... ... ... совет әдебиетінің көшбасшыларының бірі С.Мұқанов қолға
алған, содан соң оны жалғастырып, ... ... ... ... ... ... құрдасы С.Қирабаевтан бастап Н.Жуанышбеков пен
Г.Шөмшековаға дейінгі аралықтағы сандаған ғалымдардың монографиялары ... ... ... ... ... дала ... Сәкен Сейфуллиннің
көркем шығармашылығы, қиындығы мен машақаты көп азапты өмір жолы ... ... ... десеңіз де, Тұрсекеңді,Тұрсынбек Кәкішұлын, орағытып кете
алмайсыз. Өйткені Сәкеннің өшпес туындылары, оның ғұмыр-тіршілігі көптеген
ғұламалардың, ... ... мен ... ... ... ... мен жыр жолдарына, пьесалар мен
кино,сурет пен музыка өнеріне өзек бола тұрса да, ... ... асу ... ... ... ... да көрнекті ақын Тұрсынхан Әбдірахманқызының
кезінде профессор інісін « Сәкен жолына шуақ шашқан» азамат деуі ... ... ... ... ... ең көп ... ... Сәкен Сейфуллин десек те, әлі
де сараптайтын, айқындайтын,пысықтайтын мәселелер, басқаша баяндауды қажет
етіп тұрған іс-әрекеттер шаш ... ... ақ ... ... ... « азап вагонын» бастан кешіргеніне, ал жаңа кезеңде үкімет
басқарып, кеңес ... ірге ... ... қарамастан, өткен ғасырдың
жиырмасыншы жылдарынан бастап оған байларды жақтайды, ескілікті жырлайды,
алашордашыларымен дұрыс ... ... ... идеологияға қарсы
шығып, «сейфуллиншіл» жікшіл топты басқарды,троцкийшіл деп ... ... соң ... ... шын ... идеологиясын жақтап еді, совет өкіметін, Ленинді жырға қосқан
нағыз коммунист, ... ... еді деп ... ... ... ... ақталған тұста қайтадан даттаушылар табылды.Өкінішті-
ақ.
Қоғамдық хал-ақуал өзгерген сайын бірде олай,бірде бұлай болып, пікір
таласы осылай қоза бастаған уақытта оның ... ... ... ... ... ... айта алатын ары таза, шыншыл, турашыл профессор
Кәкішұлының даусы өктем ... ... ... ... ... ... ... нақты ғылыми тұжырым, дәлел арқылы ақынның
елшіл тұлғасын, асқақ бейнесін, әдеби мұраларының өшпестігін айғақтап, ... тағы да ... ... жылдан бері Сәкенді зерттеп жүрген ... ... ... ... ... өмірге келген шығармаларын былай қойғанда, мұндай ой-
пікірді тәуелсіздік кезеңіндегі ... ... ... мен ... ... ... ... сезесіз.Кеңес заманында жаза, айта алмаған
бірқыдырау тың деректерді «Сәкен Сейфуллин» ... ... ... ... және ... ... ... сұлулар», «Мағжан-
Сәкен», «Сайыс» деген бірінен соң бірі шыққан кітаптар, ондаған ... ... ... ... көп ... сырын ашты.
Кәкішұлының жетекшілігімен «Көркем шығармадағы тарихи шындық» (Сәкен
сейфуллиннің « Тар жол, тайғақ ... ... ... ... ... ... ... диссертация қорғап, ақынның 1927-жылғы
тұңғыш роман-эссесінің нұсқасы мен одан ... ... ... ... ... бар екендігін,көптеген деректердің бұрмаланғандығын
дәлелдеп ... ... ... ... беті ашылды. Енді өзінен-өзі ақын
шығармаларын қайтадан шығару қажеттігі туындады. Осыған орай Тұрсекең өзі
бас ... ... ... көріп жатқан он томдықтың ... ... «Тар жол, ... кешумен» басталуы түсінікті болса керек.
Мәдениет және ақпарат министірлігінің бағдарламасы ... ... ... ... күні ... ... алты кітабы жарық көргендігін
мақтанышпен айтуға болады. Осы жолдардың авторы да осы серияның ... ... ... бұл ... іске ... бар екенін ескерте
кеткіміз келеді.
Оқиға қайталанбайды, ұқсастық бола ... деп ... ... ... кешегі ел басқарған Сәкен Сейфуллин мен бүгінгі ... ... ... мен ... ... сабақтастық бар
сияқты болып көрінеді де тұрады. Деректерге сөз ... ... ... ... бір ... ... бетке ұстап жүрген азаматтың қоғамдағы орнына, атқарған шаруасына баға
бергенде ең алдымен қазақ ... ... ... қаншалықты жанашырлық
көрсете білгендігін, ұлттық мүдделерімізді қорғап, оны алаш игілігіне
жарату жолында ... ... ... не амал жасағандығын таразылап,
зерделей бермейтін сияқтымыз.Ең басты өлшеуіш-дәреже мен атақ ... ... ... ... облысқа, ауданға,басқа дәу мекемеге жетекшілік
етті, депутат болды ... ... ... не істеді деген сұраққа
жауап іздегеніміз дұрыс шығар.
Мұндайда «жанашырлар»ананы бітірді, мынаны жасады деп қызмет ... ... ... ... тізбектейді.Дұрысында, бұл оның ресми
міндеті емес пе, сол үшін көп жалақы алады, лауазым ... сай ... ... сый-сияпатын еншілейді. Ал жоғарыдағылардың
нұсқауынсыз, ... ... ... өз ... шын ... не
тындырды дегенде, өкінішке қарай, жемісті ісін көре ... ... ... сызылып қойылған, белгілі бір ережеге мойын ... ... ... тиісті сауысқаннан сақ адам ешқашан шектен тыс
белсенділік жасамайды, ... ... Олай ету аса ... ... қырсығы тиіп, соңы ... ... ... ... ... ... ... тұрса да, ол
тұлға, қайраткер емес,тек ... ... ... шенеунік ғана.
Солай бола тұрса да,оны сөзге жамандауға ... адал ... ... ... ... сол.
Алайда ұлттық мүдденің туын биік ұстаған Сәкен сияқты өр ... ... жан ... ... әсте сыймайды, билікке ... ... ... ... ... ... ... жазады,
айтады.Дұрыс деп есептеген ойын ... ... ... үшін
комунистік идеологиядан да «ауытқиды», «ұлтшыл», «діншіл» де атанады, қуғын-
сүргінге де түседі.
Айталық, жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... Генуэз конференциясында (1922)
«азиялық халықтық-азаттық қозғалысының» Чичерин жолдасқа қол соғуына орай
кейін көп сөзге қалып, талқыға ... ... ... ... ... соң ... ... қорғауға одан әрі
белсене кіріседі.Мәселен, «Қазақты қазақ ... ... ... ... ... удай еңбегінде: «Біздің әр қазақ жігіті «киргиз»
дегенді тастап, қоймастан «қазақ», «қазақ»деген ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның орталық ... ... ... ... ... қолдануға жарлық (декрет)
шығару керек. Қазақты «қазақ» дейік,тарихи қатені түзетейік»,-деп ... осы ... ... халхомы Ахмет Байтұрсыновтың 50 ... ... ... ... көтереді. 23-қаңтарда РКП(б) Қырғыз
(Қазақ) облыстық комитеті ... ... ... ... ... тарапынан
бұл мерекелік шараны өткізуге жол беруге болмайды деп қаулы қабылдайды.Оны
тыңдайтын Сәкен Сейфуллин бе? ... ... бола ... ... бір жұма
өтпей-ақ, 28-қаңтарда мұны ұйымдастырып қана қоймай (!), басы-қасында
болады, баяндама жасайды. ... ел ... ... ... баға ... партиялық баспасөзде жариялайды. Ол: «Қазақ халқын байға, ... ... ... жыртты, арын бірге жоқтады ... Өзге оқыған ... ... ... ... ... құлдыққа көніп, ұйқы басқан қазақтың
ұлт намысын жоқтаған патша ... ... ... ... ... ... қазақ» газетіндежарық көрісімен оның ... ... ой ... ... ... бірі ... Ішкі істер халхомы Әбдірахман Әйтиев еді.ОЛ ... ... ... ... ... ... ... жазады. Ұлтшылдарды
жақтағандықтан ... ... іш ... ... ... ... көзқарас тудыруға елеулі «үлес» қосады. Көп ұзамай бұл идея қолдау
тапты да.
1923-жылдың 17-22 наурыз аралығында Орынборда ... ... ... ... ... конференциясында РКП(б) ОК-нің өкілі Е.Ярославский жергілікті
кадрлар « таптық күреске тым аз мән ... ... ... өте көп ... ... ... ... деген таңба тағып,қудалау
науқанын ... ... ... ... ... ... 14 алаш ... РКП(б) Ок-нің облыстық бюросы «қазақ жолдастар жөнінде ұлтшылдар
деген беталды айыптау жасалған жоқ, ал ... ... алу ... ... және оның өзі ... ... мүшесінің жырағысыз
правосы ғана емес, сонымен бірге міндеті де болып табылады»,- деп ... ... ... ... ... шақырған зиялы қауымды
компартия басшылары «ұлтшыл уклонистер» деп айыптайды.
Осы ... ... ... ... ертеректе жазған «Айт» өлеңі
мен жоғарыда аталған «Азия (Европаға)» балладасын сынады. Мұны ... ... де ... Олардың пайымдауынша, ақын коммунистік идеологияға
сәйкес келмейтін, ескілікті аңсаған, тап күресін ұлт күресімен шатастырған
болып ... ... ... да ... күдік білдіріліп, мәскеулік
шенеуніктердің «ұлтшыл уклонист» деп ... ... ... ... ... Ана ... ... жоқтап, «Кеңсе істерін қазақ
тілінде ... ... ... ... істі қазақ тілінде
жүргізуге кірісу» (25.06.1923), «Қазақстанның губерниялық һәм ... ... ... ... «Не ... ... ... кеңес комитетінің 3-жалпы жиналысының
қорытындысы» (11.09.1923), «Қазақстанның Заң комиссариатына ... ... ... ... жүргізу» (22.12.1923) деген сияқты
материалдарын өзі басқарып отырған «Еңбекшіл қазақ» газетіне бірінен ... ... ... қан ... оның ... ... ... тіліне
орыс тілімен қатар тұңғыш мемлекеттік статус алып береді.
Әрине, жергілікті үкімет басында ... ... ... ... оған ... ... аударып, белсенділік көрсетуі Мәскеудің
астыртын жүргізген ұлтсыздандыру саясатымен қабыса қоймағандығы түсінікті.
Ақиық ... ... ... ел ... ... ... ... көзқарасы оның Совнарком төрағалығынан тезірек кетуіне,
кейін «ұлтшыл», «жікшіл» аталуына, ақыры «халық ... ... ... кетуіне
негіз болғаны бүгін белгілі болып отырғанын қайталап ... ... ... деп ойлаймыз.
Жетпіс жылдық торқалы тойында бір ақын ғалым ағасына риза болып:
«Шын қазақ осы осы екен деп ... де ... ... сұрапылсың»,-деген жыр жолдарын арнағаны әлі
есімде.
Мұның өзі дұрыс та. Проблема Тұрсынбек Кәкішұлының ЖЗЛ ... ... ... ... ... ... аспанға
шығарғандығында ғана ма? Жоқ. Көптеген сын мақалаларды есептемегенде,тек
осы ... ... ... ... ... ... ... да емес. Біздіңше, мәселе Сәкен мен Тұрсекеңнің
рухани ... ... ... ... деген жөн сияқты.
Хрущевтің билігі дүрілдеп тұрған кездің ... ... ... ... ... ... тағдыры үшін бітіспес тартысқа түскен
Тұрсекеңнің қимыл-әрекетін ... ... емес деп кім айта ... ... ... ... бұзған өзінің үзеңгілес жолдасы, дос-құрбысы
Рахманқұл Бердібаев еді. Ал ... ... тіл ... одан әрі ... ... ... ... осы-ау деген азаматтардың басын
қосып, баспасөзге ұжымдық хат ... ... ... ... ... ... ... солғұрлым тезірек
жетерсің» деген ұран көтеріліп жатқанда Тұрсынбек Кәкішев ... ... адам ... ... қол ... ... «Қазақ әдебиеті»
газетінде (24.08.1956)жарқ ете ... ұлт ... сара ... ... оған ... ... шыққандық деп есептелуі мүмкін
еді бұл.
Партия тарихы институты.Басқа емес,компартия ... ... ... мекеме. Апыр-ай, осы киелі шаңырақта ... ... не ... Бұл не ... ... ма, ... ме? ... қол жинайды, неге ұжымдық шағым ұйымдастырады? Масқара! Қасиетті
мекен-жайымызға жаман ат келтірді –ау?
Институт басшыларын осындай ой-пікір ... ... ... ... ... ... ... солтүстік облыстарда, қазақ
мектептері неге жабылып жатыр? ... бір ... жоқ ... ... ... ... ... қажеттігі бар? Оқу ... ... ... ... ойлап табуының сыры неде? Бүкіл мектеп, тіпті
аудан болып орыстар емес, тек ... ... ... ... қой ... тиіс? Жоғары оқу орындарында қазақ бөлімдері неге жоқ?
Араб ... ... ... ... неге кәдеге жаратылмайды? Әрине,
билік өз қарамағындағы ... ... ... ... ... ... ... белгілі. 1956-жылдың 10-желтоқсанында ... ... ... одан әрі ... ... ... ... Құжаттың тақырыбы көңілге қонып-ақ тұр, бірақ газетте көтерілген
мәселелер «ұлтшылдық», «неонационализм» деп ... ... ... ... ... ... жыл ... «бүлікшіл»сегіз жігіттің тәртібі партия
жиналысында қаралады. Сол шақта олардың кейбіреулері қателесіп едім ... ... ... ... сияқтыларды сылтауратып, жеңіл-желпі сөз естіп,
құтылып кетеді. Қармаққа ... ... ... ... ... жүр екен ... ... бағытына саналы түрде қарсы шыққан
адам екенсің»,-десе, ресми мекеменің бір өкілі: ... ... ... қол ... ... еске ... ... түсті. Бұл аз болғандай, «Социалистік Қазақстан» газетінің
редакциялық мақаласы ... оны тағы да ... ... ... салды.
Осыны еске алған профессор ағамыз: «Бәріміз де ескерту естіп, ендігәрі
мұндай саяси іске ... ... ... екен ғой деп түйдік. Ал менің өзім
бұдан былай ешкіммен бірігіп мақала ... ... ... ... қорытынды жасадым»,-дейді.
Тұрсекең қызметінен кетіп тынады.
Оқиға осымен шешімін тапты десек те, ... аяғы ... ... ... ... ... Бұл жөнінде Тұрсекең былайша сыр
шертеді: «Алайда қазақ тілінің жоғын жоқтадың деген қаңқу сөз бен ызбарлар
совет құлағанша ... ... ... ... ... талай
сүріндіріп жүргені көп азаматтарға белгілі. Осы алғашқы әлеуметтік «шалыс»
деп табылған қадамымыз Рахманқұл Бердібаевтың да ... ... рет ... ... сәттері аз болмады» (Толғам //Алматы, 2004, «Қазақ
университеті»,221-б).
Мәймөңкелетіп не керек, егер ... ... ... ... осы ... қалайық десек, ана тіліміздің қазіргі бейшара күйі ... «Тіл ... ... деп ... де ... ... ... болып, қоғамдық-саяси хал-ахуал сан өзгеріп жатса да ана
тіліміз өз жерінеде, туған елінде төрде емес,әлі босағада тұр. Оның ... ... ... те, ... ... ... ... тірі болса,
Сәкен Сейфуллиннің бүгінгі рухани жақтастары –Тұрсынбек Кәкішұлы ағамыз бен
Мұхтар Шаханов ініміз сияқты күрескер, ұлтшыл азаматтар ... тіл ... оңай ... қоймас.
Қазіргі халықаралық «Қазақ тілі» деген қоғамдық ұйымның бұрынғы атауы
«Ана тілі» еді. Сонда: «Ағайындар-ау, шын мәнінде қорлық, ... ... ... тіл ... Неге ашық ... ... тілі» деген дұрыс
емес пе?»-деп Тұрсекең мәселені тікесінен қойып еді. Осы проблемамен ... ... ... құрылмай, қазақ тілінің жағдайы түзелмейді
деп, газет-журналдарға талай мақала жазды, үкіметтің ... ... ... ... пікір туғызды.
Кейін, Президент жарлығымен, Министрлер Кабинеті жанынан Тіл комитеті
ұйымдастырылғанын сөз еткенде бұл игілікті ... ... ... де ... үлес ... ұмытпағанымыз жөн.
«Кеңес тілі қазақша болмай, іс оңбайды» («Ана тілі», 30.05.1996),
«Сәкен тіл майданында» ... ... ... ... ... өткеннен сабақ алайық деген пиғылмен Сәкен Сейфуллин
тұсында қабылданған құжаттарға талдау жасайды, осы салада белгіленген ... ... ... орта ... ... қойғандығын, оның себеп-
салдарын таразылайды, бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... салады.
Тіл тағдыры, ұлттық мүдделер туралы әңгіме қозғалғанда «майдан» ... ... ... ... ... ... әсірелеп айта салған
сөзі деп ұқпағанымыз жөн. Бұл шын ... ... ... ... айтыс-тартыс. Азабы мол, қиыншылығы көп, мехнатқа толы ... ... ... Өкінішке қарай, ашықтан-ашық қарсы шығатындар,
аяқтан алып шалатындар, тасада тұрып тас ... ... ... ... бұдан бұрын да болған, қазір де азаяатын түрі жоқ. ... ... қай ... келе қалғанын байқамай қаласың.
Айталық, тәуелсіз еліміздегі 1993-жылдың 5-сәуірінде өмірге келген Тіл
комитеті (бір кезде оның Ақмола облыстық бөлімшесінде істеген едім) ... ... ... ... «Ұлт ... жөніндегі мемлекеттік
комитет» аталып, қайта құрылатын болды. Бұрын ... Тіл ... ... ... ... ... жүрген белгілі
журналист-жазушы Сұлтан Оразалинов қызметінен алынып, аты ... жаңа ... ... боп ... бұрын милиция саласында істеген
кәріс азаматына орынбасар болып ауыстырылды. ... ... ... жаңа ... ... ... ... құрылымдарын
ұйымдастыру жөнінде шешім қабылдады Алайда үш айдан соң ... ... ... ... ... ... аталған ведомствоның
жергілікті бөлімшілері тізімде болмай шықты: облыстарға ... ... ... ... ... жоқ ... ... хат келді
(«Түркістан», 28.02.1996).
Соңынан ұлт саясатымен айналысатын республикалық дербес органның көзі
тағы жойылды: шаңырақ ... ... ... ... бірақ Тіл
комитеті енді үкіметтен кетіп,министірлікке берілді. Демек, ... ... ... ... ... Бұл аз ... тіл туралы жарғы
қайта қаралып, «орыс тілі ресми түрде қазақ ... тең ... ... ... емес пе, ... да мүшкіл қазақ тілінің адымын
енді мүлдем аштырмай тастады. «Оның үстіне үкіметіміздің ... ... орыс ... оқыған өз балаларымыз. Өз тілінің құлдырауына
үлесі аз ... ... да біз ... ... өзіміздің орыс тілді
бабаларымызбен, немерелерімізбен күресуге тиіс заманға тап болдық»,- дейді
профессор ақсақал ағынан жарылып.
Тұрсекең-тынымсыз жан. ... ... ... ... лебі есіп ... ... өмірдің өзі оны күреске,
тартысқа, арпалысқа мәжбүр етті, соған баулыды, үйретті. Сол ... ... ... ... өтіп ... Абзалы, елге, қоғамға Тұрсекең сияқты
қайсар ... әлі ... ... үйретеді. Солай десек те, әр ... ... ... ... тиісті орнын алуы, көп жағдайда, өскен ортасына,
маңайындағы ... ара ... ... ... ықылас-
ниетіне, пейіліне тәуелді болып жататындығын естен шығармағанымыз ... ... ... қалыптасу жолы,тарихы туралы сыр шерткенде,
біреулерге ұнасын, ұнамасын, Сәбит Мұқанов, ... ... ... алғы ... тұратындығы дау туғызбайды.Олай болса, бұларға Құдай
бере салған шалқар таланттың көзін ашып, дер кезінде қол ұшын ... ... ... ... ... ... атап ... абзал.
Әрине, біреудің жазған-сызғанына кеңес беру,жарық көруіне ... ... ... ... ... ... ... орынсыз
тосқауылдар,кедергілер кездеседі десеңізші! Сондай қиын-қыстау уақытта
жанашырлық, жанкүйерлік көрсете білген пенденің адамгершілігін, ... ... ... ... ... түскен Сәбит Мұқанов жатаханада,
тамыр-таныстарында емес, Совнарком төрағасы, әрі ... ... ... Сәкен Сейфуллиннің үйінде жатады. ... ... ... ... деп ... ... Мүсірепов жерлесі арқылы
Сәкенмен танысып қана қоймайды, үкімет басшысының тікелей аралауымен оқуға
қабылданады, оның ... ... ... ... бір ... бірге тұрады. Кейін белгілі ғалым,жазушы болған Сәйділ Талжанов та
осы «студенттермен» біраз уақыт бірге қоныстанған.
Ол кезде ... ... ... кім? Оқу ... жүрген ауылдың қарапайым
қазақтарының бірі ғана емес пе еді? Сол ... ... ... ... ... Ешкім біле қоймайтын ... ... ... беретін бес большевик (оның ішінде екеуі революцияға дейінгі
коммунист болуы шарт) аяқ ... ... ... қояды? Міне, сол уақытта
Совнарком төрағасы өзі бас ... ... ... ... ... Әліби
Жанкелдин, Баймен Алманов сияқты ел ағаларымен таныстырып, қажетті
құжатарын ... ... ... ... ... жазушылық саласындағы ұзақ жылғы жемісті еңбегімен
таныла білген Тұрсынбек ағамыздың ... ... ... өзіндік орны бар
екенін айта отырып, оның осындай ... ... ... ... ... еске алуымыз қажет деп ойлаймыз.Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсіреповты
оқуға түсіріп, ауылда ... ... ... әдейі астанаға шақырып,
республикалық «Еңбекшіл қазақ» (қазіргі-«Егемен Қазақстан») ... ... ... ... жол ... ... ... болса,
Тұрсекеңді аттестаттағы бағаларын көріп, «осыдан бірдеңе ... ... оқу ... бір ай өтіп ... ... КазГу-ге
емтихансыз қабылдап, қолма-қол жатақханаға орналастырған Қайыржан Бекқожин
(қазақ журналистикасында бірінші болып докторлық ... ... ... ақын Қалижан Бекқхожиннің туған ағасы)еді. Ғабитті қолынан
жетектеген Сәкен сияқты қазақтың атақты ... ... ... университет бітірген бес жігітті, оның ішінде бүгінгі ... ... ... ... ... де бар, ... жас» ... Алаш») газетіне қызметке орналастырады.
Тұрсекеңнің ғылым жолындағы ұстазы - Есмағамбет Ысмайылов. Есағаңның
жетекшілігімен, ақыл-кеңесімен атқарылған, тындырылған ... көп те ... ... бағасын алды да. «Қазақ әдебиетінің қалыптасу дәуіріндегі
идеялық-творчестволық мәселелер» (1917-1927), «Қазақ ... ... ... ... ... деген кандидаттық, докторлық диссертациялары, басқа
да көптеген қабырғалы, сүбелі ғылыми еңбектерінің мән-маңызын, оның қазақ
әдебиеті ... ... ... үлес ... ... ... ... Мәлік Ғабдуллин, Зейнолла Қабдолов ... ... ... ... айтқан,жазған.
Оқу мен білімнің ғана емес, сонымен бірге ғылым ... ... ... ... Тұрсекеңнің шәкірт тәрбиелеп, ұстаздық қызмет атқарып
жүргеніне қырық жылдай болып қалыпты.Міне, осы ұзақ ... ... ... ... берген профессор балғын жастарға білім ұрығын сеуіп, кең
байтақ елімізге қаншама мұғалім дайындап ... ... ... ... ... ... ғылым жолына түсуіне қамқорлық жасады!
Бір кезе Тұрсекең университеттің әдеби үйірмесіне жетекшілік еткені
бар. Сонда ерекше ... ... бір топ ... ... – Жанғара
Дәдебаев, Серік Негимов, Болатжан Әбілқасымов, Балтабай Әбілғазиев –оқуын
бітірген соң Оқу ... ... өзі ... ... ... ... ... жұмыспен айналасуына мұрындық болған. Мұндай
жағдай кейін де ... рет ... ... бір ... ... жігіттер- Құлбек Ергөбеков, Шәкір Ыбыраев, Бақытжан Майтанов,
Анарбай Бұлдыбаев. Қазір бұл азаматтардың ... ... да ... ... ... ... ... Кәкішевтың тікелей жетекшілігімен және оппоненттігімен елуге
жуық докторлық, ... ... ... ... ... Дандай Ысқақов, Жандос Смағұлов, Нұрболат Жуанышбеков, Асқар
Егеубаев, Күлпәш Бейбітова, Л.В. ... ... ... ... ... Каюм ... (Қырғыстан) және басқаларды
атап өтуге болады.
Биік мақсатқа, атақ-дәрежеге жетудің жолы әртүрлі. Біреулер жан-жағына
қарайлап, елеңдеп, жылан сияқты жер ... ... Енді ... ... бұрылмай-ақ, бірден алға ұмтылады, аспанға көтеріледі, самғай ұшады.
Тұрсынбек Кәкішұлы ... ... ... ... ... ... ... өмірін арнаған әдебиеттану ғылымы бір-бірімен сабақтас,бір-бірінен
ажырамас үш тармақтан-оның тарихынан, ... және ... ... ... ... соңғы буынын- қазақ әдебиетінің сынын өзі бастап, өзі
өрбітті. Өйткені әдебиет ... ... оның көш ... ... ізі ... ... дегенде Ахмет Байтұрсынов салған сара жол
жарқырап көрінсе, қазақ ... сыны ... тың еді. Соны ... ... ... бір жүйеге түсіріп, белгілі бір жүйеге келтіреді.
Академик-жазушы Зейнолла Қабдолов ... қос ... бір ... ... ... ... ... артып, қазақ әдебиетінің төрінен
бірақ шықты.
Менің түсінігімше, басқа мамандық иелерінен ғалым, зерттеуші, ақын,
жазушы, ... ... ... айналысатындардың айырмашылығы сол,
олардың ұдайы ... ... ... ... ... отыруы, қаламын
әрдайым ұштай беруі аса ... Жас ... ... ... ... ... ... шығармашылық өмірінде, көп жағдайда, кідіріс болмай,
тімтінуін тоқтатпауы тиіс.
Осы тұрғыдан келгенде Тұрсынбек ... аса ... ... жөн. Мәселен, ғылыми атақ-дәрежесін реттеп алған соң бір-екі
кітабын шығарып, анда-санда ғылыми ... бір ... ... ... ... жүруіне де болар еді. Аты-жөнін түстеп қайтеміз, докторлық ... ... ... ... ... бойы ... ... түгіл,бес-
алты беттік зерттеу мақаласын жазбай алшаң ... ... ... аз ... ғылыми жұмысын қазақ совет әдебиетінің қалыптасу дәуіріндегі
шығармашылық ... ... ... Тұрсекең бұл проблеманы әсте
естен шығарған емес. Осыған Саттар Ерубаевтың, Сабыр Шариповтың, Жиенғали
Тілепбергеновтың, Елжас Бекеновтың ... ... ... ... ... одан әрі ... ... ғасырдың басында Уфа қаласындағы « ... оқып ... ... ... мен ... ... ... журналдың тарихын сараптап, екі кітап- «Садақ», « ... ... ... ... ... жариялады.
Профессор Кәкішұлының тікелей қатысуымен «Билер сөзі», «Аягөз
ақындары»жинақтарының, Шортанбай, ... ... ... Сері,
Қожаберген жырау («Елім-айдың авторы) шығармаларының ... ... ... ... ... ... ... үлес екендігі даусыз.
Шет елдердегі қазақ әдебиетін насихаттау бағытында атқарған игілікті
істері бір төбе.
Қазақ әдебиетінде ... тууы және ... ... ... туынды-
Тұрсынбек Кәкішевтің ең негізгі еңбегі. Докторлық ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті сынының тарихы.Бұл салада
«Октябрь өркені», «Сын сапары», «От истоков к ... ... ... ... ... бар. Ал ... ... еліміздің барлық
жоғарғы оқу орындарының филология факультеттерінде арнаулы пән ... олар ... ... «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» кітабын
оқулық есебінде пайдаланып жүр.
Тұрсынбек Кәкішұлы ... ... ... ... ауданындағы
Бөрлі деген 26-разъезде өмірге келген. Сауатын Қаратал ауылында ... өзі ... ... ... ... жалғастырып, облыс
орталығындағы № 3 орта мектепті аяқтаған. Міне, содан бері әсем қала ... ... ... де ... екі жыл болыпты. Осы кезең ішінде ... ... ... ... ағамыз үлкен өмір жолынан өтті. Біраз
биікке көтерілді. Ол ... ... ... ғылым академиясының
академигі, Қазақстан жазушылар Одағының Сәкен Сейфуллин атындағы сыйлығының
лауреаты, Қазақстан республикасының ... ... ... ... ... ... Қазақтың әл-Фараби атындағы Мемлекеттік
ұлттық университетінің профессоры. Бірнеше медальдармен, ... ... Бір ... ... ... апамыз жырлағандай:
Еңбегі ел алдында ұшан теңіз
Ғылымда салған ізін сонар деңіз.
Тұрсынбек қаламынан ... ... сын мен ... ... ... жайраңдап жүре беріңіз,Тұрсынбек аға!
ТАРЛАН ТАЛАНТ ТАҒДЫРЫ
Әділғазы ҚАЙЫРБЕКОВ,
С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің
мемлекеттік әдеби-мемориалдық
музей кешенінің ... ... ... ... әдебиетінің алыптары туралы әңгіме болғанда
“Кәдімгі Сәбит Мұқановтың” (өз ... орны ... 2000 жылы 100 ... ... ... ... ... ұлықталған қазақ әдебиетінің
классигі Сәбит Мұқановтың шығармашылық ғұмыры жаңа ХХІ ғасырда да жалғасын
табуда. Шығармалары қайта ... ... ... өз ... ... капиталистік қоғамға қадам басқан Қазақ елінің ... ... ... ... ... атқарған қызметі мен
жазушылық жолына жаңаша көзқарас қалыптастыратын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қажеттілікпен
байланысты екендігін дәлелдеп жату артық шығар.
Міне, ... ... ... ... тағлымы” айдарымен 2005 жылы
жарық көрген ... ... мен ... ... ... ... әдеби-
ғылыми ғұмырнамасы ... ... ... ... “Ұлттық мәдени өмірімізде ірі қайраткерлігімен белгілі
Сәбит Мұқанов туралы бұл еңбек бүгінгі ... ... алып ... ... мен қиян тағдырын ... ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішұлы тарихи тұлғамен рухани сырлас болған.
Ол Сәбеңнің күллі өмір жолын, шығармашылық ерен ... ... ... терең талдап, жан-жақты зерттеп, әділ бағасын береді” – деген
түйінді ойлар кітаптың құлақ күйін келтіріп тұр.
Ғасырлар ... ... ... ... ... ... жаңаша көзқарас қалыптаса бастады. Кеңестік дәуірдегі
әдебиетіміз бен мәдениетіміздің ... сын ... ... ... ... ... ... асығыс үкім айтудың
көріністері де ... ... ... ... ... ұшыраған, атылып-айдалып кеткен, шығармалары құртылған,
қапаста қалған арыстарымыздың ... Алаш ... ... ... ... қайта жаңғыруы дүр сілкініс, зор серпіліс әкеліп, қазақ
рухының асқақтауына септігі тиіп, жаңа ... ... ... ықпал
жасаумен қоса, кешегі дәуірдің төл перзенттерін, солардың тәлім-тәрбиесінде
өскендерді үрей мен ... ... ... Қазақ әлеуметі рухани-
психологиялық дағдарысты да бастан өткерді.
Осындай алмағайып кезеңде ... зор ... ... ... ... ... болған алыптарымыздың бірі – Сәбит Мұқанов еді.
Кеше ғана Мұхтар Әуезовтің “Қазақ әдебиетінің аға ... ... аты ... ... мол ... өте даңқты, анық қымбат аттың бірі” деп,
Ғабит Мүсіреповтің “Жазушы Сәбит ... ... ... ... өз
алдына бір энциклопедия” деп, Мұхаметжан Қаратаевтың ... ... ... ... ... деп, Расул Ғамзатовтың “біздің
әдебиетіміздің ... ... деп, ... ... ... ... тұтатын кең құлашты жазушы” деп, т.б. атын аңызға айналдыра
бастаған Сәбит Мұқановты ХХІ ... ... ... ... ... дейтін сауал бүйірден қойылды. Осы сауалға алғашқылардың бірі болып
жауап іздеген, С.Мұқановтың мұраларын қызғыштай қорып, ... ... ... жала ... арашалап келе жатқан көрнекті Сәкентанушы әрі
Сәбиттанушы ғалым, ... ... ... профессор Тұрсынбек
Кәкішев екендігі әдеби-ғылыми ортада әмбеге аян болса ... ... жаңа да ... парақтарының жазылуына академик-
жазушының 100 жылдық мерейтойының жоғары деңгейде ... өтуі де зор ... ... Жаңа ғасыр табалдырығында тұрған кезде Алматыда, Астанада,
Бішкекте, Петропавлда, т.б. ... ... ... ... ондаған баяндамашылар Сәбит Мұқановтың өмірі мен
шығармашылық жолын әр қырынан келіп сараптан өткізді, талдау жасады, ... ... ... жоқ, ... адам да болмайды. “Қазақтың
ұлан-байтақ даласының, Мен де бір көпке ортақ өзенімін” деп нар ... ... ... неден қателесті, неден жазықты болды, кінәлі ... ... ... ... жол тапты, неліктен Мұқановтың шығармалары ... ХХІ ... ... бет ... – дейтін көптеген сауалдардың жауабын
іздеген кісі “Сәбит Мұқанов” әдеби-ғылыми ғұмырнама кітабын ... оқып ... ... ең ауыр ... ... ... ... атты І-тарауы арқалап
тұрғанын аңғарамыз. Ең өзекті мәселені алдымен талдап-таразылап алайық,
қалған әңгіме содан ... ... ... ... ... ... шешімді
дұрыс қабылдадық.
Кітаптың 44 бетін алып жатқан бұл І-тарауды бей-жай отырып оқу мүмкін
емес. Әсіресе, ... 20-30 ... ... мен ... ... ... майданындағы даусыз табыстары мен солақай сілтеген
тұстары, таптық ... ... ... еңбектері және
алашордашылдармен атқұйрығын кесісуінің себеп-салдарлары, қазақ әдебиетіне
үлкен олжа салған прозалық, поэзиялық және ғылыми-зерттеу ... ... өзі ... ... ... большевиктер партиясының мұны кеудесінен
итеріп, қатарынан шығаруы, ұлттық мұраларымызға, ... ... ... ... және ... өмірдің жаршысы әрі жыршысы болуы,
кейбір кезеңдік мәселелерде, әдебиеттің жеке ... ... ... қате де ... ... ... және өзінің сол мүлт кеткен,
қателескен тұстарын кейін өз қолымен қайтадан түзетуі, т.б. ... ... ... ... ... ... ... қайта баға берілуі,
жан-жақты таным сүзгісінен өткізілуі бұл еңбектің құнын арттыра түседі.
Кітап авторлары ... ... ... ... өткір
сынды айта білумен қоса, өз тарапына айтылған ... зор ... ... ... деп ... ... қорытынды шығаратынын дөп басып
айтқан. Сөйте тұра, Сәбитке ... ... ... ... ... тым ... қабылдайтын тұстары да байқалады. Әсіресе, бұл
Мұхтар мен Сәбит қарым-қатынастарына байланысты. Негізінен, ұлы ... ... ... басталып, күрделі аяқталуы өмірдің
заңдылығы емес пе. Өзара шығармашылық тілектес ... ... бірі ... ... ... ... ... мысалдар
келтірілген. Ал кейінгі толқын жазушылардың баррикаданың екі жағында тұрып
алып айтысып-тартысуына ешқандай негіз жоқ деп ... ... ... ... ... нешеу екенін), көшелерін
салыстыру да басы артық әңгіме сияқты.
“Өктем ой өрімдері” деп ... ... ... пен ... Ахмет –
Сәкен – Әбдірахман – Сәбит, ... мен ... ... мен ... ... ... ... арқылы көп шындықтың шымылдығы ашылды. Осы қалай дейтін
күбірткелі сауалдарға жауап ... ... бұл ... ... бір мәселе: “Сәбеңнің әдебиет әлеміне, идеологиялық майданға
келгендігін ... ... қана ... осы жігіттен бірдеме шығады
деп үміттендірген және шошындыра ... ... ...... ... ... ... “Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер!”
дейтін мақаласы жөнінде. “Осы эссесінде Сәбең талайларды ... ... деп ... ... ... ... аруағын қозғап Сәбит
Мұқановқа өмірі ... күнә ... Оны ... келетіндер осыны
дәлелге келтіріп, өздерінің жымысқы ойларын өткізіп жүрді, өткізіп келеді.
Бірақ, ...... ... де өзі ... ...... кітап
авторлары.
Осы тарауда С.Мұқановтың 20-жылдардағы дау-дамайларға ... ... ... аса ... араласқаны, әдебиет туралы айтыс-
тартыстарда ерекше көзге түскені, “Сәбең араласқан істің ... ... ... ... бұзылғандары да аз емес” екендігі, осының бәрін ол
көзсіз сенім, ... ... ... ... ... Бұл жазушының өмір жолына, атқарған істеріне, шығармашылық
мұратына толайым тың, кәміл жаңа көзқарасты аңғартады.
Әдеби-ғылыми ғұмырнаманың ... ... және ... ... ... ... шулы даңқ әкелген, қазақ әдебиетінің тарихында елеулі
орын алған, өлеңмен жазылған “Сұлушаш” романы мен ... ... ... ... ... ... ... шын сипатын ашқан
зерттеулердің арғы-бергісіне мол қамти тоқталған кітап авторлары: “Романның
тіл шеберлігі – ауыз әдебиеті мен жазба ... ... ... ... ... ... ... бірлігінің нәтижесі”,
С.Мұқанов “Қазақ әдебиеті тарихында ... ... ... этаптық шығарма
берді” деп түйінді пікірмен қорытады. Ал ... ... ... 1935 жылғы нұсқасы 1999 жылы ... ... ... ... Профессор Т.Кәкішевтің “Өтпелі дәуірдің кесек туындысы”
деген мақаласы қоса берілген болатын. Авторлар “Сұлушаш” пен ... ... ... ... ... ... Сәбиттанушы Құлбек Ергөбековтің еңбегін айрықша атап көрсеткенін
айтқан жөн. ... осы ... ... өн ... ... ... мен шығармашылығына қатысты ой-пікір айтқан, елеулі ... ... ... ... мен еңбектері аталған.
Кітаптағы аса қызғылықты оқылатын ... ... (43 бет) – ... деп ... ... Бұл ... 1932 жылы ... көрген, екінші
қайтара басылмаған, жарық көруіне рұқсат етілмеген “ХХ ғасырдағы қазақ
әдебиеті. 1 ... ... ... ...... ... деп аталатын еңбегі ... ... ... ... беріп атағын жайған Сәбит Мұқановтың
күтпеген тұста ғылымға ... ... ... 458 беттік көлемді еңбек
жазуының объективті және субъективті себеп-салдарлары бұл ... ... ... күні ... ... ... қалдырып, абыройына дақ
салып, ел-жұрт көңіліндегі күдікті сейілтпей келе жатқан бір мәселе – ... және оның ... ... түсінігі, айтқан-жазғаны.
Тапшылдықтан оянған санасы, төңкерісшілдікпен қалыптасқан ... ... ... деп ... өзгермей кетті, ал оған қатысқан азаматтарды
совет өкіметін, партияны мойындамағандар деп білді, ... дей келе ... атап ... ... мән беру ... ... әлі ... дейін оның
қадыр-қасиетін анықтау, маңызын түсіну, ... ... ... білу жағы
жетіспейді” дейді кітап авторлары. ... ... осы ... ... ұқсайды…”, “Уақыт өте келе бұл кітаптың бағасы өсе түспесе,
кемімейді”, ... ... ... кейде, тіпті, бірінші орынға
қойып, социологиялық талдауға түсіп кететін сәті аз ... ... ... ... оны кеңінен талдау-таразылауға ұластырған.
“ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті” еңбегінің екінші бөлімі ... ... ... деп ... да ... Міржақып,
Ғұмар Қарашев, Мағжан, ... ... ... ... ... ... ... Аймауытов шығармашылығына талдау жасалып, баға
беріледі. Бұларды ғылым тілінде монографиялық портрет деп атайды”, ... бұл ... ... ... ... ... еш ... естен шығармайық” деп ғұмырнамалық кітаптың авторлары
сол монографиялық портреттердің әрқайсысы қалай шыққан, Сәбең бояуды ... ... дәл ... бере алған ба дейтін сауалға
қазіргі қазақ әдебиеттану ... ... ... кең ... шолу ... тұжырымды баға береді. С.Мұқанов алаш арыстарын
тек қаралау үшін, жамандау үшін бұл еңбекті жазбағандығын, ... ... ... ... ... ... орындарын айқындау, есімдері мен
еңбектерін атап-атап бағалау, ұрпақ ... ... ... ... ... өте ... аңғартады. Мәселен, Сәбит Мұқановың Ахмет
Байтұрсынұлы туралы: “Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... адам – Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі бағаланбай қалмақ
емес” деуі, Мағжан Жұмабаев туралы: “Абайдан ... тіл ... ... ақын ... жоқ” деуі, Мұхтар Әуезов туралы: “Ақындық, ... ... ... ... ... Тіл ... ... Мұхтар кейіпкер
жасауға шебер”, деуі – осының бәрі кездейсоқ, тіл ұшымен жасалған ... ... ... сықпасы, айқын сыни сипат екендігі күмән туғызбайды.
Сәбит Мұқановтың дәл осындай тағдырлы ... бірі – 1942 ... ... ... ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы әдебиетіің тарихынан очерктер”
атты ... ... ... 60 жыл ... ... кешені ЮНЕСКО-ның
қолдауымен бұл еңбекті 2002 жылы “Арыс” баспасынан шығарды. Бұл кітапқа ... ... ... ... ... ... ... еңбек”
атты мақаласы қоса берілген болатын. Мына ғұмырнамалық кітапта бұл ... ... ... атты ... ... “Очеркте” Сәбит Мұқанов
Бұхар, Махамбет Өтемісұлы, Байтоқ пен ... ... ... ... ... ... Жанғожа, Бекет сынды ұлт-азаттық
күрескерлерінің тарихи тұлғаларын айқындап, ... ... ... зар заманның үнін жеткізген ірі ақындардың еңбектеріне баға беріп,
сонымен бірге қазақтың айтыс өнерін ... ... ... ... ... ... бұл тарихи еңбегі жөнінде де ... ... ден ... ... ... “1927 жылы
М.Әуезовтің “Әдебиет тарихы” деген еңбегінде “Зар ... ... ... оның ... да айбынды өкілі Шортанбайды Сәбит Мұқановтың 1942 жылы
қалай зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... ұққандай боламыз да, “кедейшіл, тапшыл” Сәбиттің
сол кездегі ғылыми түсінігіне енді ғана ... келе ... ... ... ... толық қосылмасқа шара жоқ. Шынында
да, тек Шортанбай ғана емес, азаттықтың ұлы жыршысы Махамбетті ... ... ... зор ... зеттеушілер айрықша ден қойған.
Кітаптың “Даңқ тұғырында” аталатын тарауында С.Мұқановтың ...... ... ... ... ... кемеліне
келген қаламгерлік қуатымен қосөрім бірлікте қарастырылған.
Сондай-ақ Мағжан – Сәкен – Сәбит қарым-қатынастарының қиын түйіндерін
тарқатуға арналған “Матасқан ... атты ... ... ... ... ... салмақ сала шешкен жұмбағы деу керек шығар. Әу баста
ап-айқын қарым-қатынастар замананың ұйтқи ... қара ... ... ... ... айналып кете барғанын, оған аса сабырмен,
зор ыждағатпен ... ... ... ... тап ... ... ... “Сайран”, “Шежіреші”, “Классик” тарауларының
әрқайсысы шертетін баян да ... Әр ... ... әр ... ... ... оқырманын еліктіріп, Сәбеңнің өзінің шығармасын
оқып отырғандағыдай ... ... ... ... ... ... ... Мұқановтың “Өсу жолдарымыз”, “Жарқын жұлдыздар” және ғылыми
ізденісінің соңғы иіндісі болған ... ... ... ... беттері екенін еріксіз мойындаймыз” деген ғұмырнама
авторларының пікірі бүгінгі ұрпақтың атынан, ХХІ ғасыр ... ... деп ... ... Абай ... Шоқан жөнінде, Ыбырай ... ... ... ... ... ... жылдар өте келе түп-
тамырымен қопара өзгерткенін, Абай мен Шоқанға ... ... ... ... ... ... жұлдыз” атты тетрология жазуды
жоспарлап, оның екі ... ғана ... ... жалпы Сәбеңнің өмірінің
соңғы жылдарындағы Қазақ қауымының салт-дәстүріне, әдет-ғұрпына, ұлттық
шежіресіне, т.б. ... ден ... ... сыр ... ... ... ... мен К.Ахметтің “Сәбит” атты әдеби-ғылыми ... ... ... ... ... әсіресе ұлттық құндылықтарымызға,
рухани қазыналарымызға жаңа ... ... ... ... ... ... ... ашып, қазақ елінің жаңа ... ... ... іс-өнегесімен тәрбиелеуде әсер-ықпалы өлшеусіз
зор.
Қара қылды қақ жарған қайраткер
Нұрғожа ... ... ... ... ... құдырет тұтқан халықтың , «Өнер
алды қызыл тіл» ... ... ... ... ортасында, оның ортасында
,оның барлық ұлттық болмысын бойына сіңіріп өскен дамның қасиеті зор деп
білеміз.Әсіресе ... ... ... талаураған қиындық табы
тұрғанда , осынау ... ... ... жол -жөн ... ... ... ... әділдіктің ұлы тұлғасын көлеңкесіз ... ... ... ... ... ... ... тұста биік деңгейден танылатын тұлға деп біз
бүгінде жетпіс жылдық мерейтойы ... ... аса ... жерлесіміз
Тұрсынбек Кәкішевті айта аламыз.Бұл пікірімізді ағамыз ... ... іш ... ... бұрмалап айтып отырған жоқпыз. Оны
тындырып жүрген ұлан ғасыр іс әрекеті ... ... жас ... ... ісіне өкініп,әттеген айлап ... ... ... үйде ... бар ма еді? - депті.
Сонда жас жігіт:
Айқайшым жоқ еді, ... - деп ... ... ... ... ... атқарылар адами тіршілікте әр нәрсенің ретін
біліп, соның жөн - ... ... ... ... ... ... ... екен.Ал, әлгі өкінішке өртеніп тұрған жас жігіттің ... ... ... ... өзі ... ... білмей ,әрі уақыттан кешігіп
тұрған беті болса керек.
Біз жоғарыда келтірген ... ... ... де ... ... ... ... басында айтқандай, Тұрсынбек аға
Жазушылар одағының конференц залында өтетін талай жиналыстардың ... өзі ... ... ... қиастықтардың найзасына кеудесін тосып,
барынша ... ... ... ... ... ... Қол соқтық,
риза болдық, қолдадық.
Бұл дүниеде жауырды жаба тоқушылар, шындықты ... ... ... жікшілдіктің қарғысымен уланған жандардың
әдебиет әлемінде әділдікті шырылдатып, шындықты тұншықтырып ... ... Бұл ... ... ... де, ... жиналыстарда сөйлеген
сөздер де, ағымдағы ... да, ... ... ... да ... Оған ... адам төрелік етіп, қазылық жасамай, ең әрі ... ай, ... ... ... ... дей ... салмағы бар азаматтардың өздері де өзара даурығысып бос
сөзді судай сапырып тынады. Халық алдында шығып «Апыр - ау, ... ... ... өте ... ... осындайда жаңа біз жоғарыда «айқайшы
ағамыз бар» деп отырған ... ... ... ... ... ... ... аспандата көтеріп, мінбеге шығады, телеэкранның ... ... ... шығады, қағаз бетіне айқындық ақиқат сөздерін төгеді. Сол
кезде барша ... ... ... ... білетін жанашырлары бір риза
болып иығынан ауырлық түскендей «уһ» деп рахаттана дем ... ... ... дау айта алмаған қарсыластары тұншығып отырып
«қойшы, сол Тұрсынбек дөрекі, айқаймен аламын дейді» деп ... ... ... Бірақ мұрын астынан күңкілдейтін, әрі жеңілген, әрі ... ... ... иек ... ... ... ... керегі
әділдіктің айқын бет ... Ал ... ... сөз ... ... адамдар арасындағы болымсыз дүниенің қажеті жоқ. Ол тек
әдебиеттің саздауыт жерден өтердегі кедергісі ғана.
Ал, Тұрсекең ... ... ... ... ... ... отырса, біз әдебиет өмірінің даңғыл жолында уақытпенен бірге қарыштап
алға баса берер едік. Біз ... ... ... ... аға ... жолындағы тұлғасын өз хал қадірімізше жасап көруді жөн көрдік.
Тұрсынбек аға өзінің ... жері ... анда - ... ... ... жылдарда мен осы теріскейдегі бес облыс әдебиетін басқарсам да маған
іш тартып жақын келе қоймайтын. Бұл ... оның ... ... ... да, ... да туыстары, жақын жолдастары көп ... ... ... құшақтары мен асқа толы дастархандары арылмайды. Біз ... мәз ... қол ... ... ... оның ... ... көрі жазған дүниелерімен сырласуды мақұл санап жүрдік.
Ең жақын келген бір сәтті кезең өзінің ... ... ... бірі ... ... ... Ақмола облысына келіп, осындағы
Сәкен жүріп ... ... ізін ... саяхат жасаған кез еді.
Облыстың жартысын марқұм Мәди ... ... ... ... да, ... ... ... (Алексеев) ауданының Амангелді совхозы тиді.
Әрине, Мұзағаң, (Мұзафар) менің ... ... ... ... ... кездегі ұстазым. Әрдайым ризашылықпен, сағынышпен кездесіп,
Ә, бәрекелді, деп кездесіп жататынбыз. Ал, Тұрсекең болса қалың қара ... ... бар, ... ... ... ... ... дауыстап
отыратын болғандықтан «бір бәлесіне ілігіп кетермін» дегендей бой сақтап,
аулақтандырып ... Бұл жолы да сол ... ... кездесіп,
амандастық , сәт сапар айтып жол - жоралғысын сұрастық.Сол жердегі қонақасы
үстінен ақ біз ... ақын - ... ... ... ... көңілді дабырласып, қоршаған ортаның қалауынша әңгімелер
айтып, әртүрлі әзілдерге ауысып еркін отырдық.
Сапарымыздың негізгі мақсаты ... ... ... ... айқын
тақырыбы Сәкен Сейфуллиннің өміріне байланысты сонау мың тоғыз жүз он
алтыншы жылдары осы елге ... ... ... ... ... өтеп шығу.
«Әупілдек» әніне орай Әупілдек көлін іздеп табу болатын.
Біз әлгінде ... ... ... ... ... ... Әупілдек көлінің жөнін нұсқады. Шабыра деген жер аты да екі - үшеу
болып шықты. Оның біреуі Мәтен ... ... ... ... ... Шабыра атанады екен. Кейбіреулер болыстықтың атын «Шұбыра» болар
десті. Атбасар бағытын еске алған екі себебіміз бар еді. ... ол ... ... ... болып тұрған қазақтың аяулы азаматтарының бірі,
әрі ... әрі ... ... ... ... ... Тәукеновты нысана
еткен едік. Екіншіден, сол ауданда ... ... ... көлі ... «Әупілдек» әнін шығарған Шитекеңнің Мақажаны да осы ... ... ... екенін бұрынырақта газет бетінде жариялағанбыз.
Сол күні ауданға, Әупілдекке де жеттік.Қалың қамысты , ... ... ... көл ... ... ... аумақта алып
жатыр.Шалғынның үстіне ақ шаңқан үй ... ... ... ... ... ... сөз ... деген біраз қарттарын жинап,
мәжілістес етуге ыңғайластырғандықтары байқалады.
Сөз сараланып, ... ... ... ... іздеген көлі осы
екені анықталды.Көлдің қырқа беткейінде сүйгеніне ... ... ... ... ... ... ... сатылып келген Дәмештің бейіті жатыр.
Әңгіме үстінде сол жылы ... ... елде жұт ... ... бастағаны, сондай жұттан құтылу үшін Дәмештің әкесінің амалсыздан
жасаған қаталдық ... ... ... ... әрі сал, әрі әнші ... аты ... ... ... ... жамағайын қарындасы
Дәмештің соңынан іздеп келгенде, қайғылы ... ... ... тұрып
мұңын шаққаны, сол аянышты қыз мұңын ақын өлеңге айналдырып, оған арнайы ... ... ол ... ... ат алып қалың қазақ еліне жайылып
кеткені ... ... ... берілген қонақасы мен жақсы өткізілген мәжілістен кейін
аудан басшысы Қасым ... ... ... кеңшар орталығына апарып
қондыруға ілтипат жасады.
Бірақ алған ... ... ... алғанын орындамай тынбайтын
Тұрсынбек аға осы тігіліп тұрған осы тігіліп ... ақ ... ... шығуды
мақсат етті. «Нулы жердің масасы да мол ... ... ... ... Қасымның сөзі де Тұрсекеңді иілдіре алмады. Ол:
- «Әупілдек» көліне келіп әупілдектің дауысын естімей ... ... ... ... ...... қалпына мұңдас болған әупілдектің
дауысын біз де естиік, - ... соң ... ... ... ... келген үш қонақ – ақын – жазушылар ақ үйде қонуға қалдық.
«Әупілдек» ... ... ... ... шабуылға шығатын
масаларының сырын білетін жергілікті адамдар ауылға қонуға кетті.
Түн басталды. «Әупілдек» әнінің зарлы әніндей ... ... ... хоры үш ... ... ... ... тойын бастады.Екі ақын ... ... ұйқы жоқ. Сары ... жанкешті сайысқа түсіп, екі қолды
ербеңдетісіп, үй ішін кезіп жүрміз. ... ... ... ... ... масаның бұлты төбемізден төніп, үйге қайтадан қуып тығады. Батыр
тұлғалы,қайсар, қалың қабақты Тұрсекең сол шалқасынан ... күйі ... ... ... ... ... ... Мұзағаң «ал саған
әупілдектің дауысы, тыңды енді » дегенін де естімейді. Біз солай ... ... ... ... ... ... Таңертең ерте жеткен Қасым
алыстан дабырлап:
- Ал, қонақтар, әупілдек ... ... ме? – деді ... ... Құс ... ... ... кейін мына көлден кеткенге ұқсайды,
Қасеке. Оның есесіне сол әупілдекті естуге келген Тұрсын ... ... - деп ... әзіл ... жатыр.
- Біз Тұрсекеңді көп оқимыз,көп тыңдаймыз деген пікірді естелігіміздің
басында айтып кеттік. Соның біреуіне мысал ... ... жел ... ... ... ... ... адамдар «Сәбит пен Мұхтар
келісе ... ... ... – бірі өшті - ... бар ... дегенді көп
айтады. Осы жайында Тұрсекең биылғы бір радиодан сөйлеген ... ... ... екі ұлы ... маңайындағы жандайшаптары әдейі ұйымдастырып,
айтыс тудыруды мақсат еткен. ... ... ... ... ... оның ... «біз ... неге ұсынбаймыз» деп кеуделеп
келіп, қатар ұсынып жіберген.Әрине,берекелі ... ... олай ... біреуіне, сонан соң екіншісіне сыйлық алып біреулеріне болатын еді
ғой. Осы ... ... ... ... ұлы ... ... ауырлық
түсірген. Тұрсекең сол оқиғалардың ішінде ... ... ... ... ... пыш - пыш ... ермек еткендерге тойтарыс берді.
Бізге Тұрсынбек аға сол әділдігі үшін де қадірлі , қымбатты. Сондықтан
да қалың оқырман қауым Тұрсынбек ... ... ... жан ... етіп ... қадір қайратын жоғары бағалап, оған зор денсаулық, ... ... мен ... әлемінде
Серік Негимов,
филология ғылымдарының
докторы, профессор
Ұлттық поэзия тарихында Сәкен ... мен ... ... орны
бөлек. Әсіресе, ақындық өнердегі заңғар тұлға Мағжан мұрасы заманының қара
нардай шөккен кесел-қырсықтарынан, қайшылық-зардаптарынан, әдебиетке ... ... ... шырмаған, қылбұраудай шыңғыртқан қиянат-
кесепаттарынан өз ұлтын, өз Отанына, әлемнің рухани ... ... ... алмай, барша сыр-сымбатымен, ажар-көркімен қазақ ... ... ... жете ... ... ... ... сом
тұлғаның, сапасы қасиетті жырдың бұлағы, поэзия дүлділі, болмысы жырдан
жаралған, жыры ... ... ... ... ... тұлғасы
шығармашылық өмірбаяны, Сәкен Сейфуллинмен қарым-қатынасы, әдебиет
майданындағы қимыл-әрекеттері көрнекті ... ... ... ... ... ... «Мағжан мен Сәкен» атты ғылыми эссесінде
(Алматы, «Қазақ университеті», ... ... ... жан-жақты
қарастырылады.
Зерттеуде Мағжан турасында тарихи-өмірбаяндық деректер және ... ... ... дәл, анық ... ... Тұрсынбек Кәкішұлының дәлелдеуінше, сұңқар табиғатты
М.Жұмабаев 1903-1910 ... ... ... ... орыс тілдерін оқып
үйренген. 1911-1912 жылдарда «Ғалия» медресесінде, 1913 жылы ... ... ... ... қабылданған. Сөйтіп Сәкен 1916
жылы, да Мағжан 1917 ... 10 ... ... деп ... ... ... поэзиясының қос жұлдызының қарым-қатынастарының
терең сырларын әңгімелеуде нақты тарихи мәліметтерді ұсталықпен пайдаланып
отырады. ... 1914 ... ... Омбы ... алаштың арысы
Міржақып Дулатов Ғайнижамал Баймұратқызы Досымбековаға үйленеді. Осы ... мен ... ... ... ... ... жастарының «Бірлік»
қоғамы дүниеге келеді. Бағдарламаны ұлтының тағдыры мен ... ... ... ... ... ... Нұрмақов және Мұхтар
Саматов жасаған. Демек, Сәкен мен Мағжан ... Омбы ... ... ... ... ... ... мағлұматтармен дәлелдейді,
куәлендіреді. Сондай-ақ Сәкен мен Мағжан ... ... ... ... мен ... газетінің ара-қатынасына, бұлардың
ұстанған принциптеріне, көзқарастарына ... жер ... ... «Мағжан мен Сәкен» эссесіне Мағжанның 1912 ... ... ... ... жинағындағы өлеңдердің көркемдік-
образдық жүйесіне, ақындық шеберлігіне, поэзиялық құрылысына ... ... ... сөз ... ... ... ақын, сөзі алтын хакім Абай» өлеңдеріндегі «Әлемнің ... ... ... ... шын ... ... ... жайып енді күтпес» дейтін
сөйлем екен. ... ... ... ... де ... ... ... өзгерістерді де көрсеткен.
Зерттеушінің Мағжанның ақындық зертханасына үңілуі – ... ... ... деп ... ... ... мен Сәкен поэзиясындағы ортақ сарындарды,
әуез ерекшеліктерді, романтикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... дағды-машықтарын, Абай
дәстүрінің ғибрат-тағылымын, поэзиясының этикалық, эстетикалық, әлеуметтік
қызметін ... ... ... рух ... айтқанда, Т.Кәкішұлы Сәкеннің «Арнауы»
мен Мағжанның «Балапан қанат қақтысын» ... ... ... ... ... ... бар.
Ал Мағжанда түрікшілдік сарын таңғажайып сезіммен, күймен берілген
ғой. ... ... оның ... ... ... мына ... ... Арам, залым тас болдың,
Бүліншілік, жауыздыққа бас болдың.
Адамзатқа жол көрсеткен ерлерге
Мұнша, неге, уә, ... қас ... ... ... ма? ... ... ... М.Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегінің жарыққа шығуын қолдаған.
Себебі, Сәкен «Еңбекші қазақ» газетіне редактор болған ... ... ... қол қойған. ... ... ... ... ... ... жоғары бағаланыпты. Алдында ғана Сәкен
«Ұлтшылдың ... ... ... еді деп ... ... артына
қарап ақырмас» дегендей дара туған дарабоздар ұсақ-түйекті кек тұтпағаны
аңғарылады емес пе?
Ғылыми эсседе Мағжанның 1920 ... жеке іс ... ең ... ... ... Онда әдеби қызметіне 7 жыл толғандығы,
қазақтың сөз өнерінен яки қазақ тілі мен ұлт ... және ... ... 1918 жылы ... педагогикалық курста лектор, әрі сонда
1918-1919 жылы Омбы уезіндегі Полтавкада жеделдетіп оқыту курстарында дәріс
бергендігі тайға таңба басқандай ... 1918 жылы 24 ... ... Халық ағарту бюросының мәжілісінде Мағжан 11 ... ... ... Бұл ... ол ... бөлімінің уақытша меңгерушісі
екен. Іле-шала 12 қазанда болған 10 ... ... ... ... мынадай мәселені қозғаған: Омбы мен ... 2 ... ... ... ... ашу, ... мен ... белгілеу.
Сонымен 1918 жылдың қараша айы мен 1919 ... ... ... ... ... 2 ... ... курс тарихы Мағжан Жұмабаевтың қолдауымен
қызмет атқарғанын Т.Кәкішұлы егжей-тегжейлі түсіндіреді. Сонсоң Мағжанның
Омбыдан ... ... ...... ... өз мекеніне
шоғырландыру екендігін шегелеп айтады.
Зерттеуші Т.Кәкішұлы «Бостандық туы», «Ұшқын – ... туы – ... ... ... ... ... ... автор һәм редактор
қызметін пайымдайды.
Ғылыми эссенің құрамына ... бір ... жүйе бар. ... ... ... ... көрсетуде яғни Мағжанның
Ташкент дәуіріндегі ақындық еңбегі ерекше аталады. Бұл тұста ... ... ... ... ... жан дүниенің терең ... ... ... ... сиқырлы сұлулығына, оның
нәрлі, нәзік, сымбатты ... ... ... ... ... Оның ... ... жаратылысты, жаһанды,
ғаламды тірі, жанды, әсерлі ... ... ... ... ... толқынды жырлары лирикалық поэзия тарихындағы жаңа бір тұңғиық
әлем, жарқын құбылыс еді. Оның тамаша ... ... ... келіп,
«Шолпан», «Сана», «Сәуле» журналдары мен ... ... ... ... ... ... жинайтын, сұңғылалықпен
таразылайтын Т.Кәкішұлы 1924 жылдың 16 ... ... ... пен Молдағали Жолдыбаевтың хатынан мынадай үзіндіні ұсынған: «Сен
– қазақтың ақынысың. Алаштың қайғысын жырлайсың, ұлтыңды өліп-өшіп сүйесің,
онымен бірге ... Біз ... ... рух пен қуат құйып,
дертімізден айықтыратын, бақытқа бастайтын сөз күтудеміз».
1922-1923 жылдарда ... ... ... ... ... ... ... профессор Александр Шмидт,
этнограф фольклоршы Әбубәкір Диваев, Кәрім Жалденов, Николай Архангельский
сияқты ... ... ... ... та болғанын атап айтады. Тұрсекең
осы қоғамның алдына қойған міндеттерін де ... ... ... 1)Қазақ
әдебиетінің, терминологиясының, орфографиясының мәселелерін ... 2) ... ... ... 3) ... ... ... мен тұрмысын
жетік білу, 4) Қазақ мектебінде оқытудың ... ... 5) ... мен ... қызметкерлерге жәрдемдесу.
Т.Кәкішұлының Мағжан мен Сәкеннің ақындық мектебі мен ... ... ... тереңдігімен, парасаттылығыменен жүрекке ұялайды.
Олардың Көкшетауды, Абылай мен Кене хандарды ... осы ... ... ... танымы, идеялық нысанасы, философиялық,
эстетикалық көзқарасы айқындалады.
Кітапта 1924 жылдың 24 қарашасында ... ... өзін ... талқылануы, осы жылдың қысында Орынборда Мағжанның ... ... ... куәгерсіз ардақтылардың сотталуы, Сәкен мен ... ... ... ... жақсылығы, С.Сейфуллиннің 1925
жылдың мамырында Сталиннің қабылдауында болуы, Ахмет ... ... ... ... бір ... ... ... Сәбит Мұқановтың «ХХ ғасырдағы қазақ
әдебиеті» тарихи-рухани қажеттіліктен ... ... ... Алаш
ардагерлерінің көзін де, сөзін де жер бетінен жоюға әрекет ... ... ... етіп жазуы көзсіз ... қой. ... ... ... ұлт ... ... ... энциклопедист» «тарихи
анықтамалық» деуі орынды. Әдебиет, тіл, мәдениет тарихы үшін мәнді ... ... ... ... берілген. Мәселен, Мемлекеттік ғылыми кеңестің
есебі (24 көкек, 1923 ж.) «Алка» мен ... ... ... ... жөнінде 2 құжат (16 шілде, 1925 жыл), Ғаббас Тоғжановтың
Мағжан Жұмабаев ... ... және ... ... ... кімдікі!» деген көсем сөзін
Т.Кәкішұлы ақынның «ұлтжандылығын аспандатқан жан сөзі» деуге лайық керемет
толғау деп ... Ақын ... ... ... ... ... отты
тарихы бар, кең, байтақ, терең тілі, әдебиеті бар, басқаларға үйлеспейтін
тұрмысы, шаруасы бар ... ... ... 12 ақпан 1992 жыл, 3). Немесе
«Оқығандарды жұмысқа қою» дейтін мақаласында: ... тіл жоқ, ... ... ... ... тілі ... деген бұйрық қайда?... қызметке
қазақтан қою керек. Милиция, нарсот, ... ... ... ... («Бостандық туы», 9 қыркүйек, 1992 жыл.).
Осы уақытқа шейін қазақ тілі өз ... ... ... жаза алмай,
тамырын тереңге жібере алмай, ұлт басындағы мүшкіл хал ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов: «20-шы ғасырға шейін түріктің
тілін аздырмай асыл қалпында алып ... тіл ... ... мен ... ... - деп тұжырымдады. Иә, осы ... мен ... ... әлі де ... ... ... рухани нәрмен сусындататын
көсем сөздер молшылық. ... бірі – ... ... ... ... жылы» дейтін шығармасы. Оның құлақ күйі былайша
басталады:
«Ешкімге бағынбаған, тірі жанға жалынбаған, еркі ... ерке ... ... ... өзі ... серке еді. Ақкөңіл, ақжарқын,
уәдешіл, ... ... ... ... кім? ... ... жайлаған, есепсіз мал айдаған, соны қоныс, тұнық ... бие ... көл ... ел қонып, ат шаптырып, той қылып, мереке-
қызық күн сайын жарыс салып, жас ... ... ... жоқ, ... жоқ бұл кім еді? – ... қазақ.» («кедей сөзі», 7 қараша 1920 ж.).
Қазақ әдеби тілінің даму, өркендеу жолдарын ... және ... ... ... ... сөз саптау, ой толғау ерекшеліктерін,
ұлттық проза әлеміндегі шешендік оралымдардың табиғатын тексергенде аса
қымбат ... ... ... ... ... ... ... «Мағжан мен Сәкен»
атты ғылыми эссесі – тарихи-әдеби деректерімен, ... ... ... ... ... әрі Мағжантану мен Сәкентануға,
бір сөзбен ... ... ... қосылған қабырғалы туынды
демекпіз.
Қазақ мүддесін ойлаушы
А.С. ... ... және өнер ... ... ... ... меңгерушісі
Тұрсынбек Кәкішев - қазақ әдебиеттануында өзіне ғана тән орны ... ... ... ... ...... екені де анық.
Бұл ғылыми мұраның басты мақсаты – мәселенің шынайы келбетін ... ... беру ... табылуы да сондықтан. Тұрсекең не жазса да ... ... ... ... ... бұл ... ... орын
болмайды. Сәкентану, қазақ әдебиеті тарихының зерттелуі, қазақ әдеби
сынының ... Алаш ...... ... ... тақырыптары.
Әдебиетші бұл еңбектерді жазып қана ... ... ... беру ... ... яғни ... іске ... қол жеткізген ғалым.
Тәуелсіз кезінде Тұрсекен ... бірі ... ... кемшіліктерін әшкерелей бастады. Заман қалай болып кетеді
деп отырғандарға қарамай ғалым әдебиеттің басты мәселелерін ... ... ... қазақ әдебиеті тарихы белгілі шеңберде ғана зерттелгенін,
әдеби ғылымның сонау Әл – ... ... ХХ ... ... ... даму ... ғалым бүгінгі ғылыми ортаның алдына тартты. Бұл жәй
жар салу емес еді. «Қазақ әдебиет сынының тарихы» ... ... оқу ... ... ... 1982 жылы ... Содан бері бұл курс бүкіл
Қазақстанның филология, журналистика факультеттерінде оқытылып келеді. Көп
ұзамай ... да тың ... ... ... ... Қазақ
әдебиетінің қысқаша тарихы. Оқу құралы (2 кітап А., 2001, 2002); ... ... ... (2 ... 1994, 1995, 2002, 2003) ... ... ... білім беру саласында кеңінен пайдаланылып кетті.
Кеңес кезіндегі шеңбермен шектелген ... ... ... көне ... ... алған еңбектер, әсіресе даңқты тұлғалар
Анархасис, Алып Ер Тұңға, Мәде, Қорқыт, Асан Қайғы, Бұқар, Махамбет, Шоқан,
Ыбырай, Абай және ... ... ... ... ... ... Ш.Құдайбердыұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... қазақ әдебиеті
тарихындағы орны айқындалды.
Оқулықта тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... жырының айғағы. Тарих тұнығы тереңде; Көне әдебиет
көгіндегі көк бөрі, «Авеста» ... ІІ ... 1. ... ескерткіштері. Түрік
қағанаты дәуіріндегі әдебиет. Орхон ескерткіштері. 2. Оғыз ... ... ата; Оғыз ... ... 3. Ислам дәуіріндегі әдебиет ... ... ... Ахмет Йассауи, Ахмет Жүйнеки, Қарахан әдебиеті,
Жүсіп Баласағұн, ... ... ... Орда ... ... ... ІІІ ... Қазақтың төл әдебиеті (15-18ғғ). Бұл бөлім: Жыраулар
поэзиясының зерттелу жайы: «Жыраудың ... ... ... ... ... ... ... Жыраулар поэзиясының көркемдік
негіздері, дәстүрлі арналары» атты тараулардан тұрады.. Асан ... ... ... ... ... ... ... Үмбетей, Бұқар жырау. ІV бөлім ХІХ ғасырдағы ... Ұлт ... ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлы. 2. Зар – заман
әдебиеті. Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, ... ... 3. ... және ... ... ... Құлыншақ Кемелұлы, Майлықожа
Сұлтанқожаұлы, Сүйінбай Аронұлы. 4. Айтыс. 5. Сал – серілер поэзиясы. ... өнер ... 7. ... ... кең тараған шығыс қисса –
дастандары. 8. Жаңа ... ... ... ... Шоқан. Оқу құралының
екінші кітабында ХХ ғасыр басындағы Алаштың азатшыл әдебиеті қарастырылған:
Ахмет ... ... ... ... ... Шәкәрім
Құдайбердіұлы, Сұлтанмахмұт ... ... ... ... әдебиет (С.Сейфуллин, І.Жансүгірұлы, ... ... ... ... ІІІ. ... қазақ әдебиеті. Қазақ
әдебиеті – әлем халықтары тілінде.
Қазақ әдебиеті сынының тарихы жалпы ... ... ... ... ... ... ... жауап береді: 1. «Қазақ әдеби сынының туу
дәуірі және оның қазан төңкерісіне дейін ... 2. ... ... жанр ... ... және әдебиеттану ғылымының туу дәуірі (1917-
1937)». 3. «Қазақ әдебиеті сынының өсіп ... және ... ...... ... әдебиеттану ғылымы тек Қазан төңкерісінен кейін
басталды деген пікірге ... ашық ... ... ... ... ... тұңғыш рет ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... сынының тарихы» 1967
жылдан басталып, 1974 жылдан бері жалпы курс ретінде оқытылып ... ... 1982 жылы ... ... гуманитарлық оқу орындарында
басшылыққа алынған.
Бұл ... ... ... ... ... рет 1994 жылы жарық көрген.
Қазақтың сыни ой-пікірінің оянуы және әдебиет сынының тууы алты ... ... І ... Сын ... ... ... ... сүбелі ойлар; қазақтың ұлы ... ... ІІ ... ... және сын. “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінің
әдебиет сынын тудырудағы тарихи маңызы. ІІІ тарау: ... ... және ... сын. Абай өнері – өсер сынға өрелі өрнек. Екінші кітап «Қазақ
сынының ... ... және ... деп ... Бірінші тарауда
1920 жылдардағы қазақ әдеби ... ... мен ... Бұл ... ... тың ... мен ... ұшан теңіз.
“Ақжол”, “Еңбекші қазақ”, “Қызыл Қазақстан”, ... ... ... ... ... “Әдебиет майданы” басылымдарындағы пікірсайыс ... рет осы ... ... ... ... Бұл ... сонау
ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ғана емес,
энциклопедиялық мұрасы екені бүгін мойындалып отыр. Қаншама әдебиетшілердің
есімдері тұңғыш рет осы ... ... қана ... олардың шеккен
тағдыр қасіреті сөз етілген. Сондықтан ХХ ... ... ... ... ... ... бұл ... соқпай кетпеуі мүмкін емес.
“Әдеби мұраны игеру мәселелері” атты тарау: ... ... ... ... ... ... ... мен зерттеу мәселелері”;
“Абайтану асулары” атты тараушаларынан тұрады.
Ғалымның сәкентануға қосқан ... ... мәні де ... қай ... қай ... ... ... дейінгі құнды ғылыми
мәліметтерді Т.Кәкішұлы еңбегінен табамыз. ... ...... ... ... төте, латын жазудағы мәтіндерді
парақтап шығуынан ... де ... Бұл бір ... ... ... ... сараптамалық ісі.
Ғалымды мінез қалыптастырады деген сөз бар. ... даңқ ... ... әдебиеттануына үлкен үлес ... ... ... ... ... шындықты айтуына байланысты екен. Не нәрсе болса
да тоқетерін тауып анықтап беру – ... ... ... ... Бір ... ... үшін ... мыңдаған құжат мәліметтерді сүзіп шығу
тек Тұрсекеңе тән шарт. Олай ... ... ... көп ... ... ... ... тұлғасы бізге өнеге болары сөзсіз. Анық
сөйлеп шынайылықты баяндау, әдеби ... ... жету ... үшін ... ... қай ... ... еркін меңгеріп әкетуінің сыры да
осында шығар.
1992 жылы Ақадыр мекенінде ... ... ... ... ... ... сөзі ... деңгейде болды. Мінбеге Тұрсекең
шыққанда ел бір көтеріліп ... ... ... ... ... ... сөздері ерекше әсер етті. Ұлттық рух пен ... ... ... ... ... осы екі ұғымға тікелей қатысты екенін айқындап
берген Тұрсекеннің сөзін ... тік ... қол ... жалғастырды.
Өкінішке орай, кейін Ағыбай батыр туралы кітап ... ... ... бере ... ... оны ... қауымға әсер еткенін және
тоқетерін айтқанын көрген маған бұл күні бүгінге дейін қарыз ... ... ... ... ... ... берген дәрістері бәрімізге үлгі
болары сөзсіз.
Атақ, даңқ, лауазымдарға қызықпай, тек ғылымның ақ жолын кесіп ... ... үлгі ... зерттеулері мен халыққа арналған сөздері үшін
бүгін алғыс айтамыз.
Ғалымның бір ... ... ... ... ... ... сіңірген қайраткер Тұрсынбек Кәкішев елуінші
жылдардың басынан бастап күні ... ... ... сан ... ... ... талдаулар жасаған зерттеу еңбектерінің молдығы
көркемдік дамудың неғұрлым ... ... жете ... ... ... Т. Кәкішев әдебиет тарихшысы ретінде аса елеулі
еңбек ... ... ... бірге онын шығармашылығын тағы бір қырын
айтпай кетуге болмайды, ол – ... Яғни ... ... ... ... ... жүргізіп отырған.
Қазақ фольклорынын жиналуы мен зерттелу жолдарын баяндайтын «Қазақ
фольклористикасы» \1972\ атты зерттеу еңбекте көрнекті ... ... ... ... осы ... С.Сейфуллин туралы ... ... ... халық әдебиеті мұрасын жинау мен ... ... рет ... сөз ... ... ... ... 1932 жылы жарық көрген «Қазақ әдебиеті» атты зерттеу
еңбегі. Автор Сакеннін фольклористік еңбегін екі кезенге бөледі. ... ... ... ... үлгілерін жинаушы, жариялаушы, екінші – зерттеуші
ғалым ретінде қараған.
Алдымен Сәкеннің халық әдебиеті үлгілерін жинауға үндеу ... ... ... де ... ... ... не ... мәселеге назар
аударады. Сәкен 1926 ... ... ... ... ... ... ... лекциялар оқиды. Екінші жағынан ... ... оқу ... ... орта ... ... ... үлкен қиындықтар тудырған. Сондықтан осы кезеңдегі қаламгерлердің
қолға алған маңызды жұмыстарынын бірі әдебиет оқулығын жазу болады. ... ... ... ... адамның бірі Сәкен ... ... оның ... ... ... ... ... әсер
еткен деген орынды түйіндеу жасайды. ... ең ... ... ... жанашыры ретінде таныса, екіншіден ілгерінді-кейінді өткен
көрнекті ақындардың жоқтаушысы ретінде қарайды. Мұны автор ... ... ... ... айтқан. Атап айтқанда Ы. Алтансарин, Ақан сері,
Ақмолла сынды ақындардың ... ... ... ... пен ... ... пен Қарақожаның айтыстарын жариялайды және
кіріспе сөз жазып түсініктеме береді. Сонымен қатар Жанқожа ... ... ісі ... ... ... ... отырып, ол жөніндегі өлең-
жырларға талдау жасайды. Жанқожа жайындағы ... ең ... ... ... ... Шөже ақынның өлең айтқаны» атты ... ... әу ... ... ... аса ... ... Мұның бәрі де Сәкеннің фольклорист ғалым ретінде қалыптасуына
барар жолдың басы деп ... ... ... ... ... ... жинап оған жанрлық
тұрғыдан классификация жасауы сол ... ... ... үшін үлкен
жетістік деп қарайды. Оқу құралының бірінші ... ... ... ... / салт ... дін ... туған
өлең-жырлар, мал туралы, жастық, ойын-күлкі өлең-жырлар/ ... ... ... ... және ... жырларына арнаған. Сонымен ... ... ... өлең ... ішкі ... ... ... ұсақ
түрлерге жіктей отырып, ... ... ... ... ... атқаратын қызметіне, орындалатын мерзіміне
қарай сипаттама беруі бұл топтағы жырлардың халық ... ... ... ... ... ... ... қойуға бастама-тірек
болған деп біледі.
Зерттеушінің бұл еңбегінде тағы бір ... ... ... Сәкеннің
эпикалық жырлар туралы айтқан тұжырымдары төңірегінде ой ... ... ... бір топ ... ... ... «Ер ... «Ер Сайын»,
«Қамбар батыр», «Алпамыс батыр», «Қозы ... Баян ... «Қыз ... ... ... ... ... тарихи мәнін нақтылы
деректермен дәләлдей отырып түсіндіргенін ... ... осы ... батырлық жырлардың тарихи-генетикалық шығу тегін дұрыс ... ... ... ... ... ... түгелдей қазақтікі деп
иемденудің дұрыс болмайтындығын ... ... ... ... ... ортақ мұра екендігін айтуын Сәкеннің үлкен ғылыми жетістігі
ретінде бағалаған. өйткені Сәкен бұл ойын қазақтың бірнеше эпостық ... ... ... ... ... отырып айтқанын көреміз.
Бұдан шығар түйін – бір кезде қазақ, ... ... ... ел ... ... ... дәлелдеп беруі оның дәйекті ... ... ... ... деп ... Бүгінгі таңда оқымыстыларымыз
басшылыққа алып жүрген салыстырмалы-тарихи тәсілді өз ... ... ... бірі ... ... ... ... тағы бір назар аударған жайы Сәкенді ... ... ... мән ... ... жасаған фольклоршы ретінде
қарастыруы деуге олады. Ол эпостың шығу тегін, көп қабаттығына табиғатына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... «Қазақтың ескі ел әдебиетіндегі батырлар әңгімелерінің
неғұрлым ескілерін алып қарасаң соғұрлым оның қиял ... ... ... ... ... көресің. Заманның неғұрлым ертесіне
қарай бара берсең, ... ... ... надан кезіне таяна бересің.
Батырлар әңгімелерін неғұрлым ... ... ... алып ... ... әңгіменің «кереметтері» аз бола береді. Шындыққа жақын бола береді.
Және ... ... ... ... ... да «кереметсіз
сола береді» - деген байқауларында үлкен сыр жатқанын ашады. Бұл жерде
Сәкеннің ... ... деп ... көне эпос ... ... және ... қоспалары көп болып ... ... ... ... ... ... яғни әр жанрлық түрдің негізгі белгілеріне ... ой ... ... ойын автор жалғастыра келіп тағы да ... ... ... ... өлең – жырлардың сарын – күйі жауға ... ... ... ... ... ... Көрпеш- Баян сұлу»
өлеңінің сарын күйі ырғалып көшіп, ... ... ... ... ... ... айырмасы өте айқын сезіледі» - деген сөзі
дәлелдей түседі деп ... ... ... оқу ... ... ... тарихының қысқаша очеркінің
берілуін де құптайды. Бір қарағанда бұл оқулыққа ... ... ... бөлімнің қажеті жоқ сияқты әсер етеді, алайда ... ... оқу ... ... ... жан – жақты
тереңірек түсіндіру үшін бұл шолу ... ... ... ... көзіміз жетеді. Онда автор халқымыздың бай халық әдебиетінің
қайнар көз – арнасын айқындауды мақсат ... ... – ақ ел ... бел – ... ... халық әдебиетінде өздерінің ізін қалдырып, ... және жаңа түр ... ... ... ... ... ... еткен дейді. Басқаша айтқанда, халықтың тарихи мен ... ... ... ... ... ... алға қойған мақсатын
орындап шыққан деген ой ... ... ... ... ... аса ... мұраларын тұрмыс – тіршілік пен кәсіпке, әдет – ... ... ... ... ... ... оқу ... жетістігі ретінде
көрсетіледі.
Оқу құралы демекші «С. Сейфуллиннің бұл еңбегін жоғары оқу орындарының
студенттеріне арналған ... ... оқу ... ... де сыры жоқ емес»
дейді ғалым. Оқулықтың оқу ... ал оқу ... ...
хрестоматияның қандай айырмашылық ерекшеліктері болатынын ... ... ... ... оқу ... деп атағанын да түсіндіріп береді. Сонымен
бірге автор Сәкеннің зерттеу әдіс – тәсілінде ашып отырады. Ол ... ... ... түсу үшін түркі халықтарын фольклорлық мұраларын
көп жинап зерттеулер жүргізген әйгілі ғалым. В. Радлов пен халық ... жан ... Ә. ... ... ... табан тіреп отырған.
Алайда Сәкен әйгілі шығыстанушылар мен ориенталистердін пікірлеріне құлай
бермей, оларға да ... ... ... оның ... ... ... деп ... Т. Кәкішев Сәкен сынды әдебиетіміздін ірі тұлғасының ... ... ... зерттеу саласындағы еңбегіне ілтипатпен қарай
отырып, кейбір ... ... ... ... де ашып көрсетіп отырған.
Алайда Сәкеннің бұл ... ... ... ... бірі ... ... және ... жанрлық түрлерге ғылыми
жүйелі сипаттама бере білген құнды еңбек деп бағалайды. ... ... ... ... үлес қосқан фольклоршы ғалым деген орынды
қорытынды шығарады.
Ғалымның екінші бір көңіл аударғаны - ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде молынан
үшырасатынына назар аударады. Мұның өзі ... ... ... ... ... одан ләззат алуға сұлулықты қастерлеуге үйретеді
де, халықтық эстетиканың негізгін қалыптастырады деген ой түйеді. ... ...... ... ... мән береді. Сын
жанрының туу, дамуы халықтық эстетиканың ... ... ... ... ... сыни ойдың бастауы деп ... ... ... үлгілерінен көрінуін сөз етуі арқылы сыншылдық ойдың ... ... ... табиғатын сөз еткенде "Қыз Жібек»
жырындағы көш ... ... ... тиек ете отырып ойын
сабақтайды. Көш ... ... ... шынайы әсемдік пен ... ... ... ... ... ... ... – тілегін қалыптастырып та, қанағаттандырып та отырған. Халық ... ... ... ғана ... ... ... айту арқылы да адамның эстетикалық талғамын айта білген. ... аша түсу үшін ажар ... ... үқсамайтын он бір қызды көз
алдынан өткізе ... ... ... ... ... кескін-келбетін
шарықтау шегіне жеткізуін өзі-ақ халықтың көркемдік жөніндегі таным-
түсінігін, эстетикалық ... ... ... ... деп ... Сыр-
бояуы солғын тартпайтын мүндай эпикалық жырлардын ... ... ... ... ... ... ғибрат беріп қана қоймайды. Сонымен
бірге ... ... та ... ... ... ... байлам жасайды.
Автор түрмыс – салт жырларының бір бүтағы ... ... ... де ... бойы ... ... ... іріктей
айтуға негізделуі тек дидактикалық сипат алып коймай, эстетикалық мәнге ие
болады, осы ... ... ... ой-пікірі көрініс табады. Мұның өзі
де эстетикалық мұраттың ... деп ... ... ... да халықтық эстетиканың мәнді бір
принциптері анық байқалып ... ... мен ... Әсет ... Біржан мен Сара, Нұрилә мен Үмбетәлі айтыстарына талдау жасау
арқылы ашады. Айтыстағы маржандай ... ... ... сөз ... ... ғана ... эстетикалық нәрімен де құнды екенін
пайымдайды.
Фольклор өмірдің ... ... ... онда ... ... ... зстетиканың мол сілемдері сақталған. Атап айтқанда
қазақтық ... ... ... ... ... мен ... ... құрылады деп санайды. Қысқасы, халық әдебиетінің қай жанрлық
түрінен де халықтың этикалық-эстетикалық ... мен ... ... ... ... қорытындыға келеді.
Т.Кәкішевтің көп қырлы зерттеу еңбегінің бір өзек арнасы әдеби мұраны
игеру проблемасы. «Ауыз әдебиетінің ... ... және ... ... деп ... ғалым әр кез осы мәселеге оралып соғып
отырғанын көреміз. Фольклорлық ... ... оның ... ... ... ... тууымен байланыстыра қарайды. Сонымен бірге
бұл мәселе де орыстың ... ... Г. ... т.б./ және ... А. ... ... зор ... болғанын XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас
кезінде бірқатар істер тындырылғанын атап өтеді. Бұған қарап халық ... ... мен ... де ... жол бола ... ... ... тура келгендігін жоққа шығармайды. Өйткені Қазан
төңкерісінен кейін фольклорлық мұра ... ... ... ... астарласып жатқан. Сөйтіп бұл мәсле ... , әр ... мен ... орын алуы ... игі іске әсер ... ... қоймағанын аңғартады.
Ғалым әдеби мұраны игеру мәселесін ... ... сыны мен ... туу, ... ... кезеңдерімен тығыз байланыстыра
қарайды. Сондықтан да «Қазақтың әдеби сынының жанрлық қалыптасу дәуірінің
алғашқы ... ... ... ... ... мәселесінде екі
түрлі бағыт болды». Қай кезде де өмір арқауының үзілмейтінін, көркемдік
дамуда тарихи сабақтастық ... жете ... ... ... ... ... мансұқ етудің орын ... ... ... ... халық әдебиетінің көптеген тамаша
үлгілеріне ертеде өткен ... ... ... ... ілтипат
білдіре қоймаған. Тіпті ... ... көбі ... ... ... дейтін жансақтыққа жол берілген. Сонымен мәдени -
әдеби ... ... ... оны ... ... бір арнасы
ретінде халықтың рухани игілігіне айналдыру аз уақытың ішінде ... ... ... ... көреміз.
Осындай қиындықтар бола турса да 1920-1925 жылдарда ... ... ... ... үлгерген. Сондай-ақ 20 жылдардың бас кезінен халық
әдебиетінің ерекшелігі, жазба әдебиетпен арақатынасы, халықтық сыр- сипаты
сияқты мәселелер сыншылдық ... ... ... Бұл ... ... бітімінің даралап көрсету ерекшелігін айта білу дәрежесіне
көтерілген. Сонымен 20 ... бас ... ... әдебиеті көптеп
жиналып, жарияланып отырса, екінші жағынан оның ... ашу, ... ... ... ... ... ... да жүргізіле бастағанын
саралайды. Қазақ халқының рухани байлығын игерудің жөн-жобасы айқындалып,
үлкен ғылыми еңбектің ... ... 30 ... іші ... Бұл ... ... ... айрықша қарқынмен қолға алынады. ... ... ... ... кең ... насихаттала бастайды. Қазақ
әдебиетінің тарихын жасау күн тәртібіне қойылып, мектептерді оқулықтармен
қамтамасыз ету керек болады ... ... ... ... ... ... Заман талабына жауап ретінде ақын-жазушылар кейде ... ... ... де атқарып отырады. Осындай мақсатта халық
әдебиетін ... ... ... 1932жылы «Қазақ әдебиеті» атты
оқулығы басылып шығады.
30 жылдардың екінші жартысынан ... бұл ... ... ... ... мәдениет мекемелері қолға ала бастады. 1935 жылы ... ... ... ... ... ... фольклоры» аты жинақ шығады.
Кітапта фольклор туралы үлкен алғысөз беріліп, онда халық әдебиетнің сыр-
сипаты ... ... ... жоғары баға беріледі. Сонымен, осы
кезеңде халық ... ... ... ... мәні бар ... сөз ... Осы арқылы Т.Кәкішев халық әдебиетінің нұсқаларын
жинау, оның жанрлық ерекшелігі мен қадір- қасиетін ашу, ... өте ... мән ... ... ... ... отырып фольклортану
ғылымының өсу, даму жолын айқындайды.
Әдеби мұралардың жанашыры ... ... ... тек ... ... қоймай, солардың таңдаулы үлгілерін жинап- жариялаумен де
айналысып келеді. Ол небір қиуы ... ... ... істерді татымды да
тапқыр сөздерімен тындырып отырған би-шешендердің ойларынан туған кенеулі
сөздерін жинақтап «Билер сөзі» /1992 ... ... жеке ... ... дегенге сезік –секеммен қараған тұста қағажу көрген ақпа ... ... ... ... ... сөздерді жинап, көпшілік қауымға
жиірек ұсынып отыруды да орынды ескертеді.
Халықаралық ... ... ... ... Т.Кәкішев- фольклорлық
мұраны өзінің ұзақ жылғы ғылыми еңбегінің бір саласы ете ... ... мен ... ... үлес ... келе ... қажырлы
қаламгерлердің бірі.
«Тар жол, тайғақ кешуді» қайта оқығанда
(Ой толқындары)
Қанипаш ... ... ... ... ... Тұрсынбек Кәкішұлының 80 жылдық мерейтойы
қарсаңында соңғы жылдары әсіресе өндіре жазып жүрген, өзім қайсыбірін әлі
оқи ... ... ... ... ... «Мағжан-Сәкен» ғылыми
эссесіндегі қадау-қадау мәселелердің ұшып іздеп Тұрсынбек ағаның 1968 ... ... оның 1972 жылы ... ... сериясымен шыққан «Сәкен
Сейфуллин» басылымын, Сәкен Сейфуллиннің тұтас бір дәуірдің тарихи таңбасы
қалған «Тар жол, ... ... ... ... оқып ... ... кезеңнің
Алаш қозғалысына қатысты қайсыбір зерттеулерін қарадым.
Сонау ХХ ғасыр басындағы ұлт зиялысы таңдау жолына түскен қилы ... ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңдегі
жаңа тарихи танымымыз, оның басты бағыттарынан тұтас бір ... ... ... ... емес ... осы тұста тіптен айқын сезілген.
Ол дәуірдің менің санама орныққан ендігі ақиқаты отар езгісі, бұғауда
жатып бұлқынған ел ... ... ... ... ... ... ... алдындағы мәжбүр, бойындағы шынжырлы арыстаны қанша
бұлқынғанымен, қайғылы тағдырмен таусылған ғұмырлары. ... ... ... ... күрес ұлағаты.
«Тар жол, тайғақ кешуді» ұзақ жылдардамн кейін қолыма ... ... қуып ... ... ... ... қалды. Ой қуып оқудың ендігі
дағдысы шығарманың ... ... ... сан ... тарта
жөнелді мені.
Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешуі» елдік пен ерлік талқыға
түскен тарихи ... ... ... ... ... ... ... түсуді
тосып жатқан, бүктеуін жазуды күткен талай сыр, ... ... жол, ... ... ... көркем тұлғасы – қырдың бостандық
аңсаған момын елі, асау тұлпардың ауыздығымен алысқан арманшыл ұлы...
«Тар жол, ... ...... пен ... ... ... алыс күндердің
ақиқаты. Қазақтың қайта тумас ... ... мен ... ... ... ... ұлы жолында шаһит болған ел ұлдарының
мәңгілік ... ... ... қайда апарып соғарын ұғудан қалып
дағдарған қалың ... қара ... сары бала ... жеп ... ... ... ... момын, аңқау елдің, арыдан келе жатқан арымас артық қасиеті
қанындай ойнаған жау жүрек халықтың, ... дала ... ... ... – көзбен көріп, бастан кешкен болмыс сәулесін көркем суреттеудегі,
жазудағы, жазушылықтағы үрдіс, ... ... ... ... бірге сол дәуірдегі қазақ әдебиеті, қазақ прозасының аса айтулы
алымы. Бұл шығарма ... ... көре ... тұс – жаңа ... методологиясы сөз болмаған уақыт. Ендігі заманның көркемдік бағытын
туралап берем деген идеологиялық-эстетикалық ... ... жоқ. ... ұлт ... де, өз ... да ... ... таза
суреткерлік түйсікпен көркемдік құндылығы әлі де ... ... ... ... ... ... жазды.
Сәкен Сейфуллиннің тарихи тұлғасы, біздіңше, ең әуелі оның өз шығармасы
– «Тар жол, тайғақ кешуде» сомдалды. Осында ... бір қиын ... ... ... ... мінез, жүдегенге, жоқ пен жітікке өзінде барымен
тұтас ұсынатын жомарт қайырымдылық, қайсыбір көңіл ... ... ... ... баға ... ... ... туған өлкесінің тура
айтып, кесіп айтып тастап отыратын шыншыл мінезімен астасып ашылған, Сәкен
Сейфуллиннің атақ пен ... ... ... ... ... сыр ұрлап сыбырлаған қамыс, қоғалы көлін, жас жаздың көк ... ... ... ... белдері мен бұйрат құмдарын жүрек суырып
берердей құштарлықпен ынтыға әңгімелейді.
Сәкен ... ... ... ... Ол үшін ... бір
шәйнек қара суын қабағын шытпай қайнатып берген ... ...... ... ... шарлап келе жатқан ел адамының азғана қуанышын, тіршілік
тасқынындағы азғана ... ... ... ардақтап суреттейді. Ел тұрмысы,
қазақтың ен даласы Сәкен жаратылысымен тұтас.
Ғұмырбаяндық-деректі, көркем проза, роман-эссе «Тар жол, тайғақ кешуде»
(сәкентанушы ... К. ... – Қ.М.) ... ... ... ... дәрежесіне
көтеріп, мінез-құлық, түр-сипат, ішкі жан иірімдерін тұтас ... жол» ... ... ... ... ... ... оралайын.
Ең әуелі, Сәкен Сейфуллиннің жазу машығы, суреткерлік ... ... ... ... кілт ... ... ... ілгері озып отырып баяндау
тәсілі, сөзбен сурет салудағы таңдай қақтырып, ... ... сол ... ... ... сирек ұшырайтын сөйлесу,
сөйлету (диалог – Қ.М.) ... ... сырт ... ... ... ... ... жүрісімен, бір ғана детальға іліктіріп алып ішін аша, мінез-
құлқын тұтас тартып отырып кейіптеу ... ... ... ... ... ... ... тіл айшық, тіл мүмкіндігінің
соншалықты молдығы, т.б.
Бұл тұста осы өзіміз сәт ... ... ... ... әсер ... арыла
алмай оқыған шығарманың көркемдік сапасы жайлы бұрын-соңғыда талай-талай
татымды бағасы болғанын ескермей ... ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, қызыл төңкерістің қиын жолы баяндалған
шығарма мәнінде танып, жан қанатын құяр ... ... ... ... да рас.
«Әдебиет майданы» журналының 1929 жылғы 7 санында Сәкен Сейфуллиннің
«Тар жол, тайғақ ... ... ... ... ... ... мақаласына орай жазылған қарсы пікірі шықты.
Мұнда Сәкен өз ... ... ... да, ... да ... қамтып айтады. Бұл пікірде атап ... бір ... ... да жат ... ... жоқ. Шығарманы көркемдік жақтан
да, жалпы бағыты жөнінен де ... ... ... ащы ... ... барды барынша бағалаудың ғылыми әдебін көрсете отырып, құлаққа
қонымды, ... ... ... ... ... жазушылық,
қаламгерлік, азаматтық ұстанымы, көркемдік таным, талғамы айқын.
«Төреқұлов қонақтарына су әкеп ... ... ... ... ... «Бұл суға ... қосса, түген қосса, ... ... ... ... ... палау болар еді деп айтқан екен Қожанасыр», –
Сәкеннің «Тар жол, тайғақ ... де ......... ... ... жұлдыз санап жаттым» ... ... ... ... көреді... Төреқұлов та жұлдыз санағанға шамданып «Сәлем-
ау, жұлдыз нешеу екен?» – дейді
Нәзір Төреқұловтың Сәкен қыздарды айтты, ... әнін ... ... ... жазды деп, шығарма туралы өзіндік танымын
ұсынған мақаласына орай Сәкен «Тар жолды» жұртшылықтың қалай қабылдағанын
білдіретін ... ... ... ... «Тар жол» ... ... ... тиіс екені саяси сауатты
адамдарға түсінікті. Ол жағынан қоя тұрып, қанша кемшіліктері боса да, бұл
кітаптың ... ... ... ... ... ... ... біздің кейбір пікірлерімізге қосылмайтын Ораз Жандосұлы еді. Бұ ... бір ... «Сіз ... ... ... жазады екенсіз.
Қазақтың бәрі өлең жазуға құмар келеді. Сіз өлеңнен гөрі қара ... ... ... тым ... жаза ... «Тар ... оқып білдім.
«Тар жолдың» кей жерлері өте ... ... ... ... Осы ... Ораз ... ... туралы болған кең
жиналыста жиырма шақты жауапты қызметкерлердің көзінше айтты.
... Төреқұлов «Тар жолдың» тілінде құрттай ... ... жоқ» ... ... ... ... Кәшімұлы түрмеде отырып, «Еңбекші
қазақ» арқылы маған мынадай хат ... ... «Тар жол, ... ... ... оқып шықтым. Қамауда отырған маған көп әсер берді. Жұқартты,
қамықтырды, қайрат берді, түрлі күйге салды...».
«Тар ... өте жек ... ... кейбіреулері де еріксіз осыны
айтып отыр...» [1, 386 б.].
Ноғай жігіт Уәли Қангелдиннің хатында да «Тар жолдың» көркемдік ... еді. ... азап ... ... ... ... ... даладағы
жалғыз жаяу, жан азабын көтерген төзім мен қайтпас ... хат ... ... ... ... ашу ... біресе аяныш сезім баурайды. Тарихи
әсері де, әдеби әсері де, ... ... ... ... мәні
шексіз мол дейді хат иесі шығарманы бірде ... ... жас ... ... кек буып ... оқып.
Кітаптың тілі түсінікті, бай деген бағаны жұртшылық айтады. Көп ... ... деп ... ... ... бас ... ... Шығарманың соңы қашан
жазылып бітеді деп асығады. Көркемдік мәнін тағы да ... ... ... ... ... ... ... түк
жоқ, сіз төңкеріс азабын тартқандықтан, жазған сөздеріңіз адамды неғұрлым
ерлікке, төзімділікке, ... ... Сол ... ... ... ... ... – Қ.М.).
Сәкен көркем туынды туралы сын болсын. «Бірақ сынды ... ... ... «Тар жол, ... ... ғұмырбаяндық роман-эссесі
1916 жылғы жаздың басында елге мал ... ... ... ... ... ... бұл ... баяндау үлгісінің өзіндік
өзгешеліктері бар. Сәкен баяндауда оқиғаның характерін ... ... Суыт іс, ... тез шаруа жайын баяндауда жедел алма-кезек
ауысқан, асығыс суреттер басым болады.
Ел ... ... ... ... ... бұйығы күйін
суреттеуде баяндау баяу, барлығын – табиғат ... да, ... ... ... ... ... қамсыз баласын асықпай түгендеп айтады.
Сәкен жазуында суретсіз тоқталмай, баяндап өту аз. ... ... ... қойылымға арналып жазылған шығармадай айқын көрініспен
суреттеле баяндалуы – Сәкен прозасының ... бір ... ... ... көзімен ел суретінің ешбір қарекеті қағаберіс қалмайды.
Кіріп-шығып ас қамдап жүрген әйелдер де, жолшыбай ... ... ... ... сырт ... ... – бәрі-бәрі
қамтыла, қатарластыра баяндалады.
Сәкен прозасындағы жаратылыс құбылыстарын адамның жан ... ... ... астастыра баяндау да «Тар жол» жазылған
уақытта қазақ әдебиетіне ... еніп ... ... болатын.
... Көлдегі құс үнінен, сыбдырлап сыр ұрлаған қамыс суылынан, ... ... бір суық үн ... Ол – ... құстың үні. Сәкен мұны
тұншыққан мылқау, қою мұң, қорқыныштың үні деп, көз жасы ... жуып ... ... ... ... үнімен астастыра баяндайды.
«Тар жол, тайғақ кешуді» бала ... ... ... ... көп ... деп қана ... оның ... тарихы мен уақытына, сол ... ... ... ой ... ... ... болмағаны өз-
өзінен анық. Ендігі оқуым – «Тар жолды» тексеріп оқу ... ... ... ...... ... қаратпай өзіне тартып алды. ... ... ... не ... да жан ... табам ба деп талғап
оқитын ... ... қоса ... ... ішкі редакторым да бар
тізгінін босатып, құмартып оқыдым.
Қосалқы нәтижесі – кәсіби қанағатымның да мол ... ... ... ... ... нұр мен сыр ... ... тілін міндетті түрде
арнайы зерттеу керек екен.
«Жаздың басы. Жаздың тамылжып тұрған жас ... ... ... ... ... деген тіркесті сөзді бұрынғыдан да, қазіргіден де – қай
қаламгердің де ... ... ... ... ғана ... ... ... төгілген тіл кестесі «Тар жолда» аз емес.
Тағдырдың тар жолы, тайғақ ... сол 1918, 1919 ... ... ... алып ... талай елмен дәмдес, тұздас қылды. Бұл жол – ... ... ... ... лайсаң шаққа жалғасқан ұзақ жол болды.
Қарлы даламен ұлыған боран ішінде ілбіген ескі шананы ... жаяу ... ма, ... ... шыққан ат-көліктің үстінде аптап ыстықта ... келе жата ма, ... ... – аш па, ауру ма – суреткер Сәкен айнала
тіршілікті ... тұра ... ... тартып алғандай, көзімен
қамтып, ішіп-жеп, тауыса түгендеп кеуде ... ... ... Ол ... үйдің тұрмыс күйін, мүлік-жабдығын, үй күтімін, үй іші жандарының
қалай, қай жерде ... ... ... түгел көріп, тұтас, өзіндік
көрінісін даралап отырып, шешен тілмен шебер суреттейді. ... ... ойлы ... ... көп сурет елестеп» деп қайыратын тұстар бар.
«Тар жолды» араға бірнеше ... үзіп ... ... ... толып жатқан
оқиға, мың-сан сәтті ғажап бір дәлдікпен, нақтылықпен баяндап жазды.
«Бесін кезінде бір бұйрат ішіндегі ауылға ... ... ... ... ... ішінде жайылып жатқан қойға келдім. Қойдың ішіне келіп, бір
қалың өзекке отырдым. Тәшпеге пісірген ... нан мен ... ... жеп ... Астындағы қызыл өгізшесін қақпалап, сабалап, танауларын
пысылдатып қойшы бала келді. Сәкен берді. Амандастық. Екі көзі нан ... ... ... ... ... ... ... шоқпыт-шоқпыт. Түсі
сүзектен тұрғандай. Боздағы шығып жақ жүні үрпиген. ... ... ... мен май ... ... қаққан алабұташа қағып алып, көмейледі.
– Майды да көретін күн болады екен-ау! – ... Е, ... май жоқ па? – ... ... ел ... қалжырап шықты ғой! Май татпағанымызға талай
болған шығар, – деді» [1, 318 б.].
«Нағашымдікіне тығылып, он бір, он екі күн ... Бір ... ... екен, соны шертіп жатамын. Табанның жаралары жазылды. Ілияс нағашы өте
кедей. Бар малы – ... ... көк ... ат, ... әрең ... ... Төрт-бес ешкі, бір бұзаулы сиыр. Бұл малға қарап отырған жан:
кемпір мен шал, баласы, жиырманың ішіндегі жігіт – ... Байы ... ... ... Ілиястың қызы. Ол қызының екі-үш баласы... Үй ішінің жабдығы
да нашар. Он сомға татитын нәрсе жоқ. Бәрі – ... ... көк ... ... ... қара ... құман, ескі шоқпыт ... ... ... бір ... ... ырбиған ағаш есік. Бір-ақ көзі бүтін,
шоқпыт жамаулы, сығырайған кішкене терезе. Алды-арты сынған, ырсиған әбдіре
нұсқасы. Темірмен жамаған ... [1, 312 ... ...... Омбы ... қашып шығып, жер кезіп, су кешіп
еліне келе ... ... 1919 ... ... суреттері. Ақ пен қызыл
алысқан заман. Иесіз, жүдеген ел. Көңілсіз тұрмыс.
Біраз уақыт ел шетіне ілігіп, ... ... есін ... жарақатын
емдеп, оңалып қалған Сәкен енді туған табиғаттың ... ... «Бір ... ... ғана суретін азырақ айтып өтейін. Міне,
қораның шетінде, ... ... ... ... салып, Балабайдың қызы
қотандағы малды ... ... ... ... Қолында өзінің шешен
домбырасы. Жазғытұрғы кеш жібектей. Аспан көкпеңбек. ... қып, ... ... ... көк ... шатырдай. Тек әредік-әредік жібек
торғындай қақтап ... жұқа ... ақ ... ... бар. Олар ... ... күміс тәрізді. Ай көк шатырға асқан алтын табақтай.
Жұлдыздар мен Ай қара ... ... ... ... ... кешпен
буланған жер ұйқыға мас болып, қалғыған тәрізді. Жер үстін ұйқышыл жұмсақ,
жеңіл мұнара басқан тәрізді. Буланған жердің жас кісі таза ... ... ... ... ... иірілген мал бырдай.
... Ақырын домбыра шертіп Сәулім отыр. Шалқамнан көкке қарап, жұлдыө
санағандай, алыс қиял теңізіне ... мен ... [1, 322 ... жыл бойы адам ... ... ... ... бәрін көріп келген
қайран Сәкеннің маңдайынан ... ... желі ... Кеудесіне күй
күмбірі толады.
«Тар жол, тайғақ кешуде» Сәкен тағдыр тауқыметіне ... Оның ... ... кең дүние кеңістікке қарай үмітпен тартқан келер ... ... еді. Жан ... ... бере көрмесін дейтін тән азабын да,
жан ... да сол екі ... ... тартқан Сәкен бұл тозаққа шыдағанда,
келешек өмірге құштар жас еді.
Мен Сәкен ағаның 1937-1938 жылдың күзі мен қысында көрген ... ... ... ... сотының алдындағы жан күйігі мен жанталас,
жанпида шағы, шексіз тән ... мен ... ... жарыққа шыға алмай опасыз
жалған дүниеге «қош!» деген ақырғы ... өмір ... ... ... ... ұлы ... үшін опат ... Сәкен Сейфуллиннің аяулы
ғұмыры туралы «Тар ... ... оқып ... ... тағы да ... ... баттым. Сәкеннің қабырғалы, қара орман қалың елінің оған
деген сарқылмас сағынышы, өлшеусіз ... оның ... ... ... ... ... ... келе жатқан Тұрсынбек аға Кәкішұлы
туралы жарық ой ауыр мұңды ысыра берді, ысыра берді...
«Тар жолды» қайталап оқығаннан соң ... ... ... ... ... ұлтын сүйген үлкен жүрегі жайлы тұтас бір ... ... ... ... ... Бұл ... ... келе
жатқан іргелі зерттеулердің ғылыми нәтижелері, сәкентанудың кейінгі
кезеңдегі жаңа ... жаңа ... ... ... ұғым деп ... әдебиеттер
1 Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу. – Алматы, 1977. – 403 б.
Айдынның ақ кемесі
Нағашыбай
Мұқатов,
ақын
(Әйгілі ғалым, 80 ... ... ... ... ... ... ... жазында ағайым Жақсылық Жүнісұлы КазГУ-дың журналистика
факультетінің күндізгі бөлімін ... ... ... ... ... Тоғұзақовтың сатирасы». Жетекші Темірбек Қожакеев. Пікір
жазушылардың бірі ... ... ... ... ... Бірге жүр. Белгілі адамдарды біліп, тани
бергеннің зияны жоқ. Кеттік – деді аға ... ... ... қобалжып, толқып, біресе кітаптарды парақтап, біресе әсем Алматыға,
біресе ақ басты Алатауға алма-кезек аң-таң бола ... ... ... ... алып ... ... ... ұсынысын қуана қабылдап, бірден келістім.
Шынымды айтсам тірі ғалымды бірінші рет көруім. Тұрсынбек ... ... ... кісі болып шықты. Соңғы курс ... ... ... ... ... ой ... ... әбден сезіндім.
Сол кезде Тұрсекең филология ғылымдарының кандидаты екен. ... ... ... ... ... ... басым. Кісімсініп, кекірейіп
кеуде көтеруді ... ... ... тұр. Сөздерін салмақты
сабақтап, байыпты, байсалды үн қатады. ... ашаң ... ... ... ... мен ... арасындағы дидарласу нәтижелі тәмәмдалды. Диплом
тақырыбы ұнады. Пікір жақын маңда жазылатын болды. Біз хош ... ... ... арт жаққа қарайлап қоямын. Қандай ғажап кісі. Зиялы
Адам. ... ... ... ... бәрі де осы ... Жаны сұлу адамдар болса ғой. Болашағы бұлдыр емес, жарқын, ... ... тері ... ... басына, шыңына қарай жетелейді. ... әлі ... ... ... ... ... күбірлеп сөйлеп.
Жердегі тұлпарларша, аспандағы сұңқарларша заулап, самғап бара жатқан
қайран қанатты ... Сол ... ... ... көргелі де арада
40 жылдай уақыт заулап өтіп кетіпті. ... ... ... ... ... деректі негізінен ғалымдық дәрежеге, жазушылық, сыншылық ... ... ... ... ... ... отырмын. 1971-
ші жылы «Қазақ әдебиеті сынының туу және қалыптасу ... ... ... ... диссертация ғылыми жаңалығымен жалпақ елді елеңдетті.
Еңбек иесі қазақ әдебиеті сынының ұлы қазан революциясына дейінгі ... ... ... Ұлы Отан ... ... бұрын жанрлық жағынан
біржола кемелденіп, жеке шаңырақ тіккендігін ... ... ... ... ... «Сын ... атты ... айналды. Екінші
«Оңаша отау» деген тақырыпта жеке кітап болып шықты.
Ғалымның ... ... сыны ... ... ... ... оқу ... аса қажетті оқу құралдарына айналды.
1968-ші жалдан бері Тұрсекең өзі оқыған әл-Фараби ... ... ... ... ... ... сыны ... Сәкеннің
жаңашылдығы және ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі ізденістері жайында ... ... ... ... ... ... ... тұратын,
дәйекті дәлелге толы ғылыми еңбек. Бұл жағынан ағамыз қыруар шаруаны шыр
айналдырып, ауқымы алып іс ... ... ... ... Әйгілі
ғалымның зерттеу туындыларын ықыластана, үлгеріп, парақтап оқып шығу түгіл,
аттарын атап, түстерін түгендеп ... ... ... өзі оңай ... ... ... ... түртіп, үңіліп, көне беттерін парақтап,
есімдері ел жадынан ұмытылған – Жиенғали Тілепбергенов, Елжас Бекенов сынды
дарындар өкілдері ... ... жазу ... ... ... ... ... болды. 1957-ші жылдан бастап Саттар ... ... жуық ... ... ... алты ... ... шын
мәнінде жанашыр бола жүріп, әйгілі алты алаш ... ... ... ... әдебиетінің тарихын таразылап, танып, насихаттау ... - ... ... ерекше зор іске ірі ізденіспен қомақты үлесін
қосты. «Қазақ ... ... ... ... ... және екінші
кітаптарына арнаулы тараулар мен бөлімдер жазып, талантының тағы бір ... ... ... ... ... ... редактордың қызметін атқарды.
СССР ғылым академиясының М.Горький атындағы дүниежүзілік әдебиет институты
шығарған көп ұлтты Кеңес әдебиетінің алты ... ... ... ... ... ... ғалымды толысу, кемелдену жолына қарай жетеледі. Әл-
Фараби атындағы қазақ ұлттық ... ... ... ... мен сыны кафедрасы ұжымы «Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... «Санат» баспасына ұсынғанда жалпы редакциясын басқару
Кәкішұлының ... ... және сын ... ... ... ... еңбегі ұлттық рухани әлемдегі даңқы дала ... ... ... ... ... ... жылы «Сәкен Сейфуллин» атты кітапшаның жарық көруі ғалымды
жаңа шығармашылық шыңға ... ... Тура бір ... соң ... сұңқар»
деп аталатын тарихи, әдеби очерктің ... ... ... ... ... ... Оның ... мазмұны, ой-толғамы, сыр-сипаты туралы пайымды
пікір білдірушулер саны да арта ... әсте ... ... ... ... ... ... байыту бағытында
табанды тер төкті. Қазақ оқырманымен шектеліп қалмай, одақ ... тіке жол ... ... ... ... жылы «Тамаша адамдардың
өмірі» сериясымен Мәскеудегі «Молодая ... ... ... ... ... ... ... болды. Оған қызыға қараушылар да, қызғана
қараушылар да ... ... ... ... ... «Өнегелі өмір»
сериясымен жарық көрген «Сәкен Сейфуллин» кітабы Тұрсекеңнің ғалымдық
қызметінің қыр-сырын, қабілет-қарымын, ... ... ... ... ... ... ... «Тағлым», «Мағжан», «Сәкен»,
«Мерей» 2 том, «Сәбең әлемі», «Дала дауылпазы», «Сәкен ... ... ... ... ... «Тар жол ... ... тағдыры»
кітаптары қазақ әдебиетінің алтын қорын байыта ... ... ... ... мен әдеби еңбектерде ұлттық әдебиеттің ... ... ... ... алымдылығына барлау жасалынады. Заман ағысына лайықты
жаңашылдығы зерттеліп, ... ... ... ... ... ... қалатын келеңсіз, кереғар пікірлерге нақтылы,
нанымды жауап беріледі.
Ғалымның көп еңбектері қазақ әдебиеті ... сыр ... ... алты алаш ... ... ... ... толғаныс білдіріп,
тұжырымды ой ... ... ... «Тар жол тайғақ кешудің тағдыры»
кітабында ... ... ... өзі ... ... өзімен құрдас,
тұтас Замандастарынан бір ерекшелігі – жұрт мойындаған жаңашыл ұлы ақын,
ірі ... ... қара ... ... ... ұстаған қазақтың
көбі жазған, бірақ олардың Сәкендей жарқырап дара көрінгені сирек, аз» ... ... ... жай ... айтыла салған сөз, жазыла салған сөйлем деп
қарау мүлде қате. Мұнда ... ... ... зерттеу
мәуелі жемісін беріп тұр. Әрірек барсақ, ... ... ... ... ие ... ішкі мазмұны талғамы жоғары оқырман
қауымның ... ... ... сабақтасады.
Жазушыға тек қалам мен ақ қағаз болса жетеді деп есептесек, қатты
қателікке ұрынғанымыз. ... ... ... шаршамаған, қажымаған
қаламгер. Ол қай ... қай ... қай ... қай ... болса да
туған халқына, оның әдебиет пен ... ... ... ... ... ... түк ерінбейді. Бұған Польша, Қытай,
Иран, Түркия, Монғолия, Франция сапарлары негізгі дәлел. Ал, ... ... (1978), «Жол ... 80 күн» (1983), ... ... ... азамат қаламгердің алыс сапарлардан көңілге түйіп, ... ... ... ... шығатын «Жаңа Сарыарқа» журналының былтырғы жылғы
төртінші санында жарияланған ... ... ... ... іс-
сапардан туған тың деректерге толы. Бұл еңбек Алтай өлкесі, Новосібір, Омбы
облыстарын мекендеген ағайындардың ... ... ... ... Айқайы алысты шарлаған қайта құру, құбылмалы қоғам, алқымнан
алған нарық кезеңінде, әсіресе өтпелі ... ... желі ... тұрған
тұста Тұрсекең құр үнсіз, малдас құрып отырмады. Азаматтық үнін естіртуді
жөн көрді. «Қағидаға айналған ... ... ... ақиқатын
ашып айтайық», «Санадағы жаралар» деп аталатын еңбектер оқырманын бей-жай
қалдырмады. Радио, ... ... ... ... ... ... әлі ... жүрегінде.
Жалпы Тұрсынбек аға ұлағатты мол ұстаз, тәжірибесі бай ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлер қатарына
қосылғандарды, ғылыми атақ иеленгендерді санап ... өзі ... ... ... ғалымның лекциялары Әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық
Мемлекеттік Университеті ... ... М. ... ... ... Осының да тағлымдық жағы мол. Ырымға жақсы. Ғалым
лекциясының ғибратын, ... ... ... Мұхаңның құдыреті күшті
рухы сезіп жатқан-ақ шығар.
А.Байтұрсынов атындағы Қостанай Мемлекеттік Университеті журналистика
бөлімінде дәріс беріп жүргеніме біраз жыл ... ... ... ... білім, бұқаралық ақпарат саласындағы қырық жылға ... ... ең ... оқу ... айналған. Бірде сәті түсіп,
Тұрсынбек ағаға жолығып, ғылыми жұмыспен шұғылданып жүргенімді айттым. Ол
бірден ... ... бар ма? ... ме – ... де іркілмеуге тырыстым. Озат оқушыға ұқсап, шапшаң жауап қайырдым.
-Қайнекей Жармағанбетовтың әдеби мұрасы.
-Өте тамаша. Тасада қалып жүрген ... ... ... ... ... әкелген, орнықтырған ақын. Энциклопедиялық білімі ... Жас ... көбі ... ... ... ... ... Бүгін
керісінше әрекет жасайық. Саған ... ... деп ... жасағалы
отырмын.
Мен аң-таңмын. Бірдеме деп айтып үлгердім. ... аға ... ... ... сабақтай түсті.
-Қазақ әдебиетіне елуінші, алпысыншы жылдары келгендердің барлығы да
Қайнекей Жармағанбетовке ... Сол ... ... өзім де ... ... ... ... әрине қарызымнан құтыламын.
Айтылған сөз атылған оқпен тең. Ғалым мен шәкірт келісілген ... іс ... ... ... ... ... ... ақын Қадыр Мырза Әлидің:
Өткізу үшін шындықты,
Өтірік қостым ішіне,-
деген өлең ... бар жыр ... ... ... ... Екі
қасиетті, шындық пен өтірікті араластырып, ботқа жасаушылар бар ғой. Бірақ
Тұрсынбек аға бұл топқа қосылмайды. ... ... ... жаны ... ... ... шыңынан табылғанды тәуір көреді. Мұндай
адамдардан ... ... әкім ... ... ... ... ... өткір сөздеріне, жазып қалатын батыл мақалаларына ... ... ... Күләш Садыққызы жөнсіз қудалауға ұшырағанда да қайсар
бірбеткей, принципшіл қаламгер қыңқ етпеді. Өз бағытынан ... күні ... ... ... қаражат күшімен, тамыр-
таныстықпен, қалпақпен қағып алатындар бой көрсете бастағандай. Бұл қатер,
қауыптың ең зоры ... пен ... ... гөрі қастандық,
қиянат.
Тұрсынбек Кәкішұлы абырой асуына өзінің маңдай терімен ғана төрлеген
талант иесі. Бейнелі түрде ... ... ... биік ... ... ... ... тал-шыбықтан қалың орманға айналған. Халықаралық
жоғары мектептер ғылым академиясының ... ... ... ... ... Айтматов академиясының академигі, Қазақстан жазушылар
Одағының Сәкен Сейфуллин ... ... ... Қазақстан
Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, филология ғылымдарының докторы,
Әл-Фараби атындағы ... ... ... ... ... ... ... Тұрсынбек Кәкішұлы жуырда сексен жасқа
толды. Ол бір қарағанда ... ... ... ... ақ ... ... жолыққан тентек толқындарды кері итеріп, жапырып, жаныштап,
желкенін көтеріп жылжып бара жатқан тәрізді.
Мерейтой иесі отбасына баянды бақыт. ... ... ... ... ... ... ұзақ ғұмыр тілейміз.
Сіздің проза мен поэзияны бөле, жара қарап, бірін жақын, екіншісін
алыс санамайтыныңыздан ... ... ... ... ... ... қара ... жеткізуге әрекеттенген сияқтымын. Ақындық
жүрегімнен тулап, бұлқынып, лықсып шыққан мына бір жыр ... ... ... ... бөлек Тұрсынбек аға!
Абыройы аспанға самғап ұдай,
Ақ тілекті пендеге жан-жағы бай,
Тарихын таразылап туған әдебиеттің
Тарихқа айналған тарланым-ай,
Айтатыны сөзді тыңда, сөзді өсір,
Ағайынға ақтара ма өзге ... ... ... соң ... сірә несібесі көл-көсір.
Ғылымды құп алармын, қуанармын,
Ғибратты тірлігіне тұра қалдым,
Саттардың сандығының құлпын ашып
Сан ақтарған ... ... ... ... ... ілінбей,
Сұйықталмаса саясат күлкі-күндей,
Сәкеннің сөз-сарайын сылап-сипап
Сұлу таңнан күзеткен кірпік ілмей.
Құдіретті ұдай да аққа жақ ... ... ... ... сыр ... ... бері бас ... жайлап қана жылжыған,
Көз алдына көлбеңдемесе ғой кіл тұман,
Шындықты айтып шешіліп сөз сөйлесе
Шың басынан шаңқ-шаңқ еткен бір қыран
Қынаптағы ... әлі ... топ ... ... ... ... қалғанша тағы қарайын
Таласқан Алатаумен алып ағам.
Құнды сөзін қазақтың құлындатқан,
Терең ойы ... ... ... ... ... ... еті,
Бір жағында Күләші күлім қаққан.
Ағажан сенен өзге кімді өбейін,
Кеудемнен көркем сөзден гүлді өрейін,
Ей тәйірі, еншіңде екі қырық
Жүз жаста ... бір ... ... ... ... жаны ... ары таза, азаматтық болмысы биік ұстаздан ... бар ма?! ... атты алып ... ... ... ... ... қылып келе жатқалы бері талй ұстаздың алдын көріп, ақылын
алып, тәлімін тәбәрік ... Жан ... ... тұтқанымыз сиректеу де,
көңіл қалып, жерінгеніміз жетерлік. Сиректеулер арасынан ... ... ... ... ұстазым деп мақтануға да, мақтауға да ... ... ... айтуға болады. Ол – ХХ ғасырдағы тарихи ғаламаттарға ... ... ұлт ... ... ой ... ... ... ұлт
болашағының қамын ойлап, шәкірт дайындаған ұстаз, ұлтының ұлылығын ... ... көш ... ... ... Тұрсынбек Кәкішұлы.
Аяулы ұстазбен таныс-біліс, шәкірт-ұстаз, әріптес іні-тәлімгер аға
сынды қарым-қатынаста болғанымызға да 30 жылдан астам уақыт ... ... із ... бұл ... бір ... ... аздық етпесі кәміл.
Сонау ХХ ғасырдың 70-інші жылдарының орта тұсында бағымыз жанып, ҚазМУ
атты қара шаңырақтың ... ... ... ... ... атақ даңқы жер жарып тұрған, елге белгілі, жұртқа танымал ... ... ... ... жинап кеп түскен біз сияқты ... ... ... ... ... ... ... бірі Сәкен жайлы
кітаптарын қызыға оқып, баспасөздегі өткір де ойлы мақалаларын ... ... ... ... ... жоғарғы курстарға дәріс оқитындықтан да, алғашқыда университет
дәлізінде ғана көріп қалып жүрдік. Жүзтаныс болмасақ та, өзіне деген ... ... ... ... ... ... ... жылы
қабылдап, күлімсірей бас изеп өткеніне мәз болатынбыз. Ол ... ... ... ... ... жоқ. ... Құдайдай көріп, қадыр
тұтатын кез еді. Алыстан сәлем ... ... ... ... әдебиетке, ғылымға жақындау жүргісі келетін жігіт-
қыздардың бірінші курста екі ... ... деп ... Оның ... кіріспе» пәнінен әр сабағын кемерінен асып төгілген кемел
ойларымен ... ... ...... ... ... ... талапты жігіт-қыздарды топтастырған Тұрсекеңнің – Тұрсынбек
Кәкішұлының ғылыми үйірмесі. Шіркін-ай! Сол ... ... ... талапты шәкіртке білім беру мен ғылыми ізденіске баулуға ... мен ... ... ... ... шараң жоқ-ау.
Данышпан Абайдың «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға» ... ... ... ... ... сөз – ... болсын кез» деген
арманы сол ... ... ... ... үйірмесіне бірінші курста мені аяулы Алма апай – ... алып ... еді. Өзі ... ... берген «Біржан-Сара
айтысының зерттелуі» атты тақырып бойынша университеттің ... ... деп, ... ағайға арнайы кеп табыс етті.
Ғылым атты тылсым дүниенің ғажайып әлемнің табалдырығын солай имене ... ... ... соң, сол бір ... ... ... ұстатқан
ұстаздың төл шәкіртіне айналдық...
Әр аптаның ... күні ... ... пен ... ... бас ... ... қабатындағы 107 дәрісханаға жинап алып,
екі сағат бойы, кей кездерде төрт сағатқа ... ... ... ... ... жөнелетін. Мен сол тұстан бастап Тұрсынбек ағай ... ... ұлық ... тән ұлағаттылықты, әдебиеттану ғылымына
деген адалдықты танып біле бастадым десем, өтірік айтқандық емес. Ұстаздың
талапты мен талантқа жол ... ізгі ... адал ... ... биік парасаты, шәкірт үшін жасаған әр жақсылықтан жаны рахат
табатын ұстаздық іске шын ... ... ... ... қасиеттер ретінде
өзіне үйіре тартып тұратын.
Бірінші курстың «сары ауыз балапандарымен» төртінші курстың дүниенің
төрт бұрышын түгел білген ... ... бас ... бұл ... өз ... ... , шәкірт жанын аялай өткізуші еді. ... ... ... ... Ол әр ... ... баяндамадан жылт еткен
ұшқынды дәл аңғарып, талқылаулар тұсында айтыла қалған өткір пікір, тапқыр
ойды жіті ... биік ... дәл ... ... Әр ... ... ... ұяң да бұйығы талант пен дарын көзін дер ... ... ... ... ... әлі бұзыла қоймаған ғылымға деген
тазалық пен адами мінез-құлықтың тұнба тұнықтығын ... ... ... ... қай баланың неге бейім, ... ... ... ... ... ... курстарда өз үйірмесіне қатысып, әдебиетке
деген ерекше ықыласын танытқан, ... ... ... ... ... астына алып, әдеби зерттеуге бейімдей бастайтын. Өз ... ... ... түскен, назарға іліккен ізденімпаз студент ұстаз
мейір шапағатынан тыс қалған емес.
Өткен ... 1968 ... ... бастаған осынау үйірмеде болған
шәкіртерінің көбін Тұрсекең қолынан жетектеп әкеп, ... ... ... ... ... ... асқарлы азаматтарға айналған
Шәкір Ыбыраев, Жаңғара Дәдебаев, Құлбек Ергөбеков, Серік ... ... ... ... ... ... ... Бұлдыбаев,
т.б. әр жылдарда Тұрсынбек ұстаздың ... ... ... ... Ұлттық ғылым академиясына өзі ертіп апарып, ғылымға қосқан
қанатты жігіттер. Ұстаздың уақытты текке өткізбегенінің ... ... ... бұл ... ... ... ... Тұрсекеңдей ұстаздың өзгеден
ерек өзіндік бір қырын ашуға тырысқаным ғой. Жалпы алғанда, ...... мен ... ... мен азаматтығы, санаткерлігі
мен қайраткерлігі тұтасып кеткен тұлға! Ұстаз бойында біте қайнасқан осынау
қасиеттерді бөліп ... ... әсте ... Оның ... ... ... Тұрсекеңдей тұтас тұлғағаның бір бүйірі босап қалғандай
көрінеді. «Екі кеме құйрығын – ұста ... ... ... ... ұлы ... ... арнаса керек-ті.
Ең алдымен ашып айтарымыз, Тұрсынбек Кәкішұлы бойындағы бар қасиеттің
басын қосып, ыдыратпай ұстап тұрған ұлы құдірет – оның ұлт ... ... ... ... ол – ұлт ... сол ... ... рухты
көтеруге саналы ғұмырын түгел бағыштаған азамат.
Тұрсынбек Кәкішұлының ұлт руханиятына деген сүйіспеншілігі ... ... орын ... ... Арқа мен көрікті Көкше ... ... ... ... ... ... бар ... бойға жинап бұла
өскен, сұлу да сымбатты жас жігіттің ... ... ... ... тегінен-
тегін болмаса керек-ті. Алланың салған жолы шығар, Ұлы Отан соғысы аяқталар
тұста мекеп ... ... ... ... ... ... Бабақовтың жөн
сілтеуімен, қазақ қыздарынан алғаш шыққан өнер қарлығаштарының бірі Зағифи
Тналинаның көмегімен ... ... ... ... болып алынады. Сөйтіп
өзінің өмір жолын өнермен өзектес етіп өре бастайды.
Сан өнердің басын біріктіріп, сөз бен саз, ... пен ... ... өнер театр өмірі, әсіресе, жас баланың бойындағы сөз өнеріне деген
құштарлықты арттыра түседі. ... ... ... ... бір ... ... ... сыры ашылады. Ол өзіне «жүрегінің түбіне терең
бойлаған» құдіретті сөз ... ... ... ... ... ... жетегіне еріп, ... ... ... ... Көрді,
білді... Еліктеді, еркін кетті... Арманның ақ ... ... ... ... Ол ... ... Алла берген талант пен дарынды талмас талаппен
ұштастыра отырып, іргелі ізденіс, ерен еңбектің арқасында шықты.
Ал ... ... ... дана ... ел ... айналдырған
қасиеттерінің асылы қайсысы десеңіз, ол шындықты мойындаған туралық дер
едік. Ол кісінің бүкіл ... ... күші осы ... қуат ... ... ... ... Кәкішұлының өмір жолы куә.
Шындықтың ауылын іздеген жастық жігер ғылым атты айдынға ақ желкенін
көтертіп, тәуекел қайығын салғызды. ... ... ... ... ... үміт ... ... түсірді. Мыңдаған шәкіртінің ... ... ... ... ... ... санасына жарық түсіріп, елінің
ойын оятты. Бұл күнде иісі қазақ атын білетін ... ... ... ... ... ... ... ғұмырында ғылымның орны ерекше-ақ!
Ғалымның зерттеушілік әдіс-тәсіліне тән сипаттың ең бастысы әдебиет тарихы
мен тарихтың жігі ... ... ... табуы деп білеміз. .
“Қолындағы қаламы жылжып жерге түскенше, күймесіне үміт пен ... ... жүре ... ... ... жас ... ә, дегенде-ақ әдебиеттану
ғылымындағы өз бағытын дұрыс таңдап, тап басып тани ... ... Ал ... тура ... ... ... ... бесенеден белгілі. Тұрсекең –
өз сөзімен айтқанда, “осыны мықтап ұғынған” жан. Сондықтан да ... ... ... тақырыбы – ғылымға келіп қалған соң, ала
салған «Суға кеткен тал қармайдының» ... ... ... ... дәмі
сезіліп тұратын «Тереңнен маржан термектің» ізденісі. ... ... ... ... ... ... ... идеялық-творчестволық
мәселер (1917-1929)» аты айқайлап ... ... ... ... де қиын ... бой ... айтыс-тартыстың отына
шарпылмай, тұжырымды ойларымен әдеби-ғылыми ортаны мойындатты. Содан бергі
уақытта желілес қос гылым - ... пен ... ... шындық іздеген
әдетінен әсте жаңылған емес.
Тұрсынбек Кәкішұлы қандай еңбек жазбасын, тіпті кішігірім ... ... ... ... ... ... ... материалдардың бәрін білдім, енді
ешбір қоспасыз ой қозғауға болады деген ... ие ... ғана ... ... да ... ғылыми еңбектеріне тән тағы бір ... ... ... ... жазу. Өзін-өзі сыйлайтын азамат үшін бұл
бір ... ... ... ... ... ... ашық та айқын
баяндау» принципін қальптастырған ғалым, ұстанған бағытынан еш айнымастан
келеді. Бұған дейінгі 35 кітаптың өн ... желі ... ... шыншылдық,
кейінгі туындылардың да негізгі арқауы боларына сенім мол.
Аңғара алған адамға Тұрсекеңнің ғылыми зерттеулері ... да ... ... ... ... ... алғанда әрқасысының өзіндік сыры
жетерлік. ... ... ... ... ... ... мен жігер-
қайратына үйлесім табар тақырыптарды ... ... ... ... ... алғанда, Тұрсекең тағы да бағы жанған жан. Өйткені ... айту ... ... ... ... ... керек.
Ертеректе 1917-1930 жылдар арасындағы әдебиет тарихын арқау еткен еңбекке
кіріскенде-ақ, ... ... ... ... ... тұтқан жас жігіт
«ақтаңдақтар әлемінің» табалдырығынан аттағанын ... ... ... ... ... де болар. Қалай деген де ғалым Тұрсынбек сол ... ... ... ... ... ... ашумен келеді
десек, артық айтқандық емес. Өйткені ғалым өзіне «бәсіре» етіп ... ... кең ... ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінде алыптар мен
арыстар, биіктер мен бәйтеректер бірде ... ... ... ұлт ... ... еңбек сіңірген кезең. Арыға барсақ, Абайға,
беріге келсең Мұхтарға бастайтын ... бұл. ... ... ... ... алғашқы саласы – әдебиет тарихының
көзден таса тұстарын назарда ұстау болып табылады.
Әдебиет тарихының «ақ таңдақ» беттеріне ...... ... ... ғылыми ізденістерінің бастау көзі. Оның бүкіл ізденімпаздық
табиғаты осыдан тамыр ... ... ... сыр ... сын тарихынан қос
кітапты шығарса да, сан кітапқа жетерлік азық ... ... ... ... ... ... ... там-тұмдап жазып, қалғанын сырт көзден
таса ұстап, қаттап жинай берді. Өйткені көп ойға жол ашылар күннің ... ... еді. ... сын ... аз жазса да саз жазған еңбегі
текке кеткен жоқ. Әдебиет зерттеудегі тың бағыт сын жолы ... ... ... ... зерттеу ғылымындағы жаңа сала ретінде қалыптасты.
Міне, бұл ... ... ... ... ... ... баласы өмірге деген көзқарасы қалыптасып, біліктілігі артып,
айналасына кейде құптай, ... сыни ... ... ... ... бастап,
біреуге еліктеп, біреуге ұқсап бағуға тырысары ... Кей ... ... ... ... мәңгілік. Бірақ ол құр ... ... ... ... ... Сырттай ұқсауға тырысудан гөрі, ішкі жан дүниең
үндесіп жазса ғой, шіркін!
Тұрсекең ... ... ... ... дара ... ... де, ... еліктейтін бір жан бар. Ұқсағысы келеді-ақ,
ұқсауға тырысады да. Ол кім ... ... ақын ... ... ... ... осы бір ... жанның» жұмбағын шешуге өмірі бойы ұмтылып келеді.
Бұл ...... ... ... ... ... ... мол, ілімі кең, өнегесі ұрпаққа аманат қастерлі еңбек пен зейнет
көмбесі. Олай ... – бұл ... мол ... ізденісінің үшінші саласы.
Тұрсынбек Кәкішұлы ашқан «ақтаңдақтар» ... ... ... ... ... ... әлемі шыншыл ғалым үшін тек Сәкен бейнесімен
дараланып қалмайды. Біле білсек, Сәкеннің қысқа ғана ғұмыр жолы – ... ... ... шығармашылық тұлғалардың ХХ ғасыр басында ... ... ... тар ... қилы тағдырының көрінісі.
Сәкеннің азаматтық тұлғасын таныту, бүкіл бір дәуірдің ... ... ... ... ... тұлғамен алғаш «танысуы» жөнінде ғұмырын ... ... ... деп ... «1944 ... ... Сәкеннің «Тар жол,
тайғақ кешуін» қазақтың үлкен әншісі Қосымжан Бабақовтың үйінде оқып ... ... ... ... ... ... деп, мықтап ескертіп еді».
Сәкенді оқымай өскен ұрпақ өкілі сөйтіп 17 жасында Сәкен рухымен ... ... атын ... ... ... ... ... айналады. Жүрек
түпкірінде жатқан бұл бұйығы сыр кейінгі тұстағы екі ... ... ... жол ... сан ... ... түсті. Алғашқы оқиға төрт жылдан
соң Сәкеннің сүйген жары Гүлбаһраммен ... ... ... ... ұстазбен бірлесе қызмет атқаруы.
Біздіңше, Тұрсынбек Кәкішұлының сәкентануға қосқан ең зор ... ... мен ... ның «ақтаңдағын» ашу болып табылады. Яғни ... ... ... ең ... адамдық болмысын, азаматтық
тұлғасын зерделеу арқылы қол жеткізу. Ақын да бір ... ... ... ... еске ... ... тану үшін ... тану қажет-ақ.
Сәкендей аты аңызға айналған, бір кезде «қара тақтаға жазылып», ... ... одан соң ... ... көшіріліп, қызыл сұңқар танылған ақынды
бүгін де зиялы қауым қай ... ... ... ... ... шақта
Тұрсекең жазған еңбектердің айбыны асқақтай түседі. Себебі ғалымның
ыждаһатты ... ... ... ... ... ... көлеңке түсіре
қоймасы хақ.
Тұрсынбек Кәкішұлының Сәкен жайлы жазған әрбір кітабы, ұлы ақынды үнемі
жаңа ... ашып ... ... ... ойы ... ... әрбір жаңа
кітапта Сәкен өмірінің бұрын айтылмаған, айтылса да сөз ... ... ... ... ... ... отырып жеткізеді. Мәселен
«С.Сейфуллин» (1967), ... ... (1968) ... желісі революция от-
жалыны жылдарындағы Сәкен өмірі. Ал «Сәкен Сейфуллин» (1976) ... ... ... ... ... ... ... тыңнан
қосқан соны деректерімен құнды. Осы кітаптарда Сәкен туралы бәрі айтылатын
секілді, ... ... ... ... ... ... Ізденісін
жалғастыра отырып, Сәкен өмірінің қилы кезеңдеріне, бірде алшаңдатып, бірде
тақсіретін тарттырған тағдырының сан тарауына үңіледі. ... де ... ... ... ... елі екенін көреді. Көреді де шарқ ұрып шындықты
іздейді. Ізденісі жемісті болып, «Сәкен және ... ... ... аялаған арулар» атты тақырыптар жеке-жеке зерттеу еңбектерге
айналады. Сәкен өмірінің ... ашу ... осы еме пе?! Бір ... ... ... шешу бір ... ... аздық етпесі кәміл.
Қаншама құпияның сыры ашылды, сөйтіп барып Сәкендей ... ... ... ... ... ... тұсында жазылған "Кер
заманның кереғар ойлары" кітабының "Дарындар - сын ... ... ... поэзиясы әлемінің қос жұлдызы Мағжан мен Сәкен тағдырларын
желілес ала отырып, ғалым ... ... ... ... ... ... ... бір кездегі Мағжан туралы біржақты пікірлерін
"Мағжаншылдар мен жанжаншылдардың" құрбандығына шалмау үшін ... ... ... ... ... оның ... ... қоғамдық-
әлеуметтік көркемдік себептерге байланысты екенін ұмытпаған абзал" деп
ескертеді. Ал уақыты ... ... ойын еш ... ашық ... ... ... жарқырап шыққан жұлдыз. Оның 1912 жылғы алғашқы ... ... ... мәні бар. ... ... ... ... ниет қылды
және болды да. Елі, ... үміт ... ... ... ... ... оның ... мен творчествосынан емес, Мағжан жайлы шындықты айтқан
Жүсіпбек мақаласы мен өзге солақай сындардың өресін салыстыра отырып ... ХХ ... ... қарай Сәкендей сұңқараға қатысты "Мағжан-Сәкен"
(1999) атты жаңа ... ... Бұл ... ... Сәкен мен Мағжанның
өмір кезеңдерін қатар ала отырып, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі
ақтаңдақтардың қыр-сырын ... ... ниет ... Және оны ... сөз
қылмай, тарихи-әдеби шындықты мұрағат құжаттарымен негіздеп, кеңестік кезге
дейінгі және ... ... ... қоғамның әлеуметтік ахуалын, қос
ақынның шығармашылық бәсекелестігін ... ... ... ... өзіне ғана тән болмысын ашады. Жаңа ғасырдың
поэзия аспанында жарқырап жанған қос жұлдыздың "Шолпан" мен ... ... ... ... әлеміне, идеялық ұстанымына, ақындық ... ... ... ... да әрі тартымды. Құнтты ... ... екі ... ... ел деп ... ... мен
Сәкеннің өнер жарысындағы іргелі туындыларының жазылу ... мен ... ... ... қуат ... ... аша ... Әсіресе "Батыр Баян" мен
"Көкшетау" дастандарын салыстыра, шендестіре талдауы, ... ... ... ... ... жаңа сөз. Зерттеуші Мағжан, Сәкен
ақындығын салыстырмалы түрде зерттеу арқылы алашшылдар мен ... ... ... ... әдебиетінің кеңге қанат жаюына игі әсер
еткенін нақты деректер арқылы дәлелдей алған. Өз заманының шын ... ... ... ұстанымына сай келетін әлемнің озық ... ... ... ... сол ... дүнелерді жарыққа
әкелуі жас әдебиеттің дамуына өзіндік үлес ... ... ... ... бере ... ... ... Мережновскийлерге еліктеген
Мағжанның, Троцкий, Маяковскиий, Фадеевтермен идеялас болған Сәкен
шығармашылық ... ... өзі өмір ... кезеңге жат емес
дүниелердің туғызғанын ойлы ... ... ... ... ... ... қос ... арасындағы достық дәнекердің пайда ... ... ... ... ... мен ... жылдар да жазылған жырларындағы
ортақ сарындастықтан іздестірген ғалым тұжырымдары да ... ... ... 450 ... ... ... ... – әдебиетіміздің
ұлы классиктерінің өмірі мен шығармашылығын өзек ете отыра белгілі бір
кезеңдегі ... ... ащы ... ... ... талдаулары арқылы
қазақ әдебиеттану ғылымындағы тарихи таным мен эстетикалық талғамды жаңа
белеске шығарған ... ... ... ... сын ... ... ізденістерінің қазақ әдебиеті
ғылымындағы зор табыс болып табылатындығы айтылып та, ... та ... ... ... бұл ... ұлы ... дейін бізде сын болған
жоқ деп жүрген «Көппен бірге адаспай, жалғыз жүріп жол тапқандығы». Және ... ... екі ... («Сын сапары», «Оңаша отау») болып басылып
шықса да, «заман түзеліп енді оқушы түзелер» сәтте тың ... ... ... табақ «Қазақ әдебиеті сынының тарихын» жазып, одан соң оны ... етіп ... ... нақты үндесуі болып табылады. Бір қараған
адам бұрынғыларын қайта бастырды дер. Жоқ! Бұл тың ... деп ... ... ... орай ... ... ... бұрын ат үсті аталып
кеткен асыл қазыналарды мейлінше терең ... ... ... басым
кітап.
Бір кездегі «Сын сапары» тақырып тың болуымен, «Дала уалаяты» ... ... ... ... ... журналының беттеріндегі
әдеби-сыни материалдарды сұрыптаумен, ондағы сыни ой-пікірлердің ... ... ... ұшан-теңіз қызметін айқындаумен құнды ... жаңа ... ... ... сыни ... ... даму,
өрістеу құбылыстарын жинақтаумен құнды. Әр тұстағы әдеби ... ... ... ... ... ақ-қарасын айқындауға ұмтылумен
бағалы.
Тұрсынбек Кәкішұлы соңғы жылдары ... ... ... ... ... атқарған ісі, жасаған қатесі, шалыс басқан қадамы түгелдей
айтылып, жазылуға тиіс... Қазақ интеллегенциясының ... ... ... ... тарихында қағидаға айналып кеткен қателіктерді түзетуіміз
керек» деп жазды («Санадағы жаралар»). Бұл бір ... сәні үшін ... ... ... ... ... сөз жеңіл, ауызға ол жол емес» деп, Абай
айтқандай бұл туралықтан таймаған ғалымның ... ... ... ... ... ... (1967) тартылған зиялылар тағдырына деген
жанашырлық әлі күнге дейін жалғасын ... ... «Әр ... өз орны ... ... зерттеуші сол дарындардың ұлты үшін атқарған қызметін айрықша
көрсетуді өзіне міндет етіп алғандай. Бұл тақырыпқа ... ... ... пен ... ... ... бар, ... жағдаймен белгісіз болып
келген талай тұлғаларды жұртшылыққа таныстырып жүр.
Заман тыныш, өмірдің өзгеріссіз өтіп жатқан тұсында Жиенғали Тілепбергенов,
Елжас ... ... ... әдебиетіне азды-көпті ... ... ... ... ... оқырманға жеткізген Тұрсекең
екенін жоққа шығара алмаспыз. Ал "замана бір желмая, қалмасаң халқым ... ... ... ... Кердері) дейтіндей уақыт келгенде ұлыларын
ұлтына қауыштыруда өндірте еңбек етіп жүрген тағы да Тұрсекең. ... ... ... жаралар" (1992), "Кер заманның кереғар ойлары"
(1995), «Толғам» (2004) кітаптары осы мәселеге ... ... ... ... ... ... ... үрдіс
бар екенін аңғару қиын емес. Көбіміз жеке-дара тұлғаларды зерттеп, кейде
әсіре мақтап, кейде істемегенін ... ... ... деп жатқанымыз
шындық. Осы тұста бұған бір-екі мысал келтіре кеткен орынды. ... ... ... ... жабыла мақтап, "Қазақ" газетін ауызға алмай, ауызға
алсақ даттаумен болғанымыз шындық емес пе? Ал енді ... ... ... аласартып, "Қазақты" асқақтату ... ... ... әдебиетіміз бен мәдениетімізде орны бар, ортамызға оралған ірі
тұлғаларды ... ... ... ... ... бір ... әркім
"өз тұлғасына" тартып, асыра мақтаудан әріге аса алмай жатқанымыз рас.
Өмірдегі мінезі мен ... ... бір ... ... ... ... бұл жат ... Турашыл ғалым қашанда шындықты ... ... ... ... ... тағырдың қилы талқысына түскен қазақ
зиялыларының азаматтық ажары мен парасат әлемін бөлмей-жармай ... ... біз ... қабылдаймыз.
Соңғы еңбектерде "Біздің бүкіл тарихымызда, әсіресе әдебиет саласында ... ... ... ... жүгі ауыр" дей отыра ғалым Ақпанға
дейінгі, Қазаннан кейінгі кезеңнің тарихи шындығын ... күш ... ... ғалым басты үш нәрсеге көңіл аударуда. Біріншісі – "Айқап" ... ... ара ... және сол екі ... ірі тұлғалы ақын-
жазушылар мен ... ... ара ... ... ... ...... зиялыларының тағдыр-талайы,
олардың іргелі істері мен шалыс басқан қадамы. Үшіншісі – уақыттың ұранымен
кеңестік дәуірдегі әр ... "бір ... ... ... әділеттілікке шақыру. Мұның қай-қайысысында да, дәлелді
деректермен, орнықты ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушыларға көрсетіліп жатқан «әпербақан» қылықтарға
қарсылық ретінде жазған соңғы еңбегі –"Сәбит Мұқанов" (2005) атты ... ... ... ... ... ... дайындығы ұзақ жылдарды қамтығаны байқалады. Сәбеңнің көзі
тірісінде де, ... де ол кісі ... ... ... ... ... ... ЮНЕСКО шешімімен дүние жүзілік тойға айналған ... 100 ... ... (2000) ұзақ ... ... жемісі
іспетті мақалалар топтамасын жиі жариялады. Соның нәтижесінде ... бет ... жылы ... ... ... ... арналған
екі жинақ шығарды. Ал 2005 жылы “Арда” баспасынан “Сәбит ... ... ... атты 304 ... ... ... ... Бұл баяғы “Өнегелі өмір” сипатында жазылған, Сәкен жайлы кітап
дәстүрінде туған дүние. ... ... ... “кәдімгі” Сәбит
Мұқанов туралы осы бір зор ... ... ... жазылған
шыншылдығы басым сырлы еңбек ғалымдық ғұмырдың биік бір ... ... ... ... ағаш атқа ... ... дәуір шежірешісінің тырнақалды талапты ізденісінен бастап, “Аққан
жұлдыз” атты диалогиясына дейінгі шығармашылық ғұмырнамасын ... ... ... ... әділдігін айту оңай шаруа емес. Қаламының
желі бар зерттеуші жазушының қилы заманы мен қиын да ... ... ... ... ... ... ... қиюластырады. Өлеңге
қызығушылық талабын оятқан дарынның қасиетті қара өлеңнің қызулы көрігінде
пісіп-жетіліп, ... ... ... ... ... ... ... саты-сатылай отырып, біртіндеп ашылады. “Майға сәлем”, “Сұлушаш”,
“Ботагөз”, ... ... ... ... ... мектебі”, “Аққан
жұлдыз”т.б. жанры әр алуан, тақырыбы әр ... ... ... ... ... қилы ... ... дархан жүрек, дала
көңіл, абыз қаламгердің адами болмысы жайылып сала береді. Сәкеннен ... ... ... бір ... бар. Ол – ... көзі ... сырлас болуы. Ендеше, бұл кітапта Сәбеңдей теңдессіз тұлғаның ... де, ... ... де ... ... ... ... туралы нағыз шыншыл, әрі турашыл көзқарас білдірілген.
Ғалымның көздеген басты мақсаты - әдебиеттің қай кезеңіне ... ... ... ... тұрғысынан келу. Дәуір шындығының бүгінгі
көзқараспен бірге жазушы өмір ... ... ... де ... ... ... зиялыларының қай-қайсысы да қандай ұран көтерсе де,
не істесе де ұлт қамы үшін ... ... деп ... Өз ... уақыт
үрдісінде дұрыс деп түсінген кейбір істері уақыт өте келе бұрыс боп шығып
жатса, азаматтық тұлғасына қара күйе ... ... ... ... ... Тұрсекеңнің ел сүйіктісі Сәкен мен Сәбиттің бедерлі бейнесіне ... ... ... ... ұғынуымыз керек. Осылай бағалауымыз
керек.
Тұрсынбек Кәкішұлындай тұғырлы тұлға ... сөз ... ... ... ... ... айтпай кетудің реті жоқ. Өйткені
жоғарыда айтып өткеніміздей Тұрсекеңді тұтастырып тұрған ... ... атты үш ... бірлік.
Ұстаздың азаматтық келбеті оның ... ... ... ... ... ... мінез бен азаматтық сана
біте қайнасқан бірлік ... ... ол – ... Жеке ... ... ісін үнемі алға қойып отыру ... ... ... жас ... ол ... деп ... Сол бір ... айнымай-ақ келеді.
Елуінші жылдардың ортасында "Қазақ әдебиеті" газетінде қазақ
тілінің мәселесі көтеріліп, ... ... жайы ... ... ... тұста, алғаш болып үн ... бірі ... ... Ол кезде Қазақстан компартиясының орталық комитетіне
қарайтын Партия институтында істейтін жас ... көп ... ... ... ... ... ... түсуге мәжбүр болады. Өзі
қызмет істеп жүрген партия институтының ... ... ... ... ... демей, не демейміз, батырлық демей не ... Ал ... пен ... итермелеп тұрған ұлтжандылықтың қуатты күші еді.
Тұрсекең – сапарға көп ... ... ... ... ... ... ол қызықтың, "атың барда ел танының" адамы емес, әр сапардан елге
пайда келтірер, ұлт ... ... ... ... ... көздеп
отырады. Өткен ғасырдың 60 ... аяғы 70 ... ... ... ... сапарлайды. Сол сапарда керексіз деп табылған ескі
кітаптарды жоюға деген дайындықтың үстінен түседі. Ішінде ... ... ... ... да көп болса керек. Дереу Қазақстанға
хабар жіберіп, әлгі ... елге ... ... ... ... ... ... қайтады. Әңгіме ескі кітаптарды арқалап қайтуда
емес. Әңгіме сол ... ... ол ... оқу ... ... ... ... екенінде... Соның бірі Міржақыптың "Бақытсыз
Жамал" ... көп адам ... тұра ... осы кітаптың бір данасын
Жақаңның күйеу баласы ... Әбен ... ... ... ... ... береді. Ал бұны ерлік емес деп, қалай айтарсың.
Еліміз ... ... ... ... ... ... бөле ... тұста, Т.Кәкішев әл-Фараби атындағы қазақ ... ... мен жаңа ... ... шешімімен
"Қазақ диаспорасы әдебиеттін зертеу» лабораториясын ашты. ... ... ... сол ... ... ... ... ғылыми іс-сапар ұйымдастырды.
Қазақстаннан ... ... ... автобуспен Монғолияға жол шеккен
Тұрсекең де ... ... ... Ілия ... ... ... бір топ жас ғалымдар бар Тұрсекең бұл ... ... ... ... ... ... ... ән таспасы, ауыздан жазылып алынған сан
дәптер қазақ әдебиеті үшін үлкен байлық еді. Ал енді мұны ... ... ... ... Кәкішұлының азаматтық тұлғасының айқын бір танылған
тұсы – ... ... сын ... 1986 ... ... Онда ... факультет деканы еді. Ол сол күндері студент жастардың жай-
күйін жаны күйе ойлады. ... ... ... ... ... ... қабаттағы журналистика факультетінің жаңа ... орыс ... ... комиссия құрып , қазақ жандайшаптары
арқылы 2 студентті ... ... 5 ... ... ... ... ... аман-сау қалды. Өйткені алдына ... ... ... өз ... ... ... Ал бұл ұрпақ қамын
ойлап, қауіпке бас тіккен үлкен ... ... ... ... Айта берсек, Тұсекеңнің ұлт үшін еткен еңбегі ұшан-теңіз. Бәрін
айтып тауысу мүмкін емес. Өткен ғасырдың 60-жылдарынан бастаған ... ... ... әлі ... ... ... Ұлт ... елдікке қатысты
құнарлы ойларын үлкен мінберлерден жасқанбай ашық ... ... ... үшін жасалып жатқан іс-шаралардың басы-қасынан табылып, реті келсе,
алдыңғы сапында жүреді.
Ұстаз туралы толғанысымызды түйіндей келе айтарымыз ... ... ... ... ... ... Кәкішұлын білімпаз ғалым ретінде, жас ұрпақ «ұқсап
бағуға» тұрарлық ұстаз ... ... ... ... айтарын
ашық айтатын, ой-сананы оята білетін санаткер ретінде ... ... ... адал ... ие ... ... біз ... ұлағатқа,
ғалымдығыңыз өнегеге, азаматтығыңыз үлгіге айналып жасай ... ... ... ... ... биікке өрлеңіз ары таза, абыз
жан!
Фольклор және эстетика
Г.Қ.Қазыбек,
филология ғылымдарының
кандидаты, доцент
Филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... этнографиясын таза ғылыми мақсатта академиялық түрде
арнайы зерттемесе де қазақ халқының ауыз ... ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетін зерттеу, қағазға ... ... ХІХ ... екінші жартысынан басталатындығы мәлім. Қазақ
халқының әдебиетін зерттеген филолог-ғалымдардың ... ауыз ... ... өзіндік ойларын тұжырымдаған. Сол филолог-ғалымдардың бірі,
филология ғылымдарының докторы, профессор, академик, қазақ әдебиеті ... ... ... ...... ... жылы ... “Қазақ әдебиеті сынының тарихы” ... ... ... ... қазақ халқының эстетикасына тоқталып, оның қыр-
сырына үңіледі. Ол ... ... рухы ... ойы ... тілі ... есептейді. Ғалым :”... әсемдікті танып-білу, оны ардақтау, сұлулықтың
сырын ашып, ... пен ... ... ... ... халық шығармашылығына, оның ауыз әдебиетіне жат па ? Әрине жоқ.
Жазба әдебиетке дейінгі ... ... ... ... ... күні ... ... келе жатқан ауыз әдебиетінде, оның озық-үлгі ... ... ... ... ... ”, -дей келе ауыз
әдебиетінің үлгілеріне арнайы тоқталып, олардың ... ... ... ... ... халқы қашаннан бері сұлулықты,
әуезділікті, әдемілікті дәріптей білген. Сол сұлулықты сөз өнерімен тамаша
кестелейді.
“Эстетика” – ... ... ... ... алынған, ол “сезімталдық,
сезіммен қабылдайтын дарындылық” деген ұғымды білдіреді. Фольклордың
эстетикасын анықтау - ... ... ... ... ... ... ... білу болып табылады.
Профессор Т.Кәкішұлы халықтық эстетиканың үлгісін тек бір ғана ... ... ... барлық ауыз әдебиетінің жанрларынан табуды
басты міндет етіп қойған секілді. Қазақ ауыз ... ... ... алуан түрде беріледі. Эстетикалық түсінік халық ауыз әдебиетінде
қорытылған, жинақталған түрде ... еді де, ол ... аса бір ... зер ... оның ... түсіндіріп отырады.
Зерттеуші қазақ ауыз әдебиетінің бір жанры ... ... ... сөз ... Ол ... еске ... ... шағында ғана емес, атақты ақын атанған соң да ... ... ... құмарта тыңдаған”,- деп өз ойын дамыта түседі. Көрік пен
келбеттің, шынайы сұлулық пен ... ... ... пен ... үлгісі деп есептелінетін “Қыз Жібек” жырындағы көштің ... ... оның ... ... ... ... ... естен
кетпес әсер туғызатындығын баяндайды.
Мысалы:
Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Шытырман көйлек етінде,
Нұр сәулесі бетінде.
Бұралып кетіп барады,
Перінің қызы секілді...
Бұл ... әсем де сұлу ... ... ... эстетикалық әсер
туғызатындығы даусыз. “Қыз Жібек” жырында қазақ ... ... ... пен ... ... ... эстетикалық талғамды
қалыптастыруға итермелейді.
Қазақ фольклорының эстетикасын сөз еткенде, халықтың өнертану жолы мен
эстетикалық бойларын ашуға ... ... ... ... ... ... ... дұрыс шеше алған. Қазақ әдебиеті ... да ... ... әсері де бар екендігі белгілі. Бірақ
, әсер қандай ... ... ? Осы ... ... ... тұрғыдан
тұжырым айтады. “Әдебиеттану ғылымы ауыз әдебиетінің заңдылығын зерттеп,
оның әлеуметтік-эстетикалық ... ... мән ... Сын жанрының туу,
даму жолдарына назар аударатын болсақ, халықтық эстетиканы сыни ... деп ... ... көркемдік түсінік-танымы мен талап-талғамның
өресін байқауға болады”,-деген пікірі осының ... ... ... ауыз ... ... ... барлық
жанрларында да кездеседі. Ғалым –профессор Тұрсынбек ... ... ... ... ... ... ... айтқанбыз.
Ол ауыз әдебиетінің жанрларының ішінде мақал-мәтелдегі, айтыс өнеріндегі
эстетикалық ұғымдарға баса назар аударған.
Қазақ ... ... да ... пен сұлулықты өмірге қажетті құбылыс
екенін ... оны ... ... ... ... ... ... ауыз
сөздің тобықтай түйінін білдіретін мақал мен мәтелдердің эстетикалық қуаты
мен қауқарына, ... мен ... ... ... бас ... Себебі ,
қазақтың мақал-мәтелдері мен шешендік сөздерінде айрықша өзіндік мінез-
құлық, ерлік, батырлық, ... ... үлгі ... сөз ... ... ... үйде туып, түзде өлер”, ”Ер басына күн туса, егілмеген су кешер” т.б.
Қазақ ... ауыз ... ... ... оқиға, әсем тұрмыс, ару
қыз, шынайы достық, махаббат ... ... ... аса ... ... ... Қазақ фольклорының қай ... ... та ... сұлулыққа, кербезділікке, бияздылыққа деген ынтасы, құштарлығы
байқалады.
Академик ... ... ... ... ... “Халықтық
эстетика” деген тарауында айтыс өнеріне кеңірек тоқталған. Айтыс өнері
көпшіліктің ... ... ... ... әсем талғампаздықтың үлгісі. Онда
халықтың эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... мен ойлар сан қилы болып кездеседі.
Өз еңбегінде Тұрсынбек ... ... ... ... ... пікірлерді
де келтіреді. Мәселен, М.Әуезов, Е.Ысмайыловтың айтыс өнері туралы айтылған
құнды еңбектеріне шолу ... ... ... ... ... ... айтысына тек эстетикалық қана ... ... ... ... арнайы зерттеу-қазақ әдебиеттану ғылымының
өзекті проблемасы”, деп ғалым өз ойын нақтылай ... ... ... ... мен Сара ... ақындар айтысының классикалық үлгілері
деп есептелінетін айтыстарға тоқталып, ондағы эстетикалық ... ... ... мен ... ... ... мен ақсұңқар,сен-бір тауық,
Сен әтеш- айқайлағыш ауық-ауық.
Болмасы аты шыққан Сүйінбайдың
Басқасын қою керек жылы ... ... ... ... ақ ... ... ... бәрі де қарсылас ақынның сағын сындыру мақсатын ... ... ... ... қанша мән берілетінін айқындай түседі. Оның
классикалық үлгілерін Біржан мен ... ... анық ... деп, ... ... үлгісіне ерекше мән береді. Сараның жүрек жарасына айналған
Жиенқұл туралы ... ... ... ... ... Екі ақын ... жақсы
бір жерге қосылмайды” деген халық даналығын растап, өнер ... ... ... ... : ... дарынның қоғамдық мәнін айқындау
арқылы көркем сөздің қадір-қасиеті,өнерпаздың абыройы, елге ... ... ... ... ... ... ... принциптері қалыптасады”,-
деп тұжырым жасайды. Осы жерде ғалымның өзіндік ... ой ... ... жөн ... отырмыз.
“ Халықтық эстетиканы сөз еткенде оның ең мәнді де, айшықты көрінісін
ақындар ... ... ... ... ... басқа
саласына назар аударудың қажеттігі жоқ деген пікір ... ... ... ... юмор мен ... әзіл-оспақ өлеңдерден, әжуалағыш
сатиралардан, сондай-ақ лирикалық толғаулардан да аңғарылады”.
Әсемдік – халық ауыз әдебиетінің барлық жанрларына тән, ... ... ... тұрмыс-салт жырларынан бастап, үлкен эпосқа дейін, аңыз,
ертегі,мақал-мәтел, жұмбақ секілді түрлерін ... ... ... ... ... ... ... сан алуан туындыларды ... ... ... Кәкішұлы ауыз әдебиетінің барлық жанрларындағы
әсемдікті қарастырмай, олардың барлығына тән сұлулық сезімді ... ... ... ... ... ... бен ... қыздың, молда Мұса
мен Манат қыздың, Түбек пен Құлмағамбеттің, Орынбай мен Шортанбайдың, тағы
басқа айтыстардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... айтыстар туралы деректерді тауып, ... ... ... не айтқанын біліп алу үшін айрықша ... Осы ... ... әдебиеттану ғылымының өзекті проблемаларының бірі деп айрықша атап
өтеді.
Сынның негізгі ... бірі – ... бен ... ... ... алдымен адамның жан-дүниесін, талап-талғамын, әсемдік пен ... ... ... жол сілтеу. Ендеше ауыз әдебиетіндегі
талай тамаша көркемдік тәсілдерді қадірлеп, оның шын мән-мағынасын ашуға
тиіспіз дейді зерттеуші. ... ... ойы ... ... ... ... әдеби сынның бастауы, қайнар көзі”.
Ауыз әдебиетінің тұрмыс-салт жырларына жататын ... ... ... Оның ... мәнге ие болу жолын көрсетеді.
Қазақтың сегіз қырлы, бір сырлы өнері-поэзия. Фольклорлық поэзия халық
өнерінің ішіндегі оған ... өмір ... ... ... ... Оның
идеялық-көркемдік терең мазмұннан халық ... ... ... ... ... ... қуат алған адам өнер әсемдігін сезінумен
қатар, өмірдегі жастық пен сәнділікті ажырата бастайды. ... ... ... ... ... ... де халықтың
сыншылдық ой-пікірінің, эстетикалық таным-білігінің ... анық ... Оны ... ой ... бастауы, қайнар көзі деп біліп, әрбір
көркемдік құбылысқа жіті назар аударған абзал”,- ... ... ... ... ... ... ... да өз әсерін тигізген. Сын
тарихын халықтық эстетикамен сабақтастыру ғалымның ... ... ... ... не ... өн ... үңіле қарасақ, әсемдіктің сырына
қанығып, оның құдіретіне қайран қаласың.
Тұрсынбек Кәкішұлының ... ... ... түссек: ”... ауыз
әдебиетінің қай үлгісі болмасын халықтық эстетиканы, халықтың ... мен ... ... ... ... ... ... алу,
әсемдік пен сұлулықты ардақтау, озық үлгі-өнегеге бастап, ... ... ... ... ... көзқарастың
нышандары”, - деген ойды аңғаруға болады.
Қазақ халқының ғасырлар бойы ... бай ауыз ... ... ... ... ғылыми жүйеге түсіріп, жарыққа
шығарды. Филология ғылымдарының докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішұлының
ауыз ... ... мен ... ... ... ... бір
қырын ғана сөз еттік. Оның ... ... ... ... ... ауыз ... ... қосқан зор үлесін көрсете
білді. Ғалымның халықтық эстетика жайлы ... ... ... өз ... ... ... ... эстетика жайлы
жазылған ғылыми еңбектер некен-саяқ.
Т.Кәкішұлы және қазақ әдебиеттануы
С.Б.Жұмағұлов,
Е.А.Бөкетов ... ... ... ... ... ... ... зерттеу өзегін ұлттық
әдебиеттанудың өзекті де ділгір мәселелері құрайды. Бұл ретте ХХ ... ... ... өз ... ... ... ... қазақ кеңес әдебиетінің алғашқы дәуірін (1917-1929
жылдар) барынша ғылыми негізді саралау талабынан ... ... ... ... ... ... ... тұсаулап отырған маркстік-
лениндік әдіснама ... ... ... ... ... тән ... ... иірімінен туындаған идеялық арнадағы көркемдік-
эстетикалық көзқарастар ... ... ... мүмкіндік бермегенімен
сол кезең биігінен алып қарағанда қазақ әдебиетінің тарихына арналған көп
томдықтың жарық ... ... ... ... ... ... шешуде маңызды болды. Кеңес қазақ әдебиетінің 1917-1945 жылдар
аралығындағы тууы мен ... ... ... ... көп томдықтың
үшінші томы бірінші кітабында жаңа ... ... ... ... 1958 ... ... ... жүйелілік бар. Ол «Қазақ ... ... ... (1917-1929 жылдар)» (Е.Ысмайылов, Т.Кәкішев,
М.Дүйсенов), «Отызыншы жылдардағы қазақ ... ... ... ... «Ұлы Отан соғысы кезіндегі әдебиет (1941-1945 жылдар)»
(М.Базарбаев, ... ... шолу ... ... ... ... ... (Ә.Тәжібаев, М.Дүйсеов),
М.Әуезов (М.Қаратаев), С.Мұқанов (М.Хасенов) шығармашылығы талданған
монографиялық бөлімдерден айқын көрінеді.
1958 ... ... ... ... ... ... талдауда әдеби-теориялық білік ұштала түскен .
Мәселен, С.Сейфуллин поэзиясының жаңашылдығы, сыршылдық сарындағы
лирикасының ... ... ... ... ... мен реализм
қанаттасқан түрлі жанрдағы туындыларының қазақ кеңес әдебиетінің негізін
салудағы ... ... ... жанрды дамытудағы суреткерлік
шеберлігі, туындыларының реализм биігіндегі сипаты, ... ... ... І.Жансүгіров ақындығының эпикалық жанр ... ... тіл ... ... ... ... лирикасының
Абай дәстүрінде ұшталуы тереңірек талданған. Ал, С.Мұқановтың социалистік
реализм әдісін негіздеудегі түрлі жанрдағы шығармаларының жаңа ... ... ... ... ... келбетін суреттеудегі табысы
тұрғысынан қарастырылды.
Монографиялық тараулар қазақ кеңес әдебиетінің негізін қалаушы ірі
қаламгерлердің сан салалы ... ... ... жаңа ... ... әрі ... жекелеген тұлғаларға қатысты ілімнің
қанаттану үстінде екенін дәлелдей түсті. Алайда жаңа сипаттағы ... әдіс ... ... ... ... ... ... эстетикалық дүниетаным эволюциясын тануға мүмкіндік беретін
іргелі ілімдердің, соның ішінде ... ... ... ... ... қала ... Мәселен, 1958 жылғы қазақ кеңес әдебиеті
тарихының очеркінде М.Әуезовтің 1920 жылдардағы классикалық әңгімелері,
«Қилы заман» ... ... ... ... тек ... шолу ... ... «Хан Кене», «Қилы заман» туындыларының
идеялық қайшылығы саяси қателігі деп тұжырымдалған ... ... ... «Мұхтар Әуезов» тарауында «Соңғы кезге дейін М.Әуезовтың
алғашқы кездегі шығармалары ... ... ... оның ... ... жазғаны ескерілмей келді. Сөйтіп, отызыншы жылдардан
бастап кесек те көркем шығармалар берген жазушының оған дейінгі ... ... ... ... ... деп ... ... мұхтартанудағы түйінді мәселелер тарау авторының «Мұхтар
Әуезов» (1957), ... ... ... ... ... ... отырған көп томдық кітапта да түбегейлі
шешілмей қалды. Оған саяси ... ... ... ... ... туындыларын жариялау жолын кесіп отырды. Тек 1960 жылы жарық
көрген М.Әуезовтің «Қараш-қараш» жинағында 20-жылдардағы әңгімелері, ... ... ... ... ... ... «Абай»
пьессаларымен бірге «Қаракөздің» 1959 жылғы, «Еңілік-Кебектің» 1956 жылғы
соңғы нұсқалары берілді. Бірақ та қаламгердің ... ... ... повесіне кеңестік цензура тарапынан тиым салынды. Осындай ... ... ... ең ... ... ... ... батыл көтерілді. Мәселен, 1966 жылы «Лениншіл жас»
газетінде М.Әуезовтің «Тұман айығарда» атты ... ... ... ... ... ... ... табысу» (Қ.Ә.1967.14.ҮІІ)
мақаласында жазушы өмірбаянын тануда қалыс қалып келген ... ... ... ... ... ... ... Ал, «Қилы
заман» қандай туынды?» мақаласымен классикалық туындыға сұрау салған ғалым
«Шығарманы бағалағанда Әуезов дүниетанымының қалыптасу кезеңіндегі ... ... ... творчестводағы кейбір ақауларды ескеру шарт. Бірақ осы
ретте, 1932 жылғы хатын көлденең тарта беру ... ... ... бағалауға эстетикалық зердемен келу қажеттігін ескертіп, жарыққа
шығару ... ... ... ... осы ... ... ... мұраты
биік ғылыми мәселелерді саясат ызғарынан именбей талқыға салған жаңа ... ... ... ... ... ... «Қилы заман» 1972
жылы «Новый мир» ... ... ... ал 1974 жылы
«Жұлдызда» ... ... Осы ... келгенде қарастырылып отырған көп
томдықтың үшінші том бірінші кітабының М.Әуезов ... ... ... 20-жылдардағы әңгімелеріне «үлкен өмір шындығының революциялық
даму переспективасын мезгеу ... жете ... ... ... ... ... ... «Қараш-қараш» повесі мен «Қаракөз»
пьессаның «саяси қате ... ... ... ақаулық» «жаңа тұрғыдан қайта
өңделіп, ... ... баса ... Ал, ... ... өмір ... суреттеудегі тарихи шындық бұрмаланған деген
пікір білдіріп: «Россия патшалығы мен қазақ бай-болыстарына қарсы ... ... ... орыс атаулыға қарсы көтерілісі болып шыққан. Бұл
дұрысында мәселеге теріс ... ... ... ... деп ... Өз
кезегінде дүниетаным қайшылығын «түзеудегі» кеңестік саясат ... ... ... ... ... жыл ... болған
зиянды ықпалы мен Әуезовтің үнемі шындыққа, кең өмір ... шарқ ... ... ... ... еді» дей келіп, сол ... ... даму ... ... ... ... ... қамқорлығымен байланыстырды.
Зерттеуші қаламгердің психологиялық прозаның шынайы үлгілерін
салғанын, жан құбылысын берудегі, ... ... ... ... ... атап ... 1920 жылдардағы әңгімелерін
қарастыруға ұлт әдебиетінің ерекшелігінен емес, ... ... ... ... ... ... партиялығы қағидалары талабымен
келгендіктен өмір шындығын беруде «әділетсіздікті сынау, жазғыру шеңберінде
ғана тұйықталып қалғанын» ... ... деп сын ... ... ... ... қайшылық деп біржақты түсіндірілген
шығармашылығының бастапқы қадымдарына тән көркемдік ізденістеріне таза
саясат ... ... және де ... ... ... ... барысында
сыншыл реализм әдісінің социалистік реализммен қанаттаса ... ... ... ... болған.
М.Әуезовтің шығармашылық тұлғасын монографиялық тарауда сомдаған
М.Қаратаевтың суреткер шығармашылығының эволюциясына үңілулерінде ... ... бар. ... ... ... көркемдік
әдістің қолданылуын былай түсіндіреді: «Шындықтың жеке ... ... ... ... ... элементтері
қалпында ғана қалған». Социалистік реализмді асыра ... - өзге ... мен ... ... ... ... сөз ... табиғатын
жыға түсінбеуге ұрындырғаны айқын. ... да, ... ... ... ... сыншыл реализм ... ... ... ... реализмнің басты белгілері бар
деген қате көзқарасқа жол ... ... ... Бұл ... ... ... Ауэзова» еңбегіндегі «Подобное суждение в
какой-то мере связано с догматической ... ... ... ... ... Ауэзова как националистические, так как
ведущей темой его и главным ... ... было ... аула. Причем критический реализм трактовался как нечто нижестоящее,
несколько ... ... ... ... ... ... ... қатысты негізгі түйткілдерді айқын
танытады.
М.Қаратаевтың осындай танымдағы олқылықтарын айта отырып, ... ... жаңа ... ... ... ... алдыңғы шепке
шығарған М.Әуезовтің роман-эпопеясы болып ... ... ... бергенін айрықша атаймыз. Әсіресе, «Абай жолын»
қазақтың тұңғыш эпопеясы деп ... ... ... ... ... ... талдаудағы «М.Әуезов Абай образын шындыққа лайық тарихи
процеспен, халық өмірімен тығыз байланыста алып ... ... ... ... ... ... Бұл дәстүрді М.Әуезов эпопеясында үлкен
диалектикалық ... ... ... жолы - ... ... ... жолы ... жолы. Осы бір тамаша бірлікті тарихи шындыққа сай және ... ... ... сөз жоқ, ... Әуезовтің ұлы творчестволық жеңісі
болып табылады» деп ... ... ... ... зор. ... ескі ... ... да орасан күшті характерлермен берген.
Оның ішінде ең күрделі, кесек образ Құнанбай образы» деп ... ... ... ... ... ... ... кейбір түйіндері
бүгінгі мұхтартануда жаңаша зерделеніп жатқаны ... ... ... ... «Бұл ... ... - әке мен баланың, яғни,
Құнанбай мен ... ... ... адам мен ... ... ... ... емес, қоғамдық коллизия - ... мен ... ... ... ... пікірін нақты мысалға алсақ та
жеткілікті.
Қазақ прозасындағы социалистік реализмнің қалыптасу жолдарын
теориялық жағынан ... ... де ... ... ... ... ... көркемдік дамудағы маңызына ашуда мынадай үстірт
пікірлерге жол береді: ... ... ... ... ... ... терең дами алмаған тарихи себебі белгілі. Соның
өзінде бұл ... тән ... ... ... жас ... ... элемент
түрінде ене бастағанын білеміз». Сонымен бірге М.Әуезовтің 20-жылдардағы
классикалық туындылары ... ... ... ... ... ... маңызы өз биігінде ашылмай қалды. Бұған ... ... ... ... ... ... ... сықылды
прозаиктер жаңа революциялық өмір тану тұрғысы бекіп болмаған кезде ... ... ... ... қолданып, ескі ауылдың өмір ... ... ... ... бола ... жас ... прозасын
орыс классиктерінің үлгісінде ұстартатын шығармалар жазды» ... ... ... бомасын өнердің түйінді мәселесі өмір ... ... ... ... ... әлемдік көркем мәдениет
тарихына шолу жасап, сөз ... ... ... және ... ... ... ... әдіс, әдеби ағымдар, дәстүр мен жаңашылдық
сияқты күрделі теориялық мәселелер тұрғысынан үңілді. Бұл тұрғыда ... ... ... ... ... тыс ... ... антикалық
өнер, классицизм, ағартушылық релизм, ... ... ... мәні мен маңызы, қайшылығы мен ... ... ... ... ... өскен реалистік әдебиеттің жетекші
шығармашылық ... ... ... ... ғалым орыс әдебиетінің
қазақ әдебиетіне жасаған ықпалын дәріптей көрсеткенімен реализм арнасындағы
Ыбырай, Абай шығармашылығының ... ... мен ... ... ... ... ... Сонымен қатар сыншыл реализм әдісінің
табиғатын орыс ... ... ... кеңінен қарастыруы барысында
түйген ғылыми тұжырымдарының да көркемдік ... ... ... зор. ... теориялық талдауларының тереңдігін көрсете отырып, зерттеушінің
сыншыл реализм әдісінің қазақ әдебиетіндегі көрінісі мен ... ... ... ... ... ... қиын. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... сыншыл
реализм әдісімен жазылғанын дұрыс байыптаған ғылыми пікірлерді қостамайды.
Бұған нақты ... ... ... да жай ... социалистік реализм
сырттан келген кіргін құбылыс ... ... ... Бұл ... қазақ әдебиеті «өзінің» айрықша заңдылығымен баяғыша дами берген
сияқты да, социалистік реализм келіп өз заңдарын ... өз ... ... ... Қазақ әдебиетінде жиырмасыншы жалдары сыншылдық
реализм билеп төстеді, социалистік ... ... ... ... ... дейтін қарадүрсін ұғым-осы көзқарастың нәтижесі» деген
пікірін алуға ... ... бұл ... сол ... ... ... ... өзі терістегін пікірін дәлелдеуге полемикалық ... да айта ... ... Ал, ... ... ХХ ... 20-
жылдарындағы қазақ кеңес әдебиетін қарастырған Б.Кенжебаев, қазақ кеңес
әдебиеті қалыптасуының алғашқы ... ... ... ... ... Т.Кәкішевтер ұстанды. Мәселен, 1920
жылдардағы қазақ кеңес әдебиетін қарастырған Б.Кенжебаев М.Әуезовтің 20-
жылдардағы ... өмір ... ... ... реализм әдісімен суреттелді деген пікір ұстанса, Т.Кәкішев ... ... ... ... ... ... жолында» тарауында
«Қазақ совет әдебиетінің қалыптасу дәуірін сөз еткен уақытта ... ... ... бір ... - ... реализм тұрғысынан жазылған шығармалар»
деп өзекті мәселені С.Дөнентаев, М.Әуезов шығармалары негізінде қарастырған
болатын. Бұл ретте А.Нұрқатов монографиясындағы ... ... ... ... ... кезге дейін М.Әуезовтің алғашқы кездегі
шығармалары түгелдей жоққа ... оның ... ... ... ... келді» деген дұрыс пікірді әрі өрбітпей, көркемдік
тұрғысынан жеріне жеткізбей кеткендігін» ... ... ... ... әдебиеттануда қалыс қалып келген М.Әуезовтің 20-жылдардағы
әңгімелеріне нақты талдау ... ... ... ... ... әдісінде
жазылғанын дәлелдейді. «Әуезовтің сыншыл ... ... ... ... ... ерекше мәні бар, ... ... ... өркендеу процесінде тек идеялық күрестер ғана емес, әр алуан
стильдің ... ... ... мүмкіндік береді» деген ... ... ... ... ... сабақтас стильді де қарастыру
керектігіне проблемалық назар аударған-ды. Ал, ... ... ... совет әдебиетінің алғашқы дәуірі (1917-29 жж)» тарауын жазған
Е.Ысмайылов, М.Дүйсенов, Т.Кәкішевтер ... да осы ... ... ... творчествосын революцияның алғашқы күндерінде бастады.
1917 жылы ауыл сахнасында ойналып, кейін советтік драматургияның ... ... ... ... ... М.Әуезов қазақ
әдебиетінде сыншыл ... ... ... ... ... ... суретші ретінде көзге түсті» деп дұрыс көрсетілді. Осы ретпен алғанда
қазақ ... ... даму ... ... ... 20 ... ... әріден келе жатқан реалистік
дәстүрін, ХХ ғасыр бас кезіндегі ағартушылық, ... ... ... осы ... ... асыл мұраларын социалистік реализмге
ұштастырды» деген пікірі тұрғысынан келгенде мұхтартанудың ең ... ... ... ... ... түседі.
Біздіңше, М.Қаратаевтың 20-жылдардағы қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... М.Әуезов әңгімелерінің «ұлтшылдығы» басты кедергі
болса керек. Әсіресе, ұлы жазушының 20-жылдардағы классикалық туындыларының
теориялық зерттеуде ... ... ... ... да соны ... ... ... қарастырылып отырған еңбегіне жазған рецензиясындағы
М.Мағауиннің «Біздің ойымызша, М.Әуезовтің ... ... ... ... ... туындыларын қарау, реалистік прозаның
қалыптасу жолындағы маңызын атап көрсету қажет еді» ... ... ... ... ... ... мұхтартанушылар батыл бара бермеген 20-жылдардағы
М.Әуезов әңгімелеріндегі көркемдік әдіске ... ... ... ... ... кеңестік жүйе қалыбына салып зерттеуден,
дүниетанымындағы ... ... ... ... ... ... қараудан «социалистік реализм әдісі еліміздегі
әдебиет пен өнер қайраткерлерін қуғындаудың идеялық негізіне, ... ... ... ... ... ... туындап жатты. Бұған
қосымша қазақ кеңес әдебиеті тарихын зерттеу нысаны етіп ... ... ... ... ... ... даму үрдісінің ең түйінді
де өзекті ... ... ... мен ... ... әдіс табиғаты, осы
мәселелердегі идеялық тартыстар мен эстетикалық көзқарастағы қақтығыстар ... ... ... ... болатын. «Ұлтшылдық» әдебиет пен кеңес
әдебитінің арасындағы идеологиялық майданның күрделі де қайшылықты кезеңіне
келгенде, Т.Кәкішевтің ... ... ... қалыптасу дәуіріндегі
идеялық-творчестволық мәселелер (1917-1929 ж.ж)» тақырыбындағы кандидаттық
диссертациясының ресми оппоненті ... ... ... М.Қаратаев тілімен
айтқанда әдебиетшілер «аяғын аңдып басып, қауіпсіз жерлермен ... ... ... ... ие осы ... тың ... ... «Қазақ совет әдебиетінің қалыптасу дәуіріндегі идеялық-
творчестволық мәселелері ... ... ж.)» ... ... ... ... Онда ... кеңес әдебиетінің 20-
жылдардағы қалыптасуындағы әдеби бағыттар, олардың ... ... ... ... және жаңа ... ... әдістің игерілу
жолдарының қайшылықтары, шығармашылық күштерді ұйымдастырудың кейбір
мәселелері, ҚазАПП қызметінің мәні, ... мен ... ... қоғамдық мәселелермен байланыста мұрағат құжаттары, тарихи
деректер негізінде ... ... ... «Әсіресе кейінгі буын
әдебиетшілері біле бермейтін 20 ... ... бай ... ... . ... атап өтерлік ғылыми сипаты сол кездегі әдебиеттануда
ғылыми шешімін таппай, түрлі ... ... өзек ... ... кеңес
әдебиетінің қалыптасу дәуіріндегі сыншыл реализм, осы әдіспен ... орай ... ... байыпты да дәлелді жауаптардың
берілуі, кейінгі ғылыми ойға дұрыс ... ... ... ... ... ... ... жазған қаламгерлердің социалистік реализмге
келу жолына тән дүниетанымдағы қайшылықтарды саяси-әлеуметтік мәселелермен
тығыз байланыста алып қарастырған ... ... ... ... әдісінің кеңес дәуірінің алғашқы кезеңіндегі туындыларда заңды
жалғасын тапқанын, жаңа ... ... ... ... ... ... дәйектейді. «Әуезовті суреткер ретінде сақтап қалған және
оны қазақ совет әдебиетіне еріксіз алып келген ... ... ... күні», «Қаралы сұлу», «Оқыған азамат», «Жуандық», «Қилы
заман», «Қараш-қараш ... ... ... ... ... ... ... қазақ кеңес әдебиетіне келуінің ... ... ... оның ... ... ... ... күрделі мәселелерге тарихи сабақтастық тұрғысынан ... ... ... жаңа ... ... ... ... игерілуі мен
орнығуындағы қайшылықтарды қаламгер дүниетанымымен байланыста талдай
отырып, көркемдік ізденістегі, ... мен ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысты. Ғалымның ұлтшылдық
әдебиетке саясат көзімен қарау, Мағжан поэзиясын терістеуде орын ... ... ... айта ... ... ... ... ойларды
«түзетіп», Мағжандардың атын өшіріп, 4 бетін жыртқызғанын» да назардан тыс
қалдырмау керек ... ... ... ... әдіс, бағыттар
табиғаты, көркемдік даму заңдылығы мен суреткер дүниетанымына ... ... ағым ... қазақ әдебиеті тарихының ... том ... ... ... ... тиіс болатын. Әсіресе,
әдебиеттанудағы осынау маңызды мәселеде ... ... ... ... ... ... ретінде зерттеуді қазақ кеңес
әдебиетінің ... ... ... ... мен ... идеялық,
шығармашылық сарындар, көркемдік әдістер мен тәсілдер ... ... ... бір деп ... ... ... тыс
қалуы да ойдандырмай қоймайды. Бұл ғылыми мәселенің идеологиялық ... ... ... ... ... ... ішкі пікір
қайшылығына толы тарихы барын да айта кету қажет.
Сыншы Е.Ысмайылов 1963 жылы жазылған «Белестер биігінен қарағанда»
проблемалық мақаласында Ұлы Отан ... ... он жыл ... ... жаңа өрлеу дәуірі болғанын айта отырып, әрі бұл кезеңде
М.Әуезовтің ... ... ... ... ... көруімен
сабақтастыра 1946-1956 жылдар аралығын ... ... деп ... ... ... ... ... Ғалым пікіріне Одақ көлемінде
«Литературная Россия» газеті ортақтасып, қазақ әдебиетінің іргелі ... ... ... қолдау да көрсеткен-ді. Алайда Е.Ысмайылов
пікіріне «Литературная газеті» бетінде ... ... ... ... читателя» мақалаларымен қарсы шықты. ... ... ... ... «Не ... пену за волну»
мақаласы («Дружба народов».1964.№1) қосылып ушықтыра ... ... ... ... ... ... ... енді «Литературная
газета» мен «Литературная Россия» ... 1964 жылы 2 ... ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтының
ғылыми кеңесінде ... ... ... меңгерушілігінен кетіру
жөнінде қисынсыз шешім шығарылды»
(Кәкішұлы Т. Письмо в редакцию газеты ... ... ... ... ... Екі ... 2 т. ... томдықтың үшінші том, бірінші ... ... ... ... ... (1917-1929 ж.ж.) қарастырған Е.Ысмайылов,
Т.Кәкішев, М.Дүйсеновтердің 20-жылдардағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... кеңестік жүйенің
саясатымен көркемдік - эстетикалық ұстанымы үйлесе бермеген қаламгерлердің
шырғалаңға тап ... ... ... ... ... ... ... назар аудартады.
Замана тудырған әдебиеттің күрделі ... толы ... ... ... ... сол кезеңнің саяси-әлеуметтік
мәселелерімен бірлікте зерделеген зерттеушілер әдебиеттануда ... ... ... ... келу жолындағы әдеби бағыттарға тән
қайшылықтарды жүйелі ашуға барынша күш салды. Төңкеріске ... ... ... ... ... ... ... ендігі
кезекте С.Торайғыров, С.Дөнентаев, М.Сералин, Б.Өтетілеуов, С.Көбеев,
С.Сейфуллин, Б.Майлин, Т.Жомартбаев ... ... ... ... анағұрлым тереңдеткені дұрыс көрсетілген. Ғ.Қарашев,
М.Ж.Көпеев, ... ... ... ... ... ... ... қадамдар мен
қайшылығы да байланыста алынып, ХХ ... ... ... ... ... көп ... кітабында мүлдем аталмай, ескерусіз қалған
Алаш ... ... ... да қамтылды. Ең бастысы ХХ ғасыр
басындағы әдебиетте М.Дулатов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаевтар ... ... ... ... әдебиетте декаденттік сипаты бар
кертартпашыл ... ... ... ... ... ... ... суреттегіні ашық айтылды . Әдеби дамудың ... ... ... ... қате пікір, түйіндер болғанымен ... ... тән ... ... ... ... талпыныс
болуымен де маңызды. Қазақ кеңес әдебиетінің іргетасын ... ... ... ... ... ... ... бұқарашыл жазушылар, халық ақындары ... үш ... ... айта ... ... ... жаңа ... келу
жолдары бірдей болмағаны нақты мысалдармен дәлелденген. Ол ... ... ... көркемдік қабалдаудың дарын табиғатының ішкі
әлемінен туындайтын болмысымен байланыста берілген. Әсіресе, ... ... тән ... мен ... ... оған
«ұлтшылдардың» ықпалы болғаны Б.Майлин, С.Торайғыров, С.Дөнентаев мысалында
қарастырылған. «Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... пікірлерін де тарата баяндап, Ә.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаевтардың ... ... ... ... айырмашылығы «ел арасына өнер-білім жаюды жақтады,
феодализмнің ... ... ... сынамай отыра алмады. ... ... ... да ... еді» деп ... төңкерісінен кейінгі жаңа әдебиеттің дамуын кеңінен қамтыған
зерттеушілер ... ... ... ... қалыптасу дәурін іштей
екі кезеңге (1917-1925. 1925-1930) бөле ... оның ірге ... ... ... ... Осы ... әдеби дамудың барысын зерделеп,
басты туындылардың тақырыптық-идеялық өзегін, ... ... ... ... басты орынға қойылып, сол жолдағы «ұлтшылдар»
тарапынан болған «кедергілер» талданады. Әрине, ол талдауларға ... реңк тән. ... ... ... ... ... ... негізгі өміршең, ілгершіл беталысын анықтайтын туындылар
С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... нақты
мысалдармен дәлелдей көрсетулері де ... ... ... ... баруын әрі күрделі дәуір әдебиетінің ... ... жаңа ... ... ... атап өту ... Мәселен, 20-
жылдардағы әдеби дамуға тән түрлі бағыт, ағым табиғаты ... ... ... С.Сейфуллин), романтизм әдісіндегі
(Б.Күлеев) туындылармен негіздеулері немесе сол кездегі сыншылар жолбикелер
деп айдар ... ... ... ... ... соны көрсетеді.
Жолбике атанған жазушылар шығармаларын мансұқтаған саяси астары ... ... ... таза ... оларға тән сипат
«революциялық дәуір шындығын ... ... ... ... ... социалистік реализм тұрғысынан терең суреттеуге әлі көтеріле
алмағандар» (1,61) ... ... баса ... ... ... ... ... шығармалары мен М.Әуезов, І.Жансүгіров,
М.Дәулетбаевтың алғашқы дәуірдегі шығармалары сыншыл ... ... ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік
берген. Осы пікірлерін дәлелдеудегі негізгі арна ... ең ... ... ... ... ... бағытталғанын айқын
аңғарамыз. Бұл ретте «Еңлік-Кебек» пьессасынан бастап, М.Әуезов қазақ
әдебиетінде ... ... ... ... ... ... ... суретші ретінде көзге түскенін баса көрсетіп, «Қайшылықтар ... жеңе ... ... ... ... позициясына ойыса
бастаған М.Әуезов творчествосы сол дәуірде әділ сынын ала алған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... әділ бағалана бермеді» деген құнды тұжырым жасайды.
Қазақ кеңес әдебиетінің алғашқы дәуірі кеңінен талданған тарауда
поэзияның даму ... ... ... ... мақалалар, әдеби мұраның
игерілуі сияқты өзекті мәселелер ... ... Ең ... ... жаңа ... ... туу, қалыптасу кезеңдеріндегі жаңа
саясатпен байланысты дүниетаным, ... ... ... ... ... ... әдіс, жанр тұрғысынан қарастыруымен
қазақ кеңес әдебиетінің алғашқы белесіне тән ерекшеліктерді ауқымды ... ... ... ... ... ... әдіс болып
орнықпағаны, онымен қанаттаса әдебиетте дәстүрлі сыншыл реализм ... ... ... ... Туу ... ... ... әдебиеті басынан
өткерген саяси идеологиялық сипаттағы осындай ғылыми маңызды мәселелерді
барынша ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі Одақ көлеміндегі орыс әдебиетшілері
кеңес әдебиетінің орнығуындағы ... ... ... зерттеуде ұстанған ілгершіл бағытпен үйлесіп жатқанын да баса
көрсетеміз. Өйткені орыс ... ... ... ... марксизм-ленинизм ілімімен байланыстыра ... ... орыс ... кешегі классикалық әдебиеттің заңды жалғасы деп
тұжырымдады. Мәселен, Ю.Борьев «Русская классическая литература и ... тем ... ... ... ... ... ... предпосылки своего рождения, становления и ... ... ... в ... М.: Сов.
Писатель,1965.326) десе, әдебиет дамуының сабақтастығын ... ... ... ... все ... ... ... и прогрессивного романтизма» (Преемственность в
развитий ... М.: ... 1975. 158) деп ... Ал, ... ... ... ... оқу құралының «Социалистік реализм
әдебиеті» тарауын жазған И.Ф.Волков «Когда-то наши ... ... ... ... ... критикует жизнь, а социалистический реализм
главным образом утверждает положительное в жизни. Но художественный ... ... ... в ... и ... время
свидетельствует о другом» (Введение в литературоведение. Под ... ... ... для филол. спец. ун-тов и пед. Ин-тов. М.:
Высш. Школа, 1976. 422) ... ... ... Ал ... орыс ... ... реализм әдебиетіне қатысты «Когда мы ... ... мы ... помнить, что все-таки это была великая русская
литература, бившаяся не на ... а на ... Это было не ... то, что
хотелось видеть правящей ... это была еше и ... ... ... и ... ... // ... 2001.1-7
ҮІІ.№29) деген көзқарас ұстанады. Демек, қазақ кеңес ... ... ... ... тұрғысынан байыптағанда да оның
сыншыл реализм әдісінің игі дәстүрін бойына сіңіре ... ... ... ... ... филология
ғылымдарының кандидаты. 2007 ж.
Тұрсекеңнің – Тұрсынбек аға Кәкішұлының жарық ... ... ... оқып шыға алмасам да «барымды байлық» санап қолға түскенін
оқуды мұрат еткен оқырманның бірімін. Оқығаным ой ... ... ... ойдың тәлім берері бар. Тәлім-тәрбиеден тәбәрак-
тағылым жасап өзім һәм құлақ қояр өзгеге үлестіріп, үлгі ете жүру міндетім
әрі бір ... ... ... кеткен. Өйткені ол кісінің әр еңбегі бір
ақиқатқа жетелеп, соған жетудегі азапты ... ... ... қазақ әдебиеті сынының ... ... ... ... Ал ... бір ... сын ... шынайы баға беру
үшін әлбетте сыншының өресі биік, білім деңгейінің мысы басым ... ... әрі ... ... Мен ... туындыларынан осыны көремін. Бұндай
байламға келуімнің тағы бір себебі - Тұрсынбек ағаның ... ... ... шұлғытып жетектеп, еріксіз соңынан ертіп отыратын ойлы сұлу
тілі. Жасандылығы, ... жоқ ... ... ... ... кезде қажыған көк шолақтың жүрісіндей дүңкілдек жазбаларын
ғылыми стильде жазғанға ... қиюы ... ... ... ғылым тіліне
тықпалағысы келетіндер жетеді. Сондайларға Кәкішұлының тілі үлгі ... ... аға ... жазады: «Поэзияның қасиетіне назар аударуының
өзі болашақ ұлы дарынның алғашқы тәй-тәйінің құнарлы ... ... ... ... Өлеңді өнер деп ұғу ... ... ... болашаққа талаптанған жастарына дарып, жетіле түскеніне куә
болғандаймыз» («Сандалтқан Садақ», 264 б). ... ... тілі мен ... ... ... ... осы бір ... үзіндіден аңғаруға
болады. Тұрсынбек Кәкішұлының тілі ғылыми стильді негізге ала отырып,
публицистикалық ... ... ... ... ... ... тіл. ... тілдік стильдің кибернетикалық түйісі. Өмірдің көмескі
шындықтары көркем бейнеленіп, ... ... тең ... ... ... ақиқат иісі аңқып, ... жел есу ... ... тән ... шығармаларының тағы бір бөтендігі, ол мейлі ... ... ... ... эссе ... қай-қайсысы да жанға нәр, бойға қуат,
ойға күш ... ... ... ... ... ... саз, ... самалы
аңқып тұратындығы. Бұл – тарихи зәмзәм сан ... ... ... Алыс шалғайға тартып, шыңыраудан шындық суырып, ... ... ... ... ақиқат аулау – Тұрсекеңе тән мінез. Айналасынан
емес, анау арғы ... ... ашу үшін ... ... ... ... ... болу керек. Күләш жеңгеміздің
(Күләш Ахметқызының) күрең шайын күнде ішіп жүргенде, Тұрсынбек ағаның жазу
үстелінен бойын аулақ салып ... ... ... Жазушының жайлауы да,
қыстауы да жазу үстелі. «Жазу үстелім – мекенім, үстелден рахат табамын»
дейді ... ... бойы тек ... ... ... ... Ал ... әділдік бақшасында ғана өсетін жеміс. Сол бақша бұл пәни ... ... Ең ... сол. ... ... сол ... ... соның есігінен еніп
еденінен еңсесіне дейін өрлеп, содан ... ... бір ... ... ... ... ұрпағыма жеткізсем деген арлы еңбектің сегіз қырлы, бір
сырлы адамы.
Мәселен, Тұрсынбек ... ... ... ... ... ... ... көзін қадап, құлқын қуысын түсінсем деген
жәдігөй пиғылды отаршылдардың ... ... ... ... ... жай
бір саяхатшы емес, қазақтың қилы тарихының көмілген, ... ... ... Алаштың арман-тілегін, өксік-зарын, қайғы-қасіретінің қатпарлы
астарындағы қалыс, қағаберіс қалған қиямет-қайым сырларын ашуды көксеген
жиһангер. Ғалым 1990 ... ... Ұлы ... түп ... Ата Алтайға
сапар шеге жүріп, Таулы Алтайда үйірінен пәлен жыл бұрын көз ... ... топ ... ... ... Сол ... жөнінде проблемалық «Эх
милый, дүние-ай» атты сапарнамасын жариялады. Түптеп енбей-ақ, осы ... ... ... ... ... дүние-ай» деп тұрған бір ауыз
сөздің өзі ойлы адамның жүйкесіне қаншама ауыр ... ... ... соны ... тиісті органдар саңылаусыз болса не шара? Сол
қазақтардан бұл ... тым ... «Эх ... ... ескі ... ән ... қазақтың көгілдір туына қарап көздері мөлдірейтін қазақ
қалды ма екен?! Жиһангер мақсаты жеткізу. Оны жүзеге асыру басқаның ... ... ... ... ... ... ... сол асыл
қасиет қоғам қожыраған заманда құлқын ... ... ... ... ... ... бір ... өміршеңдігінің басты себебі – әр
адамның ... ... ... ... ұлы ... ... жасауында
болса керек. Мен Тұрсекеңнің болмысынан осы бір ерен қасиетті қай қоғамда
өмір сүрсе де, қалпын бұзбаған мәрттік ... ... ... ... міз
бақпас, тасқа салса таймайтын тұлпар табандылығын таныдым. ... ... ... жайлаған заманда Сәкенді (Сейфуллин) бүкіл әлемге
паш етті. Осы жолда ақыл-ойдың сыртында ... ... ... ... ... қаһарын қайтарар күшті рух, Алладан дара
дарыған дарын болғаны сөзсіз. ... ... ... сұңқары» болса,
Тұрсынбек оның «Қызғыш құсы». Оның ... осы бір ... рух ... ... екі ерен ... бар. Бірі – ... білімі болса,
екіншісі – қолындағы алтын қазынасы, кітаптары. Ғалым екі ... ... ... ... ... елінің игілігіне кейінгі ұрпақтың кәдесіне
жарата білді. Әсіресе, табан ет, ... ... ... жинап, әбден
бауыр басқан, төртбұрыш үйдің төрт қабырғасын түгелімен ... ... ... ... ... серігіне айналған, бір емес-ау, бірнеше ... бір ... ... ... тиеп қыр ... ... жіберу –
екінің бірінің қолынан келе ... ... ... ... түс ... сәлем беріп шығайын деп кірсем, үй іші ат көпір. ... ... Аса ... ... ... ... бір ... ақ мата жібі бар, көлеміне қарай 7-8-ден бөлек-бөлек
жиыстырып қойған кітаптарды ... жүр ... ... ... ... сүйеуі,
40-50 жыл ақыл ойына нәр ... ... ... ... қырлары
қиылмасын деп жіпке қағаздан қолқа өткізді. Күрмеді, қазық бау ... ... Бәрі ... ... ... ... болса, мына ісі де сондай.
Тұрсекең қалың кітап арасымен жүріп кеп, жұмыс үстелінің қасындағы ... ... ... ... жайғасты. Мына қарбаластың жөнін
айтты. Қыр баласына ... ... ... Арқаға аттандыру алдындағы сәті
екен. Сөз соңында сәл толқып кетті. Жөн ғой. Ер ... да, ет ... ... пе? Менің де көңілім тебіреніп, көзім алды буланды. Батырдан сауға
сұрадым. Тұрсекең ... ... ... ... алды да, ... Жазды
да, мұқаба тысында Тұрсынбек ... деп ... ақ ... тау,
шалғайында жасыл жазық, қатарласа құйғытқан қос қызыл тұлпар бейнеленген
«Сайыс» атты кітабын ... Осы ... ... ... ... ... қастерлейік» атты тарауында «шеберлікпен қатар азаматтық, ақындық
позициясы айрықша ... ... ... пәк, ... ... ... ... ғалымның өзіне татитын анықтама.
Қазақ баспасөз бетінде құлдық ... ... жиі ... жүр. ... ... ... ... «-ов пен -ев»-тен
ажырауға уақыт жетсе де, көбіміздің күш-жігеріміз жетпеді. Бұл біреуге ұсақ-
түйек нәрсе болып көрінуі ... ... Мен әлгі ... ... ... деп білемін. Бұл турада мүйізі қарағайдай ... ... ... ... ... ... ақыннан сұрадым:
-Мен,- дейді бәрі, бірінің аузына бірі түкіріп ... ... ... ... бүкіл әлемге танылдым. Ат-абыройым осы
атыммен шықты. Енді ... ... ... жаңылыстырып не етемін,- дейді.
Демек, өле-өлгенше құлдық құрығына шыға ... ... ... ... Осы
бір тұлға бойындағы туа біткен ұлттық патриоттық ... ... ... ... қатарлы аз санды атпал азаматтар, шын пассионерлер жалғыз
күнде Кәкішұлы болып шыға келді. Кәкішевтің Кәкішұлы екенін ... ... жоқ. Сол ... ... шалымды да шымыр, парасатты патриот Тұрсынбек
Кәкішұлы бұл күнде сол ... ... да ... ... ... ... сеңгірінде тұр.
Әділдік мұнарасы
(Тұрсынбек Кәкішұлына)
Атасам арлы алаштың арыстарын,
Сәкен, Мағжан, Марғұлан, Қаныштарын.
Сенің тұлғаң келеді қатарласып,
Алатаудай айбарлы арыстаным.
Түн ... ... ... ... күшің – ілім.
Жұмыр басты пендеде кемшін жатар,
Сенің ерен өзгеден кісілігің.
Кербез тірлік, кешкен өр кедір-бұдыр,
Кедергіден өткен ер небір күдір.
Жай ағаштар өнеді жер ... ... ... өнер ... ... де ... алмассың әзір бүгін,
«Парасатың» портфелде, әзіл бұным.
Бір шындық шын, ... ана ... ... қақ жарған әділдігің.
Қара жердей салмақты қасиетің,
Қасаң жұртың ... бас ... ... ... ... ... ол айналып бас иесін.
Тауға балап төбесін кішігірім,
Жеткендер көп зор етіп күшік үнін.
Қоздап тұр-ау кернеулі қуат-күшің,
Боздап тұр-ау, ал ... ... ... бек, ... ... ... ... ұрпағың, сендей кім бар,
Он мың кітап сыйлаған ... да ... ... – мол кітап жинағаның.
«Тұрсынбектің бірі емес, оқысын»,- деп
Алты алаштың баласы сыйлағаның.
Жеткізе алман қанша архив қазғаныңды,
Жаныңды ұқтым жастанып жазғаныңды.
Артық болар бір елі ... ... ... ... ... үлгі.
Іште тұнып жатыр-ау мұң адасың,
Жазған сайын жанығып, ... ...... ... ... ... ... саяхат
Шоқан Шортанбай,
әл-Фараби атындағы
Қазақ Ұлттық университеті,
қазақ әдебиеті кафедрасының аға оқытушы
Сәкен Сейфуллиннің өмірін, шығармашылық ғұмырнамасын зерттеуге деген
құштарлықтың, шындап ... ... бет ... ... тым ... ... ... із қалдырған мына бір екі ... ... еш ... ... оқуға былай тұрсын, аты-жөнін атауға қатаң тиым салынған
қиын кезеңде...1944 жылы алғаш рет С.Сейфуллиннің латын ... ... жол, ... ... ... қалай қауышқанын, табысқанын 17
жастағы балаң көңіліне қаншалықты ... ... ... ... ... ... еткен келесі оқиғаны: «1956 жылы 23 ... ... ... ... ... залында Сәкенді еске түсіру
кеші өтті. Аузы-мұрнына дейін толған залда ... ... ... ... әнін ... ... айтқандарды көргенде Сәкен аруағына
қандай жақсылық жасау қолымнан келеді деп ... өмір бойы оны ... ант ... ... - деп еске ... Осы бір ... оқиғалар
жас ғалымның Сәкенге деген қызығушылығын оятып қана ... оның ... ... ... ... ... танытуға деген құлшынысын
оятып, сәкентануға апарар жолға түсуіне себеп болғанын аңғару қиын емес.
Сол сәттен бастап ақан ... ... ... ... ... ... ... қиын. Яғни, Сәкенсіз Тұрсекеңді, Тұрсекеңсіз Сәкенді көз
алдымызға елестету ... ... ... ... бері 60 ... жуық ... өтсе де, теңіз түбінен маржан
тергендей немесе шөлдаладан бұлақ көзін іздеп кезген жолаушыдай ұшы- ... ... осы бір қиын істі ... қалдырмай, Сәкендей азаматтың арына
дақ түсірмей, кір жуытпай ұлттың ұлы мақсатқа ... ету ... ... ... ... үлгі ... іс ... жүрген, қатепті қара нардай
қазақтың біртуар азаматы, алаш ... ... ... ерен ... ... та, ... те жарасатыны даусыз.
Яғни, Сәкен өмірі мен шығармашылығын зерттейтін экспедиция құрамына
іліккен сәтінен бастап (1959 ж) күні ... ... ақын ... ... ... жайттар ғалам назарынан тыс қалған емес. Сәкен
жүрген сүрлеумен Ақмола, Алматы, ... ... ... ... ... ... ... Мәскеу, Санкт-Петербург, Ташкент,
Қазан, Уфа ... жиі ... ақын ... ... бар құжаттарды,
мұрағат материалдарын, түрлі деректерді жинаудан, зерттеуден әсте жалыққан
емес.
Жиһангер-ғалымның зерттеу жұмыстарының басты бір ... ... ... ... ... ... өмір ... оны көрген-білген адамдардың естеліктеріне ден қойып, ел аузында
жүрген әнгімелерге құлақ түріп, ... оның ... ... ... ... ... ... де таныта түсетін дүниелерді бөліп-
жармай, ... ... ... ... ... ... іргені аулағырақ салып, пенделік пен қоғамдықты, жеке бастың
ынта-ықыласы мен халықтық ... ... ... жарқырата көрсетсек
қана оқушының жүрегіне жол табамыз. Сонда ғана олардың елге сіңген еңбегі
де, өздері де ... ... ... ... ... ... үлгі-өнегеге
айналары хақ! » - деп түйіндеуі көп ... ... ... Бұл ... тек
Сәкен шығармашылығына, жеке басына қатыстырып қана ... ... ... үрдістің өзге елдер әдебиетінде кең ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар
шығармашылығын зерттеп жүрген бүгінгі әдебиет өкілдеріне де ... ... ... ...... көп жылдардан бері қалам тартып жүрген
сүйікті де сүбелі тақырыптарының бірі. Сондықтан да ... ... қилы ... ... жылт етер ... ... түре жүруі
заңды құбылыс.
Мәселен, 1929 жылы Сәкеннің Қырымдағы Алупка санаторийінде демалғаны
белгілі. Осы жайтты автор Сәкеннің ... ... ... ... ... ... ... Қырымға барған сапарында Алупкаға арнайы соғып,
Сәкен аруағына адалдығын ... ... ... ... сапардан оралған
соң мұрағатынан тауып алғанын, әйтпесе хатта көрсетілген «Октябрьдің 10
жылдығы» санаторийінің тура өзін ... ... ... тиген, аралаған,
демалған жерлерін өз көзімен көріп, көңілін демдейтінің ... ... ... ... ... ... ... тарихына,
әдеби байланысына қатысты әңгіме өрбігенде, ноғай халқының талантты ұлдары
Исса мен Сраждин бауырларына Сәкен Сейфуллиннің «Ертедегі жырлы ... ... ... ... ... ... атты еңбегін тарата айтып,
Сәкеннің тұжырымдамасының ғылыми мәнін, өміршеңдігін дәйекті дәлелдейді.
Сәкенді біле түссем, тани ... ... ... ... ... ... алып
шыққанын, сөйтіп, Сәкен жүрген ізбенен Бетпақдаланы шарлап өтуге ... осы ... ... ... мен ... «Толғам» кітабында егжей-
тегжейлі баяндалады.
Тағдырдың тәлкегімен қиын-қыстау кезеңде түрлі себептермен Сәкеннің
бұл өңірді 3 рет ... ... ... ... ... құжат-деректермен, ел-
аузында жүрген естелік-әңгімелермен шегелей түседі. «Тар жол, тайғақ
кешуде» айтылатын ... ... ... ... ... өзіне,
серіктеріне қатысты көнекөз қарттардан сыр суыртпақтау, Сәкен болған,
жүрген жерлердің ... ... ... ... және ... да ... жүгін жеңілдетпегені айқын. Мұның бәрін ... ... ... ... ... ... алғашқы сапары 1919 жылы соңына түскен
түрлі қуғыннан пана іздеп, әрі жаңа өкіметтің ел арасындағы ахуалын білмек
болып, ... ... ... ... ... арқылы Әулие-Атаға
жетуімен аяқталса, келесісінде, яғни 1922 жылы Сапалай ... ... ... ... ... ... ... шырмауына маталған
Меруерт, Рахила сынды қазақ қыздарының тағдырына араша түсуді ойлап, ... жете ... ... ... ... ... алады. Шынында
да, Сәкеннің сол ... ... ... Ташкентте болғанын,
Т.Кәкішұлы түрлі құжаттар арқылы да, ... ... да ... ... ... бұл екі сапардың да Сәкенге оңай тимегені
анық. Жаңа ... ... қаз тұра ... ... билікті қолдан
бере қоймай жанталасып жатқан шағында ... де ... ... ... ... осы бір ... ... өз ыңғайына да
пайдаланып, ел арасындағы түрлі аңыз-әңгімелерді, ауыз ... ... ... ... ... ... түрлі деректерді, материалдарды
да жинақтай жүргенін аңғаруға болады. Әсіресе, 1930 жылдың күз ... ... ... ... ... ... ел аралаған
сәтінде көп дүниеге қол жеткізгенін Мәжит Сейфуллиннің естеліктері арқылы
да ... ... Бұл ... осы ... үшінші рет кесіп өтуі еді.
Т.Кәкішұлы Сәкен табаны тиген сүрлеумен жүріп отырып, оның Қарқаралы,
Қоянды жәрмеңкесінен басталған сапарының Үспен - ...... – Киік ......... - ... ... одан әрі
Бурылбайтал – Айдарлы - ... ... ары ... ... ... ... ... түсіреді, картасын жасайды.
Жиһангез-ғалым осы сапарында Сәкен өміріне қатысы бар тың, жаңа
мәліметтер іздестіре ... оның ... ... замандастары Бәкен
Серікбаев, Жанайдар Сәдуақасов, Сапалай Исатаев, Шаймерден ... ... ... ... ... ... ... ұл-қыздары туралы, Ахмет ишан,
Мәдібек болыс және т.б. ... ... ел ... ... ден қойып,
анық-қанығына көз жеткізеді. Әсіресе, ел ... ... ... ... ... ... Темешәлі Барболов, Бану Дусаева
сынды аға-апаларымыздың ел ... ... ... жүйелі сөзді
қапысын тауып айта білетіні көп көмегін тигізеді.
Сәкенге серік болған Сапалайдың жай ғана атқосшы емес, ... ... ... ... ... ... ... Сарбастың қызы
Рахиланың да өнерпаз, ... қоса ... ... өнерден құралақан
еместігін осы сапардан естіп, жазып алып, көңілін демдеп қайтады.
Иә, шынында да, Арқаның әншілік мектебін, ... ... көп ... бері үзбей зерттеп келе ... ... ... Илья ... зерттеу мақалаларында Сапалайдың есімі
ілтипатпен аталып, кешегі дала төсін дүбірлеткен ... ... ... ... әнші, балуан екені айтылып, жазылып жүр.
Ал, Сәкеннің түрмеден қашып шығуына себі тиген Жанайдар ... ... ... ... ... ... көп әңгімесі де
Тұрсекең назарынан тыс ... ... ... Аймауытовтан сабақ тыңдап,
қазақтың айтулы ұлдары Әбділда, Бауыржан, Құрманбектермен бірге оқыған
ақсақалдың ... ... мол ... ... ... анық байқалады. Иә, «Бетпақдалада мыңды ... ... ... ... ... ... боларлық ең болмаса, қағылған қазық
қалмай, мына сахарада жұтылып жатса, ... ... ... ... ... ... ... өмір көрсетіп жүр» - ... ... көп ... ... қара басының қамын күйттемейтінін, ел қамын бір сәт ... ... «той ... ... ... ... ... ұмытып кетеді екен деп ойлайды. Жоқ, жүз есе жоқ. Ел ... ... ... ... ел ... жұрт ... жадында сақтап
жүретінін» анық аңғарғандай болдық.
Жасы егде тартқанымен әлі де ат үстінен түспеген, алға ... ... ... Кәкішұлының руханият әлеміне жасайтын сапарларының мол
екеніне, ... ... ... үлгі ... алаш ардақтысының әрқашан
мерейі үстем боларына күмәніміз жоқ.
Сапарыңыз сәтті болсын, Тұрсынбек аға!
Журналист Һәм публицист - ... ... ... ... қай қоғамда да арқалайтын жүгі ауыр. Әр ... ... ... ... ту қылып ақпарат жинайтын, оны тұла
бойынан сіңіріп, жан -жүрегімен жұртқа ... ... ... ... ... шыжығы мол еңбегі атан түйеге жүк болардай салмақты екенін көкірек көзі
ояу жан айрықша сезініп - түйсінері хақ. ... ... ... ... ... ... ... кездескен кезінде
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың мынадай ... ... ... ... бар: ... ... үшін бұқаралық ақпарат құралдарының күші
елдің қарулы күштерінен де күшті. Сондықтан да журналистер халыққа ... сақ ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының «газет –
халықтың көзі, құлағы һәм тілі» деген ... ... ... пікір
төл мамандығымызға берілген жоғары баға болуымен ғана ... бет ... ... ... де аса ... ... ... баяндаудан бастап отырғанымызда
бір мән бар. Осы жұрт Тұрсекеңнің, Тұрсынбек Кәкішұлының о ... ... ... ... болғанын біледі ме екен? ... ... ... ... ... - Әбу ... әл-Фараби атындағы ұлттық
университеттің журналистика факультеті түлегінің еңбек жолы журналистикадан
бастау ... ... ... ... ... ... ... келсек, журфак шәкіртінің таудай талабы мен бармақтай бағы өзі
таңдаған төл мамандықпен тығыз байланысты екенін кім ... ... ... ... аты алты ... ... «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш»)
газетінің бөлім мегерушісі ... ... ... ... ... оқу ... баспасының аға редакторы міндетін мүлтіксіз
орындағанын айтпағанда, бүткіл саналы ғұмыры қазақ журналистикасы ғылымымен
тығыз байланысты, егіз ... келе ... ... жаны бар екенінің
нақты айғағы. Бір ... өзі неге ... ... журналдың ізіне
шырақ алып түсіп, жоғалтып ала жаздаған ... ... ... ... ғылымға қосылған шоң жаңалық, әлі бағасын ... ... ... ... ... десек, әсіре айтып, ауа жайылғандық ... ... да ... ... ... ... ... сүбелі үлес болып
қосылған ерен еңбектерін зерттеп, ... ... ... ... ... кең ... ... биігі публицистика екені бесенеден
белгілі. Көсем сөз – біздің пайымдауымызша, сөз ... қос ... ... Бір қанаты – ғылыми зерттеушілігі десек, екінші қанаты –
шалқар шабытқа негізделетіндігі. Осы екі қасиет ... тұла ... ... Әз-ағаның терге малынған еңбек жолынан терең бойлап ... оған ... ... жете ... ... көсемсөз шебері еткен
журналистика болса, айтулы ғалым деңгейіне көтерген - публицистика. Бұл
пікірімізбен Бас ... ... деп әсте ... ... ... жатпай-ақ, оған баспадан жарық көруіне үлесіміз
бар еңбегі – «Мағжан мен ... ... ... жайлы сыр суыртпақтасақ ... ... ... ... Бұл ... ... ... пафоспен,
қалың оқырманын ерекше елітіп, еліктіріп әкетер көркемдік ... ғана ... ... ... ... дәйектерді ортаға салуымен бағалы
дер едік.
Осы орайда, кезекті бір ... ... ... ... Ғылыми
кеңесте қорғауға ұсынылған еңбектің «бір міні – публицистикалық стильде
жазылуы» деген сынға қарсы ... ... бір уәж ... ... ... ... кімге, не үшін жазылады? Ізденушінің
жаңалығын көптің білуі үшін, ... ... үшін емес пе. Ал ... ... ... жүзеге асса ше? Ендеше ... ... ... ... міні ... жұмыстың кемшілігі емес, артықшылығы
дер едім. Бір қалыптап шыққандай қасаң тілмен ... ... ... ... ... оны? Одан да жұрт ... ойы орнықты, анық та әсерлі болып
қағазға түсірілсін, бұл публицистиканың ... ... ... ... да ... болары хақ». Көңілге қонымды ескертпе ғалымдар
тарапынан қолдау тауып, мәйегі бар сөз ... ... ... ... ... бар.
«Мағжан мен Сәкен» - міне, дәл солай, ... шоң ... ... ... терең бойлап, ерекше ыждаһат, ерік - жігерімен
жазылған, оқырманын ә ... ... ... ... ... ... бірге бастан кешкендей күйге бөлейтін сегіз қырлы, бір
сырлы туынды. Бізді, әсіресе, ерен таң ...... ... ... ... ерекше ерік - жігері. Қазақ көркем сөзінде мәңгілік өлмес
қолтаңба ... қос ... әр бір ... сыр іздеп, іздеріне түсіп,
көбіміз ұсақ-түйек деп мән бере бермейтін ... ... ... ... ой ... оны ... боп дәлелдеп, қолмен
ұстатқандай көзіңізді жеткізуі – айтуға ғана жеңіл көрінгенмен, шындығында,
ұшы-қиыры жоқ ... ... ... ... ... шыдамы жете бермейтін
мехнет. Ал ол не үшін қажет? Шындық үшін, соны қалтқысыз қамтамасыз ... ... ... ... аға ... мектебі жетістіктерінің, біздіңше,
бар сыры осында. Жас ғалымдар үйренер үлгі, алар өнеге де осы ... ... тиек етіп ... еңбектің бізді тәнті еткен тағы бір құнды тұсы
– автордың ғылым үшін шындықтың алдында бас иуі, ақиқатқа тағзым ... ... өзін ... да бас ... «... ... ... не ... кітап жазғандарда болсын еш кемдік, қателік жоқ демеймін. ... ... ... ... ... Серік Қарабаев, Рымғали
Нұрғалиев, менің Коммунистік идеологияға бой алдырып, онсызда ... ... әрі ... ... аз болған жоқ. ... ... ... ... ... ... жатқанды түсіне алмай талай
бұлаңдағанын, алаш ... ... ... ... ... ... демесін жасағанын, большевиктік тор ... ... ... ... ... көрмедік, біліп отырып айтпадық, қызыл бояуды
баттита жағу қажет деп таптық»/1/ .
Біздер, ... ... ... бір ... ... аса ... лазым. Оның ауадай қажеттігін ғылым дәлелдеумен келеді. Бұл
жөнінде ел ... ... ... ... ... орта ... жазған кандидаттық диссертациямда дұрыс бағыт
ұстанғаныма қазір қуанып отырған жайым бар. Онда ... ой ... ... дәуіріндегі ғалымдардың) зерттеулері ... ... ... ... болып көрінгенмен, кезінде ағынға қарсы
тоған іспетті тотаритарлық жүйенің тар шеңберіне сыймай, сіреспе таптық
идеологияның сынына ... ... ... ... тиістіміз»/2/.
Осы ойды «Мағжан мен Сәкен» авторы одан сайын нақтылап, шегелей түседі.
Жоғарыда тілге тиек ... ... ... ... ... ... соқырға
таяқ ұстатқандай айқындап береді: «Бұған айрықша әсер еткен ... жоқ ... жол, ... ... орыс ... ... алдында, 1984 жылы З. С.
Кедринаның Д.А. Қонаев ... ... ... ... ... ... достығына зияны тиетін кітап» деп мәлімдеме жасауы, оның
пенделік жолмен қабылдануы, жандайшап болған хатшы Н. ... ... ... ... ... ... болған әрекеті «Сәкеншілердің»
артығырақ сілтеуіне себепкер болған еді. Оның алғашқы ... ... 1964 жылы 23 ... ... ... ... ашу қысып
жасаған баяндамасы болды: «Қайталап айтқанда, шегелеп тұрып айтқанда,
нығырлап негіздеп ... ... ... ... ... негізін қалаушы
бірден бір Сәкен Сейфуллин болды»,- деген тезисті ... ... ... ... Осы ... кейінгі зерттеулерге кілт, аттанар өріс ... ... әр ... әкеп өз ... ... Соның ішінде мен жаққан
алқызыл бояулар, ... аз ... ... бір мақаламен көлемі жиырма сегіз баспа табақ еңбектің, онда ... мен ... ... мен ой түю ... ... жүк болатын
кітаптың бар қадір – қасиетін толық ашып берем деу бос әурешілік болар еді.
Біз оны алдымызға мұрат етіп ... жоқ. ... ... жеке
дара зерттеуді, зерделеуді қажет ететін, кейінгі жас ұрпаққа үлгі ... ... ... мол, ... толы ... және ... сыр түю, ой өрбіту болатын. Бұл бағытта атқарылар іс жаңа
басталып келеді деп ... оның ... ... ... бек ... білдіргіміз келеді.
Жүз жасаңыз, қамын жеген қазақтың қариясы!
1. Кәкішұлы Т. ... мен ... ... эссе ... ... 26-27 ... Сақ Қ. ... сана ұйытқысы: Оқу құралы,- Алматы: ... 2000, 9-10; ... ... Т. ... мен Сәкен: Ғылыми эссе - ... ... 1999, 26-27 ...... ... сыны тарихын жүйелеуші ғалым
Алтынай Жүсіпова,
филология ғылымдарының
кандидаты, доцент
Сын, сын тарихы және оны ... ... ... ... ... ... Ол негізінен, қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеуге
қатысты айтылған. Алайда бұл ... ... ... мен өз ... ... бірден көріне қоймады. Бұл бір жағынан заңды да.
Себебі кәсіби сынның қанаты ... ... ... ... оның
тарихын дәуірлеу мәселесінің көтерілмейтіндігі, көтерілген күнде де нақты
шешімін таба алмайтындығы мәлім. Ал қазақ әдеби ... ... ... ауыз ... ... ... шын мәніндегі сынның ... жол ... ... ... байланысты болды. Осы ... ... ... жіктелу, кәсіби сипатының анықталуы, ... бой ... ... ... шыңдап қалыптасып дамуға бет бұрды.
Көркем әдебиеттің асылы мен жасығын таразылар, адал бағасын ... ... бола ... ... ... ... кәсіби сынның өрісін
кеңейтуге қосқан үлесі ерекше. ... ... ауыз ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, С.Торайғыров, М.Дулатов,
С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Жолдыбаев, Е.Бекенов, Ғ.Тоғжанов,
М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов ... сап ... ... ... ... сыны мен ... қалыптасуына қосқан үлестері мол. Алайда сол кезеңдегі сынға, сын
тарихына қатысты айтылған ой-пікірлердің ... ... ... ... ... беріліп жатты. Солай бола тұрса да, олардың ... ... ... де өз ... ... құнды ойлар бар. Бұл кезде сын және
зерттеу мақалаларда маркстік-лениндік әдіснама ... сай ... ... сөз ... ... сыны ... аянбай еңбек еткендердің бірі сыншы
Е.Ысмайылов. Ол сол ... ... ... ... ... ... ... “сын өсіп, өркендесін десек, алдымен сыншылдықтың өзіне айрықша
маңыз беру керек, сыншылық ... ... деп ... ... ... ... ... керек, жазушылар арасында сынды күшейту керек,
қазақтың ... ... сын ... ... ... сын еңбектерін
бастыру жұмыстарын өңдеу керек. ... ... ғана ... барлық жағынан
көрсетеміз” деп ашып ... ... ... өркендетудің басты бағыты,
проблемалық мәселелері баса ескертілген бұл өзекті ... ... ... талантына тән басты сипатын ғана аңғарып ... ... сол ... ... процестің жай-күйінен де хабардар
боламыз.
Бұл мақалада автор ... ... ... ... ... ... назар аударған. Сыншы классикалық мұраны, әдебиет тарихының ... және ... ... ... бағалауда сол кезде орын алған
басты кемшіліктерден ... ... ... ... “Искусство,
әдебиетті бағалау ісіндегі дөрекілікке, бас бұзарлыққа, ... ... енді жол ... отыра беру — ол жалпы біздің әдебиет,
искусство жөніндегі мәдениетіміздің ... ... Шын ... искусствоны, оның өкілдерін дұрыс, әдеби бағалай білуіміз керек. Ол
үшін бізге ең ... ... ... ... ... көтерейік” — деген сындарлы, эстетикалық ... ... оның ... ... ... ... таза ғылыми сипатта
зерттеуге, әдеби-тарихи шындыққа сай объективті бағалауға ... ... ... Одағының 1937 жылы мамыр айында сын туралы арнайы
пленумы өтті. ... ... ... ... ... ... ... назарын аударды. М.Қаратаев баяндамасында қазақ әдеби
сынының даму ... ... оның ... мен ... атап ... ... ... дамуындағы рөліне, орнына,
міндетіне тиісті назар аударылғанмен дөрекі социологиялық сынның ... ... сыны ... бір ... 1939 жылы ... ... өткен
Қазақстан жазушыларының ІІ съезі болды. Мұнда әдебиетіміздің әр саласы ... ... ... сын ... ... ... ... кеңестер
ортаға салынды. Жазушы Ғ.Мүсірепов сынның жай-күйі туралы баяндама жасады.
Әсіресе Ғ.Мүсіреповтің баяндамасында ... ... сын, ... сыны,
кәсіпқой сын түрлері ажыратылып, арзан қол, таяз, ғылыми негізсіз сындардың
залалының аталуы — сын ... ... олжа ... әдеби сынының түйінді мәселелері кеңінен талқыланған осы съезде
сын саласын дамытуға, орын ... ... ... ... ... ... өзі бұл ... басты мақсаты мен міндетін айқындау еді.
Отызыншы жылдардағы сынға қатысты пікірлерге тоқталғанда, осы кезеңде
тұрпайы социологиялық ... ... ... мәселені партиялық,
тапшылдық тұрғысынан шешу талабының үстем болғанына көз жеткіземіз. Мысалы,
ҚазАПП басшысы М.Қайыпназаров әдеби сын мынандай талап ... ... ... “1. Сын ...... ... ... теріс жайылмасын. 2.
Пролетариат жазушыларының шығармаларын сынағанда ол ... ... ... ... жататындығымен сыналсын, ... ... ... ... бере ... қарай қаралсын, т.б.”.
Осы тұстағы әдебиет сыны тарихын зерттеген ғалым Д.Ысқақұлы мұндай
өрескелдіктің орын ... ... ... ... ... бұндай
кемшіліктердің түп негізі сын қолданған методологиялық әдіске ... ... орыс ... сынында Плехановтың әсері күшті болды. Бұл
кездегі ... сын ... ... ... ... В.Фриченің,
П.Н.Сакулиннің еңбектерінде әдебиеттану ғылымындағы ... әдіс ... және ... әдіс ... ... ... ... әдеби сынында да осы әдістің басым болғандығын ... ... ... ... Ғ.Тоғжанов ішкі түйсікке яғни, Воровскийдің
теориясына негізделген “ақын көргенін көргенше, ... ... ... ... ... ұсынды. Осының бәрі сынның дұрыс ғылым ретінде дамуына
нұқсан келтірді” деп ашық жазды.
Сынның тарихына және ... ... ... ... “Қазақ
әдебиеті” газеті жарық көргеннен кейін молайып, ақын-жазушылар, сыншылар
арасындағы пікірталасты қыздырып жіберді. ... ... сыны ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов сынның үш түрін бөліп көрсетті.
Бұдан кейінгі кезеңдерде де бұл мәселе ұдайы көтеріліп, қазақ әдебиет
сынының туу, қалыптасуы туралы ... ... ... ... ... “Қазақ әдебиетінде сынның белгілі орын алуға ұмтылуы тек
кеңес ... ... ... осы 10-15 жылдың ішінде. ... ... сын ... ... ... заңды нәрсе” — десе, ғалым Е.Ысмайылов
“Біздегі әдебиет сыны мен әдебиет тану ғылымы тек ... ... ... ... әдебиетшілік дәстүрі мүлде жоқ, тыңнан туып жасалған” —
деп тар шеңберден шыр ... ... ... Оған белгілі дәрежеде
үстем көзқарас, яғни орыс елінің тарихынан асып түсер, ерте ... ... ... ... ... ... ... тұмшалаудың салдары себепші
болғанын жоққа шығармау керек. ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде ғалым Т.Кәкішұлы сынның қайнар
көзі ауыз әдебиетінде жатқанын айтып, оның ... ... ... ... ... ойға кең ... ... әдебиет сынының
қалыптасып, дамуы баспасөз арқылы жүзеге ... ... ... халықтың әлеуметтік жағдайы, көкейтесті мәселелері, ... ... ... ... ... табылатын — баспасөз арқылы көрініс
беретінін дәлелдей бастады.
Баспасөз бетінде Абайдың, Шәкерімнің, Сұлтанмахмұттың, ... ... ... ... т.б. ... ... ... ой-пікірлердің дамуына түрткі болғаны сөзсіз. Даулы шығармалар жайында
айтылған ойлар сынның қалыптасып, өріс алуына ұйтқы болды. Сын ... үшін ... ... өзі ... өсіп-жетілді.
Қазақ әдебиеті сыны тарихы сөз болған кезде, әлбетте М.Әуезовтің ... ... ... ... Ол қазақ көркем әдебиетін әлемдік өреге
көтеруімен бірге, сын, әдебиеттану ... ... да ... тер ... әдебиеті үлгілерін, ақын-жыраулар мұраларын зерттеуге мол үлес ... асыл ... ... ... жылт етер ... ... ... Елдің әдеби-мәдени талап-талғам деңгейін
таразылап, эстетикалық мұратының сырына бойлады.
М.Әуезов әдебиеттану ғылымы, ... ... ... ... ... ой ... ұсынады: “Қазақ халқының мәдениет тарихында
әдебиеттану ғылымының тарихы әзір қысқа. Бұл жас ... Ол ... ... ... ... ... ... тарихы” деген салаларға
бөлініп, енді ғана дамып келеді. Қазақтағы әдебиеттану ғылымы құралғанда,
ол ... ... ... ... ... сатысымен, барлық бас-аяғын
жинағанда — түгелімен, толық мағынасында, социалистік Ұлы ... ... ... ... ... ... ... біз бұл
жөнінде, “өскен ғылым” дерлік мардымды мұралар алғанымыз жоқ.
Рас, қазақ халқының революциядан ... ... ... ... ... ... ... жариялауда, онан соң ең алғашқы түсініктер
беруде көп қызмет еткен орыс ғалымдарының еңбектерін біз ... ... ұлы ... ... алып қазақ ескілігін зерттеген Шоқан,
Әбубәкір, Ыбырай сияқты оқымыстылардың еткен еңбегін де ... ... көп ... ... ... ...... әдебиет тану
ғылымының өзін тудырған жоқ-ты. Олардың ... ... ... ... да ... ... ... “әдебиет тарихы” барлығы
тым құрса орта мектеп ... ... де ... кірген жоқ”. Көріп
отырғанымыздай, М.Әуезовке де партияның тізесінің ... ... ... әр ... аңдып айтуы аңғарылады. Жазушы әдебиет ... ... ... ... ... ... ... қарап, арыстарымыздың көкіректері күмбірлесе де, міңгірлеуге мәжбүр
еткен сол бір қытымыр ... ... ... халқының тарихында өзіндік орны бар ... бірі ... ... ол ... сын ... ... еңбек еткен.
М.Қаратаевтың сыни мақалаларында әдебиет ... ... ... бар. ... ... жалпы қазақ әдебиетінің творчестволық
дидары мен жай-күйі, асқан асулары, ... ... ... ... ... ... ... шындығына орай идеялық
көркем шығармалар жайлары әңгімеленеді. Сонымен қатар сыншының белгілі бір
автор туралы ... ... ... ... ... ... фактілер бар.
Сыншы М.Қаратаев сын тарихын сөз қылғанымен, оны жүйелеу ісін қолға
алмаған. М.Қаратаевтің әдебиет сыны ... ... ... есіміне қазақ сынының жетістігінің ғана емес, кемшілігінің де
едәуір қатысы бар деп ойлаймыз. Қазақ сынының ... ... ... ... ... ... кей ... аздығы оқушысын бір
сәт қынжылтады да. Автор қалам ... ... ... ... да сөз
болған. Сондықтан солардың қайсыбіріндегі ... ... ... ... ... ... мақаланы қызыға, құныға оқитыныңды жасыруға
болмайды. Сын, екінші жағынан пікірлер сайысы, ... ... ... ... Бұл ... ... еңбегіне берілген әділ баға екендігіне
ешкімнің таласы ... ... ... да ... ... ... өз орны бар ... Асылы, ғылым тарихында еңбек еткендердің
баршасын өз заманының сойылын соқты деп күстаналай берудің орны бола ... ... Егер ... осы ... ... әдебиетімізде іліп алуға
жарайтын адам таба ... ... ... ... ... ... ... етіп келе жатқан
ғалымдарымыздың бірі — Серік Қирабаев. Ол қазақ әдебиетінің ... ... ... зерттеуге, әдебиет тарихының кеңестік
дәуірін жүйелеуге, әдебиет сынының ... ... мен ... жіті ... жасап, баға беруге елеулі үлес қосты. Ғалым әр
кез әдебиет сыны тарихына қатысты жарық көрген еңбектерді шола ... ... ... ... орта ... ... ... кітабында, сол кезеңдегі әдебиет сынының жай-жапсарына былайша
тоқталады: “Соңғы жылдар ішінде шыққан ... ... ... ... әдебиетінің идеялық-көркемдік, эстетикалық дамуы туралы ғана
мол мәлімет беріп қоймайды, оның көп ұлтты совет ... бір ... ... заңдылықтары жайында да ғылыми бағдар ұсынады. Олардың
ішінде Т.Кәкішұлының “Дәуір ... ... ... менің
көңілдегім”, “Ізденіс іздері”, С.Әшімбаевтың “Талантқа тағзым”, “Парасатқа
құштарлық” және т.б. елеулі еңбектер бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өзгешіліктері, жаңалығы
совет әдебиетінің даму тарихымен тығыз байланыста берілді. Қазақ прозасының
соңғы жылдар ішіндегі елеулі туындыларына талдау жасалады.
Поэзия сыны да ... ... ... Сын бұл салада ұлттық
поэзиямыздың соңғы жылдар ішіндегі табыстарын, жеке сөз ... ... ... ... ... ... ... мен сын жанрының қалыптасу жолын зерттейтін Р.Нұрғалиевтің
“Айдын” мен Т.Кәкішұлының “Оңаша отау” атты ...... ... мен ... ғылымы бірімен бірі байланысты дамып, әдебиеттің
жанрлық, ... ... ... ... дәрежесіне
көтерілгендігінің айғағы. Ғалым мұнда қазақ әдебиеті сыны ... ... ... дүниелеріміздің баршылық екендігін орынды атап көрсеткен.
Р.Бердібаевша айтсақ “Тұрсынбек ғылымға қазақ ... сыны ... ... Оны ... ... ... З.Қабдолов: “Әдеби сын — саласын
профессор Т.Кәкішев бір өзі жеке-дара алып ... ... ... ... ... одан тапқан құжаттар мен жазбаларды
жан-жақты пайдалана келе, қазақ әдеби сынының оқулықтарын жазып ... ... ... ... ... тура ... Қазақ әдебиеті сыны
тарихына ... ... сөз ... әрине, 60-жылдардағы
әдебиетіміздің жай-күйін айтпай кетуге болмайды. Бұл ... елде ... ... ... жеке ... табынушылық батыл айыпталып жатты.
Әдебиетіміздің алыптары С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға қайта енгізілуі де ... ... ... ... ... әлемінде серпіліс туып, әдеби ... жол ... ... ... бір топ жас сыншы-ғалымдар легі
келіп қосылды. Көптеген ... ... ... ... ... Қазақ ССР
Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институты ғалымдарының қатысуымен
шыққан “Дәстүр және ... ... ... ... ұласуы”,
“Көркемдік кілті — шеберлік”, ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті материалдарын ғылымдық жолмен
қорытуға, әдеби-теориялық тұрғыдан жинақтауға арналды. Ондағы шығарманы
нақты ... ... ... әдебиеттер жолын ... ... ... ... ... ... біздегі бүгінгі
сын үшін жалпы методологиялық жағынан маңызды.
Бірқатар жас сыншылардың сын ... ... ... ... ... Б.Майтанов, Б.Ыбырайымов, Б.Сарбалаев т.б. ... ... ... ... ... ... ... отырып, ондағы
жанрлардың баюын, тақырыптық өрісінің ... ... ... ... ... танытты.
Бұлардан басқа өздерінің күнделікті баспасөз бетіндегі ... ... ... ... мен ... ойлы ... қосып
жүрген авторлардың саны да көбейді. ... ... ... ... ... т.б. есімдерін атау орынды.
Бұлардың бәрі де қазақ әдебиеттану ... бар ... ... ... ... — сыншы-ғалымдар. Солардың ішінде жарқырай көрінгені — Сағат
Әшімбаев. Ол сын ... аз ғана ... ... ... ... ... ... сынына соны серпін, өзгеше ... ... ... бір ... еді. ... ... ... ой сипаты”,
“Шындыққа сүйіспеншілік” деп ... ... ... әдебиеті сынына үлкен
олжа салды. Бұл кітаптарында ... ... ... ... мен
проблемалары көрсетіліп, болашақ бағдарлары айқындалды. Ол алдыңғы толқын —
ағаларының, өз тұстас-замандастарының, кейінгі толқын — жас ... ... ... ... ... ... әділ баға бере білді.
Мысалы, белгілі ғалымдар жайындағы ойын: ... ... ... ... ... ... түрде бақылып жүретін, соған байланысты өз
ойларын газет-журнал ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішев сияқты сыншылардың мақалаларында көпшіліктің көңілін
аударып, ойын қозғайтын әдебиеттің әр алуан ортақ мәселелері әр ... ... Ол ... оқып ... ... ... сыны ... өлшеусіз өскендігін, ой айту, талдау мүмкіндігінің шеңберін
кеңейте түскендігін, жанрлық-стильдік ерешелігін тануға болар еді. ... осы ... ... ... кезде сын майданының алғы шебінен
көрініп, ... ... ... ... ... өзіндік ой,
байлам-байыптаулары бар кітаптарымен өз оқушысын табарына сенеміз” — деп
сабақтайды.
Әдебиет сыны тарихын оқып ... ... ... ... туралы пікір айту үшін бүкіл әдеби-сыни процестен хабардарлық ... деп ашып ... оның ... ... ... ... әлемдік және одақтық сынның даму процесінде әдеби-творчестволық
портрет, философиялық ойлары басым ... эссе ... сын ... ... туған, жақсы қабылданып әрі ... ... ... ... сынның қажет те аса маңызды жанрларының дамуы
бізде әлі де ... ... мен ой ... ... ... ... ... концептуалдық сын
— жаңа көзқарастардан туған концепциялық ... ... да ... ... ... ... Бұл ... осы күні де өз ... ... ... күн ... ... ... ... отыр.
Сонымен бұл айтылғандарды шола қарастыра келе, қазақ әдебиеті сыны
тарихы туралы Т.Кәкішұлының еңбектерінен өзге бұл ... ... ... ... ... ... түспейтінін байқаймыз. Жекелеген ғалымдар
еңбегінде бұл жайында тек ... ... ғана ... ... Ал ... ... ғалым-сыншы Т.Кәкішұлы толтырды.
«Қазақ әдебиетінің тарихы» және Т.Кәкішев
Гүлжаһан Орда,
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының аға ғылыми
қызметкері, ф.ғ.к.
Отызыншы жылдардағы жаппай қудалау, ... ... Ұлы Отан ... ... қайта қудалау науқаны қазақ мәдениеті мен әдебиетіне өз
зиянын тигізіп бақты. 1920-1930 жылдардағы ... ... ... жылдары да бәсең алмағаны белгілі. «Қазақ әдебиеті» газетінің ... 22 ... ... ... ... Бердібаевтың «Ең үлкен
мәдени байлық» атты мақаласын қолдаймыз деп бастарына бәле ... ... ... ... ... есімінің жүруі – оның ұлтқа деген шексіз
сүйіспеншілігіне мысал. Ұлттық тіліміздің ... халі мен ... ... ... ... ашық айтып, оны жан айқаймен көтере ... ... ... ... ... ... Нарымбетов “Ана
тілін ардақтайық” (1 маусым) атты мақаласын жазса, ... ... ... ... ... ... Төрехан Әлішеров, Ағзам
Байшин, Әдиет Мұхтаров, Құрманбск Әбілдаев, ... ... ... (17 ... атты ... шығуы – сталиндік зұлматтың құрбаны
болған қазақ халқының ұлты үшін туған ерлерінің ісін жалғастырар ұрпақтың
бар ... ... ... паш етті. Сол кездегі жастардың басына
үйірілген қауіпті Ә.Нарымбетов былайша еске ... ... ... ... Комитеті 1956 жылы желтоқсанның 10 күні ... тілі ... ... ... ... ... “қателігін” қатты
әшкерелеген қаулы қабылдады. Сол қаулының негізінде “Социалистік Қазақстан”
газетінде 1957 ... 29 ... ... правда” газетінде 31
қаңтарда “Қазақ халқының мәдениетін көркейте берейік” атты жоғарыда аталған
авторларға өлтіре соққы ... ... ... ... ... ... ... “Жас ұлтшылдармен” аяусыз күресу науқаны лезде
басталып та кетті. Жоғарыда ... ... бәрі де ... ... ... осылайша аға буын өкілдерін жаппай ... ... ... ... жалғасты. Осылайша жастайынан саясат сүргініне
ұшыраған бұл буын ... ... өзі ... түсті. Жастардың жалындаған
жігерін солшыл саясаттың жасыта алмағанына олардың ... өмір ... ... ... ... ... бұл саясатты ығыстыра түсті. ... ... бір легі ... ... заманда екінші буынды тарих
сахнасынан ысыра салу оп-оңай шаруа емес еді. ... да ... ... әдебиеттану ғылымының бар жүгін көтеру аға ... ... ... ... – 1927-1928 жылдары дүниеге келген
С.Қирабаев, З.Қабдолов, З.Ахметов, М.Базарбаев, Р.Бердібаев, ... ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев,
М.Ғабдуллин, Т.Нұртазин, ... ... ... ... сынды аға буын өкілдерінен тәрбие алған бұл топ
өздеріне ... ... ... ... ... ... олардың ғылымдағы жолдары айқын ... ... ... ... ... мәселенің бірі – атадан-балаға мирас болып
келе жатқан ұлттық ... ... ... ... сын ... ... ... «Қазақ әдебиетінің тарихы» атты көп
томдық тарих жазу еді. Бұл ... де ... ... ... ... аға буын ... ... жасап, ғылымның негізгі қара ... жас буын ... ... ... мәлім.
ІІІ томдық 6 кітаптан тұратын «Қазақ әдебиетінің тарихы» атты ұжымдық
еңбектің ІІІ томы қазіргі заман ... ... ... 1917 ... ... ... жылдардағы қазақ әдебиетіне арналды. Аталған
еңбектің әдеби редакторы және ... ... бірі – ... Әдеби редакторлықтың өзі адамға көп жүк ... ... ... осы міндетті абыраймен атқара білді. Себебі, ұжымдық ... ... ... аман ... осы ... ... ІІІ томның екінші кітабына «Асқар ... ... ... ұстазы Е.Ысмайыловпен бірлесе отырып жазды. ... ... ... ... әдебиет тарихын жазудағы ... ... ... жас маманның ғылымның даңғыл жолындағы бет
аласын аңғартары ... Ол ... де, ... ... да ... ... әдебиетке еңбегі сіңген, ... ... ... ... ... ... тартылса, Кәкішевтің бойында сол кездің өзінде-ақ,
осындай ерекшеліктердің болғаны белгілі. Осы сөзімізді растау үшін ... ... ... бір ... бірер мысал келтіруге болады.
«Асқар ... атты ... ... ... ... ... ... қамтыла келіп, оның шығармашылық портреті жасалған.
Ақынның дүниеге келгеніннен бастап, оның ... өсу ... ... ... ... Ұлттық наурыз мейрамының атын да атауға болмайтын
сол бір заманда зерттеуші ақынның «Наурыз күні» ... ... ... тиек
етеді. Өлеңнің социалістік құрылысты жырлаған тұстарына талдау ... ... ... тұрғандай, бұл – қазақ ұғымындағы жыл басы еді. Алдымен
ақынның шағын лирикасынан кейін поэмалары, сатиралық шығармаларынан ... ... ... ... ... ... тиек болуы –
зерттеудің жанр ... сай ... ... ... айрықша
бір ерекшелігі – тілінің өткір, әрі жатық келіп отыратындығы. Бірауыз
сөзбен, бір ... ... ... ... ... ... идеясын,
көркемдік күшін айқындап отырады» , – деген ғалымның көркемдік-эстетикалық
талап тұрғысынан берілген бағасы қай заманда да өзгермесі ... ... ... ... таза ... ... әділ баға. Аталған зерттеуден
осындай нақты да дәйекті тұжырымдарды көптеп ... ... ... атты ... ...... ... тарихында тұңғыш
рет жазылғандығымен құнды. Өйткені мұнда ақынның өмірі мен шығармашылығы
толық ... оған ... ... өз бағасы берілген.
Еліміздің егемендік алуы, халқымыздың отаршылдықтан құтылуы ел ... ... ... ... ... Осыған орай біздің ұлттық әдебиетіміздің
тарихын да жаңаша пайымдау қажеттігі туды. Бұрын көп ... ... ... ... ... ... тарихи ерекшеліктерін,
дербестігін, әдеби дамудың күрделі жолын зерттеп, оны ... ... ... ... ... қойылды. Бұрынғы жазылған еңбектерде
қазақ әдебиеті кеңестік көп ұлтты ... ... бір ... ... қаралып, оның ұлттық сыпаты ашылмады. Тіл өзгешелігі болмаса, «тілі
басқа тілегі бір» ... ... ... ... ... ... ... коммунистік идеологияның ықпалында жұмыс істеді. Оның үстіне ... ... ... ... ... әдебиет үлгілері кірмей қалды.
Сонымен қатар бұрынғы әдебиет тарихында кеңестік атаулының бәрі ... ... ... талғампаздықпен таңдау принципі ұсталмады.
Осының бәріне әдебиеттің партиялығы, социалистік ... ... ғана ... ... т.б. жағдайлар әсер етті. Ендігі жерде әдеби
процесті идеология ... тыс, ... ... ... ... ... ... міндеті алға қойылды.
Осылайша көп томдық «Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... тұсында және жүктелді. Бұл ел президенті
Н.Назарбаевтың ұсынысы бойынша жасалған «Мәдени мұра» ... ... еді. Осы ... ... әдебиетінің көп томдық
тарихын жасау, онда халықтың ғасырлар бойғы көркемдік ... ... ... ... ... ... талдау сол негізде бүгінгі
тәуелсіздігімізге заңды түрде қол жеткізгенімізді дәлелдеу – ... ... ... ... тұрған үлкен міндет. ... ... және өнер ... бұл салада жұмыс жасалып жатыр. Бұл
еңбек – ... бір ... ... дәуіріндегі қазақ әдебиетінің тарихы», –
дейді академик С.Қирабаев .
Араға ... ... ... ... ... ... кешенді түрде
зерттеу мүмкіндігі туды. Алғашында бір ... ... ІІІ ... ... ... ... бұл еңбекті ендігі кезекте он ... етіп ... ... ... 7, 8, 9 ... ... дәуір әдебиетін
қамтиды. Ұжымдық еңбекке жоғарыдағы тәжірибе бойынша ... ... ... ғана тартылды. Солардың ішінде Т.Кәкішев есімін ерекше
атауға болады. Жас кезінен «ұлтшыл» болып танылған ғалым ... ... ... алаш ... ... ... алдына жан салмай
еңбек етті. Солардың бір саласы – 1920 жылдардағы әдеби сын. ... ... ... ... ... жинап-терудің
өзі үлкен еңбек болса, ғалым сол тұстағы мерзімді басылым беттеріне ден ... ... ... әдеби сынның бағыт-бағдары айқындалып,
қазақ әдеби сынның туу ... мен даму ... ... тың ... ... ... ... Бұл – қазақ әдебиеттану ғылымындағы
әдеби сын туралы алғашқы және толық мағлұмат беретін соны ... ... ... сын» атты ... ғалымның: «Қазақстанда сынның
тууына бай ауыз әдебиеті қалыптастырған халықтық эстетика, көне ... мен ... ... ... ... ағартушы-
демократтардың толымды пікірлері, қазақ баспасөзінде жарияланған қоғамдық-
эстетикалық құжаттар ... ... ... ... әр ... сынның әр алуан жанрлық түрлері ... Оның ... ... ... 20 ... айқындалды», – деген сөзімен басталады. Бұл
жолдардан әдеби ... туу ... анық ... ... ... дәуір
әдебиеті деп аты айтып тұрғандай зерттеу ... ... ... ... ... ... ... аралығында «Мұғалім журналы» мен
«Ұшқын» газетінде жарияланған бірді-екілі мақалалардың ... басы ... ... тиек ... ... ... сынның негізгі бастау көзін 1921
жылдармен байланыстыра қарайды.
1922 жылы жарық ... ... ... ... ... ... мақаласындағы «Қазақ жазушылары қалай туған, қашан шыққан?»
деген сауалына берген ... ... ... ... ... да ... тікелей байланысты болса керек. «1. Қазақ қалам ... ... ... таяқ жеген, орыстың табанына езілген жұрттан туған.
2. Қалам қайраткерлері қазақ басына қиын-қыстау, тар заман ... ... ... ... ... шақта шыққан», – деген Байтұрсынұлының сөзін
ғалым тегіннен-тегін алып отырған жоқ. Осы ... сол ... ... ... ... ... ... Бұл – ХХ ғасыр басындағы
отар елдің өмірі мен тұрмысынан алынған тарихи шындық.
20 ... ... ... ... ... «Бақыт жолына»,
«Қызыл сұңқарлар», М.Әуезовтың «Еңлік – ... ...... ... ... сынға алынып, қазақ ақын-жазушылары нені жазу, қалай жазу
керек екендігін білмей дағдарды. Қоғам тұрмсының ... ... ... ... да ... ... Осы тұста көркем әдебиет саласында да
көңіл аударарлық жайлар аз ... жоқ. Қызу ... ... ... кең етек ... ... идеология майданында да осы көрініске
кезігеміз. Қазақстан ... ... ... ... ... ... қазақстан», «Жаңа әдебиет», «Ақ жол», «Шолпан», «Темір
қазық», ... ... жас» ... ... ... ... кең
талқылауға түсті. Осы талқылау кезінде ... ... ... ... қазақ әдебиетінің белгілі өкілдері белсене араласты.
Сәбит пен Қошкенің газет бетіндегі ашық айтысы бұған мысал бола ... ... қызу ... ... ... тек ... ғана емес, сөз қадірін түсінер көзі ашық ... ... ... де ... ... ... көбіміз – бәріміз десек ... бола ... ... ... Көп ... ... ... міндет жүктегендіктен, амалсыздан универсалмыз. Қазақ тұрмысында
жұртшылық алдына түспей, білінбей ... ... ... мәселелер көп
соларды ашқың келеді, түсінгің келеді…”, – деп сол заманнның ... ... ... ендігі жерде әдебиет майданына да ... ... ... ... С.Қожанов, Ш.Тоқжігітов
сынды қоғам қайраткерлерінің есімін атауға болады. Заң ғылымдарының ... ... ... да ... ... ... түсіне алатын
көзі қарақты жан екендігін ғалым былайша түсіндіреді: «Ыдырыс Мұстанбайұлы
(«Қызыл Қазақстан». №1, 1927) Сәбит пен Қошке айтысында ... ... ... ... ... ... өзінің реализм жағында екенін аңғартады» .
20 жылдардағы әдеби ... ... ... хабар берген ғалым
мынадай тұжырым жасайды: «Сонымен, Қазан төңкерісінен кейінгі 10 жылдық
қазақтың әдеби ... даму ... бір ... ... ... Марксизм-
ленинизм іліміне сүйенген көзқарас бірте-бірте басым түсіп, көп ... ... ... ... ... көркемдік өркендету
барысында әр қилы ағымдардың тууына себепкер болды. Бұрынғы халық әдебиеті
аумағында ... келе ... ... ... енді ... ... мақсат-тілегіне қарай екіге бөлінді. Халықты тапқа, ... ... ... ... ... ... ... жаңа саяси жағдай сыртқа тепті, кедейдің, пролетариаттың жоғын
жоқтаған ... ... да ... тіл ... ... ... сын өнері кәсіби жанр ретінде қалыптаса бастады. ... ... ... ... салиқалы ой-пікірлер әдебиет әлемінен
көріне түсті».
Ғалымның 20 жылдардағы әдеби сын ... ... ... ... ... осылайша әдебиет тарихына енді. Олай ... ... ... (ІІІ том, 1-2 ... 1967), ... совет әдебиетінің
тарихы» (Мәскеу, орыс тілінде, 1970), «Қазақ ... ... ... ... 2004) атты ... ... авторларының бірі және Сәкен
Сейфулллин мұрасы жөнінде сан-алуан еңбек жазып, әдеби сынның ... ... ... ...... ... ... өсіп-өркендеуіне
қомақты үлес қосқан ғалым. Оның есімі көз майын тауысып жазған зерттеулері
арқылы қазақ әдебиеттану ғылымының тарихында мәңгілік ... ХХ ... ... ... ... МЕН ... ӘДІС ... Ж.Ж.,
Қарағанды Мемлекеттік университеті,
қазақ әдебиеті кафедрасының докторанты
ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қоғамдағы терең қайшылықтар ... ... ... ... бітпейтін көрінген дау-дамайлар мен тартыс-
таластар туғызғаны белгілі. Бұл ... ... мен ... ... ... жағдайлармен тұтастанып кетті. Яғни, осы
кезеңдегі ... да бір ... ... сөз ету үшін ... ... ... ... ұстау қажеттілігі алдымыздан шығады. Содан
барып, әдеби-зерттушілік ойлардың да ... ... ... ... Тап ... ... ... аласапыран даңғазаға, айқай мен ... ... ... ... ... ... қарамастан әдебиет
дамуына таза көркемдік-эстетикалық тұрғыдан үңілгендер де, керісінше өзінің
бұл орайдағы танымын біржола таптық идеологияға ... ... ... ... ... ... ... түрлі ағымдарды ғылыми тұрғыда
терең зерделей алған ғалымдардың бірі – профессор Т.Кәкішев. Алдымен ... ... ... әдіс пен ... ... ... көзқарастар
қайшылығына қысқаша ғана шолу ... ... ... ... ... келген қаптаған ұрандар мен ұлтымыздың этностық-психологиялық
болмысына, ұлттық ... ... ... ... ... идеяларды желеу етіп алғандардың әдебиеттің болашақ
дамуына зор нұқсан келтіретінін түсінген ... ... ... ... жазушылары көркем сөздің не екенін ... ... ... не болса соны баспаға түсіріп, көркем
әдебиеттің құнын түсіріп ... ... ... екпінінде айғай сөз,
үгіт жарастықты еді. Сән болып еді. Төңкеріс ... ... ... ... жүре беру ... кінаратты нәрсе. Дәмсіз, кенеусіз
сөзбен қандай әдебиет ... да ... ... деп ащы ... ... Бір ғана Мағжанның шығармашылығының ... ... ... өзі сол ... әдебиет пен оны бағалау-игеру жолындағы
қайшылықтардың тереңдеп бара жатқанының нақты көрінісі еді. ... ... ... ... ... ... дүрбелең заманның ауанына
ілескендердің бәрін саяси сауаттың аздығынан ... ... ... өз жолдарын саналы түрде таңдап алғандар деп айту ... ... де ... ... ... ... ойланып көрместен
жаңа заманның жаңа ... ... ... ... ... ... деп кесіп айтпасақ та, ... ... ... ... деп ... лаж жоқ. ВКП(б)-
ның 1925 жылғы ... ... ... саласындағы саясаты» және 1932
жылғы «Әдебиет пен көркем өнер ұйымдарын қайта ... ... ... ... ұлт ... ... қаншалықты кері әсері
болғаны, ұлт зиялыларының сүргін мен сергелдеңге толы тағдырлары кейінгі
кезеңде аз ... жоқ. «Бұл ... ... басталады да, 30-
жылдарда ортағасырлық ... ... ... ... Әдебиеттің
бағыт-бағдары мүлдем өзгереді» .
Аталған еңбекті Ж.Смағұлов «теориялық ұғымдар мен түсініктерді меңгеру
жолында әр түрлі ... ... ... ... әдеби-теориялық ой-
пікірдің жеке ақын поэзиясына ... ... ... жаңаша бастамасы
болды» деп әділ бағалайды. Мақалада М.Жұмабаевтың шығармашылық ... ... шолу ... ... ... ... теориясының іргелі
мәселелерін аңдатып отырады. Жүсіпбектің әдеби-теориялық ... ... ... ... көркемдік әдісін, суреткердің идеялық
тұрғысын ... ... жіті ... ... ... Мағжанның шығармашылық тұғырнамасына әсер еткен
тарихи-әлеуметтік себептерді басшылыққа ала ... ... ... ... ... әдеби дамудың ішкі заңдылықтарына да (әдеби
дәстүр, әдеби-шығармашылық байланыс-ықпалдар) тереңдеп бара алған. Демек,
ақынның шығармашылығының ... ... ... ... және ... ... тексеріледі. Классикалық үлгідегі бұл мақала кейінгі
онжылдықта бірнеше зерттеушілердің тарапынан қарастырылып, ... ... ... Бұл жерде бізді қызықтыратыны Жүсіпбектің ... ... ... ... әдіс пен ... ағымдар туралы
көзқарастары. Ж.Аймауытов «әр адамның, әр ақынның өрісі бірінші - ...... ... ...... (тұқымына) байлаулы. Ақын
ерікті-еріксіз өз заманының тонын кимеске, өз әлеуметінің мұңын жоқтамасқа,
тілегін орындамасқа әдді жоқ» ... ... ... , «Бір ... үй-іші
- әкеге, әлеумет ру басыға бағынған, тапқа, жікке бөлінбеген, ... ... ... ... татар медресесінде оқып, түрікшілік, исламшылдық
рухында тәрбиеленсе, ... ... ... ... ... ... ... ұлтшылдық сезімін оятқан дәуірдің ұлы болса, төртінші,
орыс зиялыларының қаймағы бұқарашыл, ... ... ... сезіп білсе,
бесінші, батыстың, қала берсе орыс ақындарының санашылдық ... ... ... алса, енді Мағжан қай пікірдегі ақын ... ... Сөз жоқ, ... ұлтшыл, түрікшіл, санашыл, дарашыл ақын болып шығу
керек? Олай болып шықпау мүмкін емес. Әлеумет ортасының, заманының ... ... ... ... . Бұл – ... Мағжан шығармаларында
айқұлақтанып көрініс берген ағымдарды санамалап беруі. Ағымдар ... ... ... ... қалыптастыруға негіз жасаған фактілер.
Ж.Аймауытов мұндай эстетикалық ... ... ... ... ретінде оның қазақ әдебиетінің ендігі бағыты мен
ұстанып келген және ... ... ... ... мен ... хақында
жазған басқа да мақалалары. Оның 1925 ж. «Ақжолдағы» «Әдебиет мәселесі»
деген мақаласының ... мәні зор ... ... ... ... лап ете қалуына тамызық тастап жібергендей болды. «Қазақ
әдебиеті ќазір қандай ... ... ... сарындамалық
(ромаитизм), санашылдық (идеализм), нағыздық (реализм) дәуірінде ме?
Түрмысқа, заманға ... ... ... ... орыс әдебиетінен
µзгешелігі болды ма, енді бола ма?.. Қазақ әдебиетіне төңкеріс бір ... ... ... ... ... екінші жақтан уайым, қайғы, торығу
кіргізді... Тап ақыны қазақта әзір ... ... ... ... ... ... Бір қанаты төңкеріс рухымен ... ... ... ... ... дей келіп, «қазақ әдебиеті қазір
күйректік (сентиментализм), сарындамалық (романтизм) дәуірінде болуға тиіс.
Ендеше ... да ... ... ... ... ... дәуір
қазірге аналардай қабыса қоймас» («Ақжол», 1925ж., 1-сәуір) деген ... ... ...... ... мынасы - әдеби ағым деп бөліп
қарастырмаса да, сол ... ... ... тұрғыдан романтизмнің аясында
дамығандығы туралы ұстанымға іш ... Бұл ... ... ... ... дамытып әкеткені аян. Ал бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... пен
Ж.Аймауытов айтып отырған ... де, ... де ... ... ... ... ... түрде баға берген профессор
Т.Кәкішев: «Әрине бүкіл бір әдебиетті өмір ... аз да ... ... ... бағытымен өркендету талабы бірден-бір өрнекі жол ... қою ... ... ... жазылған шығармаларда талай көркемдік
ізденістер, ұтқыр образдар, кестелі өрнектер кездесетініне қарап ... ... ... ... ... тастау немесе оны жүрер жолымыз емес
деп есептеу айтысушылардың бір сәттегі ... ... ғана ... Ол ... шын эстетикалық тұжырымнан алыс» деп санайды . ... ол ... ... бірнеше әдеби ағымдардың да өз эстетикалық орны,
белгілі бір көркемдік мақсаттарды шешудегі айта қаларлықтай ролі бар ... ... ... тым ... ... дей аламыз. Алайда, ХХ
ғасырдың ... ... мен ... ... ... ойлардың ішінен Абай дәуірінен тамыр тартатын сыншыл ... ... ... ... ... ... ... ойлардың көлеңкесінде
қалып қойғандығы зерттеушінің орынды қынжылысын тудырғаны сөзсіз.
Әрине, суреткерлердің дүниетанымдық-эстетикалық ұстанымдары ... ... ... ... ... қоғамдық-тарихи жағдайлардың
өзгерістері әдістердің де алуан түрін туғызып отырды. 20-жылдардағы әдеби
ағым мен көркемдік әдіс ... ... ... ең ... ... бірге келген жаңа идеологиялық талаптар мен соның
жетегіндегі ... ... ... Біздің ойымызша, екінші бір үлкен
себеп, ақын-жазушылар мен сыншылардың әдебиеттің болашақ жолында ... мен ... ... өмір сүре ... келісе алмауында жатыр. Ал
ондай мысалдарды әлемдік әдебиеттен көптеп келтіруге болар еді. Мысалы, өз
еліндегі ... ... ... ... ие ... тұрған шақта
М.Ю.Лермонтовтың ғажап романтикалық поэмалары туды, француз ... ... ... тұғыры бола білгені О.де Бальзак пен ... ... ... романтикалық танымның аса жарқын көрінісі
– В.Гюгоның «Аласталғандар» мен «Тоқсан үшінші жыл» ... ... бұл ... ... дами ... ұлт ... қалай байыта
алатынын көрсетіп берді. Тіпті бір суреткердің ... ... өмір ... ... ... ... ... әдебиетіне жүгінбей-
ақ, ұлы ақынымыз Абай мұрасына да терең үңілсек жеткілікті. Бұл ... «Осы ... ... ... ... романтизмін бөліп айта
бермейді. Енді біреулері Абайдың романтизмін мойындасақ, оның реализміне
нұқсан келтіреміз дейді. ... Абай ... ... бір ... ... деп ... тұжырған болатын .
Өз дәуіріндегі әдебиетте Абай реализмінің өрнегі ... ... ... ... ... атты атақты мақаласында: «Абай
өлеңіндегі беттеген бағыт, ... ... ... ... ... ... Ол – ашық ... айқын ұғымның, здоровый реализмнің сарыны...
Абайдан басталған сол реализм сарыны қазақ әдебиетінде осы күнге ... ... келе ... Рас, бұл жолда кейде күшейіп, кейде жалпақ жарысқа ... ... ... ... бар, ... негізгі сарынға келгенде
қазақ өміріне тез боламын деген әдісіне, айласына келгенде қазақ ... ... ... көп ұзап ... кете қойған жоқ» деп табады . Ол ұлт
әдебиетінің ... ... ... ... ... қанаттаса
алатынына меңзейді. Бірақ әлі де болса ұлттық әдебиеттің даму ... ... ... ... ... ... аударады да, 1920-
жылдардағы әдебиет ахуалына, ондағы әдіс пен ... ... ... ... әрі ... негіздей түседі: «Қазақ әдебиетінің бұл күнге
дейін жүріп ... ... ... жаңа ... жаңа үлгінің туатын кезі
жеткендей. Жазба әдебиеттің жаңадан түбір тауып, ауданын кеңейтіп, ... ... ... аяқ ... осы ... ... керек. Қазақ
әдебиетінің бұл дәуірі буыны бекіп ... ... ... ... ...... дәуірі болады. Бұл арада біздің әдебиеттің
өткен күні туралы айтылатын сөз: ... ... ... орыстың реализм
дәуіріндей толық реализм дәуірі деп айтпаймыз. Ол уақыт ... ... ... ... келе ... кезі болғандықтан, толық реализм шартын
көрсеткен жоқ. Бұл мақалада ол ... ... ... деген сөз болса, ол
өзге күйдің ішіндегі күштірек болған сарын сол деп айтылған» дейді .
Тапшылдық ... ... ... ... ... төңкерісшілдік
бағыттағы сыншылардың өзі әдебиетте жоталана көрініс беріп ... ... ... ... ... жоқ. Әбдірахман Байдилдин:
«Сентиментализм мен романтизм бағытына әуреленбей, ... ... ... ... ... демесін болатын ашық тілек, айқын
ұғыммен суреттелген нағыздық ... ... және осы ... ... ... ... ... өмірдің деректерінен туатын, болашақтағы
тегістік тұрмысты суреттейтін төңкерісшіл ... ... ... ... ... ... көптің тілегі, қазіргі заманымыздың тілегі. Сондықтан бұдан былай
әдебиетімізде айтылған нағыздық пен ... ... ... ... ... ... ескі ... (реакционный
романтизм) бағыты жасырынып жан сақтау, жатып атарлық қылу жолына түспек»,-
деп өзі ... ... ... ... ... қатты
(«Еңбекші қазақ», 09.10, 1926). ... ... ... әбден
орнықтырылғанға дейін төңкерісшілер тарапынан өз ... ... ... ағымдармен қосақтай берушіліктің жалғыз ... бұл ... бұл ... ... ... ... деп ... керек.
Ағымдар мен көркемдік әдістер ... ... мен ... ... ... ... арсында белгілі бір теориялық
негіздерге сүйену, әлбетте, болғаны ... ... ... ... ... Т.Кәкішев: «Кеңес әдебиеттану
ғылымы өзінің балаңдық дәуірінде реализм мен өршіл ... ... ... ... болады деп анайылау түсіндіріп келсе, кейін
өмір шындығын тарихи шынайы қалпында, революциялық даму ... ... ... қисынға айналдырып жібергені жұртқа ... ... ... ... дами ма, әлде ... ... ... ме
деген сауалдың сол кез үшін әлеуметтік-көркемдік мәні зор болғаны даусыз...
Ал осы эстетикалық проблема талқыға түсе ... ... ... әрі ... ... ауыр мәселеге, қазіргі қазақ әдебиетінің болашағы
кімдікі деген дәуірлік сауалға айналып кетті»,- деп ... . ... ... сол, ... сөз ... бет пен бағыты, әдіс-ағымы жөнінде
«ақжолдықтардан» ... ... ... келе таза теориялық
проблема шеңберінен шығып кетті. Оған «қазақта тап ... ... ... тартыстар себеп болды. Аталған әдеби-эстетикалық
мәселелердің мүлде ... ... ... ... С.Мұқановтың 1926 жылы
жазған «Көркем әдебиет туралы» ... да дем ... ... ... ... ғана ... өттік. Сын жанрының ғылыми
сипатын, теориялық негізін ... ... ... ... реализм де романтизм де бар. Бірақ ... ... ... анық, жетекшілік сипатқа ие болып отыр дегенге саяды.
Абай кезеңінде күш ала бастаған ... ... ... ... жоқ. Ең ... қазақ әдебиетіндегі романтизм ... ... ... ... жол ... (Ж.Сәрсенбин)
болжай алды. Осы жылдары әдеби дамуға қатысты ... ... ... атап ... идеализмнің, символизмнің, сентиментализм туралы
сөз болады. Ж.Аймауытов Мағжан ... ... ... ... төңкерісшіл романтизм, элегиялық романтизм, ... ... Бұл ... ... дамудан қаншалықты орын
ала алғаны келешектегі әңгіме өзегі.
Әдебиеттану ... ... ... ... атындағы
Жетісу мемлекеттік
университетінің доценті
Өзі ұшырған қырандарын ұядан,
Құздан емес, іздейтұғын қиядан.
Біз ... ... ... ... сүй, ... деп ... еді жерлес ақынымыз Құдаш Мұқашев.
Қазақ ұстазды қадір тұтқан. Ұстазсыз өмір тұл. Онсыз өмірдің мәні де,
сәні де ... ... ... ... ... ... айтса да жарасады.
Қазақта шын мәнінде ұстаз бола білген, үлгі - өнеге көрсете білген адам ... Бұл ... ... әркім әрқалай жауап берері анық.
Мектеп жасында болғанымызда өзімізге қарап үйреткен, тәлім – тәрбие
берген ... ... ... ... ... ... ... де үйретер жағы аз болған жоқ. Ал ұстаз ... адам ... – жеңі ... санасы жетілген кезде ғана сезінетіні талассыз.
Бүгін талайларымыздың шын мәніндегі Ұстазымыз бола ... ... ... берген Тұрсынбек Кәкішұлы екі қырықтың асқар биігіне
жетіп ... ... ... ... ... ... мүмкін емес
шығар. Олай болмағанда ше?
Қырық жылдан астам университет ... ... ... істеген,
қаншама шәкірт тәрбиелеп шығарған адамның ... өту, ол ... ... ... ... жүрекжарды ойыңды білдіру – бұл ... ... ... ... ... Бұл ... ... әдебиетке
жақындығы бар адамның бойындағы табиғат берген қасиеті болары анық.
Университетке түсіп, ... жыл ... ... ... ... үлгі ... адамның бірі Тұрсынбек ағай болатын. Бұл нағыз
дүрбелең кезбен сәйкес келген уақыт еді. 1986 ... ... ... ... көз алдарымызда, филология факультетінің деканы болып ... ... ... ... үшін еш ... ... қоғап-
қоршап қалғаны, біреуінің де оқудан шықпай аман қалғаны туралы ... ... ... көргенде жанымыз сүйсінетін. Кейін ағайдың лекциясына
қатысып, талай қызғылықты деректер мен әдебиеттің қыр-сырына ... ... ... ... ... ... ағайдың дәрістеріндегі
зерттеушілік жұмыстың қызығы мен ... ... ... ... ... ... бой ... ғылымын жете түсінбесек те, түсінуге талпыныс жасау үшін ... ... ... ... ... ... ағайға деген пейіл мен
сол әсер кейін аспирантураға түскен кезде ... еді. ... ... болады дегенде, еш ойланбастан «Тұрсынбек ағай» деген ой ... жоқ. ... ... ол ... ... именетін болсам, енді
ол кісіге ... ... екен ... ... маған ұзақ уақыт дамыл берген жоқ
еді. Ғылыми жетекшісіз аспирантураға ... де ... ... ... ... түсіп барғанымда ол кісінің кең қолтық кеңпейілдігі мен
ғалым ... ... де ... ... танып, әсерленгенім бар. Ол
кісінің кеңдігін көргеннен кейін өзімнің «еркелігіме» ... ... алға ... ... ... ... сырттай бөліміне
баратынымды білдіргенде, ол кісі мәселені тікесінен қойды. «Сырттай ... ... ... ... ұзап кетуі де мүмкін, ал күндіз оқысаң
бір нәтиже болады, оның үстіне көз ... ... ... ... ... да, мен ... бөлімде оқуды таңдадым. Оның үстіне аспирантура
меңгерушісі Зинаида Уалиханова апайдың да ... зор ... ... ... ... оқу ... күндізгі немесе сырттайды
таңдау мүмкіндігі болғанда, ағай мен Зинаида апайдың ... ... ... осы ... ... ... аспирантураға түскен кезде, ағайдың өзімен жеке кездесіп, тақырып
турасында ұзақ әңгімелестік. Ол ... ағай ... ... ... ... ... жатқан еді. Негізгі ойым – Ілияс
Жансүгіріовтың шығармашылығы ... ... ағай ... прозалық
туындыларын зерттеу керектігін, бұл кенже қалған тақырып ... ... ... осы тақырыпты толыққанды зерттеуге үлгермегендігі,
соңғы кезде «Ілияс социялистік режимнің қолшоқпары ... ... ... ... су құю ... мезгілі пісіп-жетілгендігін баса
айтты.
Сонымен уақыт өте ... ... ... ... арқалап. Кейде
ағайдың үйіне барғанымда «мынау бір ... ... қой» деп ... алса да разы ... едім, бірақ ондай дегенді білмейтін, қайта ешбір
жатсынбай қонақ ретінде қарсы алуы мені таңғалдыратын. Республикаға ... ... ... ... ... ... ... өзі маған үлгі
ретінде өз әсерін тигізді. Ол аздай Күләш ... ... ... дәм ... кету ... емес еді. ... ағай мен Күләш
апайдың шаңырағында болып, қазақтың шын мәніндегі қонақжайлылық пен ... ... ... қай ... де ... ... ... жүретін. Ағай әр кездескен сайын «жұмысың ... ... ... ... тез ... жол ... ... күн қорғау күні бекітілгенде, ағайдың мені ... деді ме екен мені ... ... бар. Оған себепкер - менің
оппонеттерімді ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бір ғылым докторы мен бір ... ... ал ... екі ғылым докторын бекіткенде «бұл қалай болар екен?» деп
қапаланғаным бар. Ал ол кімдер дейсіздер ғой. Біреуі – ... ... ... тәрбиелеген, тілі мірдің оғындай, профессор Темірбек Қожакеев
те, екіншісі республикаға ... ... ... ақын ... Ол ... ... тіл табыссам екен, жұмысымды менсінбей,
тас-талқанын шығарар деп ... ... ... ... ... ... ... де сондай кеңпейіл, қамқор адамдар екеніне көзім жетті.
Айтқан сындары мен ... ... ... ... ... ғана жазған
еңбегімді биікке көтергендері менің арқа жалымды күдірейтті. Шын ... ... ... ол кісілердің айтқан сөздері мәртебемді көтерді. Сол
кезде ғана Тұрсынбек ағай ... ... ... ... ... ... мен ... процесінен өткендей сезіндім.
Кейін ағаймен араласуым бір мезетке ... жоқ, ... ол ... ... ... ... ... 2005 жылы өзінің досы «Халық қаһарманы»
Қасым Қайсеновпен Талдықорған қаласына келуінің өзі бір қызғылықты ... ... ... президенті Владимир Путин Фадеев атындағы халықаралық
әдеби сыйлық есебінде арнайы құрметті грамотаны Қасым ... ... ... еді. Мәртебелі сыйлыққа сол тұстағы Алматы қаласының әкімі
В.Храпунов соңғы маркадағы «Волга» ... ... ... ... Сол ... ... ағай екеуі Шығыс Қазақстанға Қасым Қайсеновтың
отанына жол тартады. Жол-жөнекей ... үйге ... ... ... татып,
әрі құарай жол жүрмекші еді. Қазақтың меймандостығын танытып, ағаларымызға
шама келгенше күтім жасадық. Атақты адамдарды өз ... ... ... ... үшін ... жақын дос-жарандарымды да бірге
шақырдым. Келген бетте ас мәзірі ... ... ... ... деген ниетпен сусын құйып, алдыларына тосудамыз. Сол сәтте Тұрсынбек
ағай ... ... ... құй» деді. Кішілеу рюмкеге құйып жатыр едім, ағай
қалжыңдап «басқа ... ... жоқ па, әлде ... аз ба?» ... ... ... үлкендеу бокалға коньяк құйдым. Жарым жартылай құйған соң
ағайға қарап едім, ол кісі құя түс деп ... ... ... «жә, ... деді. Қасым ағайдың алдына қойдым.
Қасым ағай «ал ... ... алып ... ... ... деп ... тола
бокалды қағып салды. Екіншісін құйып едім оны да сол ... алып ... ... бұл мықтылығына бәріміз қайран қалдық.Біздің аңтарылып
қалғанымызды сезген болса керек. «Балалар, бұл ... ... ... ... ... жүргендегі ыдыс түбінде бір шөкім ас ... еді. Сол ... әлі бар. Асыл ... ... ... ... айран
құйып бергенде» дем алмастан, ... ... ... ішіп ... ... пе ... деп ... Сонда мен «Әй Асыл-ай, бұл менің
әскерден қалған әдетім емес пе» деп ... ... ... ... ... ... ... көрген қиын да, қызықты өмірінен
алынған әңгімелерін тыңдап, түннің жарымы болғанын да байқамай ... сәт ... ... ... ... «Ал ... мен дем алайын » ... ... ... ... ... ерте ... әдеті бар екен. Біз одан хабардар едік. Таңғы
мәзірден соң, қайтатын болып, бәрімізге алғысын жаудырды. Сол ... ... ... ... ... бата тілейміз, осы үйдің екі қызы бар, ... ... екі ұл ... демесі бар ма. «Балалар, мен бір тілек
айтсам, ол міндетті түрде орындалады, қолдарыңды жайыңдар» деп, ... ... екі ... ... бір ұл ... ... ... «Осыдан сіздің тілегіңіз орындалып, ұл келсе, сіздің атыңызды ... деп ... ғой. «А, ... ма, онда мен бір ... ... ... ... болсын» деп, соңғы шыққан кітабына қолтаңбасын
қалдырып, қолыса ұстатты.
Таңғаларлығы сол, ... ... ... ... ... болып, екі жылдан
соң ұлым дүниеге келіп, Тұрсынбек ағайға телефон шалып, қуанышымды бөліскен
уақытта, ағай «атын ... ... ... ал өз ... қосарым, хан
болсын, атын Қасымхан қой» деді. Ағайдың айтқанын орындап, кішкентайдың
атын Қасымхан ... Ал сол ... ... ... ... ... бүгінде бір жарым жасқа толды.
Ағайдың үйіне тағы бір барғанымызда, қазақтың маңдайалды жазушыларының
бірі Әзілхан Нұршайықовпен ... ... ғана ... ... сөйлейтін Әз ағаның талай әңгімелерін тыңдап, ерекше әсерде ... ... ... ағай мен ... ...