Күнтізбенің түрлері және түзу принциптері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Күнтізбенің пайда болуы және түзу принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
1.2 Қазіргі күнтізбе тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
2.2 Жылдың созылмалылығын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2 Күнтізбенің қайталануы және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
2.1 Күнтізбелік қайталану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
2.2 Юлиандық күнтізбе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 12
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
«Күнтізбе» сөзі негізінен «calendarium» және «Сalendae» деген латын сөздерінен шыққан. Олардың біріншісі нақты мәнінде борыш кітабын білдіреді, дәл осылайша ертедегі Римде қарыздарға қойылатын пайыздарды әрбір айдың бірінші күнінде төлейтін болған, ал әрбір айдың бірінші күні «Calendae» («календы») деп аталған. Дәл осылай, қаңтардың бірінші жұлдызын римдіктер «Calendae Januariae» деп атаған. Бұл, календарь терминінің астарынан біз, айдың жерді айналуынан көрінетін айқын қозғалысындай және күннің жылдық қозғалысындай, табиғат құбылыстарының мерзімділігін қолданатын, әсіресе жер шарының тәуліктік айналуында көрінетін, уақыттың ұзаққа созылған араларын санаудың әртүрлі жүйелерін түсінеміз. Уақыттың ұзақ аралары жүз жылдықтарға ұсақталады (ғасырлар), жылдар, айлар, апталар және тәуліктер.
Егер ұзақ уақыттың ішінде жұлдызды аспанды түн уақытының белгілі бір уақытында бақылайтын болса, онда маңызды заңдылық орнатуға болады: көкжиектің үстіндегі оқжұлдыздардың көрінетін орналасулары толассыз өзгеріп отырады және алғашқы түрін тек бір жылдан кейін ғана қабылдайды. Сонымен қатар, орнатуға болады сол уақыттың жылдық арасында айлы түндер айсыз түндерге 12-13 рет алмасады. Аспанның сәуле түсірген қозғалыс заңдылықтарын ашудың бірінші кезеңдерінің өзінде, сол сияқты, астрономияның ғылым ретінде туылуы кезеңнен бастап, күн мен айдың мерзімдік қозғалыстарының арасындағы сандық арақатынастарды мүмкіндігінше дәл айқындау әрекеттерді жасалынған. Осыдан барып, календарлық санаудың алғашқы бірліктері құрылды. Сондықтан, ертедегі астрономияның барлық тарихы әртүрлі календарлардың даму тарихымен байланысты.
1. Древние цивилизации. \ Под ред. Г.М. Бонгард-Левина. — М., 1989.
2. Древний Египет и древняя Африка. Сб. статей. — М., 1967.
3. Ламберг-Карловски К., Саблов Дж. Древние цивилизации.
Ближний Восток и Мезоамерика. Пер. с англ. — М.: Наука, 1992.
4. Васильев Л.С. История Востока — М., 1967.
5. Тураев Б.А. Римская империя. — С-Пб., 2000.
        
        Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті
Тарих кафедрасы
Р Е Ф Е Р А ... ... ... және түзу ... 2005 ... 3 |
|.................................................. | ... ... ... және түзу | 4 ... | ... ... | 4 ... |
|.......... | ... ... | 5 ... | |
| ... қайталануы және | 8 ... | ... | 8 ... |
|............... | ... |10 ... ... | ... ... | ... |13 ... ... | ... сөзі негізінен «calendarium» және «Сalendae» деген латын
сөздерінен шыққан. Олардың біріншісі нақты мәнінде борыш кітабын ... ... ... ... ... қойылатын пайыздарды әрбір айдың
бірінші күнінде төлейтін болған, ал әрбір айдың бірінші күні ... деп ... Дәл ... ... ... ... римдіктер
«Calendae Januariae» деп атаған. Бұл, календарь терминінің астарынан ... ... ... ... ... ... және күннің жылдық
қозғалысындай, табиғат құбылыстарының мерзімділігін қолданатын, ... ... ... ... ... уақыттың ұзаққа созылған араларын
санаудың әртүрлі жүйелерін түсінеміз. Уақыттың ұзақ аралары жүз жылдықтарға
ұсақталады (ғасырлар), жылдар, айлар, апталар және ... ұзақ ... ... ... аспанды түн уақытының белгілі бір
уақытында бақылайтын ... онда ... ... орнатуға болады:
көкжиектің үстіндегі оқжұлдыздардың көрінетін ... ... ... және алғашқы түрін тек бір жылдан кейін ғана қабылдайды. Сонымен
қатар, орнатуға болады сол ... ... ... айлы ... ... 12-13 рет алмасады. Аспанның сәуле түсірген қозғалыс заңдылықтарын
ашудың ... ... ... сол ... ... ... ретінде
туылуы кезеңнен бастап, күн мен айдың мерзімдік ... ... ... ... дәл ... ... ... барып, календарлық санаудың алғашқы бірліктері құрылды. Сондықтан,
ертедегі астрономияның ... ... ... ... даму ... Күнтізбенің пайда болуы және түзу принциптері
1.1 Қазіргі күнтізбе тарихы
1963 жылдың сәуірінде танымал-ғылым жазушысы ... ... ... таңы ... ... аяқтай келе, Орталық Африкадағы Ніл
бастауларын тас ғасырында мекендеген, Ишангодан табылған, біртүрлі таңбалар
сызылған, кішкентай сүйек ... ... ... ... зат ... ... 6500 жылдарға жататын (бұл египет цивилизациясының алғашқы
таңынан және иероглифтік жазбаның пайда болуынан 3000 жыл бұрын).
Қандайда бір себеппен осы бір ... зат ... ... ... ... ... сүйектегі таңбаларды оқып-тануға кірісіп кетті. Оған
азғана ... ... ... ... ... ... Себебі, ол бұның
күнтізбе екенін түсінді. Ал белгілер, жаңа туған айдың ... ... ... ... ... бастапқы күйіне дейін кему аралықтарындағы, реттелген
айлық ... ... ... ... ... ... жаңалығына толық сене алмағандықтан, Маршак тас
ғасырының қоныс орындарынан оншақты ұқсас үлгілерді зерттеуді ... оның ... ... ... Еуропа үңгірлері кіреді.
Сурет 1. Батыс Еуропа үңгірлерінен табылған күнтізбе нұсқасы.
Кейбір куәліктер аса нанымды болып ... ... ... және ... ... ... ХІІІ-ХІ ғасырларда күні қойылған,
қыран сүйегіндегі белгілер, кездейсоқ тыртықтар ... ... ... болып табылады. Сүйектегі майда сызбалар Маршактың ... ... ... Кейінірек ол тағы сол үңгірден, ... ... ... ... ... ... Екі сүйектегі ұқсастық Маршакты
өзінің жорамалы дұрыс ... ... ... ... растығында сөз жоқ, шындық болып шықты. Сол ертедегі
күнтізбелер айлық күнтізбе болып ... ... үшін ... және ... айналысатын қауым өмірінде Ай қажетті рөл ойнады.
Күнге қарағанда Ай жәй ғана атып және ... Ол аса ... ... Бұл ... ... 500 000 жыл ... өмір ... ата-бабаларымызға өте қатты әсер қалдырса керек. ... ... ... ... ... секілді, өте қажетті тамақ өнімдерінің көбейуі,
тасу мен тартылуды басқаратын, айлық фазалармен байланысты.
1.2 Жылдың созылмалылығын анықтау
Екінші жағынан алып қарайтын болса, ... жыл ... ... заңдылықтар бар. Жылдың созылмалылығын анықтау қиын аспаптарды
емес, шыдамдылық пен шеберлікті талап етеді. Ол үшін ... бет ... жер ... ... ... ... және ... тығылған түзу
таяқ. Тарихқа дейінгі жорамалшы ғалым, осылай дайындалған жабдық ... ... ... ... анықтай алатын. Ол, осы таяқшадан
тастарға ... ... ... ... ... ең ... ... ұзынына дейінгі аралықтағы барлық цикл 365 ... ... ... Ол және де, жыл ... ең ұзақ күн мен ең ... күн ... және олар ... ... ... (күн ... қай ... анықтай алатын.
Өзінің өте ертедегі тарихи даму сатысында адамзат, қолданылатын
күнтізбе жасау үшін ... ... ... ... жыл ... тура ... ... мүмкін еді. Бірақта, осы жерде таза
қиындықтар пайда ... ... ... тән ... проблема,
келесіде жатыр: бір қарағанда үйлесімді күн ... шын ... ... 2. ... ... ... өз өсін бір ... бір күнді білдіреді, бірақ 365 айналым, жер
шарына, Күн айналасын (яғни, бір жыл) орбита бойынша бір ... ... ... ... тең ... Бұл уақыт мерзімі 365,242199 күн. ... ай ... ... ... ... ... ол 29,53059 күнді
құрайды. Дегенмен, әр жылда 12-ге жуық ай болғанымен, олар ... ... ... ... ... ... 11 күнге аз.
Сондықтан, колданылатын күнтізбені жасау ... көп ... ... ... аса мәнді есептерінің бірі болды.
Жазба куәліктерінде сақталған өте ежелгі күнтізбе, қазіргі ... ... ... ... цивилизациямен жасалған. Біздің заманымызға
дейінгі 3000 жылға жуықта ... 12 айға 29 бен 30 ... ... екі ... (қыс пен жаз) тұратын, салыстырмалы өте қарапайым
күнтізбе ойлап тапты.
Ай ... ... айды ... ... ... ... жаңа ай
(месяц), кеміп бара жатқан айдың орағы жоғалған кеште басталатын. ... ... жыл ... ... өтеу үшін, мұндай қажеттілік
туа қалғанда, шумерлер жәй ғана артық ай(месяц) қоса ... ... ... ... рет ... ... ... ХХІ ғасырда шумерлерде
куәландырылған еді және ... ... ... ... ... уақытқа дейін кішкене басқа қалыпта тіршілік ететін) болып қалды.
Сол кездері шумерлерде 12-ге көбейтілген, әр айлы айы(месяц) ... 30 ... 360 ... ... жыл ... ... Бұл ... (әлдеқайда
кең таралған және қазіргі уақытта қолданылатын ондық санақ жүйесіне қарама-
қарсы, 60 санына негізделген) алтыондық санақ жүйесіне сәйкестелді. ... 5 ... ... ... 360 ... құралған жыл 60-қа дәл бөлінеді.
Сондықтан да, ол Ежелгі Шумердің барлық күнтізбелік және ... ... ... ... ... ере ... көкжиекті,
және де кез-келген домалақ затты біз ... 360 ... ... ... ... билеушілері біздің дәуірімізге дейінгі ХІV-
ХІІІ ғасырларда, болашақты болжау үшін пайдаланған “Пайғамбарлық сүйектер”,
қытайлықтар шумерлердіңкіне ... айлы ... ... көрсетеді.
Олар 29 немесе 30 күндік он екі айлы айға(месяц) әрбір 2-3 жылда он ... ... ... ... ... сәйкестендіру үшін. Кейінірек
күнтізбені астрологиямен байланыстыра бастауына қатысты сенімді күнтізбеге
қажеттілік өсті. Императордың ... ... бірі ... ... ... қадағалау кірді. Осы мақсат бойынша, біздің заманымыздан
бұрынғы 221 жылы ... ... ... ... және ... 1644 ... Мин ... соңына дейінгі аралықта, шамасы
жүз шақты күнтізбелік реформа ... ... ... ... 20 ... ... келеді екен.
2 Күнтізбенің қайталануы және түрлері
2.1 Күнтізбелік қайталану
Сол аралықта Жаңа Әлемде(Новом Свете) біздің заманымызға ... ... ... ... ... үндіс цивилизациясы тура
күнтізбені ... ... ... ... ... ... ... Монте-Альбан қаласының басты салтанат қақпасы маңындағы
қабырғаларындағы жазба ... ... ... ... Ескі ... Света) жүйесінен тіпті басқаша.
Өз күнтізбелерін шамамен 354 күнді құрайтын, айлы жыл ... ... олар ... діндік мейрамдарына сәйкес 260 ... ... ... Оның шығу тегі әлі ... ... ... 1000 жыл ... 360-күндік жылмен (жыл – түн деп аталды және
20 күннен 18 айға ... ... 5 күн ... ... күні деп ... ... ... Майя және де тцолкин деп аталатын сапотектердіңкіне сәйкес
260-күндік күнтізбені пайдаланды.
Орталық Американың тұрғындары толығымен ... ... ... ... ... ... ең танымалысы майя үндістерінің
“ұзақ санағы” болды.
Сурет 3. Монте-Альбан қаласының қабырғаларындағы жазба.
Оның негізінде 360 ... түн ... 20 түн ... (7200 күн) ... ... болса бактүнды (144 000 күн) құрады, ал 13 бактүн ... ... 872 000 күн ... 5130 жыл), оның ... ... сенімі бойынша,
олармен қоса барлық әлем тіршілігін ... ... ... ... ... “Ұлы қайталану” 2011 жылдың 24 желтоқсанында аяқталады,
яғни “ақырзаман” орнайды.
Күнтізбелік қайталану Египеттеде байқалады. Дегенмен, бұл ... ... ала ... ... ... ... жағдай еркімен пайда болған деп
жорамалданады. Египет аймағында Күн Құдайы әрқашан аса ... ... ... жыл 365 ... ... аса ... ... Бірақ
күндік жыл 365,25 күннен тұратындықтан, әрбір төрт жылда египеттік күнтізбе
шын мәнінде бір күнге ... 730 жыл ... соң ... ... болатын еді, себебі қыстық және ... ... ... үлгеретін еді. Осындай жетілмеген күнтізбе ... ... ... ІІІ ... мен ... ... ІІ ... шын мәнінде бар болатын. Бірақ, бұған дейін египеттіктер, Таяу
Шығыстағы ежелгі елдер (шумерлерді, ... мен ... ... ... бірге жүру үшін” әрдайым күнтізбе реформаларын жүргізіп
отырды, деп ... ... ... бұл ... ... ... (323-31жж. б.з.д),
Египетті Ұлы Александрдың басқолбасшыларының бірі, Птолемейден шыққан,
македониялық ... ... ... ... ... ... өзі, ... және күндік ауысымдар, жаңа айдың мерзімдік
қосылуынан ... ... ... египеттіктерге ұсынбақ
болып тырысты. Бірақ, египеттіктер оның ... ... ІІІ ... ... ... ... ... жүйе
египетіңкімен сәйкестендірілді. Осы патша кезінде уазірлер кеңесі жаңа үкім
шығарды. Мұнда, шамамен 365,25 күннен ... ... ... ... жою ... египеттік күнтізбеге әрбір төрт жылда қосымша күн
қосып отыру ... ... Осы ... ой, ... ... негізін құраған, алғашқыда жүзеге аса алмады, және тек ... күші ғана ... ... ... ал ... қалған әлемге
байлай алды.
2.2 Юлиандық күнтізбе
Римдіктер ұқсас жағдайларды өздеріде ... ... ... ... бөлді. Өз күнтізбелерін түзеу
әрекетімен біздің дәуірімізге дейінгі 153 жылы ... жыл ... ... 1 ... ... ... ... айлардың реттік аттары
мәндерін жоғалтты. Мұндағы, 7- шіден 10- шы ... ... өз ... ... шы 12-ші ... ие болды, және біз осы шиеленісті ... ... ... ... ... және ... ... латын санағынан
шыққан (7-10) және біздің заманымыздан бұрын 153 ... ... ... ... ... ... жаманы, әрбір екі жылдан кейін, ақпан айында қосылатын, 22 немесе
23 күннен тұратын қосымша айдың көмегімен, римдіктер жүз ... ... ... ... айлы ... күрескен.
Рим үстемдігі Италия шегінен аспайтын мемлекеттен барлық жерорта
теңізіне үстемдік еткен қуатты ірі мемлекетке ... ... ... осы бір ... одан ары ... ... ... халықтың
өзіндік меншікті күнтізбелік санау жүйесі болған, ... да, ... жаңа ... ... ... және ... ... шешім болып табылды.
Сурет 4. Мысырдың ғалым жұлдызшылары.
Сондықтан біздің дәуірімізге дейін 48 жылы ... ... ... ... ... ұзақ ... ... ғалымдармен
пікірсайыстарда өткізген. Ерекше көмекті александриялық жұлдызшы Сосиген
көрсетті, айлы күнтізбеден ... бас ... 365 ... ... египеттік
күндік жылды пайдалана отырып, бәрін жаңадан бастауға ақыл берді.
Цезар мен ... ... ... әрбір төртінші жылдың ақпан айының
соңында қосып ... ... ... ... ... ... күнтізбелік жыл,
күндік жылдан ажырап кетпейді. Біздің дәуірімізге дейінгі 238 ... ... ... ... осы ... табылған дүние,
бар болады осы күнге дейін және әліде ... ... ... 45 ... 1 ... Юлий ... жаңа ... ұсынды. Араға біршама жыл салып, ақыр ... ... ... ... және Жерорта аймақтарында дұрыс жұмыс істей
бастады.
Бірақ қиындықтар созыла түсті, себебі 365,25 күндік юлиан күнтізбелік
жылы бәрібір дәлге ... ... Шын ... жыл ... ... күн. ... айырмасы 11 минут және 14 секунд, жоқ бір адам өмірі
жанында үлкен ... ... ... ... жүз жылдықтан кейін
күнтізбенің дұрыс ырғағын бұзу үшін ... ... ... ... ХVІ ... ... ... 10 күнге өсті. Бұл жаппай
алаңдаушылық тудырды. Римдік Әкеге Юлий ... ... істі ... келді. Соған қоса, тағы бір ... ... ... ... 1582 жылы ... ... кәбиса(високосный) жылдың қосымша күнін,
жүз жылдықтың соңғы жылына қосу керек емес, егер жылдың реттік нөмірі ... ... ... ... ... қаулы шығарды. Осылайша, кәбиса жыл
1700-шы жыл емес, 1600-шы жыл ... ... ... Формула барынша жуықтау,
бірақ жалпы алғанда лайықты, себебі 3300 жыл ... бір ... ... ... істейді.
Бірақ, Юлиан реформасы секілді, Григорий реформасы бойынша да, жаңа
күнтізбені енгізбес алдын қайтадан “сағаттарды ... ... ... болды.
Қазіргі күнде күнтізбелердің түрлері көп, ... ... ... ... буддалық, индиалық, иудалық, қытайлық,
айлы-күндік, мұсылмандық, күндік, юлиандық күнтізбелер.
Қорытынды
Сегіз күндік аптадан қиналғандықтан, біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ-ші
ғасырдан бастап, Таяу ... ... ... ... ... ... қазіргі әлем күнтізбе бойынша міндетті. Апталық
күндердің саны мен реті ежелгі ... ... ... жазылған.
Өткен оқиғалар мен құбылыстардың уақытын анықтауда, әртүрлі тарихи
оқиғалар мен құжаттардың толық ... түзу мен ... ... ... ... пәнге – хронологияға жүгінуге тура келеді. “Хронология” сөзі
екі грек ... ... ... – уақыт және логос – сөз, оқу. Сондықтан,
хронология – бұл ... ... ... ... ... ХVI ... ... дамуымен байланысты шықты. Ол екі бөлімге бөлінеді ... ... және ... (техникалық). Астрономиялық
хронология заңды ... ... ... ... ... ... және сәйкес есептеулер көмегімен, жылсанаудың әртүрлі жүйелерін
салыстыруға қажетті, тірек сәттерінің дәл уақытын ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне аудару тарихи
хронологияның есебі болып ... ... ... ... \ Под ред. ... — М., ... Древний Египет и древняя Африка. Сб. статей. — М., ... ... К., ... Дж. ... цивилизации.
Ближний Восток и Мезоамерика. Пер. с англ. — М.: Наука, 1992.
4. ... Л.С. ... ... — М., 1967.
5. Тураев Б.А. Римская империя. — С-Пб., 2000.

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер бетіндегі ғажайыптар3 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
Ni2+ ионының глицин және лимон қышқылымен комплексті қосылыс түзуін спектрофотометриялық әдіспен зерттеу60 бет
«Қан түзуші жүйе» пәні бойынша электронды оқулық дайындау33 бет
Айып қорытындысын түзу66 бет
Бақтықарын тұзүсті құрылымы26 бет
Бедер түзуші эндогендік факторлар32 бет
Жоғары мектепте шығармашылық орта түзу8 бет
Климат түзуші факторлар19 бет
Кредиттік оқу жүиесінепзінде оқу-әдістемелік кешен түзу ерекшеліктері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь