Ж. Қасымбаевтың ғылыми–педагогикалық қызметі иен тарихи мұрасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Ж. ҚАСЫМБАЕВТЫҢ ҚОҒАМДЫҚ ӨМІРІ МЕН ҒЫЛЫМИ.ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
1.1 Ғалымның өскен ортасы мен тарихи білім алуы ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.2 Тарихшы . ұстаз ретіндегі азаматтық көзқарасының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
1.3 Ғылыми.ұйымдастырушылық және қоғамдық қызметінің шыңдалу кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
2 ТАРИХШЫ Ж. ҚАСЫМБАЕВТЫҢ ҒЫЛЫМИ МұРАСЫНЫҢ ТАРИХИ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
2.1 Қазақстан қалаларының тарихын зерттеуге қосқан үлесі ... ... ... ..55
2.2 Қазақ мемлекет қайраткерлері туралы зерттеулері ... ... ... ... ... ..81
2.3 Қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы және ұлт.азаттық күрес тарихын зерттеудегі жетістіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...103
3 Ж ҚАСЫМБАЕВТЫҢ ҒЫЛЫМИ.ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ.НІҢ ТАНЫМДЫҚ,ТӘРБИЕЛІКЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Тәуелсіз Қазақстанның орта мектептері үшін даярлаған оқулықтарының сапалық даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..124
3.2 Жоғары мектептерге арналған оқулықтары, әдістемелік құралдарындағы ағартушылық ізденістерінің нәтижелері ... ... ... ... ... ... ...133

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...146

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .153
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізген бүгінгі уақытта халқымыздың өткен тарихын ұлттық мүдде тұрғысынан зерттеп, Қазақстан тарихы ғылымы мен қазақ тарихнамасының дамуына үлес қосқан ғалымдардың еңбектері мен мұраларын танып-білуге деген ұмтылыс пен қызығушылық күн өткен сайын артып отыр. Оның себебі – көп уақытқа дейін тұмшаланып келген ұлттық тарихымызды тереңдей зерттеу жолында қызмет еткен, бүгінде дүниеден өткен тарихшы-ғалымдарымыздың соңында қалдырған ғылыми-зерттеу еңбектерін талдап, қазіргі көзқарас тұрғысынан баға беру арқылы жас ұрпақтың қоғамдық және тарихи санасы оянып, сол арқылы олардың болашаққа деген сенімін күшейте түсу өте өзекті мәселелердің біріне айналған.
Еліміздің дамуында тарих ғылымының алдында зор міндеттер тұрғаны жайында Республикамыздың Президенті Н.Ә.Назарбаев “Тарих толқынында” атты еңбегінде былай деп жазған-ды: “Қазақтың сана- сезімі өткендегі, қазіргі және болашақтағы – тарихтың толқынында өзінің ұлттық “Мен” дегізерлік қасиетін түсінуге тұңғыш рет енді ғана мүмкіндік алып отыр. Бірақ бұл мүмкіндік қана, ол шындыққа, тек қазақтардың ғана емес, барлық қазақстандықтардың жаппай санасына орныққан фактіге айналуы қажет. Ал осы міндет біздің алдымызға тек қана, бір ғана ұлы мүмкіндік түрінде емес, қатал қажеттілік түрінде де қойылып отыр. Оны шешсек, біз тарихтың өзімізге шақталған мезгіліне сәйкес боламыз, тарихи болымсыздықтың бос қуысында босқа қарманып жүрмейміз”[1].
“Қазақстан Республикасында тарихи сана қалаыптасуының тұжырымдамасында” отандық тарих ғылымы алдында білімнің үзіктілігі мен біржақтылығынан мүмкіндігінше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесін жасау қажеттігі баса айтылған [2]. Осыған орай тарих сахнасында өзіндік із қалдырған, өз мүддесін ұлт мүддесімен ұштастырумен ерекшеленген қайраткердің , ұлт зиялыларының, ғылымдардың өмір жолын шынайы тұрғыда зерттеуге де мән беруіміз керек.
Ұлттық тарихқа деген көзқарас жаңаша сипатқа ие болып, тарих ғылымын дамытуға мемлекеттік тұрғыдан жасалатын қамқорлықтың аясы да күн өткен сайын кеңейіп келе жатуы да осы саланы ғылыми тұрғыдан терең сараптау жолында қызмет еткен тарихшыларымыздың мұраларын танып-білу ісіне де кеңінен жол ашқаны сөзсіз.
Қазақстан тарихының дамуы жолында қызмет істеген тарихшы-ғалымдардың өмірі, қоғамдық-педагогикалық қызметі мен ғылыми мұрасын зерттеу, олардың ғылымдағы орны мен қосқан үлесін анықтау қазіргі тарих ғылымының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Аталған мәселені зерттеу қоғамдық ортада тарихи жаңа көзқарас қалыптастыруға, кейбір ірі мәселелерді жаңа тұрғыдан бағалауға жол ашады.
Француз тарихшысы Ж. Мишле бүгінгі жағдайды, бүгінгі шындықты оның түп-төркіні арқылы ғана терең түсінуге болатындығына мән бере отырып, «егер кімде-кім тек қазіргі, бүгінгі күнді ғана құрмет тұтып, сонымен өмір сүргісі келсе, онда ол сол бүгінгіні бағалай алмағаны» дейді [3]. Бұл пікірдің біз қарастырып отырған мәселеге де тікелей қатысы бар.
1 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында – Алматы: Атамұра, 1999 - 293 б.
2 Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы – Алматы: Қазақстан, 1995 – 32 б.
3.Мишле Ж. Народ - Москва: Наука,1965- 10б.
4 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы - Алматы: Санат, 1995- 4б.
5 Зобов Ю.С. Ценное исследование (рец. Под надежную защиту России. Алматы: 1986. // Южный Урал 1986, 5 августа.
6 Рец. на монографию: Города Восточного Казахстана 1861–1917 гг. (Социально-экономический аспект). Алматы, 1990. // Наука Сибири, №48, 14 – 20.12.1990.
7 Инь Шугуан. Шеф. корр. Жэнь Минь Жибао. Интервью с Ж.Касымбаевым об его исследованиях. // Жэнь Минь Жибао,1996, 9 қараша (қытай тілінде);
8 Чоротегин Т. О научных трудах Ж. Касымбаева. Арыба. Жанузак агай. // Республика, 17 – 23.12.1996 (Бишкек);
9 W. Schmidt. Z.K. Kasymbaev: Der Karawanenhandel zwischen Kazachstan und China von 19 bis zum Beginn des 20. Jahrunderts. II Orient. German Journal for Politik and Economics of the Middle East. Nr. 1. march, 1999.r.139-140бб.
10 Асылбеков М. Тарихтанудың көлеңкелі жайлары. // Социалистік Қазақстан, 1990, 11 қараша, соныкі: Тарих ғылымын әділ таразылайық. // Лениншіл жас, 1990, 16 қараша, соныкі: Қазақ тарихы, №1, 2001.
11 Асылбеков М. Тарихтанудың көлеңкелі жайлары. // Социалистік Қазақстан, 1990, 11 қараша
12 Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861 – 1917 гг.) - Алма-Ата: Наука, 1984- 153,183, 185-186,195,197-201бб.
13 Казахская ССР. Краткая энциклопедия. Том 3.1989- 262 б.
14 Кто есть кто в Казахстанской науке- Алматы, 1999- 82б.
15 Ерофеева И.В. Ж.К. Касымбаев. Под надежную защиту России- Алма-Ата: Казахстан, 1986-136 с. //Известия АН КазССР,№5,1986- 91-92- бб.
16 Кусаинов К. Книга об отце Абая. // “Казахстанская правда”, 1995, 24 августа.
17 Шаймерденова М.Д. Торговать – не воевать. // Горизонт, №24, 05.07.1996. Соныкі: Казахстан – Китай: факты и комментарии. // Казахстанская правда, 1997, 26 ноября.
18 Байпаков К. У истоков Акмолы. // Столичное обозрение,1999, 22 января.
19 Өтениязов С. Қаһарман хан. // Халық кеңесі, №11, 1994,25 қаңтар
20 Ахмет Е. Тарихымызды тарихшылар жазғаны жөн. // Жетісу,2002, 10 қаңтар
21 Джилкибаев Э. По страницам великого времени. // Казахстанская правда, 1999, 9 июля соныкі: Лоции отечественной истории. // Казахстанская правда, 2000, 3 августа.
22 Сәтбеков А. Өзімізді – өзіміз таныта білейік. // Егемен Қазақстан, 2000, 30 тамыз.
23 Омарбеков Т. Казахи-генералы Российской империи. // Казахстанская правда, 2001, 11 января.
24 Каражанов К. Трагедия хана Жанторе. // Казахстанская правда, 2001, 12 октября.
25 Жолсейітова М. Ұлағатты ұстаз еді... // Ясауи университеті, 2004, 20 наурыз.
26 Кабулидинов З. Историк с большой буквы. // Экспресс К, 2005, 22 декабря.
27 Профессор Жанұзақ Қасымбайұлы Қасымбаев 60 жаста. Тарих ғылымының қажырлы қайраткері. // Қазақстан жоғары мектебі, №6, 2001. – 233-бет; Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы 60 жаста. // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №4 (23), 2001-148-149-бб.
28 Жанұзақ Қасымбаев: Биобиблиографиясына мәліметтер. / Құраст.: Г.К. Кенжебаев, Т.Т. Далаева, Б. Берлібаев. – Алматы: Издательский дом «Наш Мир», 2002- 6-74-бб.
29 Нарматов С.З. Ученый и педагог. // Ар. №1, 2001-17-18-бб.
30 Көрген М. Жақсының аты өлмейді... // Әдебиет айдыны, №6 (6), 2005, 24 наурыз.
31 Методологические и конкретно-исторические проблемы изучения отечественной истории. Материалы международной научно-практической конференции «Касымбаевские чтения». Алматы, 2005 -1-2 – бб.
32 Садыков Т.С. Научная, педагогическая и общественная деятельность доктора исторических наук Ж.К. Касымбаева. // Методологические и конкретно-исторические проблемы изучения отечественной истории. Материалы международной научно-практической конференции «Касымбаевские чтения». Алматы, 2005-3-4-бб.
33 Шаймерденова М.Д. Жанузак Касымбаев: научное наследие и современность. // Методологические и конкретно-исторические проблемы изучения отечественной истории. Материалы международной научно-практической конференции «Касымбаевские чтения». Алматы, 2005-202-204-бб.
34 Жұмабеков С., Отарбаева М., Алтаев Б. Мазмұны мәз, данасы аз. // Егемен Қазақстан, 1991, 30 қараша.
35 Жүсіпов Қ. Төл тарихты қалпына келтірушілер. // Алматы ақшамы, 1992, 30 наурыз.
36 Құсайынұлы Қ. Қазақ тарихы қалай оқытылмақ? // Жас Алаш,1993, 23 қараша.
37 Сәтбеков А. Өзімізді – өзіміз таныта білейік. // Егемен Қазақстан, 2000, 30 тамыз .
38 Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы 60 жаста. // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №4 (23), 2001.
39 Аягөз ауданы – шежірелі өлке. Новосібір: 2003-3-4-бб.
40 Төлтай Т.Ы. Шақантай. – Алматы, 2003 - 4-б.
41 Байпақов К.М. Тарих ғылымдарының докторы Ж. Қасымбаевтың ғылыми, педагогикалық және қоғамдық қызметі туралы қысқаша очерк. // Касымбаев Жанузак Касымбаевич.– Алматы:«Наш мир» баспа үйі, 2001-
15-б.
42 Ж. Қасымбаевқа берілген университет дипломының көшірмесі, 1965. Ж. Қасымбаевтың жеке архиві;
43 Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік архиві, л/д 2536 (ч/з) қор; 1-б.
44 Касымбаев Ж. Последний поход хана Кенесары и его гибель (декабрь 1846 – апрель 1847 гг.) – 2-ое изд.- Алматы: ТОО «Издательство Кітап», 2004-3-4-б.
45 (ҚРОМА), 1142-қор, 1-тізбе,795-іс;- 11-16-бб.
46 Кµңіл айту. Ж. Қасымбаев. // Қазақ тарихы, №2, 2004-158-б.
47 Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің архиві, 1 ОК, 397-іс;- 125-126-бб.
48 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс; - 129-130-бб.
49 Рахметова Г. История — союз между прошлым и будущим // Казахстанская правда, 2002, 19 декабря
50 Бекмаханова Н., Қасымбаев Ж. Оқу құралындағы карта-схемаларды түсіндіру. // Қазақстан мектебі, №11, 1973- 78-80-бб.
51 Бекмаханов Е., Бекмаханова Н. Қазақ ССР тарихы, 13-басылуы. Алматы, 1974.
52 Қасымбаев Ж. Қалалар тарихын оқытудың кейбір жолдары туралы. // Қазақстан мектебі, №12, 1976- 82-84-бб.
53 Бекмаханов Е., Бекмаханова Н. Қазақ ССР тарихы. 9-10 кластарға арналған оқу құралы, 17-басылуы. Алматы, 1979.
54 Қасымбаев Ж. Қосымша мәліметтерді пайдалану. // Қазақстан мектебі, №6, 1980-71-73-бб.
55 Қасымбаев Ж. Ақиқатқа жүгінейік, ағайын! (Қазақстан тарихы: жаңа көзқарас, ойлар). // Қазақстан мектебі, №2, 1991-66-б.
56 Касымбаев Ж. Проблемы отечественной истории в высшей школе. // История Казахстана в школе и вузах, №1, октябрь, 2001- 20-23-бб.
57 Касымбаев Ж. Новый закон должен пресечь вредные эксперименты. // Казахстанская правда, 1998, 9 мая.
58 Қасымбаев Ж. Қазақ тарихын оқыту қағажу қала бере ме? // Қазақ тарихы, №2, 1994- 3-б.
59 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихын жоғары оқу орындарында оқыту ахуалы және мәселелері. // Ізденіс – Поиск, №2, 1995- 37-б.
60 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихының оқытылу жайы және оның қиыншылықтары. // Қазақстан жоғары мектебі, №1, 1996. Сарай М. Қазақ түріктерінің оянуы. – Стамбұл, 1992- 79-81-бб.
61 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс; - 25-26-бб.
62 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс; -125-130-бб.
63 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс, - 185-б.
64 Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің актілер жинағы. Астана, №57. 1999. 3-б, Республикаға сіңірген еңбегі үшін. // Егемен Қазақстан, 1999, 14 желтоқсан.
65 Касымбаев Ж. Некоторые аспекты организации научной деятельности музеев РК в контексте расширенного изучения истории страны. // История Казахстана: преподавание в школах и ВУЗах, №6, 2003.- 46-51-бб.
66 (ҚРОМА), Л/д 2536 (ч/з)-қоры, -68-б.
67 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс, - 230-б.
68 Касымбаев Ж. О книге Н. Назарбаева «В потоке истории». Необратимость истории. // Казахстанская правда, 1999, 19 марта.
69 Қасымбаев Ж. Ұстаз мұрасы. // Социалистік Қазақстан, №224, 1976, 21 қыркүйек.
70 Кшибеков Д., Касымбаев Ж. Дружба, проверенная временем. К выходу в свет третьего тома истории Казахской ССР. // Казахстанская правда, 1979, 11 мая.
71 Қазақстан тарихының библиографиясы (революцияға дейінгі дәуір). Алматы: Қазақстан, 1979.
72 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихының библиографиясы. // Қазақстан коммунисі, №1, қаңтар, 1980.
73 Қасымбаев Ж. Жақыптануға қосылған сүбелі еңбек. // Егемен Қазақстан, №20, 1998 , 30 қаңтар.
74 Қасымбаев Ж. Отан тарихы – өмір көріністерінде. // Қазақ тарихы, №3, 1998.
75 Қасымбаев Ж. Ұлттық тарих және ұлттық сана. // Егемен Қазақстан, №72 (21797), 1998, 14 сәуір.
76 Сүтеева Қ. Ресей тарихнамасындағы Қазақстан. // Ақиқат, №12, 2003.
77 Кабо Р.М. Города Западной Сибири -Москва: 1949.Иофа Л.Е. Города Урала- Москва: 1951. Кафенгауз Б. Купечество, города.//Очерки истории СССР. Период феодализма. Россия в первой четверти Х‡ІІІ в.-Москва: 1954. Рыдзюнский П.Г. Города. // Россия во второй четверти Х‡ІІІ в.- Москва: 1957. Юрасова М.К. Города Омской области. Омск, 1959. Клокман Ю.Р. Очерки социально-экономической истории городов северо-запада России в середине Х‡ІІІ в.- Москва: 1960.
78 Города феодальной России.//Институт истории АН СССР- Москва: 1966.
79 Касымбаев Ж. Семипалатинск в канун Октябрьской революции- Алма-Ата: 1970.- 4-б.
80 Горячева А.А. Город Верный в конце ХІХ века.//В кн.: Вопросы истории Казахстана (Уч. записки КазГУ, т.53, вып.9)- Алма-Ата: 1962. соныкі. Основание города Верного (1854-1860).//Ученые записки КазГУ, т.31, вып.3- Алма-Ата: 1957. Туманшин К.М. Основание и развитие Петропавловска и его уезда во второй половине Х‡ІІІ – первой половине ХІХ вв.//Ученые записки Кустанайского гос. пед. института, т.‡І, 1961. Аполлова Н.Г. Особенности возникновения и развития городов Оренбургского края. В сб.: Города феодальной России- Москва: 1966. Герасимова Э. Уральск. Исторический очерк (1613 – 1917 гг.) - Алма-Ата: 1969.
81 Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана Семиречья- Алма-Ата: 1976. сонікі: По следам древних городов Казахстана. Алма-Ата, 1990. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз- Алма-Ата:1972. Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. по арабским источникам- Алма-Ата:1972. Акишев К.А. Курган Иссык- Москва:1978. Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в ХV-ХVІІ вв.//Казахстан в ХV-ХVІІ вв- Алма-Ата: 1969. Шалекенов У.Х. Кум кала- Алматы: 1994 және т.б.
82 Касымбаев Ж. История города Семипалатинска (1718-1917 гг.)- Алматы: 1998.
83 Исторический журнал, №3, 1945- 60-б.
84 Абрамов Н. Областной город Семипалатинск.//Записки Русского географического общества. – СПб., 1861.
85 Земляницын И. Исторический очерк Семипалатинска и его торговли. // Материалы для статистики Туркестанского края. – Вып.І‡., СПб., 1876.
86 Никитин В.П. Исторический очерк Семипалатинского края. // Памятная книжка Семипалатинской области на 1897 г. Семипалатинск, 1898.
87 Шунков В.И. Очерки по истории колонизации Сибири в ‡ІІ – начале Х‡ІІІ вв- М.-Л., 1946. Кабо Р.М. Города Западной Сибири- Москва:1949. Покшишевский В.В. Заселение Сибири (историко-географические очерки). – Иркутск, 1951. Громыко М.М. Западная Сибирь в Х‡ІІІ веке- Новосибирск: 1965.
88 Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России - Москва: 1957-214-215-бб.
89 Аполлова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией в Х‡ІІІ – начале ХІХ вв – Москва: 1960– С.90-92; соныкі: Присоединение Казахстана к России 30-40-х гг. Х‡ІІІ века - Алма-Ата:1948. – С.170; Златкин И.Я. История Джунгарского царства – Москва: 1964 – С.342-346
90 Бутлер Г.Ф. Из истории революционного движения в Семипалатинской области в 1905-1907 гг.//За власть Советов – Семипалатинск:1961.
91 Семипалатинску – 250 лет - Алма-Ата: 1968.
92 Қасымбаев Ж.К. Семипалатинск в канун Октябрьской революции —Алма-ата: 1970. соныкі: Роль Семипалатинска в развитии русско-казахских экономических отношений во второй половине ХIХ в. // Материалы XII научной конференции. КазПИ им.Абая - Алма-ата: 1969. соныкі:Численность и состав населения г. Семипалатинска в XVII-XIX вв. // Известия АН Каз ССР. Серия общест. наук, 1971, №3; соныкі: Экспедиция И.Д. Бухгольца и создание Прииртышских крепостей в начале XVIII в. // Исторические науки. Вып.1- Алма-ата:1974. соныкі; Из истории открытия и деятельности Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела РГО. // Исторические науки. Вып. 1.; Сонымен бірге ғалымның бірнеше монографиялары Семей қаласының және Ертіс жағалауындағы өзге де елді мекендердің тарихын зерттеуге арналған: Города Восточного Казахстана в 1861-1917 гг. (Социально-экономический аспект)- Алма-ата: 1990. Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение - Алма-ата: 1995. История города Акмолы (1832-1917 гг.) – Алматы: Атамұра – 1995.
93 Қасымбаев Ж.К. История города Семипалатинска (1718-1917 гг.) - Алматы: 1998 -276с.
94 Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям - Алма-Ата:1965. Финш О. и Брем А. Путешествие в Западную Сибирь - Москва:1882. Джордж Кеннан. Сибирь и ссылка. Т.1. – СПб., 1906.Потанин Г.Н. Семипалатинск и другие города Семипалатинской области. // «Живописная Россия». Т.11. – СПб., 1884.
95 Прошлое Казахстана в источниках и материалах (‡ в. до н.э.), сборник 1 под ред. С.Д.Асфендиярова и П.А.Кунте - Алма-Ата: Москва, 1935 - ч.ІІ, 1936; Сибирь в Х‡ІІ-Х‡ІІІ вв. (сборник материалов и документов). Новосибирск, 1962; Памятники сибирьской истории Сибири. – СПб., 1867; Казахско-русские отношения в Х‡І-Х‡ІІІ вв. (сборник документов и материалов). Алма-Ата, 1961; Казахско-русские отношения в Х‡ІІІ-ХІХ вв. (1776-1867 гг.), (материалы и документы). Алма-Ата, 1964; Революция 1905-1907 гг. в Казахстане (сборник материалов и документов). Алма-Ата, 1949; Революционные движение в Казахстане в 1905-1907 гг. (сборник дкументов и материалов). Алма-Ата, 1955; Рабочее и аграрное движение в Казахстане в 1905-1917 гг. (сборник документов и материалов). Алма-Ата, 1957 и др.
96 Статистические обозрение Сибири, составленное на основании сведений, почеркнутых из актов правительственных и других достоверных источников. – СПб., 1810; Городские носеления Российской империи. – Т.4, СПб., 1864; Географическо-статистический словарь Российской империи. – Т.4, СПб., 1873; Крафт И.И. Историческая статистика и законодательные сведения о городах степных областей. В кн.: «Сборник узаконений для киргизских степных областей». Оренбург, 1898; Материалы для статистики Туркестанского края. – Вып.4, СПб., 1876; Статистический каталог сделан государственной коммерц. коллегией (сост. Н.Кайдановым). – СПб., 1884; Статистика российской империи. Т.26. Вып.5. – СПб., 1893; Ведомость о фабриках и заводах за 1883 год «Обзоры Семипалатинской области на 1884, 1885, 1886, 1887, 1888, 1889, 1897, 1900» и т.д.; Памятные книжки Семипалатинской области на 1897, 1898, 1899, 1901, 1903 и т.д.; Адресная и справочная книга «Российская империя» (Москва – Сибирь); Посредник торгово-промышленных фирм, ч.ІІ. Москва, 1909; Статистика о городах степных областей. В кн.: «Азиатская Россия». Т.1. – СПб., 1904.
97 Врангель А.Е. Воспоминания о Достоевском в Сибири. – СПб., 1912; Сытина З. Воспоминание о Достоевском. // Исторический вестник, 1885, №1; Храпевич В. Достоевский по воспоминаниям ссыльного поляка. // Русская старина, 1910, №2;
98 Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1. Москва, 1837; Левшин А. Описание Киргиз-казацких или киргиз-кайсацких орд и степей. Ч.ІІ. – СПб., 1832; Словцов П. Историческое обозрение Сибири. Ч.1. – СПб., 1838, т.2. – СПб., 1844; Завалишин И. Описание Западной Сибири (киргиз-кайсацкая степь). Ч.ІІІ. – СПб., 1867; Венюков М. Опыт военного обозрения русско-азиатских границ в Азии. – СПб., 1873; Андреевич В. История Сибири. Ч.ІІ. – СПб., 1839; Исторический очерк Сибири, основанный на данных, преставленных полным собранием законов и сенатским архивом (Екатеринское время. Сост. В.К.Андриевич). – СПб., 1889; Буцинский Н.П. Заселение Сибири и быт первых ее насельников. Харьков, 1889; Швецов С. Сибирь. Кто в ней живет и как живет. – СПб., 1909; Мелких А.М. Из экономической жизни Западной Сибири. – СПб., 1912.
99 Гуляев Г. Записки об Иртыше и странах, им орошаемых. // Вестник русского географического общества, ч.ІІІ, отд.І‡, кн.6. – СПб., 1851; Гейнс А. Киргизские очерки. // Военный сборник, 1866, №6; Катанаев Г.Е. Киргизские степи, Средняя Азия и Северный Китай в Х‡ІІІ-Х‡ІІІ столетиях. // «Записки Сибир. отд. РГО», кн. ХІ‡, вып. 1, Омск, 1893; Шеманский А. Петровский военно-разведочные экспедиции в Среднюю Азию. // Военно-исторический сборник, 1915, №4 және т.б.
100 Балашин Н. Торговое движение между Западной Сибирью, Средней Азией и китайскими владениями. // Записки Зап. Сиб. отд. и РГО, кн.ІІІ. – Омск, 1881; Маевский В.И. Ботовская ярмарка. // Памятная книжка Семипалатинской области на 1897 год; Коншин Н.Я. Очерк экономического быта казахов Семипалатинской области на 1901 г.; соныкі: К вопросу о переходе казахов Семипалатинской области в оседлое состояние. // Памятная книжка Семипалатинской области на 1898 г.; Зобнин Ф. Семипалатинские авантюристы. // Записки Семипалатинского подотдела Зап. Сиб. отд. РГО, вып. ІІ. Семипалатинск, 1905; соныкі: К вопросу о невольниках, рабах и тюленгутах в Киргизской степи. // Памятная книжка Семипалатинской области на 1902 г.
101 Герасимов Б. Ссыльные поляки в Семипалатинской области. // Записки Семипалатинского подотдела Зап. Сиб. отд. РГО, вып. ХІІ. Семипалатинск, 1918.
102 Коншин Н.Я. Материалы для истории политической ссылки в Степном крае. // Записки Семипалатинского отд. РГО, вып. ХІ‡. Семипалатинск, 1923.
103 Семпалатинск – торговый город. // Семипалатинские областные ведомости, 1881, №37; Учебные заведения г.Семипалатинска в 1882 г. // Семипалатинские областные ведомости, 1886, №31; Народное просвещение. // Семипалатинские областные ведомости, 1880, №33; О состоянии библиотеки и музея с 1883 по 1839 гг. // Семипалатинские областные ведомости, 1886, №37; Распределние жителей по грамотности по переписи 1882 г. // Семипалатинские областные ведомости, 1882, №42; Библиотека и музей в Семипалатинске. // Сибирская газета, 1888, №№26, 28; Город Семипалатинск. // Сибирская газета, 1888, №2; Заводы и фабрики г.Семипалатинска. // Семипалатинские областные ведомости, 1898, №32
104 Касымбаев Ж.К. История города Семипалатинска (1718 – 1917 гг.) - Алматы; 1998 - 224 – 236-бб.
105 Қасымбаев Ж. Ақмола қаласы хақында. // Атамекен – Алматы: Жалын, 1990 -110-б.
106 Қасымбаев Ж. Есіл жағасындағы қала. // Заң газеті, №26, 1998, 9 маусым.
107 Касымбаев Ж. История города Акмолы (1832 – 1917 гг.) – Алматы: Атам±ра, 1995-112-б.
108 Дубицкий А.Ф. Акмола – город славный. Акмолинск, 1959; соныкі: Город на Ишиме - Алматы: 1986.
109 Евсеев Е.Н., Плетнева Т.А. Как был основан Целиноград. // История СССР, №2, 1967.
110 Касымбаев Ж. Об основании города Акмолинска. // Атамекен, Алматы, 1990.
111 Касымбаев Ж.К. Дореволюционные исследователи о развитии Оренбурга как центра торговли с казахами и со среднеазиатскими владениями (первая половина ХІХ в.). // Исследования и исследователи Оренбургского края ХІХ – начала ХХ вв. Материалы региональной научной конференции. Свердловск, 1983 - 41-42-бб.
112 Қасымбаев Ж. Интернационалдық тәрбиенің кейбір т±стары. // Қазақстан мектебі;
113 Касымбаев Ж. Казахстан – Китай: караванная торговля в ХІХ – начале ХХ вв. - Алматы: Өлке, 1996 – 206с.; Касымбаев Ж. Под надежную защиту России - Алма-Ата: Казахстан, 1986 – 136 с.; соныкі: Верхнеиртишские крепости в системе азиатской торговли России во второй половине ХVІІІ – начале ХІХ в. // Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысы, №2, 1988 – 65-71-бб. соныкі: Влияние социально-экономических факторов на демографические изменения в городах Восточного Казахстана в послереформенный период. // Проблемы исторической демографии СССР. Томск, 1980 – сс.235-245; соныкі: Городское население Казахстана по итогам переписи 1897 г. // Известия АН Казахской ССР, Серия обществ. наук, №4, 1988 – сс.40-46; соныкі: Экспедиция Бухгольца и создание Прииртишских крепостей в начале ХVІІІ века. // Исторические науки. Выпуск І. Тематический сборник научных трудов профессорско-преподавательского состава и аспирантов высших учебных заведений Министерства просвещения Казахской ССР -Алма-Ата:1974 – сс.33-37; соныкі:, Мухамедьяров Ш.Ф. Верхнеиртышские укрепления в системе международных отношении в Центральной Азии (вторая половина ХVІІІ в.). // Из истории международных отношении в Центральной Азии (средние века и новое время) - Алма-Ата: 1990 - сс.83-92; соныкі: У истоков русско-казахских связей. // Народное хозяйство Казахстана, №5, 1982, сс.21-22; Касымбаев Ж. Очерки о Рудном Алтае. // Партийная жизнь Казахстана, №12, 1981, сс.87-88.
114 Касымбаев Ж. Австро-венгерские и германские военнопленные в Казахстане (1915 – 1917 гг.) // Феникс. Литературно-художествнный и общественно-политический альманах на немецком и русском языках, №15, сентябрь, 1996, сс.210-222; Касымбаев Ж. Германские военнопленные периода первой мировой войны в Казахстане (социально-демографический аспект). // История немцев Центральной Азии. Материалы Международной научной конференции. Алматы, 9-10 октября 1997 - сс.44-51.
115 Касымбаев Ж. Австро-венгерские и германские военнопленные в Казахстане (1915 – 1917 гг.) // Феникс. Литературно-художественный и общественно-политический альманах на немецком и русском языках, №15, сентябрь, 1996- 210-211-бб.
116 Касымбаев Ж. Казахстан – Китай: караванная торговля в ХІХ – начале ХХ веков – Алматы: Өлке, 1996.
117 Касымбаев Ж. ... Отправлялись в путь караваны. // Казахстанская правда, 02.02.1998; Қасымбаев Ж. Қытайға кеткен қазақтардың қайтып оралуы. // Қазақ әдебиеті, 1992, 30 қазан.
118 Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.). Алматы,Білім, 1999. – 288-с.; соныкі: Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.2: Хан Айшуак (1719 – 1810). Личность во взаимодействии с номадным обществом и сопредельными странами –Алматы: Жеті жарғы, 2001– 255с.; соныкі: Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.3: Хан Жанторе (1759 – 1809) – Алматы: Білім, 2001 – 364с.; соныкі: Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.4: Жангир Хан (1801 – 1845) – Алматы: Наш Мир, 2001 – 352с.; соныкі: Генерал, султан-правитель Баймухамед Айшуаков (1790 – 1847) – Алматы: Өлке, 2000 – 188с.
119 Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.). Алматы, Білім, 1999. 3-б.
120 Касымбаев Ж. Государственные деятели Казахских ханств ХVІІІ – первой половины ХІХ вв. Т.2: Хан Айшуак (1719 – 1810). Личность во взаимодействии с номадным обществом и сопредельными странами – Алматы: Жеті жарғы, 2001.
121 Касымбаев Ж. Государственные деятели Казахских ханств ХVІІІ – первой четверти ХІХ вв. Т.3: Хан Жанторе (1759 – 1809). Личность во взаимодействии с номадным обществом и сопредельными странами - Алматы: Білім , 2001.
122 Касымбаев Ж. Государственные деятели Казахских ханств ХVІІІ – первой половины ХІХ в. Т.4: Жангир Хан (1801 – 1845). Личность во взаимодействии с номадным обществом и сопредельными регионами - Алматы: Наш Мир, 2001.
123 Касымбаев Ж. Последние годы жизни Абулхаир хана. // Столичное обозрение, №№ 31, 33, 37; Касымбаев Ж. Ермухамед Али Хан (Ералы – видный дипломат, государственный деятель). // Столичное обозрение,1998, 6 ноября ,1998, 4 декабря Касымбаев Ж. Хан Айшуак Абулхаиров. // Столичное обозрение - 1999, 29 января, 1999,26 февраля,1999, 2 апреля ,1999, 9 апреля,1999, 2 июля.
124 Касымбаев Ж. К проблеме датировки времени основания Казахского ханства. // Қазақстанның кµне және ортағасырлық тарихының проблемалары. М±хаммед Хайдар Дулати шығармаларына арналған ІІ Халықаралық оқуларының материалдары - 18-20 қыркүйек, 1998. Тараз: 1999 -241-247-бб.
125 Касымбаев Ж.К. Абылай-хан и проблемы казахской государственности (последняя четверть ХVІІІ в. по новым архивным данным). – Отан тарихының тағылымдары және Қазақстан қоғамының қайта жаңғыруы. Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі – Ғылым академиясы ғалымдарының Халық бірлігі және ұлттық тарих жылына арналған Ғылыми сессиясының материалдары - Алматы: 4 шілде, 1998 - 103-107-бб.
126 Касымбаев Ж. Абылай хан и проблемы казахской государственности. // Ғылыми-педагогикалық «Ар» журналы, №1, 2001 -16-18-бб.
127 Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких или киргиз-казачьих орд и степей. – СПб., 1832; Касымбаев Ж.К. Абылай-хан и проблемы казахской государственности (последняя четверть ХVІІІ в. по новым архивным данным). – Отан тарихының тағылымдары және Қазақстан қоғамының қайта жаңғыруы. Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі – Ғылым академиясы ғалымдарының Халық бірлігі және ұлттық тарих жылына арналған Ғылыми сессиясының материалдары. Алматы: 4 шілде, 1998. 103
128 Касымбаев Ж. К Истории взаимоотношении Казахстана и Ирана (Абу-л-хайр-хан и Надир-шах). // Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты Ирантану орталығы «ХІІІ – ХVІІІ ғасырлардағы Дәшті Қыпшақ және Иранның µзара тарихи-мәдени байланыстары» атты Халықаралық дµңгелек стол конференциясының материалдары. Алматы: 2004 -329-338- бб.
129 Касымбаев Ж. О правовой и исторической обоснованности обращения хана Абулхаира к императрице Анне Иоанновне в принятии Младшем жузом Российского подданства. // Вопросы изучения истории и культурного наследия Казахстана –Алматы:1998, 23-28- бб соныкі: К проблеме трансформации института ханской власти в условиях нарастания военно-политического натиска царизма (ХVІІІ – ХІХ вв.). – Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздік жолында: тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары –Семей: 2001. 15-18-беттер; соныкі: Политика Абулхаир хана в принятии Младшим жузом Российкого подданства в 30-х годах ХVІІІ века. // Ізденіс – Поиск, №5, 1997; соныкі: Упразднение традиционной государственности в Казахстане как следствие военно-политических акции царизма. // Вестник науки Акмолинского аграрного университета им.С. Сейфуллина, №7, 1990.
130 Касымбаев Ж. О правовой и исторической обоснованности обращения хана Абулхаира к императрице Анне Иоанновне в принятии Младшем жузом Российского подданства. // Вопросы изучения истории и культурного наследия Казахстана – Алматы: 1998. 23-28-бб.
131 Касымбаев Ж. К проблеме трансформации института ханской власти в условиях нарастания военно-политического натиска царизма (ХVІІІ – ХІХ вв.). – Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздік жолында: тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары – Семей: 2001-15-18-бб.
132 Қасымбаев Ж. Отан тарихы – өмір көріністерінде. // Қазақ тарихы, №3, 1998 - 27-б.
133 Касымбаев Ж. Последний поход хана Кенесары и его гибель (декабрь 1846 – апрель 1848 гг.) – 2-ое изд - Алматы: ТОО «Издательство Кітап», 2004 -5-б.
134 Касымбаев Ж.К. Об освободительном характере восстания 1837 – 1847 гг. под предводительством хана Кенесары Касымова. // Абылай хан – Кенесары (ұлт-азаттық қозғалыс мәселелері). Алматы: Ғылым – 1993 - 90-100б.б.
135 Қасымбаев Ж. Кенесары хан – Алматы: Қазақстан –1993 - 112-б.
136 Валиханов Ч.Ч. Собр. соч., в пяти томах. Т. 2. Алматы, 1985. – с.379; Қасымбаев Ж. Кенесары хан. Алматы, Қазақстан, 1993. – 89- б;
137 Середа Н.Бунт киргизского султана Кенесары Касымова. // Вестник Европы. 1870. №№8, 9;
138 Стеклова Ф. Адольф Янушкевич и его книга. // Дневники и письма из путешествия по казахским степям. Алматы, 1966. – с.1-ХХХVІІІ; Қасымбаев Ж. Кенесары хан. Алматы, Қазақстан, 1993. -90-б.
139 Семенов-Тянь-Шанский А.П. Путешествия (Мемуары). Т.2. Москва, 1949.- 48-б.
140 Кенесарин А. Султаны Кенесары и Сыздык (в обработке Е.Смирнова). Ташкент, Типо-литография С.И. Лихтина, 1889.
141 Кенесары±лы А. Кенесары және Сыздық с±лтандар. / Қазақша аудармасы, Ғ.Ахмедов. Алматы, Жалын, 1992. 48-б.
142 Черняев М.Г. Султаны Кенесары и Садык. // Русский вестник, 1889. №8, 27-б.
143 Туркестанские ведомости, 1889, 18-сәуір; Қасымбаев Ж. Кенесары хан. Алматы, Қазақстан, 1993.- 61-б.
144 История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Под ред. М.Абдыкалыкова и А.М.Панкратовой. Алматы, 1943.- 672-б.
145 Бекмаханов Е. Казахстан в 20 – 40 годы ХІХ века. Алматы, 1947.
146 Айдарова Х. Некоторые итоги и перспективы развития исторической науки в Казахстане. // Известия казахского филиала АН СССР. Серия историческая. №2 (27), 1946. -12-б.
147 Вестник АН КазССР, №1, 1948. - 63-б.
148 Вопросы истории, 1949. №4, 111-б.
149 Вестник АН КазССР, 1948. №3, 36-37, 39-б.б.
150 Вопросы истории, 1951. №4, 68-б.
151 Вяткин М.П. Письмо в редакцию. //Вопросы истории, 1952, №2, 158б.
152 Тимофеев Н., Федоров Е. Борьба казахов в 1837 – 1847 годах за независимость. // Большевик Казахстана, 1940. №4, 47-б.
153 Вестник АН КазССР, 1948. №3, 47-б.
154 Дружинин Н.М. Во имя научной истины.//История Казахстана: Белые пятна. – 1991. 33-б.
155 Қасымбаев Ж. Кенесары хан. – Алматы: Қазақстан, 1993, 95-бет; Жамгерчинов Б. Добровольное вхождение Киргизий в состав России. – Фрунзе, 1963, С.103; Жамгерчинов Б. Киргизы в эпоху Орман хана. // Труды института истории, языка, литературы Киргизского филиала АН СССР. Вып. 1, Фрунзе, 1945. С.120;
156 «Ж±лдыз» журналы, 1990. №7, 153-177-б.б.
157 Қасымбаев Ж. Кенесары хан. Алматы, Қазақстан, 1993. 96-бет; Национальные движения в условиях колониализма. Казахстан, Средняя Азия, Северный Кавказ. Целиноград, 1991.
158 Қасымбаев Ж. Даланың ержүрек Митридаты. // Қазақ батырлары, 1992. №3;
159 Қозыбаев М., Сүлейменов Р., Қасымбаев Ж. Митридат киргизской степи. Правда и вымысел о восстании Кенесары Касымова. // Казахстанская правда, 1992, 13 марта
160 Сүлейменов Р., Қасымбаев Ж. Кенесары кµтерілісі: кµне шындыққа жаңа кµзқарас. // Қазақстан коммунисі, 1991. №3, 72-б.
161 Қасымбаев Ж. История Казахстана. Учебник. 9 класс. Алматы, 1992. 17-27-б.б.
162 Касымбаев Ж. Последний поход хана Кенесары и его гибель (декабрь 1846 – апрель 1848 гг.) – 2-ое изд. Алматы. ТОО «Издательство Кітап», 2004. – 200 б.
163 Мейер Л. Киргизы Оренбургского ведомоства. – СПб.,1865.-57-64 б.б.
164 Добросмыслов А.И. Тургайская область. Исторический очерк. // Известия Оренбургского отдела ИРГО. Выпуск 17. Тверь, 1902; Красовский М. Область Сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики России. – СПб., 1968; Бабков И.Ф. Воспоминания о моей службе в Западной Сибири. Кн.1. – СПб., 1912; Валиханов Ч.Ч. О западном крае Китайской империи. // Собр. соч. в пяти томах. Т.2. Алматы, 1985.
165 Бабков И.Ф. Воспоминания о моей службе в Западной Сибири. Кн.1. – СПб., 1912, 40-б.
166 Қасымбаев Ж. Тәуелсіздік жолындағы күрес тарихынан. // Қазақстан мектебі, №11-12, 1992. 38-41-б.б. Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві, 4-қор, 1-тізбе, 2155-іс, 18-парақ.
167 Қасымбаев Ж. Аға сұлтан Құнанбай Өскенбаев – тарихи тұлға (М.О.Әуезовтың «Абай жолы» романы бойынша). // М.Әуезов – ХХ ғасырдың ұлы жазушысы және гуманист. Алмат, Ғылым, 1997. Касымбаев Ж. Бесценный дар степного титана. // Столичное обозрение, 1995, 10 августа
168 Касымбаев Ж. Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение.– Алматы, Кітап, 2004.
169 Ауезов М. Путь Абая. Т.1. Алма-Ата, 1982.- 30-б.
170 (ҚРОМА), 374-қор, 1-тізбе, 4387-іс, 18-парақ; Қасымбаев Ж. Аға сұлтан Құнанбай Өскенбаев – тарихи тұлға (М.О.Әуезовтың «Абай жолы» романы бойынша). // М.Әуезов – ХХ ғасырдың ұлы жазушысы және гуманист. Алматы, Ғылым, 1997.
171 Касымбаев Ж. Под надежную защиту России. Алма-Ата,Казахстан, 1986. 136- с.; Қасымбаев Ж. Шекара бекіністері. // Жұлдыз, №6, маусым, 1981.
172 Андриевич В.К. История Сибири. – СПб., 1889.
173 Касымбаев Ж. Под надежную защиту России. Алма-Ата: Казахстан, 1986. 136- с.; Қасымбаев Ж. Шекара бекіністері. // Жұлдыз, №6, маусым, 1981. Алтай өлкелік мемлекеттік архивінен.
174 Қасымбаев Ж. Аңырақай шайқасының ақиқаты. // Егемен Қазақстан, 1999, 8 шілде
175 Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3-том. Алматы, Атамұра, 2002.- 143-149 -б.б.
176 Қозыбаев М. Аңырақай шайқасы – Отан тарихының жарқын белесі. // Егемен Қазақстан, 1999, 25 тамыз
177 Қасымбаев Ж. Жоңғар-қазақ тартысындағы саяси және әскери мәселелер. // Қазақ тарихы, №2;1996.- 198- б.
178 Касымбаев Ж. У истоков борьбы за независимость. Великая победа казахского народа над калмыками (февраль-июнь 1771 г.). Последние битвы. // Қазақстан жоғары мектебі, №№4 – 5, 2001. 92-95-б.б.; Касымбаев Ж. Характер и движущие силы народно-освободительного движения в период присоединения Казахстана к России. // Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысы, №3, 1982; Касымбаев Ж. Изучение проблем истории освободительных движении в Казахстане, как фактор консолидации национального единства (новый период). // Ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы, 21 ақпан, 1998. 40-51-б.б. Касымбаев Ж. О некоторых вопросах истории национально-освободительного движения в Казахстане второй половины ХІХ в. // История и историография национально-освободительных движении второй половины ХІХ – начала ХХ в. в Средней Азии и Казахстане: итоги, поиски, перспективы изучения. Ташкент, 1989. - 84-93 –б.б.
179 Касымбаев Ж.К. Проблемы борьбы казахского народа за национальную независимость и ее отражение в музейных экспозициях (ХҮІІІ – ХІХ вв.). // Отан тарихының негізгі кезеңдерін музей экспозицияларында көрсету проблемалары (Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары, 4-5 наурыз, 1998 ж.). Алматы, 1998.- 42-49- б.б.
180 Қасымбаев Ж. Ұлттық тарих және ұлттық сана. // Егемен Қазақстан, №72 (21797), 1998, 14 сәуір
181 Қасымбаев Ж. Бостандық жолындағы күрестің жарқын беті. // Қазақстан коммунисі, №6, маусым, 1986; Қасымбаев Ж. 1916 жыл: айтылмай келген ақиқат. // Ақиқат, №11, қараша, 1991.
182 Ленин В.И. Шығармаларының толық жинағы, 30-том; 128 -б.
183 Қасымбаев Ж. Бостандық жолындағы күрестің жарқын беті. // Қазақстан коммунисі, №6, маусым, 1986.
184 Қасымбаев Ж., Ермұқанов Е. 1916 жыл: айтылмай келген ақиқат. // Ақиқат, №11, қараша, 1991.
185 Касымбаев Ж. Призван опять в Туркестан. А.Н. Куропаткин и восстание 1916 года в Казахстане. // Қазақстан жоғары мектебі, №4, 1995. 81-89-б.б.
186 Касымбаев Ж. Вопросы истории восстания 1916 года в Казахстане в представлениях депутатов ІҮ-й Госдумы России. // Қазақстан жоғары мектебі, №6, 1996. 38-45 б.б.
187 Қасымбаев Ж. Мақсат – пәнді сүйіп оқыту. // Педагог. 1971. №3; Объяснение схем и карт в учебнике истории КазССР (ХІХ в.). // Қазақстан мектебі. 1974. (Соавтор Бекмханова Н.Е.); Использование дополнительных материалов по истории городов Казахстана на уроках истории. // Қазақстан мектебі. 1980, №6, 71-73-беттер; Ағарту ісінің ахуалы жөнінде. // Жетісу. №126. 25.06.1986; Қазақ халқының тарихын терең үйренейік. // Лениншіл жас. //1988, 14 қазан
188 Т±рлығ±л Т. Жаңа оқу қ±ралдарының жаңалығы неде? // Қазақ тарихы, №1, 2001, 58-59-б.б.
189 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы (ХVІІІ ғ. – 1914 ж.) Орта мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Алматы, Рауан, 1998.- 208-б.
190 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы (ХVІІІ ғасыр – 1914 жыл): Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы, «Мектеп» баспасы, 2004.-248-б. суретті; Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы. Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған байқау құралы. Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002. -136- б;
191 Крафт И.И. Принятие киргизами русского подданства. // Известия Оренбургского отдела ИРГО. Вып. 12. Оренбург. 1897. 18-б.
192 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы. Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған байқау құралы. Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002.- 136 б.
193 Салқынбек Д. Сонымен, ол жоңғарды жеңдік пе, жеңілдік пе? // Жас Алаш, №69(14952), 2005, 11 маусым
194 Т±рлығ±л Т. Жаңа оқу қ±ралдарының жаңалығы неде? // Қазақ тарихы, №1, 2001. 59-60-б.б.
195 История Казахстана: практикум. С древнейших времен до ХІХ в.: задачи, тесты, понятия. Алматы, Ғылым, 1996.
196 Касымбаев Ж., Шаймерденова М. История Казахстана. Учебно-методический комплекс для студентов вузов. Алматы, Білім, 1997.- 80-б.
197 Қазақстан Республикасы ‡кіметінің 2005 жылғы 2 наурыздағы №195 б±йрығымен бекітілген «Жоғары кәсіптік білімнің білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру ±йымдары қызметінің үлгі ережесі», Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2001 жылғы 11 наурыздағы №151 б±йрығымен бекітілген «Жоғары оқу орындарының қызметін ±йымдастыру ережелері».
198 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2001 жылғы 11 наурыздағы №151 б±йрығымен бекітілген «Жоғары оқу орындарының қызметін ±йымдастыру ережелері»; 32-33-б.б.
199 Касымбаев Ж.К., Игибаев С.К. Типовая программа по истории Казахстана (для студентов исторических факультетов вузов). Алматы, Республиканский издательский кабинет, 1999.- 43-б.
200 Касымбаев Ж. История Казахстана с древнейших времен до наших дней (курс лекции). Алматы, Үш қиян, 2003.
201 Қасымбаев Ж. Тұңғыш мектептер мен оқу орындарының тарихынан. // Қазақстан мектебі, №11, қараша, 1978; Касымбаев Ж. Некоторые вопросы истории народного образования во второй половине ХІХ – начала ХХ вв (на материалах Северо-Восточного Казахстана). // Қазақстан жоғары мектебі, №2, 1999.
202 Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (Очерк). Алматы, Дәуір, 1994.- 3- б.
203 Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3-том. Алматы, Атамұра, 2002. – 768 – б. суретті, карталы.
204 Бартольд В.В. Калмыки. // Бартольд В.В. Собр. соч. в 9 томах. Москва, 1968. т. 5, 539-б.
205 Тәкенов Ә. Тарихшы Ермұхан Бекмаханов (тарихнамалық шолу). // Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат, 1994.- 371-б.
206 Қытайдың орталық мемлекеттік «Жень Минь Жибао» газеті, 1996, 9 желтоқсан
207 Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХҮІІІ в.). Алматы, Білім, 1999.- 288- с.; соныкі: Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.2: Хан Айшуак (1719 – 1810). Личность во взаимодействии с номадным обществом и сопредельными странами. Алматы, Жеті жарғы, 2001.- 255-б. соныкі: Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.3: Хан Жанторе (1759 – 1809). Алматы, Білім, 2001.- 364- б. соныкі: Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.4: Жангир Хан (1801 – 1845). Алматы, Наш Мир, 2001. 352 б. соныкі: Генерал, султан-правитель Баймухамед Айшуаков (1790 – 1847). Алматы, Өлке, 2000. 188- б.
208 Касымбаев Ж. Генерал, султан-правитель Баймухамед Айшуаков. Алматы, Өлке, 2000. -188 - б.
        
        Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты
ЄОЖ 94 (574) «1941-2004» ... ... ... ... ... ... иен ... мұрасы
07.00.09-Тарихнама, деректану және тарихи зерттеу әдістері.
Тарих ѓылымдарыныњ кандидаты ѓылыми дєрежесін алу ‰шін дайындалѓан
диссертация
Ѓылыми жетекші
ЌР ¦ЃА академигі, тарих ѓылымдарыныњ
докторы, профессор М.Х. ... ... ... Ж. ... ҚОҒАМДЫҚ ӨМІРІ МЕН ҒЫЛЫМИ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЌЫЗМЕТІ
1.1 ... ... ... мен ... білім
алуы...............................18
1.2 Тарихшы – ... ... ... ... Ғылыми-ұйымдастырушылық және қоғамдық қызметінің шыңдалу
кезеңі......................................................................
.................................................41
2 ... Ж. ... ... ... ... МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
2.1 Қазақстан қалаларының тарихын зерттеуге қосқан үлесі........……55
2.2 Ќазаќ мемлекет қайраткерлері туралы зерттеулері........………..…81
2.3 Қазақтардың ... ... ... және ұлт-азаттық күрес
тарихын зерттеудегі жетістіктері..……………...............………….......103
3 Ж ... ... ... ... ... орта мектептері үшін даярлаған оқулықтарының
сапалық ... ... ... ... оқулықтары, әдістемелік құралдарындағы
ағартушылық ізденістерінің нәтижелері...................…..…133
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………..........................….146
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ………….........................153
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізген
бүгінгі уақытта ... ... ... ... мүдде тұрғысынан зерттеп,
Қазақстан тарихы ғылымы мен ... ... ... үлес ... ... мен ... танып-білуге деген ұмтылыс пен
қызығушылық күн өткен сайын артып ... Оның ... – көп ... ... ... ... тарихымызды тереңдей зерттеу жолында қызмет еткен,
бүгінде дүниеден ... ... ... ... ... ... ... қазіргі көзқарас тұрғысынан баға беру арқылы жас
ұрпақтың қоғамдық және тарихи санасы оянып, сол ... ... ... ... күшейте түсу өте өзекті мәселелердің біріне айналған.
Еліміздің ... ... ... ... зор ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев “Тарих толқынында” атты
еңбегінде былай деп жазған-ды: ... ... ... өткендегі, қазіргі
және болашақтағы – ... ... ... ... ... ... түсінуге тұңғыш рет енді ғана мүмкіндік алып отыр. Бірақ бұл
мүмкіндік ... ол ... тек ... ғана ... ... ... санасына орныққан фактіге айналуы қажет. Ал осы
міндет біздің алдымызға тек ... бір ғана ұлы ... ... ... ... түрінде де қойылып отыр. Оны шешсек, біз тарихтың өзімізге
шақталған мезгіліне сәйкес боламыз, тарихи ... бос ... ... ... ... ... сана ... ... ... ... алдында білімнің үзіктілігі мен
біржақтылығынан мүмкіндігінше арыла отырып, өткен ... ... ... қажеттігі баса айтылған [2]. Осыған орай тарих сахнасында
өзіндік із ... өз ... ұлт ... ... ... , ұлт ... ғылымдардың өмір жолын шынайы тұрғыда
зерттеуге де мән беруіміз керек.
Ұлттық тарихқа деген ... ... ... ие ... ... ... ... тұрғыдан жасалатын қамқорлықтың аясы да күн ... ... келе ... да осы ... ғылыми тұрғыдан терең сараптау
жолында қызмет еткен тарихшыларымыздың мұраларын ... ... ... жол ... ... ... дамуы жолында қызмет ... ... ... ... ... мен ғылыми мұрасын
зерттеу, олардың ғылымдағы орны мен ... ... ... ... ... ... мәселелерініњ бірі болып табылады.
Аталған мәселені зерттеу қоғамдық ортада ... жаңа ... ... ірі ... жаңа ... бағалауға жол ашады.
Француз тарихшысы Ж. Мишле бүгінгі жағдайды, бүгінгі шындықты оның түп-
төркіні арқылы ғана ... ... ... мән бере ... ... тек ... ... күнді ғана құрмет тұтып, сонымен өмір
сүргісі келсе, онда ол сол ... ... ... ... [3]. ... біз ... ... мәселеге де тікелей қатысы бар.
Біз ғылыми тұрғыдан талдауды мақсат еткен мәселені байыпты, жан-жақты
және ... ... ... өз ... ... ең ... ... өмір сұранысынан, соған сай таным құралы ретінде тарих ғылымының
табиғи болмысынан туындайды. Кез ... ... елде ... ... ... халықтың жүріп өткен жолын, әсіресе күрделі тарихи ... ... сол ... ... қоғамдық қызметімен тарихта терең із қалдырған
түрлі қоғамдық күштердің, жеке тарихи қайраткерлердің өмір ... ... ... гуманистік міндетін орындап отырған және сол ... ... ... ... осы ... ... көрнекті тарихшы-ғалым, Қазақстан
Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі, ... ... ... ... ... ... ... қызметкері, «Парасат» орденінің иегері,тарих ғылымдарының
докторы, профессор Жанұзақ Қасымбаевтың өмірі мен ғылыми ... ... ... ... бірі ... ... ... біз аталған мәселені зерттеудің өзектілігін ... ... ... ... ... келеді.
Біріншіден, қарапайым еңбек адамдарының отбасында дүниеге келіп,
әкесінен ерте айырылған, ... ... ... ауыртпалыққа толы
мектебінен сабақ алған Ж. Қасымбаевтың өмірі ғылыми тұрғыдан назар аударуға
әбден лайықты. Оның ... ... өнер ... ... ... ... тарих мамандығы бойынша жоғары білімге қол жеткізген ... ... ... ... Е. ... ... ... тарих
ғылымының аса көрнекті қайраткерлерінен сабақ алуы және басқа да деректер
қазіргі тұлғатану саласы үшін ... және ... ... ... мүмкіндік беретінінде дау болмаса керек.
Екіншіден, ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысуды студенттік кезінен-ақ
бастаған, болашақ тарихшы-маман ретінде Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... сирек те
құнды деректер іздеп, тапқан, сол аса маңызды ... ... ... жұмысының өзімен-ақ ұстаз-ғалымдарының назарын ... ... ... ... ... ... деректерді талдаудың
қазіргі жастар бойындағы тарихи таным-сананы қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ... ... болып
табылатын бұрынғы С.М. ... ... ... ... ... ... атындағы Қазақ Ұлттық университетінің
тарих факультетін бітіруші ретінде жазылған дипломдық жұмысында ... одан әрі ... ... оны ... ... ... кандидаттық,
одан кейін докторлық диссертацияға дейін ... ... ғана ... ... бірге тарихшының ғылымдағы
жүйелілігі мен таңдап алған ғылым саласына ... ... да ... Ж. ... ... ... ... Томск,
Барнаул, Новосібір, Орынбор, Астрахань, ... ... және ... ... бай ... ... ... Отан тарихына қатысты ... ... ... енгізді және тынымсыз іздену нәтижесінде
жинақталған ғылыми еңбектерінің КСРО Ғылым академиясы Тарих ... КСРО ... ... бөлімінің арнайы мәжілісінде Н.
Бекмаханова, К. Юсупов, Ш. ... ... ... ... С. Агаджанов тарапынан жоғары бағалануының себептері
туралы ... де ... ... ... ... ... ... КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтарының иегері В.Я. Янин және
басқа да кеңінен танымал ғылым қайраткерлерінің ... ... ... истории», «Военно-исторический журнал», «Наука в Сибири»,
«Южный Урал» және т.б. ғылыми басылымдарда жарияланған еңбектерін зерделеп,
сараптаудың жас ... ... ... ... ерекше.
Төртіншіден, Ж. Қасымбаевтың оқытушылық және ғылыми-зерттеу жұмыстарын
жүргізе отырып, өмірінің соңғы сәттеріне дейін ғылымнан қол үзбеуі, барлық
ғұмырын Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ұстаздық-педагогтік қызметін тек бір ғана жоғары оқу
орнында, қазіргі Абай атындағы Қазақ ... ... ... ... ... тарих ғылымының тұлғатану саласы үшін байыпты
зерттеуге лайықты мәселе.
Міне, жоғарыда ... ... ... ... ретіндегі
сипаттарын ерекше атап өте отырып, біз Ж. Қасымбаевтың өмірі мен ... ... ... ... ... ғылымы, тарихнама саласы үшін
өзекті мәселе деп санаймыз.
Жұмыстың зерттелу дењгейі. ... ... Ж. ... ... мен
ғылыми-зерттеу еңбектері туралы мақалалар жарық көргенімен, ғалымның тарихи
мұралары жайында арнайы ... ... ... ... ... ... әр жылдары Ж. Қасымбаевтың өмірі мен еңбектері туралы ... ... ... ... және отандық авторлар аз емес.
Ж. Қасымбаевтың тарихи зерттеулері алыс және ... ... ... баға ... ... Ресей ғалымы Ю.С. Зобов өзінің ... ... ... ... ... 1986 ... 5 тамыз күнгі нөмірінде жарық
көрген «Ценное исследование» деп аталатын мақаласында ... «Под ... ... ... атты ... ... ... келіп,
оны құнды ғылыми-зерттеу жұмысы деп бағалаған [5].
Ресейде жарық көретін «Наука Сибири» мерзімді басылымының 1990 ... ... №48 ... басылған рецензияда ... ... ... ... ... ... ... аспектілері туралы монографиясына (Алматы, 1990) ... ... ... Минь ... ... 1996 ... 9 қараша күнгі
нөмірінде қытай тілінде жарық көрген аталған мерзімді ... ... Инь ... Ж. Қасымбаевпен сұхбатында зерттеушінің ғылыми
еңбектерінің ерекшеліктері сөз болған [7].
Қырғыз авторы Т. ... ... ... ... 1996 ... 17–23 ... нөмірінде жарияланған мақаласында
Ж. Қасымбаевтың ғылыми еңбектеріне талдау жасалған ... ... В. ... 1999 жылы басылған мақаласында [9]. ... әр ... ... көрген еңбектері туралы оң пікір жариялады.
Ж. Қасымбаевтың ғылыми-педагогикалық қызметі мен тарихи мұрасы жайында
өз тұжырымдарын ортаға ... ... ... да аз ... ... ... Академиясының академигі М.Х. Асылбековтің
«Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен ... ... ... «Жас ... ... мен «Қазақ тарихы» журналында жарық көрген
мақалаларында [10]. Ж. Қасымбаевтың 1986 жылдың 16 ... ... ... ... ... кейін компартия басшылығы тарапынан
қалай ... ... ... ... ... және ... замандарында тарих ғылымы
әкімшілдік жүйенің іс-әрекетін дәріптегенін, науқандық саяхаттың ... ... ... ... айта ... академик
М.Х. Асылбеков: «Ғалымдарды қудалау өріс ала берді. Қазақ педагогикалық
институтының профессоры Ж. ... ... ... ... ... Россияға қосылуы әртүрлі жағдайда болды, еркімен де, еріксіз
жаулап алу арқылы да болды, әсіресе Оңтүстік Қазақстанда ... алу ... ... үшін ... ... ... ... мүшелігінен шығып
та қалды», - дейді [11] .
Тарих ғылымдарының докторы, профессор Д.И. Дулатованың ... ... ... гг.)» атты ... ... ... ... тарихнамалық тұрғыдан талдау жасалған [12].
Д.И. Дулатова Ж. ... ... ... ... ... ісін ... маңызын арттыру жөніндегі патша
өкіметінің әскери-саяси шешімдері жан-жақты көрсетілгенін атап өте ... ... ... создание отрядов конвоя для купеческих караванов ... и ... ... ... на ... Такие крепости,
как Семипалатинск, Усть-Каменогорск, Ямышевская, Бухтарминская, становились
оживленными центрами торговли и, как подчеркивает ... ... ... для ... ... ... ... вовлечению Казахского края в орбиту экономического развития
России», - дейді [12, 185-186-бб.].
Сондай-ақ, Д.И. Дулатова Ж. Қасымбаевтың Семей ... ... ... ... пайдалану арқылы жазылғанына тоқтала келіп: «Ж.
Касымбаев рассматривает социально-экономическое и ... ... с ... ХХ в. до ... ... упор исследователь сделал на
изучении истории революционной борьбы трудящихся в период первой буржуазно-
демократической ... и в ... ... Он ... рассказал о
городской стачке 3 июня 1906 г., когда бастовало 300 человек, в ... ... «о ... ... ... осенью 1916 г. Если
учесть, что по времени последнее ... ... с ... ... на ... ... то станет понятным страх ... ... ... ... все силы на его ... - ... еңбектеріне сипаттама береді. [12,198-б.].
1989 жылы жарық көрген «Казахская ССР. ... ... ... Ж. ... ... ... келтіріліп, ғалымның негізгі
ғылыми-зерттеу жұмыстарының тақырыптары және жарық көрген еңбектері туралы
мәлімет берілген [13].
Сол сияқты 1999 жылы ... ... «Кто есть кто в ... атты ... де Ж. ... ... деректері беріліп,
зерттеушінің негізгі еңбектерінің тізімі жарияланған [14].
Тарих ғылымдарының кандидаты И.В. Ерофеева өз рецензиясында ... 1986 жылы ... ... «Под ... ... России» (Алма-Ата:
Казахстан, 1986. 136 с.) атты еңбегі қазақ ... ... ... ... ... ... жеткілікті көңіл бөлінбей ... ... ... ... ... деп ... авторы ғалымның еңбегін қызықты және пайдалы зерттеу деп
бағалай келіп, ... ... мен ... ... жағынан әлсіз тұстары
да бар ... атап ... И.В. ... пікірінше,
Ж.Қ. Қасымбаевтың ХVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... берілген авторлық бағасында тым асыра сілтеу
байқалады. Сол кезеңдердегі аймақта орын ... ... ... ахуалды және жергілікті отаршылдық әкімшіліктің әлсіз ұстанымын
назарға алғанда, Жоғары Ертіс қамалдарының ... ... ... ... және ... қарым-қатынастың ушықпауына тоқтау
салған, оны реттеп отырған байсалды фактор ... ... ... ... ... күдік тудырады дейді И.В. Ерофеева. Сондай-ақ,
рецензия авторының көзқарасы бойынша, Ж. ... ... ... ... өкіметінің осы аймақта жүргізген экономикалық саясатының
тектік және таптық бағытына, ... ... орын ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуындағы әртүрлі қарама-қайшылықтарға
жеткілікті мән берілмеген ... ... ... ... Қ. Құсайыновтың «Казахстанская
правда» ... ... ... Ж. ... баевтың «Өлке»
баспасынан 1995 жылы жарық көрген «Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его
окружение» атты ... ... ұлы ... Абайдың әкесі Құнанбай
Өскенбайұлы және оның айналасы туралы жазылған алғашқы ғылыми ... оң баға ... ... ... Ж. ... ... архив деректерін, көптеген мәліметтерді, оның ішінде фольклорлық
мұраларды жалықпай жинақтай келіп, оларды бір-бірімен салыстыра, ... ... ... ... қазақ халқының саяси және рухани
өмірінде атқарған қызметін жан-жақты ашып ... ... ... кандидаты, доцент М.Д. Шаймерденованың жарық көрген
«Торговать – не воевать» және ...... ... и ... атты
рецензиялары Ж. Қасымбаевтың «Казахстан – Китай: караванная торговля в ХІХ
– начале ХХ ... атты ... ... ... 1996) ... ... ... пікірі бойынша, аталған ғылыми еңбекте ... мен ХХ ... бас ... ... және ... Түркістан
арасындағы шекаралық сауда ісінің динамикасы, ... және ... ... ... екі ... ... қалыптастыруға ықпалы
алғаш рет ғылыми тұрғыдан талқыға түсіп, сипатталған. Батыс Қытайға ... ... ... орыс-ағылшын арасындағы бәсекелестік, басқа
да себептер салдарынан орын алған аймақтағы күрделі халықаралық жағдайға
қарамастан қазақ-қытай ... ... ... даму үрдісіне
байланысты өзекті мәселелер тұңғыш рет көптеген жаңа ... ... ... ... ... ерекше назар
аударған [17].
Академик К. Байпақовтың жарық көрген «У ... ... ... Ж. ... пен Н. ... ... Акмолы (ХІХ – начало ХХ
вв.): исследования, ... ... атты ... (Алматы: Жеті
жарғы, 1998. – 176 бет) туралы ой-пікір білдіруді мақсат еткен.
Рецензия авторы қос зерттеушінің ... ... ... ... ... ... ... танып-білудегі маңызына
тоқтала келіп, монографияның ... ... де атап ... К. ... ... еңбектің иллюстрациялық безендірілуінің
нашарлығы ... ... ... Ж. ... 1990 жылы «Атамұра»
баспасынан басылып шыққан «Из истории города ... ... в ХІХ в)» атты ... ... ... ... ретінде бой
көтерген қаланың негізі қалану себептеріне берілген ... ... ... сараптау тұрғысынан бұрынғы Ақмола, ... ... ... туралы толығымен сөз етілсе, қос автордың жоғарыда аталған
еңбектерінде бұл мәселе ұмыт қалған; қаланың отбасылық-неке, ... ... ... ... ерекше ықпалын тигізген, ... ... орын ... ... ... жөніндегі тарихи-анықтамалық
мәліметтердің сөз болып отырған қос автор еңбектеріне енгізілмей қалуы да
өкініш тудырады ... ... ... С. ... ... кеңесі» газетінің
1994 жылғы 25 қаңтардағы №11 ... ... ... ... ... ... хан» атты ... Ж. Ќасымбаевтың «Кенесары хан»
атты монографиясының қазақ елінің ақырғы ханының өміріне, бодандыққа қарсы
күресінің елеусіз ... ... ... ... аударылған.
«Монографиямен жете танысқанда көз тартатын басты мәселе – ханның жеке
басы, ... ... ... ... ... құжаттар
негізінде көтеріліс мәселелерімен тікелей ұштастырылуы ... ... ... жылдарында қазақ ақсүйектерінің иә көшпенділердің
бодандыққа қарсы күресте ... ... ... ... ... өзі ... ... арқа сүйеп, ... ... екі ... топқа ажырауының ішкі және Ресей
мемлекеті саясатына байланысты сыртқы ахуалының ... ... ... ... егеменді ел жағдайында тереңірек сипаттауы
көңілге қонарлық», - дей келіп, С. Өтениязов Ж. ... ... ... ... ... баспасы оқырманға тамаша сый ... 40 ... ... ... хан Кене ... ... үшін болған қозғалыс жөнінде қомақты, мазмұнды, құнды кітап
жарыққа шыққаны қуантатынын атап өткен [19].
Алматы ... ... ... 2002 ... 10 ... ... «Тарихымызды тарихшылар жазғаны жөн» атты мақаланың авторы Е.
Ахметтің пікірі бойынша, «Ж. ... бір ... ... тарихшы –
зерттеушілік ғұмырында әртүрлі шаһарларда, ... ... ... ... ... ... Томск, Омск, Элиста, Ташкент қалаларын
армансыз аралап, Қазақстан тарихына байланысты мұрағат ... ... ... ... өз ... ... ... үнемі сілтеме жасап отыратын ... ... оның ... ... ... барынша дәлелдігімен көзге түсіп, санаға
сіңеді» [20].
Сонымен ... Э. ... [21], А. ... ... [23], Қ. Қаражановтың [24], М. Жолсейітованың [25],
З. Қабулдиновтың [26]. ғылыми ... Ж. ... ... ғылымын зерттеудегі және жастардың тарихи танымын ... ... мен оған ... үлесі жоғары бағаланған.
Ж. Қасымбаевтың Қазақстан тарихын зерттеудегі еңбектеріне ғалымның 60
жасқа толу мерейтойына ... 2001 жылы ... және ... баспасөзде
жарық көрген біршама мақалаларда да жан-жақты баға берілген. Атап айтқанда,
«Қазақстан жоғары мектебі», «Қазақ тарихы», ... ... ... және т.б. ... осы ... ... ғалымның
өмірбаяны, жарияланған еңбектері туралы мәліметтер келтірілумен бірге
ғалымның ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған мерейтой қарсаңында жарық ... ... атты ... (бас ... ҚР ҰҒА ... Т.С.
Садықов, құрастырушылар: тарих ғылымдарының кандидаттары Г.К. ... ... Б. ... Ж. ... өмірі мен қызметінің басты
кезеңдері туралы мәлімет, ҚР ҰҒА академигі К.М. Байпақовтың ... ... ... жазылған Ж. Қасымбаевтың ғылыми, педагогикалық және
қоғамдық қызметі туралы ... ... Ж. ... ... ... ... ... тізімі, Ж.Қасымбаевтың редакциясымен
жарияланған ... Ж. ... ... ... ... және ... жазған авторлар тізімі берілген [28].
Профессор Ж. Қасымбаевтың 60 ... толу ... орай ... ... ... «Ар» ... орыс ... жарияланған
«Ученый и педагог» атты мақаласында ғалымның ғылыми ... ... баға ... Ж. Қасымбаевтың есімі Орталық Азияның ... ... ... орын ... ірі ... ретінде Қазақстаннан тыс
жерлерге де ... ... ... ... ... Петербор, Мәскеу,
Орынбор, Элиста, Астрахань, Томск, Омбы, Новосібір, Барнаул, ... және ... да ... ... қорларын тынбай ақтарып, қазақ
халқының ... ... ... тың ... мен ... ... зор
еңбегінің нәтижесінде жазылған ғылыми еңбектерінің ... ... ... ... ... Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық
университетінде тарих ғылымдарының докторы, профессор, ... ... ... ... Ж.Қасымбаевтың атымен №512 дәрісхананы
атауға арналған ... ... да ... ... жан-жақты баға берілді.
Академиктер М. Асылбеков, О. Исмағұлов, Ә. Бейсенова, Ш.Уәли- ханов
атындағы Тарих, этнология ... ... ... ... Семей университетінің ректоры Е.Садықов,Қазақ энциклопедиясының
президенті Б. Аяған, тарихшы ... ... Ә. ... Ғ.
Қалидуллин және басқалар Ж.Қасымбаев және оның тарихи мұралары ... ... ... Олар ... ... ... ... дәлелдер келтіре отырып, жазған еңбектеріне, тарих ғылымында ... ... ... ... ... жылғы 23-24 желтоқсан күндері Абай атындағы Қазақ ... ... ... осы университеттің тарих факультеті
мен ... ... ... бастамасымен «Отандық тарихты зерттеп,
оқытудың теориялық-әдістемелік және нақты-тарихи мәселелері. ... ... ... ... рет өткізілген Халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция Ж. Қасымбаев еңбектеріне қазіргі көзқарас ... ... ... ... ... ... педагогикалық университетінде
ұйымдастырылған бұл ғылыми іс-шараға ... ... ... ... және ... ... ... қатысқан тарихшы-ғалымдар
– «Төңкеріске дейінгі Қазақстан тарихының мәселелері», «Қазіргі кезеңдегі
Қазақстан тарихы: жаңа тұжырымдар», ... ... ... ... және «Тарих пәнін оқыту технологиясы: тәжірибелер мен ... деп ... төрт ... баяндамалар жасап, өзара ... ... ... ... ... жыл ... ... тұру жоспарланып
отырған аталған конференцияда баяндама жасаѓан отандық және шетелдік
ѓалымдар тарихшы Ж. ... ... ... ... дейін терењ
ќарастырылмай келген кезењдерін ѓылыми т±рѓыдан сараптауѓа ќосќан ... ... ... ... Абай ... Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ғылым академиясының
академигі Т.С. Садықов тарих ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... және қоғамдық қызметіне, оның тарихи-
ғылыми мұраларына талдау жасай келіп, ғалымның ... ... ... ... ... баға ... ... конференцияда баяндама жасаған тарих ғылымдарының кандидаты,
доцент М.Д. Шаймерденова Жанұзақ ... ... ... ... ерекшеліктерімен байланысын салыстыра сипаттады. Мақала авторы Ж.
Қасымбаевтың жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... қасиетіне жан-жақты талдау жасайды.
Ғалымның кафедра меңгерушісі ... ... ... ... ... ... ... әріптестеріне жасаған қамқорлығы мен көрсеткен
жанашырлығын ... ... еске ала ... М.Д. Шаймерденова өзінің
ұлағатты ұстазы болып ... Ж. ... жас ... тәрбиелеудегі
еңбегін жоғары бағалаған. Сонымен бірге автор Ж. Қасымбаевты тәуелсіз
Қазақстандағы ... және ... орта ... ... ... мен оқу ... ... көш басшысы ретінде атап көрсете
отырып, ғалымның ғылыми-әдістемелік еңбектерінің маңызы мен ... ... ... ... беттерінде жарияланған бірқатар
материалдарда Ж. Қасымбаевтың тәуелсіз Қазақстанның орта ... ... ... мен ... ... үшін жариялаған
оқулықтары және әдістемелік құралдарының ерекшеліктері сөз етілген.
Оңтүстік Қазақстан облысы, ... ... ... ... С. ... М. ... және Б. ... «Егемен Қазақстан»
газетінің 1991 жылғы 30 қарашадағы нөмірінде жарық көрген ... ... аз» атты ... ... ... республика тарихын
кеңейте оқытуға қол жеткені, ... оқу ... да ... ... енді ғана ... ... ... қалың көпшіліктің қуанатыны,
жаңа оқулықтар шығып жатқаны айтыла келіп, авторлар:
«Соның ішінде әсіресе көңіліміз толатыны белгілі ғалым, ... ... 9 ... ... ... ... мәселелер алғаш рет шынайы
берілген.
Өкінішке орай оқулықтың таралымы аз, бар болғаны 60 мың! ... ... ... Ы. ... атындағы орта мектепте ... ... ... бар. Бұл ... 90 ... оқиды. Осы оқулықтың данасын да, қайта
қаралса көлемін де ұлғайтуға ... еді. ... ... ... оқулықтың
жеткілікті болуын Білім беру министрлігі мен баспа ... ... - ... ... ... ... 1992 жылғы 30 наурыздағы ... «Төл ... ... ... атты ... ... ... те жоғарыдағы пікірді жалғастырып, Ж. ... ... ... ... тоқталған. Автор «Қазақстан тарихы»
оқулығы сыртқы ... ... ... ... бұрынғы КСРО тарихымен
салыстыруға мүлде келмейтінін, «Қазақстан тарихының» мұқабасы жұқа, қағазы
да ... ... ... төмен, суреттермен безендірілуі ... ... ... ... 34 сағат берілсе, оқулықта бары
19 ... қана ... ... ... ... ... ... атымен
жоқ екенін айта келіп:
«Профессор Жанұзақ Қасымбайұлы Қасымбаев 9-кластың ... ... ... ... параграфтың мүлде алынып
тасталғаны жайлы күйіне айтты. Ы. Алтынсариннің ... ... ... оны жас ұрпаққа таныстырудың қажеттігін дәлелдеу үшін
Ж. Қасымбаев ... ... ... ... ... - деп ... ... кандидаты, доцент Қ. Құсайынов «Жас Алаш» газетінің
1993 жылғы 23 қарашадағы нөмірінде ... ... ... қалай оқытылмақ?»
атты мақаласында Қазақстан тарихының ең бір күрделі кезеңіндегі оқиғаларды
пайымдаған 9 класс оқушыларына арналған ... ... ... ... ... ... ... ғасыр – 1914 ж.)» бойынша
оқулығының толықтырылған, өңделген екінші басылымының жарық ... ... ... ... ... бұл айрықша әлеуметтік жұмыс болмақ
екеніне тоқталған. Автор жаңадан ... ... ... ... ... [36].
«Егемен Қазақстан» газетінің 2000 жылғы 30 тамыздағы нөмірінде жарық
көрген «Өзімізді – өзіміз таныта білейік» атты ... ... А. ... ... ... ... ... берілетін, тарих ғылымдарының
докторы, профессор Ж. Қасымбаев жүргізетін ... ... ... ортаға салған.
А. Сәтбековтің пікірінше, ғалым Ж. Қасымбаевтың хабар жүргізушілік
шеберлігі өте жоғары еді, оның ... ... ... отыратын ашық
дауысы, нәрлі тілі болды. Ғалым халқымыздың сан ғасырлық ... ... ... ... ел басқару тәліміне,
батырларымыздың қол ... ... көз ... ... қондыра
әңгімелеген [37].
Ж. Қасымбаев еңбектерінің зерттелу дењгейіне жалпы шолу ... ... ... ... ... ... ... және отандық ғылыми қауым тарапынан
да, ... ... да дер ... ... ... ... ... рецензиялар мен мақалалар жарық көріп тұрды.
Ж. Қасымбаевтың мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындарына ... мен ... ... да ... газет-журналдар
беттеріндегі оң пікірлердің жариялануына негіз болған.
Ж. Қасымбаев еңбектері туралы ... ... ... ... ... ... рецензиялары мақтау сипатында болып келуімен
бірге, И.В. ... К. ... және т.б. ... ... ... ... да атап көрсетілген.
Зерттеу ж±мысыныњ мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық зерттеу
жұмысының басты мақсаты – ... ... ... ... ... мен ... ... баспалары арқылы жарық көрген кітаптары, мерзімді
басылымдарда жарық ... ... ... ... ... ... профессор Ж. Қасымбаевтың өмірі мен ... ... ... ... және ... мұрасын ашып көрсетіп,
тарихи талдау жасау. Сол арқылы ... ... ... ретіндегі
тұлғасы мен профессорлық-оқытушылық келбетін ... ... ... ... ... ... дамытуға қосқан үлесін ғылыми сарапқа
салу – зерттеу жұмысының басты өзегі болып табылады.
Сонымен бірге Отан тарихының XVIII-XIX және ХХ ... ... ... ... ... Ж. ... өмір жолын, ірі ғалым
болып қалыптасу ерекшеліктерін және ғылыми мұрасын қарастыра ... ... ... ... сондай-ақ, еліміздің жоғары оқу орындарындағы жастардың
тарихи танымын қалыптастыруға айрықша ықпалын ... ... ... ... ... отырып, оның ұстаздық өмір жолы мен тарихи
ғылыми-зерттеу еңбектерінің маңызын ашып көрсету, оларды жан-жақты сараптау
және ... ... ... – осы ... ... ... ... орай зерттеу жұмысының алдына төмендегідей нақты ... Ж. ... ... және ... алған ортасын айқындап, оның
көрнекті ғалым ретінде қалыптасуына тигізген әсерін көрсету;
– Ұстаз-ғалымның жоғары және орта ... ... ... ... оқытушының жоғары және арнаулы, орта оқу ... ... мен оқу ... ... Ж. ... ... және ... ретінде жоғары оқу
орындарында атқарған қоғамдық және ... ... ... ... ... ... Ж. Қасымбаевтың Қазақстанның XVIII-XIX және ХХ ғасырдың ... және ... даму ... ... сараптау;
– Ғалымның Қазақстан тарихындағы хандар мен сұлтандардың атқарған
қызметінің маңызын таразылауға арналған зерттеулерін ... ... ... ... ... қарсы және ұлт-
азаттық күресі туралы жұмыстарына ғылыми баға беру;
– Ж. ... ... ... ... ... мен пікірлерін талдау.
Зерттеу ж±мысыныњ хронологиялыќ ... ... ... ... ... ... хронологиялық ауқымы Ж.
Қасымбаев өмір сүрген жылдарды, нақтылап айтқанда, 1941 – 2004 ... ... ... ... ... ... ... деректік
негізі ретінде әртүрлі архив құжаттары, мерзімді баспасөз беттерінде жарық
көрген ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері іріктеліп, сұрыптала отырып, пайдаланылды.
Зерттеу жұмысы барысында ... ... ... ... және Абай ... ... Ұлттық педагогикалық университетінде
сақталған Ж. Қасымбаевтың жеке ... ... ... ... айналымға кеңінен тартылды. Осы қорларда ... ... ... осы ... ... ... рет қолданыс тапқандығын ерекше
атап көрсетуге болады.
Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік архивінде сақтаулы
тұрған мына ... ... №1142 және л/д №2536, ... ... Абай
атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетіндегі №1О/К қорларының
құжаттары ... ... ... қорларда Ж. Қасымбаевтың өмірі, өзі өмірінің соңына дейін
жұмыс істеген қазіргі Абай ... ... ... ... атқарған оқытушылық және ғылыми-зерттеушілік қызметтеріне
қатысты көптеген құжаттар жинақталған.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... Т.С. ... бас ... етуімен «Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым ... ... ... мен ... ... сериясымен 2001 жылы жарық көрген «Жанұзақ
Қасымбаев» атты жинақ ... ... ... ... ұсынылған бұл
библиографиялық көрсеткіш тарих ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан
Республикасы Гуманитарлық ... ... ... Ж. ... ... ... Бірнеше тараудан тұратын аталған көрсеткіште
Ж.Қасымбаевтың өмірі мен қызметінің басты ... Ж. ... ... және ... қызметі туралы қысқаша очерк, ғалымның
өмірі мен еңбектері туралы әдебиеттер тізімі, ... ... ... Ж. ... ... жарияланған еңбектер,
ғалымның ғылыми басшылығымен дайындалған диссертациялар және бірлесіп
жазған авторлар ... ... ... ... және нақты
мәліметтер хронологиялық негізде орналастырылған.
Сондай-ақ, «Қазақстан жоғары мектебі», ... ... ... «Ар» және т.б. ... ... Ж. ... мен ... туралы деректер берілген. Ал, Ы.Төлтайдың 2003 жылы
Алматы ... ... ... «Шақантай» атты еңбегінде, 2003 жылы
Новосібір ... ... ... ... ...... өлке» деп
аталатын жинақта Ж. Қасымбаевтың азамат ... ... ... ... ... ... туралы көптеген мәліметтер бар.
Ғалымның әр жылдары Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген
Ж. Қасымбаев еңбектері ғалымның ... мен ... ... ... автордың тарихи мұраларын тақырыптық жағынан жүйелеуге
мүмкіндік берді.
Ұзақ жылдар бойы ... оқу ... ... ... ... Ж.
Қасымбаевтың жоғары және орта оқу орындарына арнап ... ... ... ... ... ... ... танымын қалыптастырудағы
қосқан үлесін саралауға көмектесті.
Осыған қоса әр жылдары ғалымның ғылыми еңбектері жарияланған және оның
педагогтік-оқытушылық ... мен ... ... пікір білдірген
республикалық ғылыми журналдар мен ... ... ... да ... ... ... ... құрады. Олардың қатарында «Қазақ
тарихы», «Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда»,
«Жас Алаш», «Горизонт», «Вечерняя Алматы», «Азия дауысы», «Әдебиет ... және ... да ... және ... басылымдар, бұқаралық ақпарат
құралдары бар.
Аталған жарияланымдарда Ж. Қасымбаевтың ғылыми зерттеулері, Қазақстан
тарихының тиісті кезеңдері, аталған пәнді жоғары, ... орта және ... ... оқытудың ерекшеліктері т.б. туралы пікірлері ғана емес,
ғалымның өмірі мен ... ... ... да ... ... «Әдебиет айдыны» газетінің 2005 жылғы 24 ... №6 ... Абай ... ... ... ... университетінде тарих
ғылымдарының докторы, профессор, ... ... ... ... ... ... құрметіне №512 дәрісхананы ғалым атымен
атауға арналған ... ... ... ... ... материалда одан әрі: «Академиктер М. Асылбеков, О. Исмағұлов, Ә.
Бейсенова, Ш. Уәлиханов атындағы тарих, ... ... ... ... Шәкәрім атындағы Семей университетінің ректоры Е. ... ... ... Б. ... ... тарихшы ғалымдар Ө.
Өжетбеков, тарих факультетінің деканы Ә. ... ... ... профессор Ғ. Қалидуллин, ақын М. Рәш, студент Н. ... ... Ж. ... ... ... ... салды. Сөйлеуші шешендер Ж.
Қасымбаевтың тарихи тұлғалардың бейнелерін ... ... ... ... ... ... оның ... орны ерекше екендігіне тоқталды. Ж.
Қасымбаевтың туған ... Т. ... мен жан жары Ф. ... игі
рәсімді ұйымдастырған университет басшыларына жүрек ... ... - ... ... ... ... ... осындай және өзге де дерек ... ... ... ... ... ... ерекше мән берілді.
Деректерді сұрыптау барысында салыстырмалы әдіс кеңінен пайдаланылды.
Зерттеу ж±мысыныњ ғылыми жаңалығы. ... ... ... мен ХХ ... бас кезі аралығындағы, атап айтқанда, 1917 ... ... ... тарихын жан-жақты, тереңдей зерттеген көрнекті
ғалым, тарих ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан ... ... ... ... Ж. ... өмір жолы ... ғылыми мұралары, тарих ғылымын дамытуға қосқан мол ... ... ... ... талаптарына сәйкес, жаңаша көзқараспен талданып,
тұңғыш рет арнайы ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... мынадай жаңалықтар бар:
– Тарихшы Ж.Қасымбаевтың өмірі мен ... және ... ... ... кезеңдері айқындалып, оның көрнекті
тарихшы болып қалыптасуына ... ... ... жағдайлар алғаш рет атап
көрсетілген;
– Ж.Қасымбаевтың еліміздің жоғары оқу орындарының ұстаз-оқытушысы,
сонымен ... ... орта және орта ... ... ... ... мен оқу құралдарын жаза жүріп, жастарға тарихи білім
беру ісін дамытып, ... ... және ... ... ... қол ... нәтижелерінің ғылыми
құндылығына нақты баға берілген;
– Тек тарих ғылымын ғана емес, жалпы гуманитарлық ғылымдардың өзге ... ... ... білікті ғылыми мамандар даярлауға үлес ... Ж. ... ... және қоғамдық
жұмыстарына баға берілген;
– Ж.Қасымбаевтың тарихи және ғылыми мұралары ... рет ... ... ... ... ... тарихы ғылымын дамытуға
қосқан мол үлесі дәлелденген;
– Зерттеушінің ғылыми-зерттеу еңбектерін талдап, саралау ... ... ... ... мен ХХ ... бас ... ... Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... Ж. Қасымбаев еңбектеріндегі қазаќтыњ хандары мен ... ... ... ... және ұлт-азаттығы үшін күресіне
берілген тарихи ... жас ... ... ... ... ... мен әдістемелік құралдар әзірлеу ... ... қол ... ... ... ... жоғары, арнаулы
орта және орта мектептерінде жастардың тарихи ... ... ... тарихы бойынша жан-жақты, терең білім берудегі профессор Ж.
Қасымбаевтың оқу-әдістемелік қызметі ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының
методологиясы тарихилық, жан-жақты салыстырмалы талдау мен жинақтау, шынайы
жүйелілік және тағы да ... ... ... ... ... ... жазылды. Әлемде қалыптасып келе ... ... ... ұстанымына ерекше көңіл бөлінді. Кез ... жеке ... мен ... мұраларын талдап, талқылау барысында оның ғылым мен
мәдениетке, жалпы өркениеттің ... ... ... баса ... ... ... ... Оған қоса диссертацияда жасалған
тұжырымдар мен айтылған пікірлердің бірі-бірімен ... ... ... ... ... ... мән берілді.
Зерттеу ж±мысыныњ практикалыќ мањызы. Ќазіргі кезде отандыќ тарих
ѓылымы саласында ... ... жєне жања ... ... даму ... т±лѓатану, деректану мєселелері бойынша ќорѓауѓа ±сынылып ... ... ... ќосар ‰лесі мол. Диссертацияда ±сынылѓан
мєліметтер мен деректерді, ортаѓа салынѓан ... мен ... ... ... оќу ... Ќазаќстан тарихы курсы
бойынша оќытылатын лекциялар мен µткізілетін ... ... ... пайдаланудыњ тєжірибелік мањызы ерекше. ... ... ... ... ... жас ... арасында
µткізілетін, олардыњ бойында отанс‰йгіштік ќасиет ќалыптастыруѓа ... ... ... ... ... ... Ѓылыми-зерттеу ж±мысына негіз етіп
алынѓан мєселелер ѓылыми басылымдар беттерінде ... ... ... ... ... ... жасалѓан баяндамалар арќылы кµпшілік
ѓылыми ќауым ... ... Атап ... осы таќырыпќа байланысты
«Єлеуметтік ѓылымдардыњ µзекті мєселелері» атты ѓылыми маќалалар жинаѓыныњ
1 жєне 2 ... ... 2005), ... ... ...... ... «Қазақстан жоғары мектебі» журналдарында маќалалар
жарияланып, «Отандық ... ... ... ... ... мәселелері. Қасымбаев оқуы» (Алматы, 2005 ... ... және ... ... ... мен ... ... 2005 жылғы 21-
22 желтоқсан) атты халықаралық ... ... ... ... ... Абай атындағы Алматы ұлттық
педагогикалық университетінде талқыланып, ќорѓауѓа ±сынылды.
Диссертацияныњ ќ±рылымы. Диссертация кіріспе мен ... ... ... тармаќтарѓа бµлінген ‰ш тараудан т±рады. Диссертацияныњ
соњында ... ... мен ... тізімі берілген.
1.Ж. ҚАСЫМБАЕВТЫЊ ҚОҒАМДЫҚ ¤МІРІ МЕН ЃЫЛЫМИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЌЫЗМЕТІ
1.1 Ғалымның өскен ортасы мен тарихи ... ... ... ... ... ... үлес қосқан көрнекті
тарихшы, тарих ... ... ... ... ... 1941 жылғы 25 желтоқсанда қазіргі Шыѓыс Ќазаќстан облысы, ... ... ... ... ... ауданы, Баршатас ауылы) дүниеге
келген [38].
Тарихи деректер бойынша, ... ... жері ... ...... б±рыннан белгілі, µзіндік шежіресі мол аймаќ. ХХ ... ... ... ... ... ... «Тауарих Хамса» («Бес тарих») атты
кітабында: «Аягөз – ... ... ...... ... - деп ... еткен Аягөз өңірінің тарихы сонау көне замандардан ... ... ... ... ... ... ... айтулы оқиғалар ұштығының
бұл өңірге соқпай кеткені некен-саяқ. Бүкіл еліміздің елдігі мен ерлігіне
сын ... ... ... ... ... осы ... ... айтуға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... Би Боранбай, Ботақара, Жауғаш, Шыңғожа, Шақантай,
Қазымбет ... хас ... ... ... ... жетіп, 1754 жылы
Мамырсу өлкесінің бойында Абылай хан мен Ер Жәнібектің ... ... ... ... ... деректерде «төсіне Қозы Көрпеш – Баян сұлу күмбезін қондырып,
төскейінде хас ... ... ... ... өңір» деп
сипатталатын Аягөздің қалыптасу кезеңі 1831 ... ... 1821 ... жүз ханы Уәли ... ... болғаннан кейін патшалық Ресей
өкіметінің ұйғарымымен қазақ жерін түгелдей отарлау мақсатында елді ... ... ... үшін М.М. Сперанский жасаған «Сібір қазақтары
туралы Жарғы» күшіне енді. ... ... 1831 жылы ... округі құрылды.
Ал, 1824 жылы Қарқаралы, Көкшетау округтері, 1833 жылы Баянауыл, Ақмола,
Үшбұлақ округтері, 1834 жылы ... ... ... ... ... Сергиопольдің негізі 1860 жылы қаланды. Аягөз округін
басқарған алғашқы аға сұлтандардың арасында Барақ төре ... ... ... ... ... ... Уәлиханов: «Аягөзге сондай ынтықпын,
әрі қадір тұтамын», - деп осы ... ... ... ... ... [39].
Сондай-ақ, Аягөз – атақты Ф.М. Достоевский, И.П. Семенов Тянь-
Шаньский, Ш. ... А. ... А. ... ... ұлы ... ат
басын тіреген өлке. Осы ... ... ... ... ... бастамасымен 1859 жылы Сергиопольде орыстың ұлы ... ... ... ... ... – бұл өңір ... ... бірінен саналады [39,12-б.].
Міне, осындай атақ-даңқымен тарихта ... ... ... ... Қасымбаевтың шыққан тегіне келсек, ол Шұбартау өңірін мекендеген
Абақ Керей ұрпағы.
Жарық көруіне Ж. Қасымбаев үлес ... Т.Ы. ... ... ... ... 2003) тарихи деректер бойынша Керей – қазақ ... көне ... ... ...... моңғол даласы мен
Сібір өлкесіндегі Орхон, Керулен, Селеңге, Арғұн өзендерінің алқабы.
Керей елі Абақ және ... ... ... бөлінеді. Қазақ шежіресі
бойынша Абақ – Керейдің Ақылбай атты ұрпағының бәйбішесінің аты ... ... ... ... ... ... Абақ аталып кеткен. Қазіргі «он екі ата
Абақ» сол бәйбішенің өзі тәрбиелеген он екі ... ... ... Ал, Ашамайлының әуелгі аты Ғали екен, әкесі ашамайға мінгізіп
барып, үйлендіргендіктен, Ашамайлы атаныпты ... ... ... тегі осы ... оның ... Абақ ... Жастабан, Бегімбет, Бекназар, Құбайберді, Жаушақар, ... ... одан ... тарайды[41,46-б.].
Ж. Қасымбаевтың әкесі Қасымбай Собықанов – халықтың дәулетін ... ... ... ... елді ... қамтамасыз етудегі ерен
еңбегі үшін 1941 жылы КСРО Ет және сүт министрлігінің ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... аттанып, 1942
жылы неміс фашист басқыншыларымен болған шайқаста қаза ... Ал, ... ... ... ... ... ... қара жұмыста еңбек
етіп, зейнеткер ... 1977 жылы ... ... ... өмір
тауқыметін басынан кешірген ... бес ... ... ... бірге өмір мектебіне төселіп, ер жетті. Ж. Қасымбаев 1949 ... ... ... ауданындаѓы С.М. Киров ... ... ... ... ... 1959 жылы сол ... бітірді. 1928 жылы
ашылған аталған мектепте кейіннен Қазақстан Республикасының ... ... ... үлес қосқан бірқатар зиялы қауым өкілдері, атап
айтқанда, О. Хаймолдин, Б. ... Е. ... Т. ... ... М. ... Х. ... Н. Рымғалиев, К. Ыбыраев, К. Ахманбаев, Т.
Тілеуханов және тағы басқа белгілі тұлғалар оқып, білім алды [41].
Ұлы Отан ... ... ... кең байтақ қазақ өңірлері енді
ғана жоғары оқу орнын тәмамдаған оқытушылармен қамтамасыз етіле ... бір ... оқу ... ... ... ... (Аягөз) ауданындағы
С.М. Киров атындағы орта мектебі ... ... ... жоғары
педагогикалық, тіпті университеттік білімі бар мұғалімдермен ... ... ... ... ... де осы ... тікелей әсер
еткені анық.
Ж.Қ Қасымбаев алдымен 1959 – 1960 жылдары ... П.И. ... ... ... ... баян ... өнер ... білім
алды [38,15-б.].
Алдымен арнаулы орта білім алып шыќќаннан кейін 1960 жылы ол кезде
С.М. Киров ... ... ... ... ... Қазақ ұлттық
университетіне т‰сіп, 1965 жылы аталѓан жоѓары оќу ... ... ... ... ... ... ... жаќсы жєне ‰здік
баѓалармен бітіріп шыќты. Мемлекеттік емтихан комиссиясыныњ 1965 ... ... ... ... Ж. ... ...... жєне ќоѓам тану
м±ѓалімі деген біліктілік берілді. Ж. Ќасымбаевќа ... ... ... ... сынаќ ведомостініњ кµшірмесі дәлел болатынындай,
ол Ќазаќ КСР тарихы бойынша мемлекеттік емтиханды «µте ... ... ... диплом ж±мысын да ‰здік ќорѓап шыќты [42].
Университетті ... ... ... ... ... Ж. ... µзініњ болашаќ ѓылыми-зерттеу ж±мыстарыныњ баѓыт-
баѓдарын студент кезінен-аќ ... ... ... ... ... ... атындағы мемлекеттік университеті тарих ... ... С.М. ... 1965 ... 21 ... ... ... архивіне
жолдаған сұраныс хаты, сондай-ақ, ... ... ... құжаттармен
жұмыс істеуге рұқсат беруі негізінде аталған ... ... ... ... ... ... ... тарихы» атты тақырыптағы
диплом жұмысын жазып шықты [43].
Ж.Ќасымбаев қазіргі Єл-Фараби атындаѓы Ќазаќ ±лттыќ университетініњ
тарих ... ... ... ... алып ... ... ... М. Ақынжанов, С. Кенжебаев, Г.И. Семенюк, М. ... ... С.К. ... Т.Ә. ... жєне ... ... ... тыњдап, олардан тарихи білім нєрімен сусындады.
«Бекмаханов ісі» деп ... ... ... процесс салдары мен КОКП-
ныњ идеологиялық тұрғыдан қатаң қысым жасауына қарамастан, жоғарыда
есімдері ... және ... да ... өз ... ол ... ... салынған ғылыми тақырыптар мен мәселелер жөнінде пікірталас ... ... ... ... төңірегінде
қалыптасқан ауыр ахуал белең алып тұрса да, сол кезеңдегі ... ... және оның ... ... ... жас ... ұлт
тарихындағы «ақтаңдақ» кезеңдер – хандық ... ... ... ... ... ... қозғалыс, отарлау дәуіріндегі аса күрделі
әлеуметтік-саяси өзгерістер, хандық мемлекет ... ... ... тарихындағы қарама-қайшылыққа толы ерекшеліктер туралы аға
буын өкілдерінің сұхбаттарын барынша құмарта ... Ұлт ... ... сыры мен ... ашу міндетін зор сүйіспеншілікпен
атқару бақыты шәкірттерінің үлесіне бұйыратыны ... ... ... Ж. ... сияқты жастарды қанаттандырып, шабыттандырды.
Студент Ж. Қасымбаевты, әсіресе, Жәнібек, Керей, Қасым, ... ... ... ... және ... да ... өмірі мен
қызметттері ең алдымен ерекше қызықтыра түсті. Сол ... ... ... ... ... хан есімі белгілі бір дәрежеде ... ... ... ал, оның ... ... ... ... аса
сақтықпен, тіпті қорқынышпен аталатын еді.
Ж.Қасымбаев университеттің тарих факультетінің екінші курсында оқып
жүрген кезінде Е. Бекмахановтың ... ... мен ХІХ ... алғашқы
кезеңіндегі қазақ қоғамындағы әлеуметтік категориялар» атты мәселе бойынша
арнайы курс дәрістерін тыңдады. Алайда, көрнекті ғалым шәкірттеріне ... ... ... ... ... жатқан қысым салдарынан 1837 – 1847
жылдардағы көтеріліс және ... ... ... ... ... ... да бір пікірлері мен тұжырымдарын ... ... ... ... байқау қиын емес еді.
Арада едәуір уақыт өткенде ... Ж. ... өз ... ... ... Г.И. Семенюкпен болған ашық-жарқын әңгімесі кезінде
жоғарыда айтылған мәселенің түйткілді тұстарының құпиясына көз ... ХХ ... ... ... ... ... ... жайында көптеген тамаша зерттеулер жүргізіп, жариялаған Г.И.
Семенюк ерекше дарын мен ... ... ... ... ... ... ... тарихшы-зерттеуші болып қалыптасуына үлкен ықпал етті.
«Тағдырдың жазуымен Георгий Иванович ... ... ... ... ... ... ... бойы маған ақыл-кеңестерін беріп отырды. Тағдыр
мені осынау тамаша педагогпен, университеттің үздік лекторымен, тілге ... ... мол ... ... студент-тарихшылардың көптеген,
тіпті көп ұрпағы оған әдеттегі сыйластық пен аға ұрпақ өкілі ... ... асып ... ... бір ... ... ... - деп жазды
Ж. Қасымбаев өзіне студент кезінде дәріс оқыған тарихшы-ғалым Г.И. ... ... жылы Г.И. ... Калинин (Тверь) қаласына қоныс аударады. Ж.
Қасымбаевтың өз ұстазымен бұрынғыдай жиі ... ... ... ... Мәскеу қаласына барған жеке ғылыми іссапарының бірінде Г.И.
Семенюкпен жүздесу ... ол Ж. ... ... ... ... соң оның ... қызығушылығын тудырып жүрген тақырыптарына елеулі
түрде өзгерістер енгізуі керектігін: жалпы тарихи үрдістермен байланыстыра
отырып, ... ... ... мен ... ... ... ... ескертеді. «Сіздердің Абылайды да, ... да ... да ... ... қабылдайтын уақыт әлі келеді», - дейді ұстаз
Г.И. Семенюк кешегі студенті Ж. Қасымбаевқа [44, 3-4-бб.].
Талантты ... С.М. ... ... ... ... ... ... факультетінде тыңғылықты білімге тартылуы оның
келешектегі ғылыми-педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... тарихы ғылымының негізін салушы
ғалымдар Е.Б. Бекмаханов Г.И. Семенюк, М.Б. Аќынжанов, С.Кенжебаев, ... жєне ... ... ... дәріс алды, сонымен бірге кейін тарих
ғылымдарының докторлары, профессорлар Ә.С. ... С.К. ... ... және т.б. жас ... ... танымдық, білім дәрежесінің
биіктеуіне біршама әсер етті.
Ж. Қасымбаев ... ... ... ... Пушкин атындаѓы мектепте
пєн м±ѓалімі болып бастап, екі жыл мектеп ... ... ... ... 1967 жылы ... Абай ... Қазақ ұлттық педагогикалық
университетіне оќытушылыќ ... ... Ж. ... баев ... ... осы жоѓары оќу орнының гуманитарлық факультеттерінде Қазақстан тарихы
кафедрасының меңгерушісі болып қызмет істеді ... ... Ж. ... тек ғылыми ғана емес, сонымен
қатар өмірлік жолына да ұстаздық жол ... ... ... ... Г.И. Семенюк болатын.
Білімпаз педагог және білікті ғалым Г.И. Семенюктің ... 1970 жылы Ж. ... ... ќаласыныњ тарихы (1718 –
1917 жж.)» атты таќырыпта қорғаған ... ... ... ... Г.И. ... ... орны ерекше болғанын, оның жас
тарихшы шәкіртін ... ... ... ... ... ... ерекше еңбек сіңіргенін дәлелдесе, екіншіден, сол кездегі жас
ғалым Ж. Қасымбаевтың қабілеті мен қарымы, дарыны мен мүмкіндігі мол ... ... 1970 ... 13 ... Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика
институтының КСРО тарихы кафедрасының Ж. Қасымбаевтың «Төңкеріске дейінгі
Семей қаласының пайда болу және даму ... (1718 – 1917 жж.)» ... ... ... талқылауға арналған арнайы
мәжілісінің №8 хаттамасынан да ... ... Бұл ... ... тарих ғылымдарының кандидаты, доцент А.И. Кузнецов, ... ... ... Х.М. ... Т.Ж.
Шойынбаев, Т.А. Көшкінбаева, О.С. Сексенбаев, А.П. Чижов және т.б.
ғалымдар мен ... ... өз ... ... салды. Олар Ж.
Қасымбаевтың кандидаттық диссертациясының дереканамалық базасы өте бай
екенін, автор өзінің ... 1917 ... ... ... ... бойынша библиографиялық материалдарды өте жақсы білетінін көрсете
алғанын атап ... ... ... ... ... ... диссертациясын табысты ... ... ... ... ... ізденістерінің басты бағыттары
қалыптасты. Тарихшының Мәскеу, Санкт-Петербор, Омбы, ... ... ... ... Элиста, Ташкент және т.б. қалалардың бай
архивтік ... ... ... ... ... ... 1983
жылы «Шыѓыс Қазаќстан ќалаларыныњ ќазаќ ауылымен, орыс ... ... ... ... ... орталыќтары ретінде дамуы
(ХVІІІ ѓасырдыњ 20-шы жылдары – 1917 ... ... ... ... ... шын ... тарих ғылымындағы үлкен жаңалық ретінде
бағаланды [38,15-17-бб.].
Осы және кейінірек жарияланған басқа да ... ... ... ... рет кейінгі феодалдық қоғамның ыдырай бастауы және
капиталистік қоғамдық үрдістердің, сондай-ақ патшалық ... ... ... кең байтақ қазақ даласында орын тебе бастаған жаңа
құбылыстардың өзіндік ... ... жаңа ... ... мен ... ... рет негіздеп, дәлелдеп берді.
Ж. Қасымбаевтың докторлық диссертациясының отандық ... ... ... ... үлес ... КСРО ... ... қарасты
Тарих институтының КСРО халықтарының тарихы бөлімінің ... ... ... К. ... Ш. ... ... КСР-і Ғылым Академиясының
корреспондент-мүшесі С.Г. Агад- жанов және басқа ... ... ... ... ... атап ... ... ғылыми жұмысының ресми сарапшылары ретінде ... және ... ... ... В.Я. Янин, белгілі ғалымдар
Х. Арғынбаев және Н.В. Алексеенко, ... ... ... ... Ю.С. ... ... КСР-і Ғылым Академиясының корреспондент-
мүшесі К. ... Х. ... ... ... ... сөз ... ... ортаға салған академик А. Нүсіпбеков, корреспондент-мүше Б.
Сүлейменов және басқа тарих ғылымының қайраткерлері диссертацияда ... әлі ... тың ... аса мән ... ... ғылыми мәселелерге байланысты Ж. Қасымбаев көп кешіктірмей,
көптеген қомақты зерттеу еңбектерін жариялады. Мысалы, ... ... ... ... ... 1986), ... ... Казахстана в
1861-1917 годах (Социально-экономический аспект)» (Алматы, 1990) ... КСРО ... және ... ... ... ғылыми және
мерзімді басылымдарда жоғары баға берілді. Атап ... ... ... ... ... в Сибири», «Известия АН
Казахской ССР (Серия общественных наук)», «Южный Урал» ... және ... ... ... тарихшының жарық ... ... ... ... ... мән ... ... Министерлер Кењесі жанындаѓы Жоѓары аттестациялыќ комиссиясыныњ
1983 жылѓы ... ... (№51 ... Ж. ... ... ... ... дєрежесі берілді.
КСРО Министерлер Кењесі жанындаѓы Жоѓары ... ... ... ... ... (№31пк/5 хаттама) Ж. Ќасымбаевќа Ќазаќ
КСР тарихы жєне тарихты оќыту єдістемесі кафедрасы бойынша профессор ... ... ... 12 ... Ж. ... ... КСР Оќу ... КСР Халыќ аѓарту ісініњ озыќ ќызметкері» тµсбелгісімен марапатталды.
Ќазаќ КСР Президентініњ 1990 ... ... ... ... Ж. ... ... ... ењбек сіњірген халыќќа білім ... ... ... берілді.
Ж. Ќасымбаев еліміз тєуелсіздік алѓан соњ тµл ... ... ... ... ... барып, айтулы ... ... ... ... мен ... ... ... талабына сай жањаша
жазуѓа білек сыбана кірісті.
Жан±заќ Ќасымбай±лы 1993 жылы «Ќазаќ ... ... ... ... ... ... белсенді авторына айналды. Отан ... ... сан ќилы ... ... белсене араласып, к‰рмеуі ќиын
таќырыптарѓа ќалам тартты. Ол ... ... ... ... ... ... жоѓары оќу орындарында Ќазаќстан тарихын
оќытуѓа арналѓан жєне ќазаќ ... ... ... ... ... ... жазып, журнал мазм±ныныњ байи т‰суіне атсалысты [46].
ХХ ғасырдың 80-ші жылдарының ... ... ... ... ... ... кезеңдердің бірі болды деуге толық
негіз бар. Өйткені КОКП-ның идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... тарих ғылымының жаңа дәуіріне
алғышарт қалыптастырған болатын.
Түйіндеп ... Ж. ... ... ... ... оның ... ортасы мен университеттегі алған жоғары білімінің
ерекше ... ... Ол ... ... ... ... ... аймағында қоныс
тепкен Баршатас ауылындағы С.М. Киров атындағы орта мектеп – ... мен ... ... ... ... ... сіңірген көптеген
қайраткерлерді ... ... ұя ... ... ... мамандығын ерте бастан айқындауына да айрықша
әсер етті.
Сонымен бірге университетте Е. ... ... ... ... ... ... ... жоғары білім алуы да ... ... ... ... ... ... меңгеруіне
көмектесті. Яғни Ж. Қасымбаевтың ғалым болып қалыптасуына оның ... мен ... ... ... зор ... Тарихшы – ұстаз ретіндегі азаматтық көзқарасының қалыптасуы
Ж. Қасымбаев алғашқы еңбек жолын 1965 – 1967 ... ... орта ... ... пәнінің мұғалімі болып бастады. Ол ... ... ... ... (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық ... ... ... 1967 жылы қызметке
қабылданды. ... ... ... аға ... доцент болып жұмыс
істеді.
Абай атындағы Қазақ педагогика институты ректорының 1970 жылғы 21
қазандағы №861 ... Ж. ... ... ... 1970 ... ... ... мәжілісінің №1 хаттамасына сәйкес сол күннен бастап жалпы
тарих кафедрасының ассистенті міндетінен аталған кафедраның аға ... ... ... осы ... тағайындалды.
1982 жылдың қыркүйек айынан бастап осы жоғары оқу орнының Қазақстан
тарихы кафедрасының меңгерушісі болып ... ... 1970 ... ... кандидаттық диссертациясын қорғауына байланысты 1973 жылғы мамыр
айында КСРО Министрлер Кеңесі ... ... ... Комиссиясы Ж.
Қасымбаевтың доцент ғылыми атағын бекітті. Ал, 1983 жылы ... ... соң, 1984 жылы ... профессор ғылыми атағы
берілді [47].
Ұстаз ретінде студенттерге оқыған дәрістерін жоғары ғылыми-теориялық
және әдістемелік деңгейде жүргізді. ... ... мен ... қарасты
аудандардың мектептерінде жұмыс істейтін мұғалімдерге, сондай-ақ, облыс
орталықтарындағы жоғары оқу орындарының ... ... ... ... ... көрсетіп отырды [48].
Ж. Қасымбаев өзінің ізденушілік талабы мен зерттеушілік ... ... ... ... оқытушылық-педагогикалық жүйемен
тығыз ұштастыра білді.
Ж. Ќасымбаев µзініњ профессор ретінде студент-жастарѓа дєріс ... ... ... єрі б±л ... ... ... ... Оныњ: «Шыѓармашылыќ ж±мысќа уаќытты ќинала табуѓа тура келеді, жыл
сайын мыњ саѓат ж‰ктемемен дєріс беру – µте ... ... ... оныњ
‰стіне ауырдыњ ‰стімен, жењілдіњ астымен ж‰руге ‰йренбегенмін, ... беру ... ... ... ењ ... міндетім деп санаймын», -
деген пікірі – ѓалымныњ педагогикалыќ-оќытушылыќ ќызметке барынша ... ... ... ... табылады [49].
Ж.Қасымбаевтың қазақ халқы тарихындағы елдің бұрынғы және ... ... ... ... ... ... ... көптеген
еңбектерін арнағаны тегіннен-тегін емес еді. Расында да, Уфа, Екатеринбург,
Бішкек, Ташкент, Новосібір, Омбы, Томск, Орынбор және тағы ... ... рет ... жарияланған ғалым еңбектерінде кешегі кеңестік билік
тұсында көмескі ғана ... ... ... ... ...... азаматтық табандылығының көрінісі болатын. Қазақ
жерінің патшалық Ресей империясы құрамына қосылуының ... ... ... ... берген ғалымның ғылыми пікірлері мен тұжырымдары
қазіргі кезде бүкіл қоғамдық тұрғыда мойындалып, қабылданған ... отыр ... ... ұстаздық қызметі туралы сөз ... ... ... ... ... Қазақстан тарихының бұған дейін белгісіз
болып келген кезеңдері жөніндегі оқыған дәрістерін толықтырып тұратын оқу-
әдістемелік мәселелерді ... ... ... атап өту қажет деп
есептейміз.
Ол педагог ретінде ұлт тарихын жастарға ұғымды және ұтымды түрде қалай
жеткізудің ... мен ... ... ... қана ... ... оқыту әдістемесін жетілдірудің жолдарын ... ... ... ... ... іс ... белсенді түрде айналысып, жастарға
Қазақстан тарихынан терең білім берумен бірге, осы пәнді оқытуды одан ... ... ... көптеген мақалалар жазып, жариялады.
Төменде солардың бірнешеуіне ғана ... ... ... ... кандидаты Н.Бекмахановамен бірге
жазылған, «Қазақстан мектебі» журналының 1973 жылғы №11 ... ... «Оқу ... ... ... атты ... «Қоғам
өміріндегі кез-келген тарихи оқиға белгілі ... ... ... ... болады. Халқымыздың тарихында болған осындай елеулі
оқиғалар, ... ... ... ... жеке ... - ... ... бастайды.
Одан әрі автор Е. Бекмаханов пен Н. Бекмаханованың 1971 жылы ... орта ... 7-8 ... ... ... КСР тарихы» атты
оқу құралындағы осындай карталарды, кездесетін схемаларды дұрыс ... ... ... және ... ... ... және терең
ұғынуына мүмкіндік беретінін атап көрсетеді. Осылайша, аталған ... ... ... мәні мен ... бар екенін,
олардың мектеп оқушысының Қазақстан тарихына қатысты танымы мен ... ... зор ... осы ... оқу ... ... тұратын сол карта-схемаларды дұрыс түсіндіріп бере алу
мұғалімнен аса ... ... ... ... ... қажетті деңгейде
«сөйлете» алғанда ғана оқушы өз халқының тарихын терең ұғына алатынын өте
орынды және ұғынықты ... ... ... ... ... ... 1976 жылғы №12 нөмірінде жарық көрген
«Қалалар тарихын оқытудың кейбір жолдары туралы» деп аталатын мақаласында
да жоғарыда ... оқу ... сөз ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдеріне тоқталған. «Қалалар қай мемлекетте,
қай кезде болмасын материалдық өндірістің, мәдениеттің және ... ... ... табылады. Сондықтан да ... ... ... келе ... елді мекендері – қалалардың тарихын білудің тарихи
ғана емес сонымен қатар тәрбиелік маңызы бар», - дей келіп, ... ... ... Шығыс Қазақстан қалаларының 1917 ... ... ... ... мысалдар келтіріп, орта мектептің 7-8
сыныптарына арналған оқу құралы ... [51]. ... ... ... ... принциптерін ұсынады.
ХVІІІ ғасырдың басында қазақ халқының ... ... орын ... бірі – Қазақстанның Ресейге қосылу үрдісінің басталуы екенін
еске сала отырып, Ж. ... ... ХVІІ ... аяғы мен ... басындағы Россия мен Қазақстанның арасындағы экономикалық және
саяси қатынастардың даму себептерін ашып ... ... Бұл ... ... ... ... бойында ХVІІІ ғасырдың басында салынған ... ... ... ... ... ... ... тарихымен
оқушыларды таныстырып өткен жөн», - деген ұсыныс ... ... ... ... ... ... Орта Жүз руларының Ресейге
қосылуында жоғарыда аталған қалалар белгілі ... ... айта ... қалалардың салыну тарихын басылып шыққан әдебиеттерден қосымша фактілер
ала отырып, Қазақстанның Ресеймен қосылу барысымен байланыстыру ... ... ... оқу ... ... ... мен ... келтіре
отырып, Қазақстан тарихы пәні бойынша мұғалімнің аса көңіл аударуы тиіс
мәселелерді жеке-жеке атап ... ... ССР ... оқытқанда
оқушылардың туған мекенді, қала тарихын терең біліп, қазақ халқының өткен
тарихын қызығып ... жету – ... ... іс», - деп ... бұл
мақаласын автор [52].
«Қазақстан мектебі» журналының 1980 жылғы №6 нөмірінде ... ... ... атты ... ... буржуазиялық-демократиялық төңкерісі нәтижесінде Россияның әр
түрлі аймақтарында, оның ... ... ... ... ... Қазан
социалистік революциясына қадам басу ... ... зор мән ... ... ... ... ... мәселелерін
оқушыларға терең жеткізу үшін, әр ... ... ... ... ... білуі тиіс. Бірақ оқу ... ... ... өтуге
бөлінген сағат есептеулі мөлшерде болғандықтан, ... ... ... ... ... кең ... ... жоқ.
Сондықтан туған республика тарихының оқулықта жазылмаған кейбір деректерін
біз факультативтік сабақтарда ... ... ... ... бір тақырып көлеміндегі қосымша мәліметтерді ... ... ... ортаға салады.
Автор тағы да Е. Бекмаханов пен Н. Бекмаханованың мектеп оқушыларына
арналған Қазақстан ... ... оқу ... [53]. ... ... ... ... оқу құралында «1917 жылы ақпан төңкерісінің жеңісі, патша
өкіметінің ... ... ... ел ... кең ... ... ... ауылдарында жұмысшылар мен шаруалардың митингілері өтіп,
еңбекші бұқараның бұл ... зор ... ... алғандығы атап
көрсетілгеніне» назар аударады. Осы мәселеге байланысты 9-сынып оқушыларына
айтылатын материалдарды кеңейте түсу үшін, ... ... ... ... ... ... ... хабар дала өлкесінде, атап айтқанда,
Қазақстанның Солтүстік шығыс аудандарымен ... және ... ... ... ... Омбы ... да 1917 жылдың 1 наурызында
жеткенін айтуды ұмытпауды еске салады.
Ұстаз-ғалым Ж. ... осы ... ... ... немесе
тарих үйірмесі отырысында ақпан буржуазиялық-демократиялық төңкерісінің
Қазақстандағы барысы мен салдарын талдағанда, әсіресе, осы төңкеріс кезінде
жұмысшылардың ... ... ... ... ... бұған
ерекше әсер еткен жұмысшылардың, солдаттардың және шаруалардың Кеңестері
болғанын атап өту ... - деп ... ... ... мектеп оқушыларына арналған жоғарыда аталған оқу
құралында жалпы ... ... ... ... жасалмаған деректерді
толықтыратын қосымша мәліметтер келтіре отырып, автор мақаласын:
«Осылайша, Ұлы Қазан социалистік ... ... ... ... байланысты буржуазиялық уақытша үкіметтің
жағдайының әлсіреп, ... ... ... ... мейлінше әлсіз
болғандығын мұғалім баса көрсеткені абзал.
Жоғарыда біз ұсынған методикалық ... мен әр ... ... ... ... ... буржуазиялық-демократиялық төңкерісінің
Ұлы Қазан социалистік төңкерісіне ұласу кезіндегі аса күрделі әлеуметтік-
саяси оқиғаларды оқушылардың кеңірек түсінуіне ... ... ... ... - деп ... ... ... жоғарыдағы мақалаларынан кеңестік кезең тынысы мен сол
уақыттың сарыны айқын аңғарылғанымен, ұстаз-ғалымның компартияның қатаң
идеологиялық талабы ... ... ... ... өзінде-ақ, мектеп
оқушыларына, жалпы жас ұрпаққа Қазақстан тарихын оқытудың аса ... ... ... түрде айтып, ол жөніндегі өзінің өзекті ойларын ... ... ... ... ... ... ... оқытуға арналған сағаттардың мүлдем аз екенін де батыл түрде ... пен ел ... ... мол материалдарды факультатив сабақтары мен
тарихқа арналған үйірме жиындарында пайдалануды ұсынуы ғалымның ұстаздық
көрегендігі дер ... ... қол ... ... кезеңде Ж. Қасым-
баев бұған дейін астарлап сөз етіліп келген ... ... ... айта ... ... мәселелерде тыныштығы кеткен, әр түрлі
қайшылықтар жегідей жеген еліміздің ... ... ... түскен
өзгеріс – тіл мен тарих маңайындағы таластар екенін дәл тауып, дөп ... ... бәрі ... ... ... жұртшылықтың бұрыс
түсінуінен, тіпті ... деп ... ... еді. Иә, қазақ
халқының тарихы өткен жетпіс үш жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... көлеңкесінде көрінбей қалған жоқ па?
...Қазақ халқының Қазанға дейінгі кейбір оқиғаларын мектептерде, тіпті
жоғары оқу ... ... ... жөн ... ... интеллигенция өкілдері жиі беретіні орынды. Әрине, Қазақстан
тарихының, әсіресе талас тудырып жүрген мәселесі – ... көп ... ... ... ... - деп ... тарихы мен оның
жастарға оқытылуының жағдайын сарапқа салды [55].
Ж. Қасымбаев тарихымызды ... ... ... ... ... басқа да мәселелерге көңіл ... ... ... ... ... ... ... байланыстарымызды, соның ішінде ... ... әр ... ... ... ... жүрген мәселе – мамандарымыздың басты дүние жүзілік тілдерден
шет қалғандығы. Қазір де ... оқу ... ... ... ... ... ... әсіресе ағылшын тілін ... ... ... ... бөлімдері мен факультеттерін бітірген студент
ағылшын тілінде өз пікірін жеткізе алатын дәрежеде ... алуы ... ... ... мазалап, толѓандырѓан мєселелердіњ бірі – жоѓары
оќу орындарында Ќазаќстан тарихы пєнініњ оќытылуы жайы ... ... ... ... ... ... ... б±ѓан дейін де болѓан
емес жєне ќазіргі ... де жоќ. Таяу ... біз ... оќу ... тарихын оќыту т±жырымдамасыныњ жобасын талќылаймыз, оѓан ... ... жыл ... отандыќ тарих бойынша лекциялар курсын дайындау
ж±мысы аяќталды, оны басып шыѓару ісін ЌР Даму ... ... ... ... ... ... ќолымызѓа тиеді деп ойлаймын. Аталѓан
«Курстар» ѓылыми-педагогикалыќ ќауым тарапынан ќолдау тапќан жаѓдайда ... ... ... µзін ... ... ... ... жетіп жыѓылады. Оларды саясаттанушылар да, єлеуметтанушылар да,
жаратылыстанушылар да жазып ... ... бір ... ... ... ... ... шындыќпен орын алмастыру ‰стінде», - дейді ... ... ... ... жылдары ќоѓамда отандыќ тарихќа деген ќызыѓушылыќ бірден ... оныњ жас ... ... беру ... ... жаќтары мен
кейбір кµлењкелі т±стары да бар екені тарихшы Ж. Ќасымбаевты ... ... Б±л ... де. ... ... оны шынайы т‰рде ой
сарабына салу µткен к‰ндер мен б‰гінгі к‰нніњ µзара байланысы мен ... ... ... бейнесін айќындауѓа м‰мкіндік береді.
Осындай ой сараптауѓа тарих ѓылымы ... ме ... ... ... ... ѓылымды алмастырѓанымызбен µз еліміздіњ
µткен дєуірініњ наќты жєне жалпы кµрінісін ... жєне ... ... ... сол к‰йінше м‰мкіндігіміз болмай ќала ма?
Сондай-аќ туѓан ... ... ... толыќ дењгейде
пайдалануѓа, оны отанс‰йгіштік сезімніњ б‰ршіктері бой ... ... ... ... бар ма? ... ... Ж. Ќасымбаев
‰немі жауап іздеумен болды.
«Казахстанская правда» газетініњ тілшісі Г. ... ... ... ... ... ... берді.
Ж. Қасымбаевтың пікірінше, Елбасымыздыњ ќазаќтыњ µз тарихынан ... ... жоќ, онда µз елін жєне µз ... маќтаныш т±тып, шаттыќќа
бµлейтін жайлар µте кµп екендігі туралы айтќан сµздері µте ... ... ... ... шыѓу ... ... ... талаптарѓа сай, жоѓары
дењгейде оќытуѓа тиіспіз, б±л ... ... ... ... оќу
орындарыныњ басым бейімді пєніне айналдыруымыз, жастардыњ оѓан деген ынта-
ыќыласын арттыруымыз ќажет. Бєлкім, ... ... ... сіњірген, азаттыќтыњ еркін ауасымен демалып ‰йренген жєне сонысын
маќтаныш ... ... ... б±л ... ... ... емес ... алайда,
біз ‰шін тарихты терењ оќып-білу, одан ... ала білу ж‰з есе ... ... ... Ж. ... [49].
Ќырыќ жыл бойы тарих пєнін оќытып келе жатќан ±стаз ретінде Ж.
Ќасымбаев ... ... ... ... єлі алда, б±л ѓылым µзініњ
ќабырѓасы ќатып, б±ѓанасы бекімеген сєби кезін ... ... ... деп
есептейді. Француздыњ белгілі зерттеушісі, «Тарих апологиясыныњ» ... ... ... даму ... ѓылым ѓана емес. Б±л µзініњ балалыќ шаѓын
бастан µткізіп жатќан ѓылым», - деген болатын.
Ж. Ќасымбаевтыњ ... ... біз ... ... ортаќ
µткеніміздіњ аса ауќымды єлемін ашуды енді ѓана бастадыќ та, ... ... ... ... ... мен ... проблемаларын, ењ
алдымен ќазаќ тарихын танып-білудегі жоѓалтќан жайларымыздыњ аса кµп екенін
сезіндік. Б±ѓан ... оќып жєне ... ... ... Одаќтыњ µзге
халыќтарыныњ тарихынан гµрі кµп жаѓдайда б±рмаланѓан нєрселер болып шыќты
[49].
«Неге б±лай болды, шектен ... ... ... ... Б±л ... жауабын кєсіби мамандар да, ... да ... ... соњы мен ... ... бас кезі отандыќ
тарихќа деген ерекше ќызыѓушылыќтыњ барынша кµрініс тапќан кезењі ... ... ... журналистер ‰шін Эльдорадоѓа айналды...
¤кінішке ќарай, єлгіндей даурыѓу мен ... ... ... ... ... болды. Адамдар тарихи-кµркем шыѓармалармен
таныса отырып, оныњ шындыѓы ... ... ... ... ќайсы екенін таба
алмай т±йыќќа тірелді. Сол жылдарда кітап ... ... ... ... жаулап алды. Айтќандай, м±ндай тєжірибе осы
к‰ндері де орын алып ... ... ... ... ... кµптеген таралыммен шыѓарылып жатыр», - дейді Ж. Ќасымбаев [49].
Осыны айта ... Ж. ... ... ... ... ... ... шыѓарѓысы келмейтінін, тек ѓылымдаѓы кєсіби ... ... ... ... ... ... ... отырѓан жоќ
екенін атап кµрсете отырып, біраќ кењестік ... ... ... да
µзініњ ќ±ндылыѓын жоѓалтпаѓан ... ... ... ... назар
аударады.
«Єрине, б‰гінгі к‰нде де ѓалымдардыњ ќаламынан Ќазаќстанныњ ежелгі
жєне ортаѓасырлыќ тарихы, Ќытай империясымен ж‰ргізілген ... ... ... ... феодалдыќ мемлекеттілік тарихы, ... ... ... ... ... ... туып ... б±рын ќатардаѓы ќарапайым зерттеуші ‰шін жабыќ болѓан ќолжазба
ќорларын ... жол ... да ... ... - дейді ол [49].
Тарихшы Ж. Ќасымбаев Ќазаќстанныњ 1917 жылѓы ќазан ... ... тек ќана ... ... ѓана ... етіп ... кµрініске бірќалыпты жєне немќ±райды т‰рде ќарап отыра алмайтынын,
кењес тарихшыларыныњ ењбектерін ... ... ... оларѓа деген
м±ндай біржаќты кµзќараспен келісуге болмайтын шегелеп айта отырып: «Тарихи
тєжірибеге ... ... ... жасау отандыќ ѓылымныњ негізгі баѓыттарыныњ
бірі болѓан жєне солай болып ќала береді де. Б±рынѓы ќалыптарды ... ... ... ... ... аќиќат принциптерінен бас тарту бетімен
кетушілікті тудырады, онсыз да б±рмаланѓан тарихты жењіл-желпі ќайта жазып
шыѓуѓа ... ... ... ... ... ... ... бір
біржаќтылыќќа ±рыну кешірімсіз», - дейді [49].
Ж. Ќасымбаевтыњ ... ±лт ... ... ... ењбектер жазып
ќалдырѓан Санжар Асфендияров, М±хаметжан ... ... жєне ... ... да ... кезењ тарихшыларыныњ ќатарына ќосуѓа
болады. Олар ... ... ... ... ... да, шыѓармашылыќ
зиялы ќауымныњ энциклопедиялыќ білімдерімен ерекшеленген аса ... ... ... мен ... ... ... ... уаќыттаѓы
тарихшылармен салыстырѓанда олар мањызды ... ... оныњ ... ... ... ... шыншылдыѓымен ерекшеленді.
Патша өкіметі ќ±латылѓаннан кейін ... ... ... ... сыни ... пен ќаѓидаларды сынап, жоќќа шыѓарѓан жоќ.
¦лтымыздыњ алѓашќы тарихшылары болып ... ... ... ... авторлар арасында алѓашќылардыњ ќатарында Мєскеу, Санкт-Петербор,
Орынбор, Омбы ќалаларында саќталѓан архивтік ќ±жаттарды кµтеріп, ѓылыми
айналымѓа ... ... ... халќына µз тарихын ќайтаруѓа ... ... µте ... еді. Осы ... дєл осындай ќ±рмет
кµрсетіп жатырмыз деп ќазірше маќтана ... Неге ... ... ... Костомаров жєне басќа тарихшылардыњ шыѓармаларын
басып шыѓару кезінде Ресейде атќарылѓан ж±мыстар сияќты ... ... ... ... ... ... мен
кењейтілген алѓысµздерін жазып, басып шыѓармасќа?
Кµшпелі дєуір мєдениеті мен т±лѓаларыныњ тарихын ... ... ... ... ж‰йеге т‰сіп келеді. Оныњ єлі де ... ... Ж. ... ... ... мєліметтердіњ іс
ж‰зінде ќолѓа т‰се бермейтінімен, ... ... ... ... саќталып ќалѓанымен, сол себепті ѓалымдар оларды ... ... да ... емес ... ... ... ‰шін µз ќалтасынан
аќы тµлеуге мєжб‰р болатынымен т‰сіндіреді. Ѓалымныњ пікірінше, екіншіден,
ХVІІІ ѓасырмен белгіленген ќ±жаттардыњ барлыѓы да ... ... ... б±л да ќосымша ќиындыќ тудырады. ‡шіншіден, µкінішке ќарай, біз
ежелгі славян тілін оќытуды тарих факультеттерініњ оќу ... ... б±л ... де асыѓыстыќ жасадыќ деп есептейді Ж. Ќасымбаев. «Ал, біз
бір кездері осы тілді оќып-‰йреніп, ... мен ... ... ... ... ... Б±л ... оќу жоспарына енгізудіњ ќажеттілігі айќын
екені белгілі болып отыр. Осындай жаѓдайлар ќазаќ мемлекеттілігініњ алѓашќы
шежіресін зерттеуге µз єсерін ... ... Б±л ... ХVІІІ ѓасыр
мен ХІХ ѓасырдыњ алѓашќы жартысындаѓы хандыќ билік институты оныњ ... ... мен оѓан ... ... ѓана ... ... Ал, ... билік жойылѓаннан кейін ... бар ... ... ... ... Сол себепті біздіњ
тарихшыларымызды к‰тіп т±рѓан б±л саладаѓы игерілмеген тыњ ... мен шеті ... - ... Ж. Ќасымбаев [49].
Осындай µзекті мєселелерді ... ... ... ... ... ... ... оралатын болсаќ, біздіњ ѓалымдарымызѓа
мемлекеттік ќолдау кµрсетілмесе, шет елдік ... ... ... ... Ќазірдіњ µзінде бірќатар мемлекеттер біздіњ зерттеушілеріміздіњ µз
архивтерін пайдалануына шектеу ќойды. ¤збекстандаѓы ... ... ... ... ... ... істер министрлігі арќылы р±ќсат
алу керек. М±ндай талаптар жыл µткен сайын ќатайып барады.
М±нан кейінгі орында ... ... т±р. ... тµрт ... хан жєне ... халќыныњ таѓдырындаѓы 1731 жыл» атты зерттеудіњ
екінші томын аяќтадым, ... хан ... ... ... ж±мыс істеуді
жалѓастырудамын, сонымен бір мезгілде Ќазаќстанныњ ХVІІІ ѓасыр мен ХХ ѓасыр
басындаѓы тарихы бойынша зерттеулер ... Не ... да, оны ... ... ... Б±л – біздіњ Отанымыздыњ аса бай тарихын
танып-білудегі кішкентай ‰лес ќана», - дейді ѓалым [49].
Осы ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге ѓылыми-єдістемелік басылымдарда да кµптеген маќалалар
жариялады. Мысалы, ... ... в ... и ... ... 2001
жылѓы ќазан айындаѓы №1 нµмірінде жарыќ кµрген жоғары оқу орындарында
отандық тарихты ... ... ... ... ... ... және ... министрлігі 1990 жылғы 7 жетоқсанда қабылдаған
«Республика жоғары оқу ... ... КСР ... ... туралы»
қаулысының маңызын атап көрсетеді. Барлық ... мен ... ... ... оқыту мәселесі бірте-бірте жолға қойылып келе
жатқанына қолдау білдіреді. Сонымен ... осы ... ... ... ... жоғары оқу орындарына жолдаған «Қазақстан тарихы ... ... ... ... нұсқау-әдістемелік хатының пайдалы
жағына қарағанда тұйыққа тірейтін қиындықтар әкелгеніне тоқталады.
Ж. Қасымбаевтың ... ... ... ... ... ... оқу, ... алу үрдісіне әлі қалыптаса ... ... ... ... ... бұл ... терең меңгеруіне көп
кедергілер тудырады, бұл оларға жан-жақты білім беру талаптарына ... ... ... ... енді келген студенттерден
бірінші курстың 2-семестрінде Қазақстан тарихы пәнінен Мемлекеттік емтихан
қабылдау ережесінің енгізілуі де ... деп ... ... бұл ... кәдімгі емтихан түрін немесе курстық жұмыс тапсыру
енгізілсе де ... еді, ... ... ... бір ғана ... қабылдап,
студенттің білімін сарапқа салуы жеткілікті болар еді, ал, ... ... ... мен ... аса ... ... ... тапсыру бірінші курс студенттеріне аса қиын соғады деген пікір
білдіреді Ж. Қасымбаев [56, 20-23-бб.].
Ұстаз-ғалым ... Ж. ... ... ... ... ... ... білім беру қызметін құқықтық жағынан реттеп, үйлестіріп
отыру мақсатында мерзімді баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ... жобасы жөніндегі ой-пікірлерін
ортаға салды. Бұл ... ... ... ... ... ... арнайы
мақаласын да жариялады.
Аталған мақаласында автор «Білім туралы заң» жобасының тараулары мен
баптарына кеңінен тоқтала ... ... ... құжаттың білім саласындағы
күрделі проблемаларды шешуге ықпал етуі тиістігіне назар аударады. Қазіргі
кезде өркениетті ... деп ... ... ... ... ... енгізіле бастаған, жоғары білімді мамандар даярлаудың «бакалавр»,
«магистр» деген жүйелерінің жаңаша ... ... ... ... ... білім саласындағы орнықты жағдайда әкелетін қиындықтары
мен зардаптарына да талдау жасайды. Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... олардың орындайтын сағаттық жүктемелерінің мөлшерін азайту
тиімді болатынын, сонда ғана жастарға сапалы білім беруге жол ... ... ... ... оқу ... профессор-оқытушылардың
сағаттық жүктемесін есептеу жүйесі сонау 1934 жылы қабылданып, ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы кезінде де
профессорлар мен доценттер, оқытушылар белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті уақытты молынан пайдаланып келгеніне тоқталады. Ал,
1996 жылдан бастап құпия және жасырын ... ... ... ... әр ... ... бірден 900-950
сағатқа артып шыға келгеніне өкініш білдіреді. Осы ... ... ... ұсыныстарын ортаға салады [57].
Ұстаз-ғалымның ойынша, орта және жоғары мектептерде өлке тарихынан
білім ... кері ... ... тағы бір ...... арнайы
тақырыптарға арналған карталардың жоқтығы. Расында да, бұл – ұстаздарды
қатты қынжылтатын жайт. Ж. ... ... ... ... дәл ... мүмкіндік беремейтін бұрынғы ескі карталарды
шұғыл алмастырмайынша, республика тарихынан жастарға ... ... ... іске ... қиын ... Қасымбаевты толғандырып, оның көкейінде жүрген мәселенің бірі –
Қазақ КСР тарихы оқулығының жайы еді.
Ұстаздың пайымдауынша, «әрине, орта ... ... беру ... КСР ... ... ... саны аз емес. 8, 9, 10 және 11
кластарда 214 ... ... ... отыр. 8 класта – 34, 9 – 34, ... 68, 11 – 68 ... ... оқу ... ... ... ... та,
сағаттарды жеке кластарға жіктеуге қосыла алмаймыз. Тас ... ... ... ... ... тарихына бар жоғы 34 сағат бөлінсе, Ұлы
Отан соғысынан біздің күндерімізге дейінгі тарихқа 68 сағат, яғни екі ... ... ... ... ... 60 – 80-ші ... ... негіздеуге болады? Мың жылдық халқымыздың көне тарихына бар ... ... ... ... 1990 ... ... ... Алматы қалалық
партия ұйымының хатшысы, халыққа білім беру министрлігінің өкілдері ... ... ... тарихшы оқытушыларымен кездесуде, бұл мәселе
жөнінде де құлақ қоятын ұсыныстар ... еді. ... ... ... ... ... ... отырысында, осы мәселенің
талқылануы барысында 60 – 80-ші жылдар есебінен 8 ... ... ... көбейту ұсынысын қойғанбыз. Алайда, ... Көне ... ... көңіл аудару – заман талабы. Бұл
мәселені әлі де қарастырса болады», - деп ... Ж. ... ... оқу ... ... ішкі мәселелерді шешуде өзіндік
құқық беріліп отырған жағдайда, Қазақ КСР тарихын оқытуды сара жолға қоюға
болар еді. ... ... ... ... ... көне ... ... білуден де шығып отыр. ... іске ... ... ... ... оқу жоспарларына тиісті
өзгерістер енгізуді талап етеді.
Қазақ КСР ... ... ... ... да осы ... істі
сапалы дәрежеге көтеруге кедергі ... Өмір ... ... ... қуат алуы ... ... білім беруді
ұйымдастыратын буынды – арнайы ... ... ... ... мол, ... ... ... мамандармен қамтамасыз етуді күн
тәртібіне қойып отыр», - деп толғанады Ж. ... [55, ... осы ... айта ... тағы да ... ... ... тәуелсіздігі орныға түскен сайын бұрын жете ... ... ... ... күн ... ... Мысалы, Ресейдің
саясаткерлері, тіпті ғалым-тарихшылары «шекара мәселесін» ... ... жол ... жүр. Мұның басты себебі – көптеген халықтардың қазақ
халқының көне тарихын білмейтіндігі. Бұл, бір ... ... ... ... жеке пән ретінде оқытылмағандығының, төл тарихымыздың
бұрмаланып келгендігінің нәтижесі. Ендеше, біз осындай ... ... ... ... ... болып жүре бергеннен өмір
ағыны өз ... ... ... өз дегенін істейтінін ұмытпайық. Дәл
қазіргі уақыт тарихтың ... мол, ... ... ... ... өзекті мәселелеріне нақты жауап беруді күтіп отыр.
Тұйықтан шығар жол – ... ... төл ... ... ... ... ... оқу орындарында
Қазақстан тарихын оқыту мәселесін мейлінше тезірек оң арнаға түсіру.
Орта мектепте қазақ тарихын ... ... ... ... ... қосымша әдебиеттерді дайындау туралы мәселелер
баспасөз бетінде көтеріліп жүр. Шешілуін ... ... жете ... ... ...... ... оқу орындарында осы пәннен дәріс беру
қандай жағдайда, не ... ... ... ... ету, олардың
дайындығы заман талабына сай ма?
Ең алдымен, Қазақстан тарихының жоғары оқу орындарындағы көлеміне
көңіл ... ... ... ... 60-қа жуық әр түрлі
мамандықтар дайындайтын ... оқу ... бар ... ... ... ... батыс елдерден де асып кетпесе, кем емеспіз. Оқу ісін
ұйымдастырудың басқа ... қоя ... ... тарихының тағдырына
үңілейік.
Ондаған, тіпті жүздеген ғасырларды қамтитын Қазақстан тарихының бұрын
және қазір оқу ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихынан бар болғаны үш кафедра ғана болды: Әл-
Фараби атындағы Қазақ ұлттық ... ... ... ... (тарихты оқыту әдістемесі пәнімен біріккен)
және Абай атындағы Алматы мемлекеттік ... Бұл ... ... ... 210-250 ... бөлінді. Тіпті, Абай атындағы университетте 1988 жылы
тарих пәндерінен жаңа оқу ... ... ... ... берілген
сағаттар қисынсыз қысқартылып, 150-160 сағатқа кеміп ... Бұл ... ... ... оқиғаларының салдары екені күмәнсіз. Осындай ахуал
астанадағы ... ... оқу ... да қалыптасты. Не ... ... не ... ... бар ... жетіспейтін облыс
орталықтарындағы педагогтік институттардағы жағдай одан да қиын ... ... Ж. ... ... ... оқытуды өз деңгейіне көтеру үшін не істеу керек?»,
- деген сауал қойып, оған Ж. Қасымбаев өзі былайша жауап ... ...... ... керек. Республикада ғылыми-зерттеу
жұмысына тартылған оқытушылардың ... ... ... ... ... ... ... жастардың келуін алдағы жылдары тоқтататын
сияқты. Жағдайдың күрт төмендеуі дайындығы қалыптасқан жоғары оқу орындары
оқытушыларының табыс көзі мол, ... ... ... ... ... ... жүйелеріне ауытқуына себепші болуда. Облыс орталықтары
оқу орындарындағы қазақ тарихынан мұғалімдердің тапшылығын былай қойғанда,
Алматының университеттеріндегі ... ... мәз ... Тағы да ... ... ... жоғары мектептердегі еңбекақының әр түрлі
мөлшерде ... ... Ішкі ... ... ... Алматы
жоғары милиция мектебінде тарих ғылымдарының кандидаты, аға ... ... 600-ге жуық ... ... профессорлардыкі 800-900 теңге
болса, екі мемлекеттік университеттің қатардағы ... ... ... ... ... бар болғаны 290-300 теңге ғана. Осындай жер ... ... ... оқу ... ... дәрежесі бар мамандардың
бір оқу орнынан екіншісіне жиі-жиі ауысуына себепші болып отыр. ... 20-30 ... ... ... зерттеу үшін архивке арнаған
ғалымдардың басқаны айтпағанда, тіпті банк ... ... ... кім ... ... бұл – шындық. ... ... ... ... әлі ... қалыптаспаған, толқымалы мінезді
жастардың бір бөлігіне, әсіресе, ... өз ... ... ... ... [58, 4-б.].
Ж. Қасымбаевтың пікірінше, «...Жоғары оқу орындарында Қазақстан
тарихынан дәріс беретін оқытушыларды ... ... жол – ... ... түсу ... – бейнелеп айтсақ, лаулап жанған оттың
үстінен аман-есен секіріп өтіп, дегеніне жетумен бірдей ... ... ... жыл ... оқу орнының оқытушысы ретінде тәжірибе жинақтаған,
ғылыми еңбектері бар тіс қаққан ... ... ... ... білген тарландар ғана аспирантураны армандай алатын. Аспиранттың 80-
100 сомдық стипендиясы ғылымына да, тіпті пәтер ақысына да ... ... ... икемді, талапты жастарды көшеден іздеуге тура келетін
жағдай тууы мүмкін. Тұрмыс жағдайының ауырлығынан аспирантураны, стажерлық
дайындықты, өз ... ... ... ... кету үйреншікті
құбылысқа айналып ... ... ... ... ... ... ... Отанымыздың тарихынан кім лекция оқиды, кім архивтерді ... ... ... ... ... ... ... шығуға талпынған
Азияның, Африканың елдерінде ғылымға, білімді дамытуға меценаттық әдіс ... яғни өте ... ... ... ... кіші және ... ... игілік орындары – мектептерді,
жоғары оқу орындарын қамқорына алып, қолдайды. Қазақ халқында ... ірі ... ... ... ... болған. Содан
«Бай болсаң, халқыңа пайдаң ... ... ... жауға найзаң тисін», ... ... сөз ... сол ... ... ауқатты фирма, басқа бірлестіктер
тарихымызды зерттеуге, мамандар даярлауға қол ұшын ... ... ... ме? ... ... ... ме?» [58, 5-б.].
Осы мәселелерге тоқтала келіп, автор бір ... ... ... ... ... анықтап, талдау мүмкін еместігін алға
тартады. «Тәуелсіз ел азаматтары, ең ... өз ... ... құрметтей
білуі қажет. Бұл – азаматтық міндет емес, борыш. Егер көне ... ... ... ... ... ... ... саяси
қайраткерлерінің қателіктерін уақытында айқындап, көп ұлтты Қазақстан
халқына түсіндіріп, адасуға жол бермес ... ... ... ... мектепте
оқытуды жолға қою, мамандар даярлау, ұстаздардың мұқтаждығына көңіл аудару,
төлтума тарихымен ... ...... ... талабы» екеніне баса
назар аударады [55, 66-б.].
Ж. Қасымбаевтың тұжырымы бойынша ... ... ... бірқатар мерзім өтсе де мемлекетіміздің өткені мен ... ... ... оқу ... арнайы пән ретінде оқытуды ұйымдастыруда
объективті де, ... де ... көз жұму ... ... ... ойынша, ерекше мән беретін бір жай – оқу жоспарының іске ... ... ... Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінде, Абай
атындағы Алматы ... ... ... ... облыс
орталықтарындағы педагогикалық бағыттағы оқу орындарында төл ... ... ... жастардың саяси мәдениетін, білімдік ... ... сай ... ... ... ... факультеттерінде
Қазақстан тарихын оқытудың сағатқа шаққандағы көрінісі ауыз толтырып
айтатындай – 500 ... ... ... ... ... ... оқытылуға тиісті арнайы курстар мен семинарлардың көлемі
екі еседен астам көбейтілді... Айталық, Абай ... ... ... ... ... ... мамандармен қамтамасыз етілген
арнайы екі кафедрасында жеті тарих ... ... ... ... ... ... ... алдында сарапқа
салуда.
Осыны айта келіп, ұстаз-ғалым: «Ал басқа оқу орындарында оқу жоспарына
сәйкес ... ... ... іске ... отыр ма? ... жоғары
оқу орындарында, әсіресе, жеке облыстық педагогикалық институттарда жаңа
талапқа сай дайындалған ғылым ... ... ... ... ... ... Арқалық пединституттарында «Отан тарихы»
саласынан кандидаттық диссертация қорғағандардың тым жеткіліксіз екендігіне
ой жүгіртсек, дайындалатын жас ... төл ... ... беретін
кімдер екен, қандай зерттеулерімен оқырман қауымға, ... ... ... ... ... болашақ зерттеушілерді, оқытушыларды дайындауды
негізінен ғылыми дәрежесі, доценттік және профессорлық мамандармен ... ... ... университеттерде шоғырландырса онсыз да
түбінің жарығы жылтылдап тұрған мемлекеттік қаржыны да ... ... ... сай ... ... ... ... жүйеге көтеруге
болмас па еді?» - деген сауалдарға жауап іздейді [59].
Ж. Қасымбаев ... ... ... тағы да ... күтіп тұрған
мәселелердің бірі – оқулық дайындау ... өте ... атап ... ... ... жоғары оқу орындарында жиі оқулық ... ... 1993 жылы ... ... ... баспасы 100 мыңдық данамен
жариялаған жоғары оқу орындарының да педагогтары ...... ... М.К. ... ... ... ... «Очерктердің»
бақыты да көпшіліктің пайдалануына дайындығы. Бұл жағынан алып қарағанда,
«Очерктер», әрине, жоғары ... ... ... сай деп ... Қуантатын бір жай – жақын арада осы кітап қазақ тілінде де жарық
көрді. 16-17 авторлық ... ... ... ... ... студенттеріне
арналған оқулық та орыс тілінде өткен жылы баспаға дайындалған ... ... ... ... ... бабына келмей тұр. Ғылыми-
педагогикалық ұжым дайындаған осы оқулықты да көп ... ... ... ... ... ... ... пікірінше, алайда, Қазақстан тарихының арнайы да
міндетті де пән ... ... оқу ... ... ... ... тіпті техникалық, медициналық, ауыл шаруашылық бағытындағы, яғни
гуманитарлық жүйеден шалғай оқу орындарында ... ... ... ... ... ... ... шығармасақ, жоғарыда аталған қолжазбаны
тезірек іске асыруды талап етеді.
Мемлекетіміздің тарихын жоғары ... ... ... осы ... ... ... ... келтіріп отырған –
арнайы бағдарламаның жоқтығы.
Республика мектеп ... ... ... методикалық
көмекші құрал ретінде тұрақты пайдаланылатын бағдарламаның ... ... жыл ... ... М.Қ. Қозыбаевтың жалпы басшылығымен, тікелей
қатысуымен дайындалған бұл бағдарлама мектепте Қазақстан тарихын ... ... ... етті деп ...... ... ... журналының 1994 жылғы бірнеше сандарында оқырмандарға
ұсынылған Республика тарихын ... ... осы ... ... ... саяси, рухани, адамгершілік қасиеттерін
қалыптастырудағы принциптері нақты айқындалған. Белгілі педагог-ғалым Т.Т.
Тұрлығұлов пен Ж. ... ... ... ... сол құжатты
оқытушылар жылы қарсы алды.
Алайда, біз әңгіме көтеріп отырған жүйе – ... ... ... ... ... ... ... немесе жеке факультеттер
мамандығына сай келетін арнайы ... әлі де ... ... мәселелерге тоқтала келіп, автор: «1994 жылдың сәуір айында Абай
атындағы Алматы мемлекеттік университетіндегі ғылыми ... осы оқу ... ... ... ... ... Т.С. Садықовтың
ұсынысымен мемлекеттік емтихан тапсыратын студенттердің осы пән ... ... ... ... ... хақында шешім қабылдады.
Бағдарлама және оны ... ... ... ... және ... ... ... талқыланды және баспаға
ұсынылды, орыс тіліндегі бағдарлама жақын арада шығып қалады.
Алайда, бағдарламаның басылу данасының қағаз, полиграфиялық ... ... ... ... ... ... шешілуін жасанды
күрделендіріп тұрғанына қалай қынжылмайсың?» - деп ой толғайды [59, 38-39-
бб.].
Сондай-ақ, ұстаз-ғалым ... ... ... ... ... пәні
бойынша білім алушыларға қажетті карталарға байланысты мәселеге аударады.
«Соғыстан кейінгі жылдарда ... ... ... және ... ... мерзімінен жүн-жүн болып, қожырап кеткеніндей, сол
оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда карталарды дайындайтын ... ... ... орта ... ... ... мүлдем орны толмайтын
зардап шегіп отыр. Тарихи картасыз сабақ беру ... ... ... ... ... емес ... мәселе өлі нүктеден алға жылжыған сияқты. 1992 ... ... ... және ... қатысуымен доцент
А. Жангуттиннің, тарих ғылымдарының кандидаты И.В. Антонованың,
аға оқытушы С.Н. ... ... ... 20 ... ... ... оқу
орындарына арналған 12 тақырыптық карталардан картографиялық мәліметтер тез
тарап кетті. Карталардың тақырыптық мазмұны, орындалу сапасы туралы ... өз ... жылы ... ... 1995 жылдың мамыр айының ортасында осы карталардың ... ... ... ... ... ... Омбы қаласында
қайтадан басылып шықты. Әрине, ... ... ірі ... ... тәуелді жағдайда таратылған бір-екі мың дана көлдегі судың
тамшысы ғана емес пе? Осы карталарды, айталық, 40-50 мың ... ... ... ... ... көмек көрсеткен болар едік.
Тағы да бір атап айтатын жаңалық – ... рет орта ... көне ... осы ... дейінгі кезеңді қамтитын ... ... 4 ... ... әртүрлі бояулармен көз ... ... ... ... жанындағы «Картография және
география» бөліміне қарасты «Аэрокосмогеодезия» мекемесі арқылы жарыққа
шыққан бұл басылым ... ... рет ... ... ... ... дерек. Бұрын Ресейдің монополиясы болып келген тарихи «Атласты»
астанамыз Алматының өзінде дайындау үлкен ... ... ... толтырып айтатын септік», - дей келіп, Ж. Қасымбаевтың осы мақаласында
оқырман қауымның тағы да бір ... ... деп ... ... ... арналған «Қазақстан тарихының» әрқилы кезеңдерін ... ... ... ... ... ... ... күрделі
проблемаға айналып отырғаны [59, 38-39-бб.].
«Еліміздің болашағы жастарда. Ағарту, білім беру ісі жолға қойылмаған
бірде-бір ел дегеніне жетемін деп үміт қоюы – ... ... ... ... ... ... бірден-бір фактор – Отан
тарихы, халқымыздың сан рет қасіретке ұшыраған тарихы. Осы ... ... ... ... қол сілтеме көзқараста қалсақ – ... ... ... ... ... сырт ... мүмкін», -
дейді Ж. Қасымбаев [59, 41-б.].
«Қазақстан жоғары мектебі» журналының 1996 жылғы №1 ... ... ... ... ... жайы және оның ... ... ұстаз-ғалым осы кезеңде қозғалып отырған мәселелердің, дәлірек
айтқанда, қоғамдық-саяси ахуалдың қалыптасу заңдылықтары мен ерекшеліктерін
ескере ... ... ... кейбір өзекті мәселелерінің зерттелу
және жоғары оқу орындарында оқытылу жайын қарастырған.
Ж. ... бұл ... ... ... ... ... ... тілдес халықтармен осы лингвистикалық-этникалық
бірлестіктің бір ... ... ... ... ... ... ... оқытылу жайына назар аударады. Бұл жайт 1949 жылғы
«Қазақ ССР тарихы» ... ... ... ... жылдар
аралығында баспадан шыққан «Қазақ ССР ... бес ... ... ... ... ... ... түрік, түркімен халықтарының, сондай-ақ, Кіші
Азиядан Еуропа құрлығына аяғын нық басып тұрған ... ... ... ... ... ... бірлігі атап
көрсетілген болатын.
Сонымен бірге еліміз тәуелсіздікке қол ... ... ... да түркі елдерінің ғылыми-зерттеу мекемелерінде, ... ... ... ірі ... ... ... ... түркі халықтарының көне, ... ... ... стратегиялық, геосаяси бірлігі жайына көңіл бөлінгені секілді,
осы мәселеге ұстаз ретінде Ж. Қасымбаевтың өзі де ... ... ... ... осындай екіжақты пайдалы іс-шаралардың жүзеге асырылуына
бірден-бір себепші ... ... ... ... деп ... Осы
ел мен дербестік жолына түскен бұрынғы КСРО аумағындағы түркі тілдес елдер
басшылары қол қойған екі жақты, көп ... ... ... ... ... ... ... бастады. Мысалы, Әл-Фараби
атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінде, Абай атындағы ... ... ... да ... оқу ... ... тілі мен
тарихын оқытатын бөлімдер ашылды. Ал, жүздеген қазақ жастары өздерінің тіл
білімдерін жетілдіру үшін ... ... ... жіберілді.
1992 жылдың қарашасы және желтоқсан айының басында Иолова қаласында,
кейіннен Стамбұл қаласында жалғастырылған түркі тілдес елдердің тарихшылары
мен ... ... ... қосқан халықаралық конференция
өткізіліп, олар түркі әлемі ... ... ... дайындады.
Зерттеушілердің осы кездесуіне белсене атсалысқан ғалым тарихшылардың бірі
ретінде профессор Ж. Қасымбаев түркі халықтарының ортақ тағдырының ... ... ... ... және жаңа ... сүйеніп, болжам
жасаудың келесі ХХІ ғасырдағы жалпы даму барысы үшін қажеттілігін аңғарып,
республикалық басылымдарда арнайы мәселе ... ... ... ... ... ... ... түркі тарихшыларының бірінші
әлемдік конгресі түркі халықтары тарихының келелі ... ... мен ... ... ... ... ... ұсыныстар қабылдады
[60].
Осындай бірлесе ойластырылып, жүзеге ... ... ... жұмыстар өз жемісін берді. Түрік тарихшылары мен тілшілері
жекелеген түркі тілдес елдердің ... ... ... бірнеше еңбектерін
жариялады. Солардың арасында Мармари университетінің профессоры Мехмет
Сарайдың ... ... ... атты монографиясын атауға болады [60,81-
б.].
Ұстаз-ғалым Ж. Қасымбаев қазіргі студенттік аудиторияларда, ғылыми-
зерттеу лабораторияларында, сонымен бірге ... ... ... ... – бір ... ... тоқталмай жүрген күрделі, жете
зерттелмеген қазақ феодалдық мемлекетінің ... ... ... ... деп ... ... назарынан түспей жүрген осынау басты
мәселені, А.П. Чулошников бастаған осы проблеманы талдауға Ю.П. ... ... С.К. ... Т.И. ... Г. ... ... В.Я. Басин, М.Х.
Абусеитов, А.И. Исин және т.б. ... ... ... ... ... ... салды. «Алайда, осы ... ... ... бастауы туралы жан-жаққа алып қашпа, бытыраңқы ой-жүйелер
осы проблеманы ... ... ... де ... - ... Ж. ... [60, 81-б.].
Ж. Қасымбаев қазақ хандығы қалыптасқан заманнан бірінші ... ... ... көз жүгірте отырып, әлі де ... ... гөрі ... ... ... ... түйеді. Оның ойынша,
осы жағдайдың ... ... ... оқу орындарында оқыту мәселелеріне
де тікелей әсері аз емес.
«Мәселенің күрделілігі де сонда, шағын ... ... ... ... ... құжаттардың жинағы оқырмандарға жете
бермейді. Қағаз тапшылығы мен ... ... ... ... өте шағын данамен жарияланып, бірден сатылып ... жеке ... ... ... ... ... дерлік
өздерінің шығармашылығын жақсы білетін туған өлкесіне сатып ... ... ... аудиторияда ана тілінде, яғни қазақ тілінде ... ... ... ... жұмыстарының сапасын объективті
түрде төмендетеді», - деп жазады Ж. Қасымбаев.
Ж. Қасымбаев ұстаз ретінде шет тілдерінде жарық ... ... ... кең ... ... оқу ... Қазақстан тарихын
оқытудағы тағы бір олқылық деп біледі. «Шет тілдерін үйрену ісі әлі ... ... аса ... жүр. ... ... ... зерттеулерімен
танысу – тек қана бұл еңбектердің қазақ немесе орыс тіліне ... ... асуы ... ... ... университеттерінде білімін көтеруге барып
жүргендердің өзі сол елдің тілін біршама жетік игермесе, ондай жол кешудің
нәтижелері де онша ... ... ... ... ... оқу орындары
оқытушыларына ағылшын, неміс, басқа да тілдерді үйрететін ақысыз ... оңды ... ... - ... Ж. ... [60, ... ... сілтемелер жасалған мақаласында Қазақстан тарихын
жоғары оқу орындарында оқытудың барлық ахуалына терең талдау жасау ... да, Ж. ... осы ... ... мән ... ... ұстаз ретіндегі парызы санады.
Ғалым өзінің ғылыми-зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... ... ұмытқан жоқ. Ол ұстаздық қызметті тек ... ... ... оқу ғана деп ... жоқ. ... ... ... ісін қалай жетілдіруге болатыны, білім алушыларға қажетті
сапалы оқулықтар мен оқу-әдістемелік өзге де ... ... ... ... ... профессор-оқытушыларының әлеуметтік жағдайын
жақсартудың мүмкіндіктері және басқа да өзекті ... ... ... ... ... және мерзімді баспасөз беттерінде
ортаға салып отырды. Сол себепті Ж. Қасымбаевтың ұстаздық ... ... ... атап көрсеткіміз келеді.
1.3 Ғылыми-ұйымдастырушылық және қоғамдық қызметінің шыңдалу
кезеңі
Ж. Қасымбаевтың ... ... ... ... және ... жұмыстары аса мол. Ұстаз-ғалымның ... ... ... ... мен ... ... да лайықты
жоғары бағасын алды [30, 2-б.].
Біз Ж. Қасымбаевтың белсене атсалысуымен ... ... ... және ... жұмыстарын мынадай бірнеше салаға бөліп,
қарастырамыз:
– ғалымның педагог-ұстаз ретінде ... оқу ... ... ... қалыптастыру мақсатында атқарған әдістемелік жұмыстары;
– Отан тарихын ... ... ... ... үшін ... ұйымдардың жұмысына белсене атсалысуы;
– тарих ғылымы ... ... ... кеңестердің
жұмыстарына қатысып, ғылым кандидаттары мен докторларын даярлауда атқарған
ұстаздық қызметі;
... ... ... ... ... ... ... беттерінде рецензиялар жариялауға бағытталған ағартушылық қызметі.
Ж. Қасымбаев республика және жоғары оқу орындары аумағында ... ... ... Педагог-ұстаз ретіндегі қызметін 1967 ... ол Абай ... ... ... ... ... жалпы
тарих кафедрасы жанындағы тарих факультетінің қазақ бөлімі бойынша тарих
үйірмесіне ... ... ... ... ... ... 1968
жылдан бастап тарих факультеті бюросының, институт жергілікті комитетінің
мүшесі болып сайланды. Тарих ғылымы бойынша ... мен ... ... жинағының редакциялық алқа мүшесі болды [61]. Тіпті
факультеттің ... ... ... де ... ... ... ... да белсенді түрде қатысты [61, 27-125-
бб.].
Ж. Қасымбаев 12 томдық Қазақ кеңес энциклопедиясының 4-томынан бастап
редакциялық кеңестің мүшесі болып сайланып, ... ... ... ... ... ... Төрт ... Қазақ кеңес энциклопедиясына ғылыми
кеңесшілік жасады. 1973 жылдан бастап Қазақ КСР Халық ағарту министрлігінің
жоғары оқу ... ... ... ... ... ... бас
редакторы ретінде профессор-оқытушылар мақалаларының 16 тақырыптық жинағы
мен ... ... ... ... КСР ... ... және КСРО ... ағарту ісі жөніндегі мемлекеттік комитетінің
оқу-әдістемелік кеңесінің мүшесі болып ... КСРО ... ... «Ұлы ... төңкерісінің тарихы» атты кешенді проблема бойынша
ғылыми кеңестің, Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... ... жұмысына белсене атсалысты. Көптеген
халықаралық, Бүкілодақтық конференцияларда, симпозиумдар мен ... ... және ... ... ... жөніндегі комитеттің
Қазақстан бөлімі басқармасының, Кеңес-Қытай достығы қоғамының ... ... ... Азия және ... ... ынтымақтастық жөніндегі
Кеңестік комитетінің арнайы ... ... ... ... және ... барып қайтты. «Білім» қоғамы жүйесі ... ... ... арқылы елімізде атқарылып жатқан идеологиялық мәселелер бойынша
іс-шараларды халыққа ... ... ... ... Студенттердің
ғылыми жұмыстарына жетекшілік етіп, олардың жоғары оқу орны ... ... жол ... ... ... дайындалған
көптеген студент-жастардың ... ... ... жүлдегерлері атанды.
Өзі өмір бойы еңбек еткен Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогика
университетінің ... ... ... ... ... ... оқу орнының
Құрмет кітабына енгізіліп, көптеген мақтау-марапаттауға ие болды [62].
1981 жылы жарияланған Қазақстанның Ресейге қосылуының 250 ... ... ... ... үшін ... ЛКЖО ... органы «Білім және еңбек» ... ... ... күші мен қуаты – Ресеймен бірлікте» атты республикалық
конкурстың жеңімпазы ... ... ... лауреаты атанып, арнайы
дипломмен марапатталды [62, 47-б.].
Жанұзақ ... ... ... ... ... ... Қазақстан қалаларының тарихы, өлкенің патшалық Ресейге
қосылу тарихы, ХVІІІ ғасыр мен ХХ ... бас ... ... ... ... ... ғасыр мен ХХ ғасырдың бас ... ... Азия ... ... ... ... ... қарым-қатынастары, ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың бірінші ... және ... ... ... ... мен ... хандарының
қызметтері.
Көрнекті тарихшы көзі тірі кезінде 34 тарих ғылымдарының ... 3 ... ... ... ... даярлап шығарды. Атап
айтқанда, Ж. Қасымбаевтың ғылыми ... ... ... М.Ж. ... К. ...... ғылымдарының докторы, К.Р.
Несіпбаева, А.И. Исин, Б.З. Отарбаева, М.Н. Алдабергенов, Б.О. ... ... И.Р. ... Е.Н. Ермұханов, Т.А. ... ... Ө.К. ... Р.М. ... С.Н. Наумов, А.Т. Молдашева,
Ғ.А. Меңілбаев, Г.А. ... З.Е. ... В.В. ... ... Т.Т. ... Қ.Ж. ... С.С. Сейфульмаликова, Б.Ж.
Құрманбеков, А.Ж. Байхожаев, М. ... Э.О. ... И.Е. ... ... Э.К. Мырзалиева, А.Т. Бексеитова – ... ... ... ... ие ... [28, ... ғылымдарының өзекті мәселелері бойынша Минск, Мәскеу, Тверь,
Самарқан, Махачкала, Нальчик, Душанбе, Орынбор, ... ... ... Уфа, Омбы, Екатеринбург, Архангельск, Дамаск, ... ... ... Бонн және ... өзге де ... ... ... ғылыми конференцияларға ... ... ... ... 600-ден астам баспа еңбектері Қазақстанның, Ресейдің,
Башқұртстанның, Өзбекстанның, ... ... ... ... және ... да ... баспаларында жарық көріп, басылып шықты.
Сонымен бірге Ж. Қасымбаев шынайы қалыптасқан, көпшіліктің қалауынан
шыққан шебер, ... ... ... де ... Ғалым-педагог Отан
тарихының өзекті мәселелерін насихаттауда ... ... ... ... шетелдік «Би-Би-Си», «Азаттық» және басқа радиоарналары арқылы
көптеген хабарлар ... ... ... ... радиосының
«Зерде» ұлттық бағдарламасы халқымыздың терең тарихының ... ... ... ... хабарларын бірнеше жылдар бойы өз
тыңдаушыларына Ж. Қасымбаевпен ... ... ... ... КСРО ... ... ... кеңесінің
тарих саласы бойынша мүшесі болған ол көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстарын
сараптаудан өткізді. 1995-1997 жылдары Гарвард ... ... Ж. ... ... ... Азия ... ... көрнекті,
ірі ғалымдардың био-библиографиялық жинағына енгізді.
Сондай-ақ, ғалым 1991-1992 жылдары ... ... ... ... ... ... ... 1989-1992
жылдары қазіргі Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... кеңес төрағасының орынбасары, 1992 жылдан
өмірінің соңына дейін осы кеңестің төрағасы, 1992-1996 жылдары Қырғызстан
Республикасы ... ... ... ... комиссиясының мүшесі,
1994 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Мәдениет, баспасөз және ... ... ... ... ... ... сараптау комиссиясының төрағасы, бірқатар ғылыми және ... ... алқа ... ... ... Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі жанындағы Оқу-әдістемелік
кеңестің ... ... ... ... ... болып көптеген қоғамдық
жұмыстар атқарды.
Ж. Қасымбаевтың осындай ... және ... ... бен ... ... тарапынан өзінің лайықты жоғары
бағасын алды. Оған 1986 және 1988 жылдары «Ағарту ісінің үздігі», ал, 1990
жылы ... ... ... ... ... ... ... Ќасымбаев Ќырѓызстан Тарихшылар Одаѓыныњ 1995 жылѓы 4-ќарашада
µткізілген ... ... ... ... Тарихшылар Одаѓыныњ
ќ±рметті м‰шелігіне, ал, 1996 ... ... ... ... ... ... толыќ м‰шесі (академигі) ... ... және ... ... ... ... ... басты мақсаты – ғалым ретіндегі зерттеушілік қызметін
бір сәт те ұмытқан жоқ. Мәселен, Абай атындағы ... ... ... гуманитарлық факультеттері Қазақстан тарихы ... ... ... ... профессор Ж.Қасымбаев өзінің 1999 жылғы
25 наурыз және 3 сәуір аралығында Мәскеу қаласына барған іссапары ... ... ... ... ...... ... мен ХІХ ғасырдың бірінші
жартысындағы ... ... ... мен ... ... ... ... тақырып бойынша құжаттарды іздеп табу, зерттеу, мүмкіндігіне қарай,
олардың ксерокөшірмелерін алу ... ... ... ... ... ... Қазақстан
мемлекеттік қайраткерлерінің көптомдық тарихының бір бөлігі болып табылады.
Негізгі жұмыс Мәскеу ... екі ... ... ... сыртқы
саясаты архивінде және Ресейдің ежелгі құжаттар архивінде жүргізілді.
Мынадай құжаттық мәліметтер зерттелді, көп жағдайда ... ... ... ... ... министрлігі жанындағы Ресей империясының сыртқы
саясаты архивіндегі – 122-Қырғыз-қайсақ істері, ... ... ... ... ... ежелгі құжаттар архивіндегі – 1100-Орынбор
губернаторы И.Рейнсдорф кеңсесінің, ... ... ... ... ... алынған мәліметтер қазақ хандары,
қайраткерлері тарихы үш томдығының ... ... ... ... ... ... В.И. Ленин атындағы кітапханада жалғасты, онда
сирек басылымдар материалдарының ксерокөшірмелері жасалды» ... ... ... Н.Є. ... 1999 ... 14-індегі Жарлыѓы бойынша Республикаға сіңірген еңбегі, елдің
әлеуметтік-экономикалық және мәдени ... ... ... ... үшін ... «Парасат» орденімен марапатталды [64].
2003 жылѓы 8-ќазанда білім беру ... ... ... ‰шін
Ж. Ќасымбаев «Ќазаќстан Республикасыныњ білім беру ісініњ ќ±рметті
ќызметкері» белгісімен марапатталды.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... грамоталарын
алды.
Ең бастысы, атақты орыс тарихшысы В.О. Ключевскийдің ... ...... ... бар ... деп ... ... өзінің замандас, әріптестерінің ыстық ықыласы мен
лебізіне бөленді.
Атап айтқанда, академик К. Байпақовтың пікірінше, «Еңбектері мен ... ой ... – Ж. ... ... бір ... Ол Отан тарихының
бір күрделі кезеңіне еңбек етуші, ізденіс үстіндегі зерттеуші. Кең арналы
талмайтын ғалым, ... ... ... ұстаз, кең арналы ұлтының
перзенті. Ол – өз еңбегінің ... ... ... ... тарихшы» [41, 20-
21-бб.].
Ж. Қасымбаевпен ұзақ жылдар қызметтес, әріптес болған Абай атындағы
Қазақ ұлттық ... ... ... ... ғылымдарының
кандидаты Ж. Өтебалиевтің пікірі мынадай:
«Ж. Қасымбаевтың ғылыми-педагогикалық мектебінің қалыптасқанын мына
мысалдан ... ... ... ... ... істегенде өзіндік
лабораториясы болды. Әсіресе, ерекше көңіл аударған жағы – ... ... ... ... көп ... ... ... болып табылатын өз басшылығымен қорғалған кандидаттық және докторлық
диссертациялардың авторлары ... ... ... ... ... ... істеген кезде әр аптада бір күнді
соларға бөлді, олардың қандай материал жинағанын байқады және ... ... ... ... ... ... жасап берді. Өзінің аспиранттарына
тақырып таңдауда және оның жоспарын негізгі архив құжаттарын, қорларын және
басшылыққа алатын әдебиеттерін ... ала ... ... ... жақтан келген
ізденушілерге олар қай уақытта хабарласса да, дер ... ... ... ... мақалалар жазуды және оны баспа бетінен шығаруды
мұқият тексеріп, қай журналға бастыру ... ... ... Соның нәтижесі болуы мүмкін, өзінің аспиранттары мен ... ... ... ... мен ... ... кеңес бере отырып, олардың
мақалалары мен ... ... ... дәрежесінің
өсуіне ерекше көңіл аударды. Сонымен қатар кафедра оқытушыларының ғылыми
жұмыспен айналысуына жан-жақты басшылық етті» ... ... ... ... университетінің доценті, т.ғ.к. Ж. Өтебалиевтің қолжазбасынан].
Ж. Қасымбаевтың осы саладағы ... ... ... ... ... ғылымы бойынша ғылыми кадрлар даярлаудағы өзекті мәселелерді
үнемі назарында ұстағанын атап ... ... ... ... мәдени-
ағарту мекемелерінің бірі болып табылатын мұражайларда ... ... ... ... ... қызметкерлермен толықтырып отыру қажеттігі
ерекше толғандырды. Мұндай мекемелерде аспирантура арқылы ғылыми ... ісі ... ... тәжірибеде жүзеге асырылған емес еді, ал аса ... бұл ... ... ... тұрғыдан ғана орындалып келді.
Осыған орай, қызметкерлерге ғылыми дәрежесі мен атақтары үшін ... ... ... берілген мекемелердің тізіміне ағартушылық бағыттағы
мекемелердің ... ... Ж. ... ... жағдай деп санайды.
Оның ойынша, ғылым кандидаттары мен ғылым докторларының ... ... ... ... ... Орталық мемлекеттік мұражайына
ерекше жағдай жасауға ... ... бұл ... қызмет істейтін, өз ісіне берілген ... ... ... қалаларындағы негізінен басқа жақтардан шақырылған
ғылыми дәрежесі мен ... бар ... ... ... жеке ... ... ғалымдардың санынан анағұрлым асып түседі. Халықтың рухани
байлығын арттыра түсу ... ... ... ... ... ... мәдени-ағарту мекемелерінде аспирантура ашу ... ... ... ... ... ... «анахронизм»
көрінісі деп санайды.
Бір кезде аса маңызды ұран деп есептелген «Кадрлар бәрін де ... ... ... әлі ... ... өзінің маңызын жоймай келе
жатқанын және ... ... қала да ... ... атап ... отырып, Ж.
Қасымбаев осы саланың көптеген мамандары Қазақстаннан тыс аймақтарға кетуге
мәжбүр болған еліміздің мұражайлары үшін жоғары ... ... ... ... мен тәсілдерін ұсынады. Мұражайларды ... ... ... ... жолы – ... жақтан ғылыми атақ-дәрежелері ... ... ... ... ... да бар. ... аптасына төрт күн
шығармашылық демалыс берілетін, тек екі күн ғана қызмет орындарында болу
міндетті болып ... және ... ... үшін ... ... ғылыми-зерттеу институттарының қызметкерлері жалақы мөлшері одан
әлдеқайда төмен ... өз ... ... ... Ал, ... ... ... оқу орындарының қабырғаларында қызмет істейтін ғылым кандидаттары
мен ғылым докторларының мұражайлардың ғылыми әлеуеттілігін ... ... ... ... ... ... кетеді деу тағы қиын. ... – өз ... ... ... ... үшін ... ... орталығы болып табылады.
Еліміздің мұражайларындағы осындай жағдайды талдап, ... ... Ж. ... ... ТМД ... оның ішінде Ресей Федерациясынан
үлгі алу ... ... ... осы ... орталық қалаларында,
атап айтқанда, Мәскеу мен Санкт-Петерборда ғылыми ... ... ... ... ... қызмет істейтін ғалымдарға олардың ғылыми-
зерттеу институттары мен ... оқу ... ... бірдей
дәрежеде жоғары еңбекақы төленетінін байқаған. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... ісі де көрші елде барынша
ұтымды жолға қойылғанын аңғарған.
Осындай ... ... атап ... ... Ж. ... ... Орталық мемлекеттік архивіне еліміздің Ұлттық
архиві деген ерекше мәртебе беруді ұсынады. ... ... осы ... ... ... тауып, осынау мәдени-ағарту мекемесі дәл осындай
ерекше мәртебеге лайық екендігін ... ... етіп отыр ... ... ... соңғы күндеріне дейін ғылыми-ұйымдастырушылық
және қоғамдық жұмыстардан қол үзбеді деуге толық негізіміз бар.
2004 жылғы 29 ... Абай ... ... ұлттық педагогикалық
университетінің ғылыми жұмыс жөніндегі проректоры, ... ... ... В.Н. ... ... ... ... архивінің директоры Б.Т. Жанаевтың атына №01-1311-102 ... Бұл ... ... ... және ХХ ... бас кезіндегі
Қазақстанның әлеуметтік-саяси дамуының өзекті мәселелері» ... ... ... жүргізу үшін аталған жоғары оқу орнының ... ... ... ... ... тарих ғылымдарының
докторы, профессор Ж. Қасымбаевқа ... ... ... ... ... ... ... негізінде 2004 жылғы 2 ақпанда ғалым Қазақстан Республикасы
Орталық мемлекеттік архив басшылығының келісімі бойынша Ж. ... ... ... №3104, ... №74, №374-қордың №2550 істерімен
танысып шығады [66, 69-б.].
Ал, арада ... ... ... ... уақыт өткенде, 2004 жылғы 26
ақпан күні профессор Ж. Қасымбаев ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін
шұғылданып, көзі ... ... ... ... мемлекеттік
архивінен алған материалдары ол дүниеден ... ... 2004 ... ... ғана ... [66, ... Қасымбаев ғылыми-ұйымдастырушылық және қоғамдық жұмыстармен
өмірінің соңғы сәттеріне дейін ... ... Ол ... ... ... ... мамандар даярлауды ешқашан да назардан тыс ... ... ... жастардың ғылыми дәреже-атақ алуларына
қамқорлықпен қарап, ... ... ... ... Уақытының аз
екендігіне қарамастан қоғамдық жұмыстардан қол ... ... ... ... ... ... сана қалыптастыруға
мүмкіндік беретін басқа да ... ... ... үнемі белсене
атсалысты. Оның бұл еңбегі Үкімет тарапынан да ... ... ... ... Ж. ... ... ... астарлары әлі де алыпқашты
әңгімелердің тууына ... ... ... ... ... ... орын алуын тудырған тарих ғылымына қатысты өзекті ... ... ... ... ... дәл бағасын беріп отырған
ғалым-публицист ретінде де белгілі болатын [41,19-20-бб.].
Ғалым Отан тарихын зерттеудегі ... әлі де ... көп ... ... мәселелер жайындағы ой-толғамдарын газет-журнал беттерінде
тұрақты түрде жариялап отырды. Ж. ... ... ... еңбектерінің бір тобын оның мерзімді баспасөзде тұрақты
түрде жарық көріп тұрған рецензиялары ... ... ... және ... ... бір
саласы болып табылатын, тарихи еңбектерді ... және ... ... ... мақсат еткен рецензияларының қатарында ... ... ... Н.Ә. ... баевтың «Тарих толқынында»
атты іргелі еңбегі жайында жазылған арнайы мақаласын ерекше атап өту ... Ж. О ... Н. ... «В ... ... Необратимость
истории.
Ж. Қасымбаевтың бұл мақаласы бірнеше бөлімнен ... Онда ... Н.Ә. ... ... ... атты ... ... терең
талдау жасайды.
Рецензенттің пікірінше, Елбасының аталған кітабын статистикалық жинақ
ретінде біржақты қабылдауға болмайды. Онда ... ... ... ... жөніндегі кеңейтілген сандық мәліметтер ... ... ... те жоқ. Оның ... ... қабылдауы үшін
түсінікті тілде жазылған, ел ... ... ... көмектесетін
толыққанды деректер мол. Сондай-ақ, бұл еңбекті фактологиялық материалдан
тұратын терең тарихи зерттеу деп ... ... ... дамуының
негізгі кезеңдерін сипаттайтын тарихи-философиялық мазмұнымен байытылған
еңбек деп түсіну керек деп санайды Ж. ... ... ... алғашқы рецензияларының бірі «Кітап сөресінде» атты
айдар бойынша «Ұстаз ... ... ... ... Қазақстан»
газетінің 1976 жылғы 21 қыркүйектегі №224 ... ... ... ... ... ... Ы. ... академиялық шығармалар жинағы
үш томдығының ... ... ... ... байланысты жазылған.
Редакциялық құрамына көрнекті зерттеуші-ғалымдар А. ... ... Б. ... ... редактор) және ... ... бұл том Б. ... Ы. ... ... ... шығармашылық қызметіне арналған мақаласымен ашылған.
Ы. Алтынсарин шығармаларының алғашқы томына талдау жасай келіп, Ж.
Қасымбаев мақаласын:
«Жалпы алғанда, ... ... ... Ы. ... шығармалар жинағының бірінші томын құрастыруда редакция алқасының
нәтижелі ... ... ... тұр. ... баспасы
Ы. Алтынсариннің ... ... ... келесі томдарын да
осындай мұқияттылықпен шығаруын қалар едік», - деген ұсыныс ... ... ... ... ... ... кітап, еңбектердің жақсы
жақтарымен бірге, ... ... ... ... жол ... де ... ашып ... Мысалы, автордың
Д.Кішібековпен бірге жазылған Қазақ КСР тарихының 3-томының басылып шығуына
байланысты рецензиясында [Кшибеков Д., ... Ж. ... ... К ... в свет ... тома ... ... ССР аталған
кітаптағы мынадай олқылықтар бар ... ... ... Мысалы,
рецензенттер пікірінше, Қазақ КСР тарихының 3-томының сауда ісінің ... ... ... параграфта келтірілген кейбір тезистер мен
қорытындылар дәл емес. Осы ... ... ... ... ... ... их отраслевая структура, позволявшая ... и в ... ... со ... небольшой обслуживающей
территорией – все это способствовало рассредоточению промышленности среди
жилых кварталов без ... ... ... ... - деген
тұжырымды қалалардың дамуындағы сауда ... ... ... әлсіретіп
көрсету деп санайды. Сол ... ... ... ... ... Казахстана как восточной окраины ... ... ... ... ... ... мелкой
промышленности, связанной с первичной обработкой сельскохозяйственного
сырья», - ... ... де ... ... өнеркәсіптің даму
деңгейі белгілі аумақтың географиялық ... ... ... ... ... ... факторлармен тығыз байланысты болады деп өте
орынды тұжырым жасап, Қазақ КСР ... ... ... дұрыс көрсеткен [70].
Баспалардан жаңадан жарық ... ... дер ... ... ... ... ... Ж. Қасымбаев рецензияларының қатарында А.
Сабырхановтың 1981 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасынан жарық ... ... атты ... ... «Ұлы бетбұрыс» [Нұрпейісов К., Қасымбаев
Ж. Ұлы бетбұрыс. // Социалистік Қазақстан, ... және Д. ... жылы ... ... ... ... ... развитие, упадок» атты
еңбегіне жазылған «Ценное исследование» атты рецензияларын айтуға болады.
Ж. Қасымбаев рецензияларының басты ерекшелігі – ... ең ... ... ... ... ... ... шыққан
ғылыми еңбектерін қалың оқырман қауымға ... ... ... ... ... мазмұнына баса назар аударып отырған. Сондай-ақ, қазақ
халқының тарихына қатысты еңбектердегі көзге ұрып тұрған ... ... ... ... ... ... ... журналының 1980 жылғы
қаңтардағы №1 нөмірінде жарық көрген «Қазақстан тарихының ... ... атап ... ... ... күрделі
мәселелері туралы жүздеген ғылыми монографиялық еңбектер, зерттеулер,
мақалалар бар. Алайда, ... ... ... ... ... ... ... табу оңай емес. Сондықтан да ... ... ... ... шығарудың ғылыми-тәжірибелік маңызы
зор. Орыс тілінде шыққан ... ... ... бар. Ал,
қазақ тілінде мұндай көрсеткіштер мұнан бұрын шыққан емес еді.
Осы орайда, ... ... А.С. ... ... ... ... ... дайындаған библиографиялық көрсеткішін [71]. –
Қазақстанның көне ғасырлардан бергі бай тарихын, оның экономикалық, саяси,
әлеуметтік, мәдени ... ... ... ... ... жинақ деп бағалайды.
«Қазақстан тарихы, көптеген монографияларда немесе жоғары оқу
орындарына ... ... атап ... ... ... ... бөлінген. Қарастырылып отырған библиографиялық көрсеткіш
осы кезеңдерге орай белгілі бір жүйемен құрастырылған. ... ... ... жарияланған еңбектер негізгі сегіз бөлімде
алфавиттік жүйемен топтастырылған. Бұрынғы жарық ... ... ... және ... ... ... ... және
басқа да тарих ғылымының кейбір құрамдас ... ... ірі ... мен
мақалалар толық жинақталмаған еді. Ал ... ... бұл ... ... ... ... ... қазақ тілінде
жарияланған шығармалардың зерттеушілер үшін маңызы өте зор», - дей ... ... Ж. ... ... ... ... библиографиялық
көрсеткіште жеке кемшіліктер де байқалатынын атап көрсетеді. Ең ... ... ... Қазақстан туралы әдебиеттер толық жинақталды деп айтуға
болмайды. Журналдарда, газет беттерінде жарияланған ... сын ... ... ... ... ... ... қоғамдық пікір тудыратын сын
мақалаларды қалдырмай толық кіргізу ... еді. ... ... ... тарихы жөнінде орыс тілінде шыққан кейбір монографиялық
зерттеулер келтірілгені, әрине, ... ... орыс ... көптеген
көлемді, ғылыми жағынан өте құнды еңбектер қалып қойғанын атап көрсетеді
автор [72].
Ж. ... ... ... ... 1998 ... 30 қаңтардағы
№20 нөмірінде жарық көрген «Жақыптануға ... ... ... атты
рецензиясында белгілі ғалым М. Құл-Мұхаммедтің 1996 жылы жарық көрген «Алаш
ардагері Жақып Ақбаев» атты зерттеу еңбегіне ... ... ... Ж. ... ... қызметінің қазақ
өміріндегі сол кездегі құқықтық проблемаларымен біртұтас және сонымен бірге
кейіпкерінің даралық ... ... ... ... ... ... құндылықтарының бірі деп біледі. «Ж.Ақбаевтың адвокаттық
қызметке жай ғана заңгер-формалист ретінде ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, құқық бұзушылық субъектілері
басшылыққа алған жеке дәлелдерді анықтауға ұмтылғанына, жазған құжаттарын
(шағымдарды, өтініштерді және т.б.) ... ... Ж. ... ... оның ішінде Дала өлкесін ... ... ... ... көз жеткізіп алады да, автор осы таныммен ғылыми ... ... ... ... ... Ж. ... ... екінші съезінде
жарияланған Алаш автономиясының құқылық негіздерін ... ... ... ... оның жергілікті басқару органдарын
белгілегенін, нақ соның ... ... жаңа ... үкімет
резиденциясының Ресей шекарасына жақын, қауіпті торапта тұрған Орынбордан
алыстағы Семейге көшірілгенін, Ж. ... ... және ... ... ... бір ... ... облысымен шектесіп жатқан
Бөкей ордасының, Орал, Торғай, Ақмола, ... ... ... ... ... облыстарының, Әмудария уезінің, Алтай губерниясының ... ... ... енгізілгенін айтпастан бұрын Ж. Ақбаевтың
осындай қайраткерлік биікке қалай ... ... ... заңгер
ретінде де, мемлекеттік құқық жөніндегі ... ... де ... хронологиялық әдіспен, нақты құжаттарды талдау ... ... ... Сондықтан авторлық болжам, авторлық ... ... ... - деп ... Ж. Қасымбаев.
Автор еңбегінің соңында Ж. Ақбаевтың қысқаша өмірбаяны мен оның басты-
басты ... ... ... дұрыс кіргізгенін, бұл алаш ардагерінің
бейнесін аша түсетінін айта келіп, Ж. ... ... ... сүбелі үлес екендігі сөзсіз деген түйін жасайды [73].
Ж. Қасымбаевтың осы саладағы бірқатар еңбектері халқымыздың тарихын
зерттеу, танып-білу ... ... ... ... ... жыл ... татулық пен қуғын-сүргін құрбандарын еске алу
жылы» ретінде халықтың жадында ... ... ... Ал, 1998 жылды
«Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» деп атау ... ... ... Н.Ә. ... ... ... ... тарихшы ғалымдар зор қанағат сезіммен қарсы алған болатын.
Бұл ... ... ... ... іргелі істерге
Ж. Қасымбаев та дер кезінде үн ... ... ... ... ... Абай ... Алматы мемлекеттік университетінің Қазақстан тарихы
кафедрасының меңгерушісі ... ... ... Ж. Қасымбаевқа аталған
бүкілхалықтық іс-шараға тікелей ... бар ... ... ... «Қазақ тарихы» ғылыми-педагогикалық журналының редакциясы
мынадай бірнеше сауалдар қойылып, жауап беруін өтінді:
«1. Ұлт болашағын ... ... ... ірі ... ... рухани өмірінде қандай рөл атқарады деп ойлайсыз?
2. Өзіңіз дәріс беретін университетте студенттер арасында ... ... ... және тәрбиелік шаралар жүзеге асырылмақ?
3. Халық бірлігі мен ұлттық тарих ... ... өз ... ... ... оған ... ... тұрғысында өткізу үшін
еліміз аумағында қандай іс-шараларды жүзеге асыру қажет деп санайсыз?»
«Қазақ тарихы» журналының осы анкеталық ... ... ... ... тарихы – өмір көріністерінде» деп аталатын мақаласында ... ... ... ... кешірген, феодализмнен социализмге секіріп
өтіп, қайтадан нарықтық ... жүйе мен ... ... ... ... ... көп емес ... ерекше атап өтті.
«Ондаған ғасырлар бойы ата-бабаларымыз ерте феодалдық кезеңде орын
алған, ұзақ мерзімде шыңдалған төл ... өмір ... ... ... қасыреттерін өңменінен өткізгені белгілі. Солай бола тұрса да ата-
бабаның тарихын шұбарлаймыз деп, сан адастық, ну орманға ... ... жол таба ... ... де болды», - деп өткен тарихымызға ғылыми
негізделген бағасын берді. ... ... ... ... ... иелері,
әсіресе, журналистер, ақын-жазушылар, зейнеткерлердің кәсіби тарихшылармен
жарыса төл тарихымыздың күңгірт кезеңдеріне көз ... ... ... ... ... жатқанын қуанышты жағдай ретінде
бағалады. Мұндай еңбектердің бірқатарының деректік негіздемесі жеткіліксіз,
кейбір ... ... ... шамалы болса да, әрбір ... ... ... ... ... үлес ... жатқанына назар
аударды.
«Большевиктердің көсемі В.И. Ленинге бір бас иетінім – Қазақстан
территориясы ... ... ... ... да ... ... ... мен ағартуға жол ашылды. ... ... жөн, ... ... ... ... қамсыздандыру, ақысыз білім,
төлемсіз дәрігерлік көмек, енді ... ... ... ... ғана
көрерміз», - деп кеңес кезіндегі тарихи ақиқатқа өз ... ... ... ... пен ұлттар ынтымақтастығын, халықтар достығын
нығайтуға ... ... ... ... ... ауыр ... ... сақтаудағы орны ерекше екенін айта келіп: «Алайда, менің
бір қауіптенетінім – ... ... де ... ... ... достығын күшейту», «ұлтаралық қарым-қатынастың деңгейін көтеру»
іспетті жоғары пафосты, ұран стиліндегі ... ... ... ... ... ... партия ұйымдары буындары қадағалап
отырушы еді. Ол ... ... ... ... ... ... сандық
көрсеткіштерге, жалған есептер мен көзбояушылыққа мән берілді ғой. Осыған
орай, Жарлықтың жарқын мақсаттарын кейбір мекемелердің ... ... ... ... ... ... сілтеп жібермес пе екен қауіп
туады. Радио мен ... ... ... ... қарағанда, әсіресе
кейбір облыс орталықтарында, жеке қалаларда осындай бағыт орын ала бастаған
сияқты», - деп ұлттық ... ... ... ... ... ... мақсат еткен Елбасы Жарлығын жергілікті басшылардың жаттанды іс-
әрекеттерге ұластыра ... ... ... тарихтың зерттелмей келген олқылықтарын шынайы жоюға
ұмтылсақ, ... ... ... ... ... ... ... бойы қордаланған мәселелерін жылдам шешкіміз келсе, төмендегідей
шараларды іске асырған жөн деп ... ... ... ... ... ... арқылы халықтар достығын насихаттау ісі сөз ... ... ... ... тым ұқсайтын жаттанды шараларға ұласпауы
тиіс;
2. Тарихи зерттеулер, жаңа мазмұндағы кітаптар шығару – ... ... жаңа ... ойды ... бойды тербететін
қорытындыларға негізделуі қажет. Мазмұн тереңдігін ескермей, әр ... ... ... негізінде жарияланған, ғылыми сипаты жоқ
«еңбектерге» тоқтау салу керек. Өкінішке қарай, ... ... ... үш ... ... ... жай ғана ... да еңбектерін жариялап, орашолақ қорытындыларымен,
қателіктерімен оқырмандарды ... ... ... ... ... ... ... мен оқу құралдарын шығаруға қатаң талап
қойылып, ... ... ... аударылса;
3. Бірнеше жыл бойы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау ... ... келе ... ... «Қазақстан жоғары мектебі»,
«Ізденіс» және «Қазақ тарихы» журналдарына қаржы жағынан қолдау білдіріліп,
демеушілік ... ата ... ... ... зерттеушілер бір серпіліп
қалар еді;
4. Рухани дүниесіз ... да өмір сүре ... ... ... ... ... ... ретінде университеттер жүйесіндегі
зертханалар ашып, жұмысын жолға қою;
5. Кейінгі кезеңде әр ... ... ... ... ... ... зор шығынды қажет ететін мерейтойларға шектеу қойып, мұндай
әрекеттердің соңы ... ... ... ... бұрмалауға апарып
соғатынын ұмытпау [74].
Ж. Қасымбаев өзінің публицистикалық еңбектерінде халқымыздың тарихи
даму белестерін ақиқатпен талдап, оны ... ...... ... сара жол ... ... ... ескертті. Тарихи таным
мемлекетіміздің іргетасын нығайта түсетіні, ұлттық намысты ... ... ... үнемі ойға салып отырды.
«Егемен Қазақстан» газетінде жарық ... ... ... және ұлттық
сана» атты мақаласын да осы мәселеге арнады. Шын ... ... ... ... ... жылдан-жылға қанаты қатайып, дербестігі
нығайған сайын қазақ ұлтының қазіргі ахуалы, ұлтаралық қарым-қатынасындағы
орны, мемлекеттің болашағы мен ... ... ... жағдайы хақында
саналуан ой-пікірлер баспасөз беттеріндегі, телеарналардағы ... ... ... ... ... емес ... Сол себепті
де халықты қатты алаңдатқан, бір-бірімен жанаспайтын көзқарастарды да
тудырған ұлттық сана ... ... ... ... талдау жасаған Ж.
Қасымбаев бұл мәселені егжей-тегжейлі сарапқа салды. Өткен замандарда Ресей
империясының құрамына күшпен, саяси ... ... кең ... және ... ... өмір сүрген этникалық топтарды «тағы»,
«жабайы», ... және ... ... ... ... да сөздермен атау
қазіргі тәуелсіз елдің жергілікті ... ... ... баса ... сана қай елде болмасын феодалдық оқшаулану ... ... ... ... орын ... ... еске сала келіп: «Жалпы ұлттық сана ұлт тарихымен ұштасып жататынын
естен шығармаған жөн. Осыны тәуелсіз ел ... ... ... дарытып,
ойына ұялату парыз», - деп ой қорытады автор [75].
Ойымызды қорытсақ, Ж. Қасымбаевтың ... ... ... ... ... ... келе, бірнеше сала бойынша
жүзеге асырылғанын көреміз: біріншіден, ғалымның педагог-ұстаз ... ... ... ... оқу орындары студенттерінің тарихи
санасын қалыптастырудағы маңызы ерекше; ... ... ... ... ... ... Ж. ... Отан тарихын халық
арасында кеңінен насихаттауға үлкен үлес ... ... ... ... ... диссертациялық кеңестердің жұмыстарына қатысып, ғылым
кандидаттары мен докторларын даярлауда ... ... ... ... ... ... ... жариялау арқылы тарихи еңбектерді
жұртшылыққа таныстыруға бағытталған ағартушылық жұмысы жемісті болды.
2 ТАРИХШЫ Ж. ҚАСЫМБАЕВТЫЊ ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеуге қосқан үлесі
Кењес дєуірі т±сындаѓы, яѓни µткен ѓасырдыњ ... ... ... 1917 ... ... ... ... орыс
тарихнамасындаѓы Ќазаќстанныњ єлеуметтік-экономикалыќ жєне ... ... ... ѓылыми-зерттеу ж±мыстары, оныњ алдындаѓы 50-70-ші
жылдармен салыстырып ќараѓанда, анаѓ±рлым белсенді ж‰ргізілді.
Осы мєселеніњ кейбір ќырлары 50-70-ші ... ... ... ... ... ... рет жол салушы ѓалымдардыњ кµш басында Ж.
Ќасымбаев та т±рды. Онымен бірге Д.Дулатова, В. Галиев, Ж. ... ... В. ... жєне т.б. ... µздерініњ осы саладаѓы ѓылыми
ізденістерін одан єрі жалѓастыра т‰сті. Осылайша орыс тарихнамасыныњ ХVІІІ-
ХІХ ѓасырлардаѓы Ќазаќстан ... ... єлі де сµз ... ... ісі ... ... Ќасымбаев м±нымен ѓана шектелмей, ХVІІІ ѓасырдаѓы жєне ХІХ ѓасырдыњ
бірінші жартысындаѓы орыс ... ... ... ... ... ... ... дамуы туралы 1917 жылѓы Ќазан
тµњкерісіне дейінгі ... ... ... ... ... мен ... ... жєне елдіњ µз ішіндегі ... ... ... ... ... ... жєне аѓарту
мекемелерініњ ХІХ ѓасырда Ќазаќстанныњ мєдени ... ... ... ... ... ... тµњкерісіне дейінгі орыс тарихнамасындаѓы ... ... да Ж. ... ... таќырыптарыныњ бірі болды
[76].
Ж. Ќасымбаевтыњ Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... оныњ
ќалалардыњ тарихы туралы зерттеулері ерекше орын алады.
Ж. Ќасымбаевтыњ ... ... ... ... ... оныњ ... ќалалар тарихы жайындаѓы зерттеу
ењбектерін екі топќа бµліп ќарастырѓан жµн деп ойлаймыз: ... µзі ... ...... ... ... арналѓан
монографиялары; екіншіден, б‰гінде тєуелсіз Ќазаќстан мемлекетініњ
Елордасына ... ... ... ... ... ... ќалыптасу
тарихы жµніндегі зерттеу ењбектері.
Ѓалымныњ аталѓан салалардаѓы монографияларын талќыѓа ... ... ... тарихы жµнінде жазылѓан ѓылыми ењбектердіњ тарихнамасына
тоќтала кеткіміз келеді.
Ќалалар тарихы ... ... ... ... ... бірнеше кезењге жєне таќырыпќа бµлуге болады: біріншіден, ќалалар
тарихыныњ 1941-1945 жылдардаѓы ¦лы Отан ... ... ... ... ... екіншіден, µткен ѓасырдыњ 60-80-жылдарында жарыќ
кµрген ќалалар тарихы туралы ењбектер; ‰шіншіден, Ќазаќстанныњ ... ... ... жєне ... ... ... кейінгі
ќалалар тарихы туралы зерттеулер.
Ал, ќалалар тарихы туралы зерттеулерді таќырыбы мен нысанасы жаѓынан:
б±рынѓы КСРО ... ... ... ... ... Ќазаќстан ќалалары
жайындаѓы зерттеулер деп екі топќа ... ... ... ж‰йелей
талдауѓа м‰мкіндік береді.
Б±лай дейтін себебіміз – 1941-1945 жылдардаѓы ¦лы Отан соѓысынан
кейінгі кезењдегі ... ... ... ... ... ... оныњ ішінде шексіз де, шетсіз ќазаќ даласыныњ аумаѓында бой
кµтерген ќалалардыњ тарихына айрыќша кµњіл ... ... еді. ... ... ... кейінгі жылдарда жарыќ кµрген б±л таќырыптаѓы
зерттеулер негізінен ... ... ... ... ... тарихшылар
Р.М. Кабо – Батыс Сібір ќалаларыныњ, Д.Копылев жєне Ю. ...... М.К. ... – Омбы ... ќалалары, Л.Е. Иофа – ... ... ...... ... аймаѓы
ќалаларыныњ тарихы бойынша ѓылыми-зерттеу ењбектерін ж‰ргізіп, ... ... ... Б.Б. ... жєне П.Г. ... ... де ... кµтерілді [77].
1966 жылы КСРО Ѓылым академиясына ќарасты Тарих институты Ресейдіњ
феодалдыќ ќалаларыныњ тарихына арналѓан ѓылыми жинаќ [78] ... Ал, ... КСРО ... ... «Ќоѓамныњ тарихи дамуыныњ жєне бір єлеуметтік-
экономикалыќ формациядан екіншісіне µтуініњ ... атты ... ... ќаласында антикалыќ жєне ортаѓасырлыќ ќалалар тарихыныњ
пікірталасты мєселелеріне арналѓан б‰кілодаќтыќ ѓылыми сессиясын µткізуі
б±л ... ... ... ... жол ашты ... ... ќарастырылѓан ењбектердіњ екінші бір тобын тікелей
Ќазаќстан ... ... ... ... Атап айтќанда, тарихшылар
А.А. Горячеваныњ Верный (ќазіргі Алматы), К.М. Туманшинніњ Петропавл,
Н.Г.Аполлованыњ ... ... ... Э.Герасимованыњ Орал ќаласыныњ
тарихы туралы ењбектері Ќазаќстан ќалалары тарихы тарихнамасыныњ негізін
салуѓа м‰мкіндік ... [80]. Осы ... жєне ... да ... Ќазаќстан
тарихыныњ ќалатану атты арнайы дербес ... тек ... ... дами бастаѓанын кµрсетеді.
¤ткен ѓасырдыњ 70-жылдары Ќазаќстан ќалалары тарихына арналѓан ... Т.Н. ... Б.Е. ... К.А. ... ... У.Х. ... жєне ... ењбектері [81] ќазаќ
даласында феодалдыќ дєуірде пайда болѓан ќалалардыњ µркениеттіњ ... ... ... ... ... ... ... тарихымыздаѓы ќалатану
саласыныњ ќалыптасуына да белгілі бір дєрежеде єсерін тигізгені сµзсіз.
Міне, мєселеге осы т±рѓыдан ... ... ... оныњ ... ... ... саласыныњ дамуына жоѓарыда есімдері ... ... ... да ... ... ... айтуымыз керек.
Оныњ тарих ѓылымыныњ єлі б±ѓанасы бекімеген, ќабырѓасы ... ... ... ... ... ќалатану саласын ќалыптастыру сияќты ... да, ... ... мол ... µз ... алуы тегіннен-
тегін емес еді. ¤йткені 1917 жылѓы Ќазан тµњкерісіне ... ... ... мен ... ... ... мањызды ќызмет
атќарѓан Талдыќорѓан, Павлодар, Шымкент, Ќызылорда (Перовск) ќалаларыныњ
тарихы єлі ... ... ... ... ќарастырылмай келе жатќанына,
ќарастырылѓан к‰нніњ µзінде терењ мєн берілмей, ... ... ... ... ... ... алмады.
Тарих ѓылымында орын алып отырѓан осындай жаѓдай Ќазаќстанныњ ... мен ХХ ... бас ... ... ... ... орын алатын
Семей ќаласына да ќатысты еді.
Б±л ... ... о ... ѓылыми т±рѓыдан ќызыќтырып, терењ,
дендей зерттеуге ќ±лшындырѓан таќырыпќа айналды ... ... ... ... ... ... жєйт – Ж. Ќасымбаевтыњ µзініњ кандидаттыќ
диссертациясын 1970 жылы «Семей ќаласыныњ ... (1718 – 1917 жж.)» ... ... ... ... ол ... диссертациясында да осы
мєселені кењейтіп, 1983 жылы ... ... ... ... ... ... мекендерімен жєне іргелес мемлекеттермен ќарым-ќатынастардыњ
орталыќтары ретінде дамуы (Х‡ІІІ ѓасырдыњ 20-шы жылдары – 1917 ... ... ... ... ... ... зерттеуін ±сынды, оѓан дейін
ќалыптасќан ќалалар тарихы жµніндегі теориялыќ т±жырымдамаларды одан єрі
дамыта т‰сті ... ... ... тарихына терењдей дендеп, б±л мєселені егжей-
тегжейлі зерттеуініњ µзіндік себептері бар болатын. ¤йткені ќалалар ... ... ... ... ... ...... жєне сол µндіріске ... ... ... ... ... даму дењгейі мен ... ... ... ... болуы мен дамуыныњ белгісі ретінде ел тарихында ... ... ... ... ... ... µлкеніњ, елдіњ тарихы,
оныњ анаѓ±рлым мањызды жєне µзіне тєн ерекшеліктері, ондаѓы µндірістік
к‰штер мен µндірістік ќарым-ќатынастардыњ даму ... ... ... ... ... еліміздіњ, облыстарымыз бен µлкеміздіњ тарихи дамуыныњ
сипаттарын тану дењгейі ќалалар тарихын зерттеу мен тарихтыњ осы ... ... ... ... ... жайына тікелей байланысты
[83].
Патшалыќ Ресейдіњ Сібір мен Т‰ркістан µлкесін отарлау саясатыныњ
барысында, ... ... жєне ... ... ... ... жаѓдайындаѓы бірќатар экономикалыќ, саяси, сыртќы
жєне ішкі факторлардыњ µзара ќарым-ќатынасы мен єсер етуі ... ... ... ќалалары µздерініњ пайда болуыныњ алѓы шарттары,
себептері, сондай-аќ, жаѓдайы мен сипаттары жаѓынан ерекше екендігін ... мен ... ... ... ќалалары мен ќала µмірініњ тарихын зерттеу Ќазаќстанды
патшалыќ Ресейдіњ отарлау саясаты мен ... ... ... ... игерілуініњ ќарама-ќайшылыќќа толы, к‰рделі жєне ... ... ... ... ... мен ... ашып
кµрсетудегі µзекті мєселелердіњ біріне жатады. Сонымен бірге патшалыќ Ресей
єкімшілігініњ Орта ... жері мен ... ... ... ... сол ... орыс ... аударушылары мен кењ-байтаќ даланы
мекендеген кµшпелі ќазаќ халќыныњ ... ... ... ... да єлі ... ... ... ќоймаѓан жаќтарын
отаршылдыќ саясатыныњ к‰шімен ... ... ... мен µзге ... пайда болуы мен олардыњ одан єрі даму ерекшеліктері жµніндегі
наќты зерттеулермен байланыстыра ќарастырѓанда ѓана мєселеніњ мєні ... ... де ... ... ... ... ынта-ыќылас пен
ќызыѓушылыќ дењгейі µркениеттіњ ќай дєуірінде де бєсењдеген емес. ¤йткені
адамзат баласыныњ сана-сезімі µсіп, сауаттылыѓы мен ... ... ... оныњ ... ... ... деген ќызыѓушылыѓы да арта т‰сетіні
белгілі. Ж.Ќасымбаевтыњ ќала ... ... ... ... осы жаѓына басты назар аударыла ... ел ... ... ... ... терењ талдау жєне ѓылыми сараптама
жасалмайынша ќазіргі ќалалардыњ ерекшеліктерін тану да м‰мкін емес ... ... атап ... ... ќалалар тарихын зерттеудіњ ѓылыми-теориялыќ жєне саяси
мањызы айрыќша екенін т‰сіне отырып, ... ... ... ... жєне ... ... с‰йенді, оларды сын кµзінен
µткізді.
Ж. Ќасымбаевтыњ 1970 жылы ... ... 1917 ... ... ... ... ќаласыныњ тарихына арналѓан ... [79] ... ... ... ... ... болу жєне даму тарихы жµніндегі
монографиялыќ зерттеуініњ ќорытынды бµлімі болатын. Арада жиырма жылѓа ... ... 1998 жылы Ж. ... ... ... 1718 – 1917 ... ... к‰рделі ѓылыми-зерттеу ењбегін жариялады [82, 276-б.].
Семей ќаласы ... ... бас ... ... мен ... ... µкіметініњ ќамалы ретінде бой кµтерді. Ќаланы
т±рѓызудаѓы о ... ... оны ... ... ... ... ќару ... жаулап алынѓан жер иеліктерін ќорѓау ‰шін
пайдалану болатын. Уаќыт µте келе ... ... ... мен ... Азия мен ... ... ... байланысындаѓы ірі елді
мекенге, Ресейдіњ ќазаќ даласын отарлауында мањызды ќызмет атќарѓан ќазаќ-
орыс ... жєне ... ... аса мањызды
орталыќтарыныњ біріне айналды.
Семей ќаласыныњ 1718 жылдан 1917 жылѓы Ќазан ... ... ... екі ... тарихы, ќаланыњ экономикалыќ, саяси жєне ... ... ... Ж. Ќасымбаев зерттеулерінде жан-жаќты ѓылыми сараптама
жасалѓан.
Ж. Ќасымбаевтыњ ѓылыми т±жырымы бойынша 1917 жылѓы Ќазан тµњкерісінен
б±рынѓы Ќазаќстанныњ ірі ... ... бірі бола ... ... ќазаќ-орыс жєне орыс-ќазаќ экономикалыќ жєне саяси байланыстары мен
ќарым-ќатынастарын ныѓайтуда, сондай-аќ, патшалыќ Ресей мен ќазаќ ... елді ... ... ... ќалаларымен жєне басќа да ... ... ... мањызды ќызмет атќарды [82, 7-б.].
Семей ќаласы ежелден-аќ жалынды революционерлер мен ... ... да ... сол ... озыќ ойлы ... ... орнына айналѓан еді. Мысалы, б±л ќалаѓа орыстыњ ±лы жазушысы
Ф.М. Достоевский жер аударылып, ±заќ ... µмір ... ... ... атаќ-дањќ алып келген «¤лі ‰йден жазбаларыныњ» кейбір тарауларын
осында жазды. Осы ќалада ±лы революционер Н.Г. Чернышевскийдіњ жолын ... Е.П. ... жєне ... да кейбір ізбасарлары, сондай-аќ, С.С. Гросс,
И. ... ... ... ... А. Леонтьев сияќты польшалыќ
революционерлер, ... мен ... ... ... жєне
т.б. саяси т±лѓалар µмір с‰ріп, ... жєне оѓан ... ... ... ... оњ ... ... олардыњ мєдени жєне ќоѓамдыќ
µмірініњ дамуына ерекше єсер етті.
Ќазаќ єдебиетініњ негізін ... жєне ... ±лы Абай ... ... ... ... сенімді достары мен ±стаздарын тапты.
Ќазаќ халќыныњ осынау ±лы ойшылы дєл осы ... ... ... ... аталѓан белсенді µкілдерімен танысып, олар ±лы Абайдыњ
демократиялыќ кµзќарастары мен д‰ниетанымыныњ ќалыптасуына ... ... етті ... ... ... ... жєне оњ ыќпалымен Абай орыс
мєдениеті мен ... ... ... А.С. Пушкин, М.Ю.
Лермонтов, Лев Толстой жєне µзге де ... ... ... ... да, ќ±марта оќитын ... ... ... ... Семей
ќаласында Ќазаќстандаѓы алѓашќы ѓылыми мекемелер, атап айтќанда, Семей
облыстыќ санаќ комитеті, Орыс ... ... ... ... Семей бµлімшесі пайда болды.
1905 – 1907 жылдар аралыѓын ќамтыѓан алѓашќы орыс ... ... ... ќала ... айрыќша тµњкерісшіл іс-
ќимылдары µрістесе, 1916 жылы м±нда Ќазаќстандаѓы ењ ірі ... ... ... Ќасымбаев Семей ќаласыныњ Ќазаќстан тарихындаѓы ... ... ... ... 1917 жылѓы Ќазан тµњкерісіне дейінгі кезењде ќала
тарихындаѓы мањызды ... ... ... ... [85]
ењбектеріне ѓылыми талдау жасайды.
Ж. Ќасымбаевтыњ деректері бойынша жоѓарыда ... ... бірі Н. ... ... яѓни ... ... болѓан, 1812
жылы Ќорѓан ќаласында д‰ниеге келген, алѓашќыда м±ѓалім болып ќызмет ... б±л ... ... кеткен. Н. Абрамов Ќазаќстан ќалалары мен
ќамалдары туралы кµптеген маќалалар ... ... 1870 жылы ... басќармасыныњ кењесшісі ќызметінде ж‰ріп д‰ниеден µткен.
Н. Абрамовтыњ ХІХ ѓасырдыњ екінші жартысында жарыќ кµрген ... ... ... ... себептері жєне ХІХ ѓасырдыњ 50-60-шы
жылдарына дейінгі кезењдегі ... ... ХІХ ... ... ... Семей ќаласы т±рѓындарыныњ саны ќаншалыќты ... ... ... мен ... ... ... И. ... жєне В.П. Никитинніњ ењбектерінде де
Семей ќаласыныњ ќ±рылуы мен тарихы жайында мєліметтер ... ... ... ... ... ... жєне ... ќарым-
ќатынастарыныњ ќалыптасуына Семей ќаласыныњ ќаншалыќты дєрежеде ... ... ... осы ... ... анаѓ±рлым бай деректік
материалдар келтіреді. Ал, В.П. Никитин ењбегінде Семей ќаласындаѓы сауда-
саттыќ ж±мыстары ќандай ... ... ... ... ... деректер молынан пайдаланылѓан, сол мєліметтер ... ... ... мен ... ... экономикалыќ байланыс пен ќарым-
ќатынасты дамытудаѓы Семей ќаласыныњ орны мен мањызын айќындауѓа м‰мкіндік
туады ... ... ... ... жєне ... т±рѓыдан аса баѓалы
екені дау ... ... ... ... ... сонымен
бірге, елеулі т‰рде олќылыќтары да кездеседі. Атап ... ... ... ... ... ада ќала алмаѓан. Єсіресе, осындай
олќылыќтар Семей ќаласыныњ Батыс Ќытай ќалаларымен ж‰ргізген сауда-саттыќ
байланысы мен осы ... ... ... ... келтірілген
статистикалыќ мєліметтердіњ оншалыќты дєл емес екендігінен байќалады. Б±ѓан
ќоса Н. Абрамовтыњ ењбегінде ... ... ... ќала т±рѓындарыныњ
єлеуметтік-т±рмыстыќ жаѓдайы жайындаѓы материалдар ... ... ... кемшіліктер, олќылыќ жіберілген т±стар немесе жеткілікті т‰рде
назар аударылмаѓан ... В.П. ... жєне И. ... де ... Б±л аз ... ... авторлардыњ ењбектерінде
ќаланыњ мєдени дамуы мєселесін жазуѓа оншалыќты жеткілікті дєрежеде ... ... ... Ж. ... пайымдауынша, Ертіс
бойындаѓы ќамалдардыњ, оныњ ішінде Семей ќаласыныњ т±рѓызылып, ќ±рылуындаѓы
патша µкіметініњ т‰пкілікті, шын мєніндегі маќсат-м‰ддесі мен ... ... 1917 ... ... тµњкерісіне дейінгі Ќазаќстан аумаѓындаѓы ењ ірі
жєне іргелі саяси жєне єкімшілік ... ... ... мен алѓы ... ... ашып, ашыќ кµрсетілмейді.
Ол ол ма, орыс авторларыныњ ењбектерінде Ќазаќстанныњ Ресейге ќосылу
барысындаѓы ... ... ... д±рыс сипатталмаѓан, соныњ
салдарынан Семей ќаласыныњ осынау отаршылдыќ ‰рдісіндегі орны ... ... ... ... іс ... ... Ќазаќстандаѓы отаршылдыќ саясаты мадаќталып, аќталып
кµрсетіледі, патша ... ... ... жєне ... ... Ертіс
бойындаѓы басќа да ќамалдар арќылы ќазаќ халќы ќ±рамындаѓы ж‰здермен жєне
рулармен сауда-саттыќ жєне ... да ... ... ... жасауѓа
деген ерекше м‰дделі ... ... жєне ... ... кµзќарас т±рѓысынан сµз болады. Ќаланыњ мєдени жєне ќоѓамдыќ тыныс-
тіршілігі мен оныњ т±рѓындарыныњ µміріндегі осында µз ... тыс ... ... ... ... ќызметініњ алатын орны мен мєн-мањызы
жењіл-желпі баяндалып, аса мањызды ... ... ... ... ... ... ... даласында ж‰ргізген озбыр отаршылдыќ
саясатыныњ ауыр зардаптары ... ... ... ауыр ... ... ... аса ... де, ќиын ахуалы, ќ±ќыќтыќ жаѓынан
тењсіздікке ±шырауы, олардыњ ќатал т‰рде ќанауѓа т‰суі жєне ... да ... ... орыс ... назарынан м‰лдем тыс ќалѓанын Ж.
Ќасымбаев µте орынды т‰рде атап кµрсеткен. Тарихшыныњ жасаѓан т±жырымдамасы
бойынша Семей ... ... ... ... ... Н. Абрамов, В.П.
Никитин, И. Земляницын жєне таѓы да ... ... ... орыс ... ... µткені мен сол кездегі тыныс-тіршілігі бірт±тас
ќарастырылмаѓан, кµп жаѓдайда ... ... ... ... баѓа ... олар бірсарындылыќ пен біржаќтылыќќа ±рынып, кµптеген мањызды
мєселелерді ±мыт ќалдырѓан немесе єдейі білмеген, ... ... пен ... ... ... ... отырѓан осы мєселе жµнінде кењес µкіметі
т±сында жарыќ кµрген ењбектер ... В.И. ... Р.М. ... В.В.
Покшишевский, М.М. Громыко жєне таѓы басќалардыњ зерттеулеріне [87] ... ... ... кµрнекті тарихшысы Е.Б.Бекмахановтыњ
«Ќазаќстанныњ Ресейге ќосылуы» атты ењбегінде [88] ... ... ... себеп-салдарына жан-жаќты талдау жасау барысында
Ќазаќстан ќалаларыныњ, оныњ ішінде Семей ќаласыныњ ... ... мен ... ... ... талдау жасалып, аталѓан ќала т±рѓындарыныњ ќ±рамы
мен саны ... ... мен ... ... ... автор осы жєйтке
деген µз кµзќарасы мен баѓасын сенімді жєне дєлелді т‰рде жеткізе білген.
Ж. Ќасымбаев ХVІІІ-ХІХ ... ... ... жєне экономикалыќ
ќарым-ќатынасына талдау жасау барысында Ертіс ... ... ... саяси тарихыныњ кейбір мєселелеріне де едєуір назар
аудара кеткен Н.Г. Аполлова, И.Я. Златкинніњ ењбектерінде [89] ќала тарихы
ќаншалыќты ... ... ... ... айтќанда, Н.Г. Аполлова мен И.Я. Златкинніњ ењбектерінде Семей
ќаласыныњ жєне одан басќа да ... ... ... ... мен ќалалардыњ т±рѓызылу, жалпы ќалалар ќ±рылысы мєселелері
ќамтылады, ... ... ... да, Ќазаќстанныњ Ресейге ќосылуы
барысындаѓы аталѓан ќалалардыњ атќарѓан ... мен ... орны ... ... ... аталѓан ењбектер тікелей осы мєселелерге арналып
жазылмаѓандыќтан, онда жалпылама шолу жасау т±рѓысында сµз ... ... ... тікелей ќатысы бар жоѓарыда атап кµрсетілген
мєселелер тек ќана жанама т‰рде, жалпы т±рѓыда ќарастырылѓан деп ... ... ... ... тµњкерісіне дейінгі кезењдегі Семей ќаласыныњ тарихын
зерделеуге арналѓан ѓылыми ењбектердіњ бірі ретінде Ж.Ќасымбаевтыњ ... ... бірі ... ... ... облысында орын
алѓан 1905-1907 жылдар аралыѓындаѓы тµњкерістік ќозѓалыстыњ ... ... ... ... ХХ ... бас ... ... мен материалдары
пайдаланыла отырып, Семей ќаласында ... ... ... ќызметі сµз етіледі, осы орайда, осы ќаладаѓы, сондай-аќ,
оѓан ќоса ... ... да ... орын ... ... ... іс-єрекеттер маќсат-м‰ддесі мен сипаты жаѓынан б‰кіл
Ресейдіњ отарындаѓы µзге де аймаќтардаѓы ќалыњ ... ... ... ... ‰йлесе, ‰ндесе отырып, бір-бірімен ... ... ... Г.Ф. ... ... єлеуметтік-саяси баѓыттаѓы жергілікті
жасырын т‰рдегі социал-демократиялыќ ±йымдардыњ ... ... ... ... ... дєл кµрсетіле ќоймаѓаны Ж.
Ќасымбаевты ќанаѓаттандыра алмайды. Оныњ ... Г.Ф. ... ... ... ... ... – аталѓан зерттеу ... ... ... ... екі ... жєне ... ѓана ... жазылѓанын Ж. Ќасымбаев орынды т‰рде атап
кµрсеткен.
Семей ќаласыныњ 250 жылдыќ ... ... ... ... басылып шыќќан кітапша да [91] осы мєселедегі єлі ... ... ... ... деректік материал бола алады.
Ќазаќстанныњ ХVІІІ ѓасыр мен ХХ ... бас кезі ... ... ... ... орны бар ... алѓашќы т±рѓындардыњ
ќоныстана бастауы мен оныњ ХХ ... 80-ші ... ... ќысќаша
тарихын сипаттауѓа арналѓан, оќырмандардыњ ынта-ыќыласын тудырѓан «Семей»
атты ѓылыми ењбекті жазуѓа Ж. Ќасымбаев та ... ... ... ... ... жете ... ... ѓылыми маман тарихшы ретінде ол Семей
ќаласы тарихыныњ єрт‰рлі кезењдеріне арналѓан кµптеген ењбектер ... [92]. ... ... Ж. ... ... ... ... жєне Ертіс жаѓалауындаѓы µзге де елді ... ... ... ... ... мен ХХ ѓасырдыњ басындаѓы Семей ќаласыныњ тарихнамасы осы
аталѓан ењбектермен ѓана шектеледі деуге болады. ... Ж. ... ... баса ... ... б±л саланы ѓылыми-зерттеу ењбектерініњ
басты нысанасы етіп алуыныњ ... ... де ... ... ... ... болатын.
Біріншіден, кµп уаќытќа дейін осы таќырып бойынша, Семей ќаласыныњ
тарихына арналѓан арнайы монографиялыќ ... ... ... ... ... ... ... ќаласыныњ тарихы негізінен кењестік кезењ
тарихшыларыныњ арнайы зерттеу нысанасына айнала ... жоќ. Кµп ... ... ... ... болу жєне ... ... тарихымен тыѓыз
байланысты єрт‰рлі дереккµздері мен м±раѓат ... ... ... ... ... сарапќа салынбай келді. Соныњ
салдарынан, єрине, ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ѓасыр мен ХХ ѓасырдыњ бас кезіндегі єлеуметтік-экономикалыќ
даму ерекшеліктері ќарастырылмай келді, ... ... ... ... мєселелері де назардан тыс ќалып ќойды.
Екіншіден, Ќазаќстанныњ отарлануы, ... ... ... ... да ... ... ... ќаласыныњ ќызметі
аныќталмады. Ресеймен жєне Батыс Ќытай ... ... да ... ... ... дамытудаѓы Семей ќаласыныњ ... ... ... ... зерттелмеді. ХІХ ѓасырдыњ бас кезіндегі
осы µњірге саяси кµзќарастары ‰шін жазалау т±рѓысынан жер ... ... пен ... ... ... Семейдегі ж‰ргізілген халыќ аѓарту ж±мыстарды жандандырудаѓы
ќызметі мен ... ... ... ... мен ... ќала
ењбекшілерініњ алѓашќы орыс тµњкерісі т±сындаѓы, ... ... ... ... ... сол кезењдегі халыќ ќозѓалысы
мен µз ой-пікірлерін білдіруге арналѓан іс-єрекеттерініњ ... ... ... тєн ерекшеліктері, сонымен бірге халыќтыњ осы ... ... сол ... билік ќ±рѓан самодержавиелік
ќ±рылысты ќ±латуѓа баѓытталѓан жалпы к‰ресіндегі мєн-мањызы сияќты басќа ... ... ... ѓылыми т±рѓыдан ќарастырылмай келді, б±л
таќырыптыњ зерттелу дењгейі м‰лдем ќанаѓаттанѓысыз жаѓдайда болды.
‡шіншіден, ... ... ... ... ... ... тµњкеріс т±сындаѓы Ќазаќстан экономикасы мен ... ... ... ... ... ... сонымен бірге Ќазаќстан
ќалалары тарихыныњ ѓылыми т±рѓыдан ќарастырылуыныњ мањызы мен міндеттерін
басты назарѓа ала ... ... Ж. ... 1998 жылы орыс ... ... ... (1718 – 1917 жж.)» атты монографиялыќ ењбегін
жариялады. ... ... ... ... ... ... ... корреспондент-м‰шесі), тарих ѓылымдарыныњ докторы, К.М. Байпаќовтыњ
жауапты редакторлыѓымен жарыќ ... б±л ... ... ... К.Ш. Хафизова, М.Ж. Абдиров жєне С. ... ... ... ... ... ... баѓалады. Тоќсаныншы жылдардыњ соњындаѓы
Ќазаќстанда орын алѓан экономикалыќ жєне єлеуметтік ќиындыќтарѓа ... ... ... ... ... ... зауыты» ашыќ акционерлік
ќоѓамыныњ президенті Е.Д. Байсаќовтыњ демеушілік ќолдауымен жєне «Семей»
университеті ректорыныњ ыќпалымен жарыќ ... ... ... б±л ... Семей ќаласыныњ тарихын зерттеудегі
жоѓарыда атап кµрсетілген олќылыќтардыњ орнын толтыру маќсатында ... осы ... ... ... зерттеулеріндегі жетістіктер
мен нєтижелерді, олар жинаќтаѓан материалдарды, олардыњ ќол ... ... мен ... ... ... ... экономикалыќ, єлеуметтік жєне мєдени ... ... бар осы ... ... ... ... ... бастап 1917 жылѓы
Ќазан тµњкерісіне дейінгі дєуір ... ... ... ... ... ... ... толыќ жєне жан-жаќты ... ету ... ... ќоя ... Ж. ... аталѓан ењбегінде
ќала тарихын зерттеудегі жоѓарыда санамалап кµрсетілген кезењдер мен
мєселелерге ерекше ... ... ... ... ... оныњ ... ... ќаласыныњ пайда болуы мен оныњ ірі ... ... ... ашып ... ... ... жєне Ќазаќстан,
Ресей жєне Батыс Ќытай мен Орта Азия халыќтары арасындаѓы экономикалыќ ... ... ... ... мањызын айќындауѓа мєн берген.
Ќаланыњ мєдени жєне ќоѓамдыќ µміріндегі осында ... ... жер ... ... ... мањызын аныќтау, ХХ ѓасыр
басындаѓы ењбекші халыќтыњ єлеуметтік бой кµрсетулері мен ... ... ... ... ... т‰гендеу маќсат
етілді.
Жоѓарыда аталѓан ењбегінде Ж. ... ... ... міндеттерді
орындау маќсатында д‰ниетанымдары мен кµзќарастары, сондай-аќ, ... ... ... жазѓан немесе ќ±растырѓан кµптеген ... мен ... ... ... ... дереккµздеріндегі материалдарды ќолдана жєне бір
ж‰йеге т‰сіре отырып, Ж. Ќасымбаев 1917 жылѓы ... ... ... ... ... ... да ... Єсіресе,
тарихи оќиѓалар мен тарихи деректерді топтастыруда жєне ... ... ... ... орыс ... ... тонаушылыќ єрекетін
аќтау т±рѓысындаѓы материалдарда кейбір авторлардыњ Ќазаќстанныњ жергілікті
халќыныњ ауыр ахуалы мен оныњ ... ... ... ... ќарсы
к‰ресуге єрекеттенген ±мтылысын елемеушілігіне автор ... ... ... Ж. ... ... аталѓан ењбегінде 1917 жылѓа дейін
жарыќ кµрген орыс зерттеушілерініњ тарихи жазбаларында ... ... дау ... µте мол ... ... жинаќталып, ж‰йеленгенін,
оларды сараптап, ќорытып, сыни талдау ... ... ... ... айтылѓан мєселелерін салиќалы т‰рде зерттеу м‰мкін еместігін де
ескерген.
Ж. Ќасымбаевтыњ ... ... ... (1718 – 1917 жж.)» атты
монографиялыќ ењбегініњ (1998) тарихнамалыќ негізін белгілі бір ... ... мен ... ќ±райды. Олардыњ ќатарында ХІХ
ѓасырдыњ екінші жартысы мен ХХ ... бас ... ... ... ... сондай-аќ, арнайы бµлек кітап т‰рінде басылып шыќќан, ХVІІІ-
ХІХ ѓасырларда Семей ќаласында болѓан ... ... ... ... мен ... бар. ... да, ... аса баѓалы
дереккµздерінен Семей ќаласыныњ тарихымен тыѓыз байланысты, ќаланыњ барынша
єрт‰рлі кезењдеріне ќатысты, ќазіргі заманѓы тарихшы ... ... ... бар, ... ... оќиѓалар куєгерлерініњ єрт‰рлі мєселелер
жµніндегі жан-жаќты кењейтілген жєне кейде ќысќаша ... ... ... ... ... ... А.А. Янушкевичтіњ, О.
Финштіњ жєне А. Бремніњ, ... ... Г.И. ... аса ... жазбаларын [94]. Т.В. Аткинсонныњ, А. фон-Миддендорфтыњ, Г.
Радденіњ суреттемелері мен ... [82, 276-б.] жєне ... ... ... атап ... жµн.
Ж. Ќасымбаевтыњ зерттеулерінде кењінен ѓылыми жєне ... ... О. ... жєне А. ... Г.Н. ... А. ... жєне
Д. Кеннанныњ ењбектері мен материалдарында ХІХ ѓасырдаѓы Семей ќаласы
ќ±рылысыныњ ... ... мен ... ... ... Осы
материалдарды, сонымен бірге ќаланыњ ХІХ ѓасырдыњ 20-40-жылдарындаѓы
т±рѓындары ... ... ... ... мєліметтерді тарихшы µз
зерттеуініњ тиісті тарауларында кењінен пайдаланѓан. Жоѓарыда ... ... ... ... ... ... ... транзитті
сауда ж±мыстарыныњ барысы туралы жекелеген мєліметтер де ѓалымныњ назарынан
тыс ќалмаѓан.
Ж. Ќасымбаевтыњ жазуынша, А. ... пен Д. ... ... мен ... ... ХІХ ... 80-жылдарындаѓы
Семей ќаласына ќайраткерлерді саяси кµзќарастары ‰шін жер аудару ісініњ
тарихы бойынша µте ќызыќты жєне ... ... ... жер ... жєне ... ... ќаланыњ ќоѓамдыќ µміріндегі мањызы
жайында ... ... ... м‰мкіндік береді. Джордж Кеннанныњ
кітабында келтірілген ±лы Абай ... ... оныњ аса ... ... жєне µз ... аса кµрнекті ойшылы екені жайындаѓы сипаттама да
еріксіз ... ... ... ХІХ ѓасырдыњ соњы мен ХХ ѓасырдыњ бас кезінде жарыќ
кµрген орыс ѓалым, зерттеушілерініњ жєне шетелдік ... ... ... жєне ... ... ... жєне
мањызды деректер мен мєліметтер бар екеніне ќарамастан, олардыњ басым
кµпшілігіндегі ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Ж. Ќасымбаев µте орынды атап кµрсеткеніндей, м±ндай жазбаларѓа
ќараѓанда арнайы топтастырылѓан ... ... ... ... ... жинаќтарындаѓы, мысалы, екі томдыќ Потанин жинаѓындаѓы, С.Д.
Асфендияровтыњ редакциясы ... ... ... ... ... ... ... тарихы бойынша ќ±жаттар мен материалдардаѓы жєне
т.б. жинаќтардаѓы тарихи деректер аса баѓалы болып табылады [95]. ... ... ... ... ... халыќтардыњ» Ресей
бодандыѓын ќабылдауындаѓы Семей ќаласыныњ мањызы жайында ... ... ... ... ... ... ... жылдардаѓы
бірінші орыс тµњкерісініњ тарихынан мєлімет беретін єрт‰рлі ќ±жаттар ... ќала мен ... ... ... ... ... ќалай таралѓаны туралы ѓылыми т±жырымдар ... ... ... µз ењбектерінде жан-жаќты пайдаланѓан деректердіњ ішінде
статистикалыќ жинаќтар, ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алады [96]. Аталѓан ењбектерде ... ... ... ... єрт‰рлі жаќтарына,
ќаланы ќоныстанѓан т±рѓындардыњ санына, ќ±рамына жєне олардыњ жаѓдайларына
жан-жаќты сипаттама беретін ресми санаќ материалдары мен ... да ... ... ... ... «Жадынамалыќ кітапшаларында» єдетте
ќала т±рѓындарыныњ саны, ќ±рамы жєне олардыњ ењбек ететін ... ... ... ... тізбесі мен статистикалыќ сипаттамасы
ќоса берілген жергілікті ... ... ... ... оќу ... ... ... туралы, халыќќа медициналыќ ќызмет кµрсетудіњ
жаѓдайы туралы жєне таѓы да басќалар жайында кењейтілген есептер жарияланып
т±рды.
Осы атап ... ... ... ... мен
жадынамалыќ кітапшалардаѓы) кµптеген деректер мен материалдарды зерттеу
жєне олардыњ сыни ... ... ... арќылы Ж.Ќасымбаев µз
ењбектерінде ХІХ ѓасырдыњ 80-ші жылдарындаѓы Семей ќаласыныњ ... ... ... мен ... м‰лдем нашар дамуына, халыќ
аѓарту ж±мысыныњ барынша нашар ... ... ... ... мен ... ... ашып кµрсетті.
Ж. Ќасымбаевтыњ Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... дереккµздерініњ келесі бір тобын мемуарлыќ ... ... осы ... ... ХІХ ... ... жартысында
Семей ќаласына ќоѓам ќайраткерлерін саяси кµзќарастары ... жер ... ... кейбір мєселелерін наќты аныќтап алу ‰шін пайдаланѓан.
Ж. Ќасымбаев ењбектерінде дерекнамалыќ ... ... ... ... А.Е. ... З. ... ... жєне
таѓы басќалардыњ Достоевский туралы естеліктері мањызды орын алады [97].
Б±л ... ... ±лы ... Семей ќаласында µткізілген
µмір ... ... ... ... ... ... ... ќаланыњ ХІХ ѓасырдыњ 50-ші ... ішкі ... ... ... ... ... жєне Ќазаќстанныњ ХVІІІ ѓасыр мен ХХ ѓасырдыњ бас ... ... ... ... ... авторлардыњ ењбектеріндегі [98],
сонымен ќатар ХІХ ѓасырдыњ соњы мен ХХ ѓасырдыњ бас кезіндегі ... ... ... ... ... ... «Военно-исторический
сборник», «Вопросы колонизации», «Записки ... ... ... ... ... ... географического
общества», «Записки Семипаталинского подотдела Западно-Сибирского отдела
русского географического общества», «Известия Археологического ... ... ... ... атты жинаќтар мен журналдарда,
сонымен бірге 1917 жылѓы Ќазан тµњкерісінен ... ... ... ... мен журналдарда жарыќ кµрген ... ... ... ... ... ... тарихы жайындаѓы мєліметтер Ж.
Ќасымбаев ењбектерінде кењінен ... ... ... орыс ... мен ... Семей ќаласы тарихыныњ єрт‰рлі мєселелері ... ... ... єрт‰рлі баѓыттар мен салалар бойынша ‰зінділер
іспеттес болып келетініне назар аударады. Атап ... Г. ... А. ... А.К. Гейнс жєне басќалардыњ ... [99] ... ... ... болуыныњ себептері мен тарихы
туралы кейбір ... ... ќала ... ... кезењдеріндегі сауда-экономикалыќ ќарым-
ќатынастардыњ дамуы, µсіп-µркендеуі жайындаѓы мєліметтерді Н.Балкашинніњ,
В.И. Маевскийдіњ, Н.Я. Коншинніњ, Ф. Зобнинніњ жєне таѓы ... ... [100] ... ... ... ... ... жер аударылѓандар мен олардыњ тарихы
туралы мєліметтер Б.Г. ... [101] жєне Н.Я. ... ... ... ... осы атап кµрсетілген кітаптар мен кітапшаларды, жинаќтар
мен жазбаларды ќарастырумен бірге сол кезењніњ ... ... ... т±рѓан
мерзімді басылымдарды да параќтап шыѓып, оларда жарияланѓан Семей ќаласыныњ
тыныс-тіршілігі жайындаѓы ірілі-±саќты ... де ... ... ... ... ... дерек, мєліметтерді тиімді пайдалана
білген [103].
Мерзімді ... ... ... ... ... мен хабарландыру, ќ±лаќтандыруларда, сонымен ќатар жергілікті
тарихшы-µлкетанушылардыњ, этнографтардыњ жєне зерттеушілердіњ ... ... ... мен ... бай ... материалдар толып
жатыр, єсіресе олардаѓы Семейдіњ мєдени жєне сауда-экономикалыќ дамуы
мєселелері жµніндегі жарияланымдар аса ... ... ... ... соњы мен ХХ ѓасырдыњ бас кезінде жарыќ кµрген кітаптар,
кітапшалар, газеттер мен журналдар, ... мен ... да ... кењінен ќолданумен бірге Семей ќаласыныњ 1917 ... ... ... ... ... ... Ж. Ќасымбаев ењбектерінде
архивтік ќорлардыњ ќойнауынан алынѓан негізгі деректік ќ±жаттыќ материалдар
жан-жаќты пайдаланылѓан.
Зерттеуші µзініњ Қазақстан ... оның ... ... ... ... ѓылыми-зерттеу еңбектерін Ќазаќстан Республикасыныњ Орталыќ
мемлекеттік ... (ЌР ОМА), ... ... Омбы ... ... (РФ ... ... облысы Мемлекеттік архивініњ (РФ
ОрОМА), Ресей Орталыќ мемлекеттік ежелгі актілер архивініњ (РОЕАА), ... ... ... (РМЄТА), Ресей Мемлекеттік Ќазан
тµњкерісі тарихи архивініњ ... ... бай ... ... ... ... Осы атап кµрсетілген архив ... Ж. ... ... ... ... ... ... облысыныњ мемлекеттік архивініњ ѓылыми кітапханаларыныњ, Омбы
µлкетану м±ражайы жанындаѓы ѓылыми ... ... ... ... м±ражайы стенділеріне ќойылѓан экспедицияларды, Семей
ќаласындаѓы ±лы Абайѓа ... ... ... ... ... шыѓып, олардыњ тарихи м±раларын µз зерттеулерінде тиімді пайдалана
білді [82,18-б.].
Ж. ... осы ... ... ... ... Ќазаќстан Республикасы Орталыќ мемлекеттік архивініњ наќты
мынадай ќорларыныњ материалдарын ... ... ... жинастырды:
№478 – Семей кеденініњ ќоры, №482 – Колыван ... ... №435 ... ... єкімшілігініњ ќоры, №493 – Семей ќалалыќ магистратыныњ ќоры,
№416 – Батыс Сібір Бас басќармасыныњ ... №541 – ... ... ... ... ... отбасыларына кµмек кµрсету жµніндегі комиссиясыныњ
ќоры, №521 – соѓыста зардап ... ... ... ... жµніндегі
Семей бµлімшесініњ ќоры, №726 – Омбы ... ... ... ... №473 – ... ... ... ќоры, №15 – ... ішкі ... ... ... ... №400 – ... облыстыќ
статистика комитетініњ ќоры, №547 – казак єскері басќармасыныњ ќоры, №537 –
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... №1 ... аталѓан архив ќорларынан ХVІІІ ѓасырдаѓы Семей ќаласыныњ сауда
ісіндегі мањызы арта т‰скенін дєлелдейтін ... ... ... Ресей µкіметі коммерция министрлігініњ Сібір ... ... ... µкімі µте баѓалы болып ... Б±л ... ... ... ... Ресей µкіметініњ Ертіс жаѓалауындаѓы шекаралыќ
ќамалдар, оныњ ішінде Семей ќаласы арќылы ќазаќ руларымен жєне ... ... ... ... ... ісін ... т±раќты т‰рде аса
мєн беріп отыруѓа ... ... ... мен осы ... ресми
биліктіњ маќсат-м‰дделерін аныќтау аса ќиынѓа соќпайды.
Ж. Ќасымбаев осы баѓыттаѓы зерттеу ж±мыстарын ж‰ргізу барысында ХІХ
ѓасырдыњ ... ... ... сол ... ... ... ... ќ±рылысын жаќсарту жµніндегі ќолѓа алу маќсатындаѓы атќарѓан ж±мысы
мен іс-шаралары жайындаѓы №64-ќордыњ ќызыќты материалдарын ѓылыми айналымѓа
енгізді. Шын ... ... ... ... ... архивініњ
осы №64-ќорында Семей ќаласыныњ мєдени дамуыныњ ... мен ... ... ќ±жаттар жинаќталѓан. Осы м±ралардыњ арасындаѓы Семейдіњ ќоѓамдыќ-
мєдени дамуы барысына елеулі т‰рдегі жан-жаќты ... ... ... статистика комитетініњ ашылуы туралы ќ±жаттар мен
материалдар кездеседі. Еліміздіњ Орталыќ ... ... ... ... ... ... орыс ... кезењіндегі ќала
т±рѓындарыныњ тµњкерістік ... мен бас ... ... осы ... ... ... сол ... жаѓдайы жайындаѓы деректер, сонымен бірге Семей ќаласы
ж±мысшылары µкілдерініњ ... ... ... ... ... мєліметтер барынша ќызыќты екені сµзсіз.
Осындай сипаттаѓы материалдар ќатарындаѓы №547-ќордаѓы бірінші
империалистік соѓыс ... ... ... ... хабардар
ететін ќ±жаттар мен материалдар ерекше назар аудартады, архив ќорындаѓы ... ... 1917 ... Ќазан тµњкерісі ќарсањындаѓы Семей ќаласы
ењбекші б±ќарасыныњ мемлекеттік ... ... жєне ... ... ... бел ... білек сыбана кіріскен ерік-жігерлерін айќын ањѓаруѓа
болады.
Ж. Ќасымбаев Омбы облысыныњ мемлекеттік архивініњ мына ... ... ... №3 – Батыс Сібір Бас басќармасыныњ ќоры, №13 – Омбы кеден
палатасыныњ ќоры, №2 – ... ... ... №24 – ... ... ќоры, №366 – Г.Е. Катанаев ќоры, №1 – Сібір ... ... ... канцеляриясыныњ ќоры, №86 – Орыс географиялыќ
ќоѓамыныњ Батыс Сібір бµлімініњ ќоры, №85 – Барнаул ... ... ... Сібір бµліміне ќосылуы жµніндегі жєне Орыс географиялыќ
ќоѓамыныњ ... ... ... ... ... ... ... мєселелер
ќоры, №190 – Омбы сот ... ... ... №25 – Омбы ... ... №127 – Омбы єскери округі штабыныњ ќоры, №24 – ... ... ... №9 – Омбы ... ... ќоры, №67 –
Сібір казак єскерініњ жауынгерлік шаруашылыќ басќармасыныњ ќоры [82,224-236-
бб.].
Аталѓан архивтік ќорларда ќазаќ-орыс ... ... ... ... ... Батыс Сібір жєне Бас басќарма ... ... ... ... ... ... руларымен
саяси жєне экономикалыќ ќарым-ќатынастарды дамыту жєне ныѓайту ... ... ... ... ... осы ... ... ісін
дамыту туралы ерекше тапсырмалар ... ... µте ... мен ... сонымен бірге Семей кеденініњ єрт‰рлі басшылыќ
ќызметтегі т±лѓаларыныњ Сібір корпусыныњ командирі, генерал-лейненант Г.И.
Глазенаптыњ атына ... ХІХ ... ... ... ... ... жєне Орта Азия ќалаларымен сауда ісін дамытудаѓы Семей ... мен ... ... кµмектесетін №№3, 6 жєне 1-ќорлардыњ ќ±жаттары
саќталѓан. Сонымен ќатар ... ... ... ќаржы министрлігініњ Батыс
Сібір генерал-губернаторыныњ атына жолданѓан, ХІХ ѓасырдыњ 20-30-жылдарыныњ
мерзімі белгіленген, Семей ќаласы мен ... да ... ... арќылы
сауда жасау ісін дамытудыњ мањызы атап кµрсетілген єрт‰рлі ресми ... ... ... ... ... Г.И. ... ... жергілікті ќазаќтармен ѓана емес, Батыс Ќытай ќалаларымен, ... ... де ... ... ісін дамыту жєне оњайлату жµніндегі
кµптеген ... ... мен ... ... ... ... ... µкіметі коммерция министрлігініњ Семейден Батыс Ќытай
ќалаларыныњ ... жєне ... ... ... ... Ресей
империясымен арадаѓы сауда ќарым-ќатынасын дамытуѓа деген кµзќарасы ... ... ... сауда керуендері мен жекелеген кµпестерді
жіберу жµніндегі жоспарлары мен ... да ... ... ... ... ... ... сауда туралы» кµптеген ведомостер жєне
ХІХ ѓасырдыњ 20-30-жылдарына ќатысты, басќа шекаралыќ ќамалдардан алынѓан
мєліметтермен салыстырылѓан сандыќ ... ... ... зерттеуші
еліміздіњ басќа ќала-ќамалдарына ќараѓанда Ќазаќстанныњ Батыс Ќытаймен
сауда байланысын ... ... ... ... ... ... болѓанын
дєлелдейді. Б±л орайда, автор жергілікті билік орындарыныњ есептерініњ
кµмегімен Семейдегі жергілікті ... мен ... даму ... ... ... ... зерттеу ж±мысыныњ тарихи ќ±нын арттыра
т‰сті. Жекелеген кєсіпорындар бойынша ж±мысшылардыњ саны мен µндірілген
тауарлардыњ ... ... ... ... ... ... жєне ... да деректер келтірілген єрт‰рлі жылдыќ
ведомостерді ... ... ... ... ... мен
зауыттар ж±мысындаѓы кемшіліктердіњ, олардыњ артта ќалуы мен нашар дамуыныњ
себеп-салдарларын ... ... ... ... жаќсарту маќсатындаѓы ќала
басшылыѓыныњ ішкіќалалыќ ќ±рылыс ж±мыстарын ж‰ргізуі, Ертіс ... оныњ ... ... ... ... ... ... ќала
бойынша ХІХ ѓасырдыњ 40-50-жылдарындаѓы кірістер мен шыѓыстар, ќала халќына
дєрігерлік-медициналыќ кµмек кµрсету, ХІХ ѓасырдыњ 50-жылдарында ... ... мен ... да ... ... ... алѓашќы
оќу орындарыныњ пайда болуы, «Бастауыш білім ... ... ... ... жєне т.б. ... ... Ж. ... кењінен ќолданылып, б±дан басќа да кµптеген ќызыќты мєліметтер
жинаќталѓан.
Ж. Ќасымбаевтыњ ењбектерінде Ресей Орталыќ мемлекеттік єскери-тарихи
архивініњ ... ... ... ... №483 – ... єскери іс-ќимылдар ќоры, №424 – шекаралыќ ќамалдар мен ... ... ... ... №414 – ... ... туралы
статистикалыќ мєліметтер ќоры, №1449-1450 – Батыс Сібір ... ... ... ... ... ... жєне ... да архивтік ќорларда ќазаќ даласына саяхат
жасаѓан патша шенеуніктерініњ жєне офицерлерініњ н±сќаулары мен есептері
жинаќталѓан, ... ... ... ... ... ... жєне басќа да ќарым-ќатынас ... ... ... ... ... мањызын дєлелдейтін жєне басќа
да материалдар аз емес [82,18-б.].
Дерекнамалыќ т±рѓыдан алып ќараѓанда, ... ... аса ... ... Ж. Ќасымбаевтыњ 1718 – 1917 жылдар аралыѓындаѓы ... ... ... ... ... ... таѓы бір
ерекшілігі – патшалыќ Ресей µкіметініњ «Ішкі Сібір ќазаќтарын басќару ‰шін
округ ќ±ру ... ... ... рет ... ... бірге Аќмола жєне Семей облыстарын басќару жµніндегі ереженіњ
жобасына байланысты т‰сіндіру жазбасы да ќоса берілген [82,21-б.].
Ењбекке ќосымша ретінде ... ... ... ... Абылай
ханныњ немересі Кенесары Ќасымовтыњ, ќазаќтардыњ ХІХ ѓасырдыњ соњы мен ... бас ... ... ... ... ... ... ќалмаќ жауынгерініњ, Жаркент ќаласыныњ, ... ... ... ... ... ... 1914 ... Семей м±ѓалімдер
семинариясы ѓимаратыныњ, Семей ќаласындаѓы ±лы Абай ‰немі тоќтап, ќонаќ
болып ... ... ... ішкі ... ... мен ... ІІ Екатерина т±сындаѓы Петербор ќаласыныњ, Семейдегі ±лы
Абай оќыѓан медресеніњ жєне т.б. суреттері ... ... ... ... ќ±ндылыѓын арттыра т‰скен [104].
Ж. Ќасымбаевтыњ жалпы алѓанда Ќазаќстанныњ єлеуметтік-экономикалыќ
жєне демографиялыќ дамуы мєселелерін ѓылыми ... ... ... ... басты саласы – ќалалар тарихы туралы зерттеулерініњ
келесі бір таќырыбы ќазіргі тєуелсіз ... ... ... ... ... ... ... арналды.
«Қоғамдық дамудың қазіргі кезеңінде халықтың ... ... ... ... мән ... ... Өткен заман мен
бүгінгінің арақатынасын байланыстыруда халықтың ... ... ... мәдениет құбылыстарының ескерткіштері сақталған ошақ
қалалардың орны ерекше. Көне ... көз ... ... жағдайда туған
өлкенің тарихи-ескерткіштеріне, қалалық қоныстардың қалай ... ... ... ... білуге құштарлық түсінікті құбылыс.
Өлкеміздің көне қалалары бізге ыстық көрінеді, олардың ... даму ... ... ... - деп ... Ж. Қасымбаев [82,236-254-бб.].
Зерттеуші Ж. Қасымбаев келтірген, 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі
кезеңдегі белгілі тарихшы Н. ... ... ... бірінші
дүниежүзілік соғыстың қарсаңында сол кездегі қазақ өлкесінің жерінде 26
қала болған. Олардың жетеуінің – ... ... он ... ХІХ ... ... ... Ресейдің отарлауы барысында ... ... ... ... бірі – ... ... болғанын атап өте
отырып, тарихшы: «Қазіргі ірі ... ... ... ... ... басқа да кейбір қалаларымыздың кешегі және бүгінгі тарихы ... ... ... ... ... ... ... әлі де
күңгірт. Негізінен кеңес дәуірі сипатталып, оның бай ... ... даму ... көмескі көрсетіліп жүр», - деген тұжырым ... ... ... ... ќаласы іргетасыныњ
ќалану мерзімі жµніндегі алшаќтыќтар бар екеніне назар аударады. ... ... ... Н. ... ... ... бастауды, яѓни
ќаланыњ негізі ќалануын 1827 ... ... Ал, ... ... ... ... туралы бірнеше ењбек жазѓан А. Дубицкий б±л ... ... ... 1917 жылѓы Ќазан тµњкерісіне дейінгі Ќазаќстан мен
Орта Азия жайында ... ... ... Н. Турчаниновтыњ маќаласында
Аќмола ќонысыныњ д‰ниеге келуі 1830 жыл деп кµрсетілген.
Ал, Ж. ... ... ќоры ... ... отырып, округ
орталыѓы ретінде бой кµтерген Аќмола бекінісініњ іргетасы ќаланѓан мерзім
1832 жыл, ... ... 1832 ... 22 ... ... Аќмола округтік
приказыныњ ашылѓандыѓы ресми т‰рде жарияланды ... ... ... ... ... ... ... атынан кµрініп
т±рѓандай, ќаланыњ атауы екі ±ѓыммен Аќмола деп т‰сіндіріледі. Зерттеуші
жариялаѓан ХІХ ... ... ... ... ... ... орны ќаладан 25 верста, немесе 29,67 шаќырым жерде (1 верста –
1,0668 шаќырым) Н±ра µзенініњ ... ... ... Ж. ... ... 60-жылдарында Аќмола уездік кењсесі шенеуніктерініњ жергілікті
т±рѓындар арасынан жинаѓан ... ... ... Аќмола
топонимикалыќ ±ѓымы ќазаќ тіліндегі «аќ ... ... ... ... ... кµне заманныњ ќалдыќтары ХІХ ѓасырдыњ ортасына дейін ... ... орны ... ... ... зор, ... ... ±ќсамайтын ¦л-Ќ±н (архив дерегінде Уль-Кун) деген ... ... ... ... деп ... ¦л-Ќ±н аќ таќта
тастармен кµмкерілген тµрт б±рышты ... ... ... ... ќаласыныњ тарихи атауыныњ шыѓу тегі туралы ѓылыми
т±жырымдарын «Зањ газетініњ» 1998 ... 9 ... №26 ... ... «Есіл жаѓасындаѓы ќала» атты маќаласында да одан єрі дамытып:
«…Аќ мола жергілікті халќымыздыњ тарихи ... бірі – ... 30 ... жуыќ ... жєне Есіл емес, Н±ра µзені жаѓасындаѓы
бір тµбеніњ ... ... Биік ... ... ... ... ... ат берілген. Тµрт б±рышты кірпіштен салынѓан моланы жергілікті
т±рѓындар ќасиетті ескерткіш ретінде бас ... ... ... оны осы ... халыќ ќасиет т±тќан моланыњ аты берілген.
Аќмола – ќазаќ халќыныњ тарихында ерекше ќастерлейтін оќиѓаларѓа бай,
±рпаќтар есімінде мєњгілік саќталынѓан ќоныс», - деп ... [106 ... б±л ... ... алуы да негізсіз емес болатын. 1917
жылѓы Ќазан тµњкерісіне ... ... ... ... даласыныњ ѓана емес,
патшалыќ Ресей аумаѓыныњ, б‰кіл Орталыќ Азия мен ... ... ... ... ... ... ісі жанданып, ќызу ж‰ргізіліп
жатќан ірі сауда орталыѓына айналды. ¤зініњ географиялыќ орналасу ... ... ... ... ... осынау б±рынѓы шаѓын елді мекен бірте-
бірте аймаќтыњ кµптеген ... ... ... ... ќарым-ќатынас орнатудыњ ордасы ретінде кењінен таныла бастады.
Алайда, кµпке ... ... ... ... ... кешенді зерттеу
ж±мыстарыныњ нысанасы мен таќырыбына айнала ќоймады. ... ... ... ... Ж. ... µзініњ Аќмола ќаласыныњ 1832 – ... ... ... ... орыс ... ... [107]. ... Аќмола ќаласыныњ алѓашќы негізі ќалануы мен дамуына єсер еткен
жаѓдайлар, олардыњ себеп-салдарлары, ... ХІХ ... соњы мен ... бас ... ... ірі ... ... сауда жєне
мєдениет орталыѓы µсіп-µркендеп, ќалыптасуыныњ негізгі кезењдері ... ... ... ... ... ... ... архивтік деректер мен
мєліметтер алѓаш рет ... ... ... ... ХІХ ... соњы мен ХХ ... бас ... ірі орталыќтарыныњ біріне айналу тарихы туралы Ж.Ќасымбаевтыњ
ѓылыми т±жырымдамасы бойынша аталѓан ќаланыњ ірге тасын ќалаѓан ... ... о ... ... мен маќсат-м‰ддесі ќазаќ даласындаѓы ірі
єкімшілік, шаруашылыќ, сауда жєне ... ... ... ... ... µркениет пен мєдениетке жеткізу ниетімен м‰лдем
‰йлеспейтін еді. ... ... ... ... да ... Аќмола ќамал-приказыныњ салынуындаѓы ењ басты ...... ... ќазаќтары – С.М.) туралы Жарлыќта» ќарастырылѓанындай,
патшалыќ Ресей µкіметініњ ... ... ... мен позициясын
ныѓайтып, к‰шейту, Абылай ханныњ ...... ... ... ... ... с±лтандарды µлкеніњ орталыќ бµлігінен оњт‰стік µњіріне ... Орта ж‰з ... ... хандыќ билікті ќайта ќалпына
келтіріп, орнатуѓа баѓытталѓан ... ... ... ... ... билік тарапынан ќабылданып, к‰штеп тањылѓан граф
М.М.Сперанскийдіњ ... ... іс ... ... ... ... [107,5б.].
Соѓан ќарамастан уаќыт µте келе ХІХ ѓасырдыњ 30-жылдары округтік ќамал-
приказ ретінде бой кµтерген Аќмола елді ... ... ... ... ... ќарым-ќатынасыныњ µрістей дамуы нєтижесінде ірі сауда,
µнеркєсіп, ќоѓамдыќ-мєдени µмір орталыѓы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударѓан мєселесі –
ќаланыњ µте ќолайлы, барынша ыњѓайлы географиялыќ орналасу орныныњ мањызы
іс ... ... ... ... ... Орталыќ Азия мен алыстаѓы Батыс
Ќытай саудагерлерініњ ќызыѓушылыѓын арттырѓан сауда орталыѓы ... ... ... сала ... 1866 жылы ... ќаласы осы аттас облыстыњ єкімшілік
орталыѓына айналса, 1868 жылѓы 21 ќазан к‰ні ... ... ... жєне Орал ... ... жµніндегі уаќытша Ережеге» сєйкес
ќаланыњ мєні мен мањызы одан сайын арта ... ... ... сол ... ... аса ірі єкімшілік, саяси, экономикалыќ жєне мєдени
орталыќтарыныњ алдыњѓы ќатарынан орын ... ... ... ... ... ... ... жєне
ѓылыми сарапќа салып, жан-жаќты талдап, талќылауды ќажет ететін єлеуметтік-
экономикалыќ дамудыњ ‰лкен жєне басќаларѓа ... ... ... ... Дей ... ... ірі ... пайда болу, ќалыптасу жєне µсіп-
µркендеу ерекшеліктері жайында к‰ні кешеге дейін арнайы зерттелген ењбектер
болмай келді. М±ндай ... ... ... ... µзі ... ... оншалыќты ќанаѓаттандыра ќоймады.
Аќмола ќаласыныњ тарихы туралы алѓашќы ењбектердіњ бірі ... ... ... [108] ... ... ... автордыњ б±л екі
ењбегі де барынша жалпы оќырман ќауымѓа арналып, ... ... ... А.Ф. ... ... ... ... кезењдері жайында кµптеген танымдыќ мєліметтер алуѓа болатын
жаѓымды ... бар ... ... ... жєне ... ... ... дерекнамалыќ материалдардыњ м‰лдем аз екендігіне
байланысты б±л кітапшалардыњ ѓылыми ќ±ндылыѓы жоѓары деу µте ... ... ... ... ... ХІХ ... мен ХХ ѓасырдыњ бас кезіндегі
тарихын ... ... ... аз орын ... ... ... ... жєне ХХ ѓасырдыњ бас ... ... ... ... бет ... ... ... «Целиноград» деп аталатын кітапшасын да
ѓылыми маѓ±латтары м‰лдем аз келтірілген ... ... ... ... ... ... ... арнайы ењбектердіњ арасында Е.Н. Евсеев ... ... ... ... ... 1967 ... №2 ... «Как был основан Целиноград» атты маќаласын ерекше атап µтуге
болады [109]. Б±л маќалада Аќмола округтік ... ... ... ... ... ... бірге Ж. Ќасымбаевтыњ 1990 жылы жарияланѓан ... ... ... ... ... ... маќаласында [110] осы ќаланы т±рѓызу
арќылы патшалыќ Ресей µкіметініњ ... ... ... ... баѓытындаѓы іс-шаралары, оны дамытудыњ алѓашќы кезењдері ... ... ... ... ... негізінде жан-
жаќты кµрсетілді.
¤кінішке ќарай, кµпке дейін Аќмола ќаласыныњ ХІХ ... мен ХХ ... ... ... ќамтылѓан ѓылыми-зерттеу ењбектерініњ тарихнамасы осы
аталѓан жарияланымдармен шектеліп келді. Ќаланыњ тарихы ... ... ... ... ... ѓылыми ењбектер болмауына
байланысты б±ѓан дейін жарияланбаѓан материалдарды ... ... ... ... ... ... ... к‰н тєртібінен т‰спеді.
Сонымен бірге Ќазаќстан Республикасы Жоѓарѓы Кењесініњ Аќмола ќаласын
тєуелсіз мемлекетіміздіњ тµртінші ... ... ... ... ... жєне ... ... ж±ртшылыќтыњ осы ќаланыњ
µткен тарихы мен б‰гінгі ... ... ... ... ... Дей ... та, ... баспасµз беттерінде, газеттер
мен журналдарда жарияланѓан Аќмола ќаласыныњ тарихи ... ... ... ... мемлекетіміздіњ жања астанасыныњ тарихы
жайында жалпылама, кењейтілген маѓл±маттар бергенімен, ... ... ... кµзќарасты ќажет ететін аталѓан проблеманыњ т‰йінін
шешіп бере ... ќала ... ... ... ќауымныњ орынды
ќажеттелігін ќанаѓаттандыра ќоймады.
Ќазаќстан сияќты ежелгі ерте ... ... ... ... ... ... ... орныѓып, ныѓаюыныњ
кµрінісі ретіндегі ќалалардыњ тарихын терењдей зерттеудіњ бір ... ... ... ењбектерініњ зерттелу аумаќтыѓы ... ... ... ... екені белгілі. Сол себепті Ж. Ќасымбаев бір ... ... ... ... ... ... ... т‰рде алдына міндет
етіп ќоя отырып, наќты бір елді мекендегі ... ... ... ... ... ... ... жєне жан-жаќты кµрсете
білген.
Аќмола ќаласыныњ тарихы туралы ... ... ... ... ... екі т‰рлі міндетті ж‰зеге ... ... ... 1917 жылѓы Ќазан тµњкерісіне дейінгі ... ... ... ... Ресей µкіметініњ
отарлаушы ел ретінде тигізген ыќпалы кµрсетілген, ... ... ... отар ел – ... ... б±рынѓы µсіп-µркендеу
‰рдісіне єсер ету ерекшеліктері мен зерттеліп отырѓан ... ... ... ... ... тарихи баға берілген.
Ж. Ќасымбаевтыњ ѓылыми-зерттеу ењбектерінде мєселені дєл осылай
ќойылуыныњ µзекті жаќтары аз ... ... орыс ... І ... ... єскери-барлау экспедициялары барысында, ХVІІІ ѓасырдыњ бірінші
жартысында пайда болѓан Ямышевск, ... ... ... ... ... да бекіністердіњ бєрініњ де олардыњ одан єрі дамуыныњ жолдары мен
баѓыт-баѓдарын айќындап берген бір-бірімен µзара µте ... ... ... баѓыттары болды.
Жоѓарыда атап кµрсетілген ортаќ кµрініс пен ортаќ сипат ХІХ ... ... ... (1824 жыл), ... (1826 жыл), ... 1831 жыл), ... (1831 жыл) жєне ... да округтік
приказдардыњ орталыѓы ретінде танылѓан ќалалар мен орталыќтарѓа да тєн еді.
Бір-біріне ... ... ... ... уаќыт µте келе дєл осындай µзара
±ќсас міндеттер ж‰ктелген аталѓан ќамалдар мен ... ... бір ... соњ ... ... ие ... ... µзгеше міндеттер ж‰ктеле
бастады.
Осы тізімдегі ќалалардыњ кейбіреулері ... ... ... ... ал, кейбіреулері, керісінше, дамуы жаѓынан артта
ќалып, µсіп-µркендеу ‰рдісі ... ... ... ... ... Аќмола
ќаласымен ќатар бір мезгілде, бір мезет пен бір ... ... ... негізі
ќаланѓан Ќарќаралы, Кµкшетау, Аягµз жєне ... да елді ... 1867 ... 1882, 1891 ... ... кейін де µсіп-µркендеу ... ... ... ... жете ... Аталѓан ќалалармен ќатар
бірдей кезењде бой кµтерген Аќмола ќаласы 1866 жылдыњ ... ... ... 1854 ... ... сол ... ... мемлекеті
аумаѓынан екі есеге дейін аумаѓы ‰лкен кењейтілген Семей облысыныњ
орталыѓына ... ... ... ... ... ќаласынан кейінгі екінші
орынѓа кµтеріліп жатќан кезде, Ќарќаралы, Кµкшетау, Аягµз жєне таѓы ... ... ... ... елді ... дєрежесінде ќалып
ќойды.
Кезінде Орталыќ Ќазаќстанныњ ірі елді мекендерініњ ... ... ... ... ... ... Ќоянды
(Ботовск) жєрмењкесініњ т±раќты т‰рде ±йымдастырылып ... ... ... еткен болса, Аќмола ќаласыныњ шегінде ... ... ... ... ... ... саналѓан Константиновск (Еленевск)
жєрмењкесі де аталѓан ... ... ... ... ... ... шаруашылыќ ошаќтарымен тыѓыз байланыстырып т±рѓан мањызды
экономикалыќ орталыќ ретінде дамуына ерекше єсер етті.
Орталыќ Ќазаќстанда ХІХ ... ... ... ... ... ... табылуы аймаќтыњ экономикалыќ жаѓынан игерілуіндегі Аќмола
ќаласыныњ мањызын ... ... ... ... ... мен ... назарын µзіне айрыќша аударѓан кен ... ... ... ... орналасуы кездейсоќтыќ емес. Аймаќтыњ
єкімшілік жєне шаруашылыќ жаѓынан орталыѓы ретінде ќалыптасќан ... кµп ... ... ... ... ... негізделген
басќару ж‰йесінде ќазаќ даласыныњ шикізаттыќ байлаќтарын игеруіне м‰мкіндік
беріп отырды.
Осы жаѓдайлардыњ барлыѓын ескере келіп, Ж. Ќасымбаев µз ... жєне оѓан ... ... ... ... ... жєне Сібір
аймаќтарындаѓы ќалыптасќан тарихи даму ‰рдістерімен байланыстыра ... ... ... жєне даму ... ... ... ... ќамтыѓан. Осы орайда, Аќмола ќаласыныњ ќалыптасуы мен ныѓаюы ќоршаѓан
ортадан тыс, т±йыќталѓан ... пен ... ... оѓан кµршілес
жатќан ќазаќ ауылдарымен, келімсектер ќоныс аударѓан елді ... ... ... ... ... ... жасап, байланыс
орнатып отырѓанын µте орынды т‰рде атап кµрсеткен [107,5-8-бб.].
Ж. Ќасымбаев зерттеулерінде ғылыми сараптама ... ...... ... ... ... ... тµњкерісіне дейінгі авторлар – дипломатиялыќ миссия
м‰шелері, саяхатшылар, Орыс географиялыќ ќоѓамыныњ ќызметкерлері жєне т.б.
ќазаќ-орыс экономикалыќ жєне ... ... ... келе ... ретіндегі Орынбор ќаласыныњ мањызы ... ... ... ... ќалдырды. Мысалы, П.И. Цыпляев, И.В. Чернов, М.Л. ... ... жєне ... ... ... сауда ісініњ
жаѓдайы, Орынбор кеден бекетініњ айналым дєрежесі туралы айтылады. Аталѓан
авторлардыњ материалдары ... ... ... мен ... ... ... ... Орынбор ќаласы арќылы дамытуѓа неліктен м‰дделі
болѓаныныњ себептерін танып-білуде аса ќ±нды болып табылады.
Ж. Ќасымбаев ... атап ... ... ... ... ... ... екенін жоќќа шыѓармайды, сонымен бірге
аталѓан авторлардыњ дворяндыќ жєне буржуазиялыќ тарихнаманыњ ... ... ... жол ... ... ... ... мен Кіші
ж‰з ќазаќтары арасындаѓы сауда ... ... ... ... дєлдік пен наќтылыќ жетіспейтініне ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысындаѓы жергілікті ќазаќ халќымен жєне
Орта Азиядаѓы басќа да ... ... ісін ... ... ... мен ... ... т‰сіндірілетінін айтады [111].
ХІХ ѓасыр мен ХХ ѓасырдыњ бас кезіндегі ... ... Ж. ... ... сол ... бой ... ... қалалар
тарихымен сабақтастырыла, жан-жаќты сипатталады.
Зерттеушініњ пікірінше, ХІХ ѓасырдыњ соњы – ХХ ѓасырдыњ басында Орал,
Петропавл, Верный (Алматы), ... ... ... ¤скемен т.б.
єкімшілік, саяси-мєдени ... ... саны ... ... ... ... тарауына байланысты ж±мысшы табы ќалыптаса
бастады. Ѓалымныњ архив ќойнауларынан тапќан ... ... ... ... ... ... ... – 20014,
Оралда – 36597, Верныйда – 22982, Павлодарда – 7730, ...... – 26353 адам ... ... ... ... ... дамуы
жµнінде Ж.Ќасымбаев мынадай мєліметтер келтіреді: 1902 жылы ... ... ... 25392 ... бар 887 ... орындары ќызмет
етті. Соныњ ішінде 18095 ж±мысшы тау жєне ... ... ... Яѓни ... ... єр ... орнына 92 ж±мысшыдан болды. Ал,
соныњ ішінде µњдеу ... 690 ... ... 7897 ... яѓни
єр µндіріс орнында орташа есеппен 11 ж±мысшы істеді [112].
Ж. Қасымбаевтың Қазақстанның ... ... ... ... ... басқа да еңбектерінде [113] еліміздің
қалаларының тарихы, ... ... ... ... әсері мен
ықпалы, елді мекендердің маңызы мен мәні ... ... ... деректер
келтіріліп, ғылыми тұжырымдар жасалған.
Ж. Қасымбаев назар аударған осы саладағы тағы бір мәселе – бірінші
дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... елдегі әлеуметтік-демографиялық жағдайға ықпалы. Автор ... ... ... ... [114] ... ... соғыс
кезеңінде Қазақстанға австрия-венгриялық және ... ... жер ... ... сол ... ... өміріне
тигізген әсері мен ықпалын көптеген тарихи деректер арқылы ... ... ... ... бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс
армиясының тұтқынына түскен әскери қызметшілер ең ... ... ... Дала ...... Ақмола, Павлодар, Семей және
басқа да қалаларға жер аударылды. 1914 жылғы ... ... ... сол ... ... Омбы ... өзінде әртүрлі ұлттардың
өкілдерінен тұратын 20 000 әскери тұтқын жиналып ... ... ... ... Кавказ майданында орыс тұтқынына түскен түріктер көп
болды. Ақмола облыстық басқармасының журналындағы 1915 жылғы 28 ... ... ... облыстың 155 елді мекеніндегі ... саны 22 200 ... ... ... бір ай өткенде, 1915 жылдың
28 ақпанында жүргізілген халық санағы бойынша әскери тұтқындар саны ... ... ... ... – 7490 ... ... облысының елді
мекендерінде – 8612 адамды құраған. Сонымен бірге 1915 жылғы 2 ... ... ... ... ... ... бастығының
мәліметтеріне сәйкес аталған әскери округқа қарасты 37 елді мекенге ... ... 1882 ... орналастырылса, 1916 жылдың наурыз айында
олардың саны 200000 ... ... Ал, 1917 ... 1 ... ... ... оның ішінде 1764 офицер мен 39521 ... ... ... ... ... әлі ... қарастырыла қоймаған бұл
мәселе бойынша зерттеулерін жазу барысында Ж. ... ... ... ... архивінің материалдарын, көптеген
авторлардың зерттеулерін ғылыми ... ... ... ... Ќасымбаевтың еліміздің әлеуметтік-экономикалық және демографиялық
дамуы туралы зерттеулерін талдағанда, автордың ХІХ ... мен ХХ ... ... мен Қытайдың арасындағы керуен саудасының дамуы
жөніндегі еңбектерін [116] атап өту ... ... осы ... ... мен Цин ... ... ... және саяси қарым-
қатынастарды дамытуға қазақ, қытай, ... ... ... ... алып елдің шекара маңайындағы сауда ісін өрістету мақсатында жасалған
алғашқы қадамдар және ... да ... ... тарихи деректер
негізінде талдау жасаған.
Автор өзіне дейін осы ... ... ... ... А.Г. ... ... Ю. Сосновскийдің, Д.Успенский
мен Х. ... және тағы ... да ... ... [116,4-5-бб.]
тоқтала келіп, Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда қарым-қатынасының ХІХ
ғасыр мен ХХ ... бас ... ... жан-жақты ғылыми
сараптама жүргізген.
Ж. Қасымбаевтың «Казахстан – Китай: караванная торговля в ХІХ – начале
ХХ веков. – ... ... 1996. – 206 с.» атты ... – Ќазаќстанныњ
єлеуметтік-экономикалыќ жєне демографиялыќ дамуы ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Атап айтқанда, зерттеуші мынадай тарихи проблемаларға тоқталған:
Қазақстанға көршілес ... ... ... ... ісін ... демографиялық және экономикалық алғышарттары ... ... ... ... ... мен ХІХ ... бас ... Ертістің
жоғары жағындағы қамалдарды қонысқа ... ... ... ... ... керуен саудасының қалыптаса бастауы,
Қазақстан мен Орта Азия елдері ... ... ... даму ... ... ... ХІХ ... алғашқы жартысындағы Қазақстан мен ... ... ... даму ... оның ішінде, керуен саудасының
жағдайына, 1851 жылғы Құлжа келісім-шарты және оның ... ... ... әсері мен ықпалына тарихи талдау жасаған. ХІХ ғасырдың екінші
жартысы мен ХХ ... бас ... ... мен ... арасындағы
керуен саудасының жайын, нақты айтқанда, Шыңжаңдағы мұсылман тұрғындарының
көтерілісін, оның Қазақстанмен ... ... ... ... ... ... Петербор келісім-шарты және оның Шыңжаңмен керуен сауда ісін
жүргізуге ықпалын ... ... ... мен ... ... ... соңы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі керуен сауда ісінің, сонымен
бірге Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... жасаған.
Ж. Қасымбаевтың осы еңбегіндегі ХІХ ғасыр мен ХХ ... ... ... мен ... арасындағы керуен сауда ісінің жағдайына
көптеген тарихи құнды деректер мен мәліметтер ... ... ... ... тұрғыдан осы өңірдегі керуен саудасының дамуы ... ... қана ... бұл мәселенің қазақ халқының әлеуметтік,
демографиялық, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Осы орайда, ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... халқы санының өзгеруі мен этникалық ... әсер ... ... ... мен факторлары туралы айтқанда,
саяси жер аудару сияқты құбылысты естен ... жөн ... ... ... ... аударады. Өйткені, расында да, Қазақстан аумағына
ішкі губерниялардан қоныс аударушылардың ағылып ... ғана ... ... де ... ... ... ісінің дамуына демографиялық
жағынан қарқын берген ... Ал, ... ... Цин ... ... ... ұйғырлар мен қазақтар ... және ... ... ... ... білдіруі,
зерттеушінің тұжырымы бойынша, өлкедегі демографиялық өткір мәселені одан
әрі күрделендіріп жіберген ... ... ... ... ықпал еткен осындай жағдайларды атап
көрсете отырып, Ж. Қасымбаев профессор П.Г. ... ... ... ... ... ... мұны патша өкіметінің егіншілерді
қоныстандыру ... ... ... ... ... ... ... жағынан, аймақтағы өзінің ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Мұның себебін ол:
«Режим Қытаймен шекарада әскери шиеленіс болған жағдайда ұйғыр-дүнген
тұрғындарын Қытайға қарсы қимылдай алатын әскери күш ... де ... мен ... ... ... тығыз орналасқан аудандарына
қоныстандыру объективті түрде жер тарлығын күшейтіп, қазақ ... ... - деп ... ... Қасымбаевтың пікірінше, қазақ өлкесінің бірте-бірте капиталистік
қатынастар өрісіне тартылуы халықтың экономикалық өміріне, атап ... ... мен ... аз өзгеріс енгізген жоқ. Ішкі сауда екі
нысанда: айырбас және ақша ... ... ... Егер соңғысын көбінесе
бүкіл өлкені жайлап орналасқан орыс-украин ... ... және ... жүргізсе, айырбасты көбінесе көшпелілер жасады.
Қазақстанның көршілес Қытаймен саудасының даму ... ... ... ... 1881 жылы Цин ... мен ... ... шартына қол қойылуы болғанын Ж. Қасымбаев ... ... ... ... ... ... мен қоныстары, сондай-ақ, Қатон-
Қарағай, Қорғас және басқалары сияқты кеден бекеттері бұрынғысынша ... ... ... ... Қасымбаевтың мәліметтері бойынша, 1882 жылдың бірінші ... ғана ... ... ... 305 464 сом ... көлемде (1881
жылғы 255 198 сомның орнына) тауарлар апару үшін 335 рұқсат ... ... 32 ... ... ... ... орыс ... саны
да айтарлықтай өсті, олардың көпшілік бөлігі Шәуешекте сауда жасады және
олардың айналымы 200 000 сомға жетті. ... ... ... түсті. Ресей
бодандары Цин Қытайынан тері, жүн, кесек күміс және әсіресе шай ... ... ... Азия ... ... ... консулының
табыс еткен мәліметтері бойынша, 1882 жылы олар Шыңжаңнан: 12 000 қой,
жылқы және түйе ... 45 000 ... 600 пұт ... қылын, 400 пұт ешкі
түбітін, 8500 пұт жүн, ... 800, ... 200 ... алып ... ... мен ... әрекеттеріне қарамастан, Ресейдің
Шыңжаңмен Жетісу және ... ... ... сауда байланыстары қарқын ала
берді және мұнда Қытай шекаралық аумағымен сауда жағдайларын егжей-тегжейлі
зерттеген қазақ ... ... рөл ... 1891 ... 1 ... ... ... Шыңжаңға 29 керуен жіберілді, олардың бір бөлігі қазақ
көпестеріне ... еді ... ... Ж. ... Цин ... ... саудаға Үржар,
Мақаншы және басқа да елді мекендердің шаруалары мен ... ... ... ... ... жасағанын, ХІХ ғасырдың 80-жылдарында Жетісу
өлкесі арқылы Шыңжаңмен жасалған сауда ... өсу ... ... алғанда, Қазақстанға Қытай экспортының ең басты бөлігі
шай болғанын, ... ... ... ... ... ... бүкіл
шекаралық өңірде осы тауардың әкелінуіне үнемі мүдделілік танытқанын ... ... Ж. ... өте ... назар аударғанындай, маньчжур
шенеуніктерінің ... ... цин ... ... сауда байланыстарының кеңейтілуіне келеңсіз әсер ... ... Цин ... ... ... арқылы жасаған қазақ-қытай
саудасының болмашы көлемінің өзі де дәстүрлі керуен жолдарын жандандыруда
өте маңызды болып шықты және ... ... ... мен ... ... ... іскерлік байланыстар орнатуға игі ықпал жасады.
Тарихшы Ж. Қасымбаевтың ғылыми мұраларының ішінде оның Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық және демографиялық дамуы мәселелері ... ... ... және ХХ ... ... жарияланған мақалалары [117]
ерекше орын алады. Ғалым бұл тақырыптан өмір бойы қол үзбеді ... ... ... ... ... ... ерекше қызығушылығын оятқан
осы тақырыпты ғылыми тұрғыдан талдап-таразылау барысында Қазақстан ... ... рет ... ... бойынша тұтас теориялық тұжырымдамалар
жүйесін жасады. Еліміздің 1917 жылғы Қазан төңкерісінен бұрынғы әлеуметтік-
экономикалық дамуын ... сала ... ... ... дамуын да
ғылыми жағынан негіздеп берді.
2. ... ... ... ... зерттеулері
Ж. Қасымбаевтың қаламынан туған қазақтың хандары мен сұлтандары туралы
ғылыми-зерттеу еңбектерінің арасында оның ХVІІІ ... мен ХІХ ... ... ... ... мемлекеттік қайраткерлерінің тарихи
бейнелерін жасауға арналған төрт томдық жинағының [118] ғылыми ... ... атап ... ... осы ... ... еңбектер топтамасының алғашқы бөлімі
«Государственные деятели ... ... ... ... ... атаумен 1999
жылы басылып шыққан. Автор бұл ... ... ... ... ... Абылай, Нұралы, Ералы және басқа қазақ хандары мен
көрнекті сұлтандарының өмірі мен қызметіне ... баға ... ... еткен.
Бұған дейін жарық көрмеген, ғылыми айналымға енгізілмеген Мәскеу, Барнаул,
Новосібір, Алматы, ... ... және т.б. ... ... архивтік
материалдар негізінде аталған хандар мен ... ... ... орны нақтыланған.
Ж. Қасымбаев алғашқыда халқымыздың ... ... ... ... бір ... ... ... ойластырған. Алайда,
жинақталған және алғашқы бөлімдері мерзімді баспасөзде жариялана бастаған
материалдардың ауқымдылығына ... ... ... ... ... ... ... томға жинастыру қажет деп тапқан.
Сондай-ақ, бұл ... тағы бір ...... ... мен сұлтандары
туралы тарихи деректер олардың халық тағдырындағы маңызы мен алатын орнына
қарай ... ... даму ... ... ... [119].
Автор төрт бөлімнен тұратын іргелі ... ... ... Ресейге қосыла бастау кезеңін, ХVІІІ ғасырдың 30 – ... ... ... ... хан ... соңғы
жылдарына [119,36-64-бб.], Барақ сұлтанның ... мен оның ... ... ... ... ... ... ерекше орны
бар Абылай ханның өмірі мен қызметіне ... ... ... Хиуа ... қарым-қатынасына [119,140-167-
бб.], Ермұхамед-Әлі ханның ... ... ... және ... ... ... ... сонымен бірге Есім ханның
(1794 – 1797 жылдар) қазақ тарихындағы орнына [119,193-202-бб.] жан-жақты
талдау жасаған.
Ж. Қасымбаев көптомдықтарының ... томы ... ... (1719 – ... ел ... және көрші мемлекеттермен қарым-қатынасын талдауға
арналған [120].
Тың тарихи ... мен ... ... ... жазылған бұл
еңбектің басты ерекшелігі – ... ... ... ... мен ... үш
кезеңге жүйелей отырып қарастырады. Ж. Қасымбаев 1740 – 1771 ... ... ... кезеңде, әсіресе ХVІІІ ғасырдың 50-ші
жылдарында ... ... ... ... ... ... ... болашақ билеушінің жалынды жауынгер-сардар ретіндегі қалыптасу
дәуірі көрсетіледі. Бұл кезеңде Айшуақтың әкесі Әбілқайыр қайтыс ... оның ... ... ... Кіші ... ... ... бақталастықты күшейтіп, Арал жағалауының оңтүстік-батысындағы кейбір
рулар ... ... ... ... ...... ... ұлы Батыр
сұлтанды ұсынып жатқан еді.
Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ... айналады. Кіші жүздің жаңа билеушісі де өз інісіне арқа ... ... ... тапсырмалар беріп, ел басқару ісіне үйрете бастайды. Өз
кезегінде Айшуақ сұлтан да рулық ... ... ... ... ... ... қақтығыстарда өзінің әскери-жауынгерлік
шеберлігін шыңдайды.
Ж. Қасымбаев ... ... ... ... хан ... ... ... билікті орнықтырудағы екінші кезең екенін өте орынды көрсеткен.
Ғалым бұл ... ... қол ... аса ... ... оның аса ірі ... Еділ бойы қалмақтарын бірте-бірте ... ... ... ... ... – 1755 – 1758 жылдары Цин
империясы қырып-жойған Жоңғарияға қарай кері шегіндірудегі ... ... ... ... ... ... ... салдарынан 1786
жылы патша үкіметі Нұралыны хандық ... ... ... өз ағасы үшін
ерлікпен күрес жүргізіп, патша түрмесіне, Оралдағы түрме қақпасына қамалуы
оның өмірі мен ... ... ... ... Айшуақ хан өміріндегі үшінші кезең ретінде талдау жасаған 1897 –
1805 ... ... ... Кіші ... ... айналғанымен, әртүрлі
жағдайларға байланысты Ресейге тәуелді болып қалады, ел басқару ісінде
Орынбор губернаторлары Н.Н. ... пен ... ... ... тиіс ... Жантөренің патша үкіметі тарапынан алғаш рет құрылған
Хандық кеңеске қарсы іс-әрекеттер жүргізуіне ... бұл ... ... ... ... ... ... қарасты
көптеген аймақтарға, Жайық пен Ембінің жағалауларына ... ... ... ... Орынбор және Новоилецск
линияларының құрылысы одан әрі жалғастырылып, оған қоса тағы да ... ... ... ... ... патша әкімшілігі
тарапынан жеткілікті ... ... ... қала ... ... ... Ж. Қасымбаевтың көптомдық еңбектерінің үшінші ... ... (1759 – 1809) ... мен қызметіне [121], ал төртінші томы
Жәңгір ханның өмірі мен қызметіне [122] арналған.
Ж. Қасымбаевтың жоғарыда ... төрт ... ... әлі ... ... ... тың архивтік деректер негізінде жазылған, қазақ халқының
өткен ғасырлардағы тарихын кеңінен қамтыған іргелі ... ... ... ... қазақ мемлекет қайраткерлері туралы күрделі зерттеулерін
төрт томдық кітап етіп басып шығарудан ... ... ... ... баспасөз беттерінде жариялады [123].
Ќазаќ хандыѓыныњ ќ±рылу мерзімі жайындаѓы ... ... ... тµл
тарихшыларымыз арасында ќызу пікірталас тудырѓаны белгілі. Оѓан білікті
жєне ... ... ... Ж. Ќасымбаев та ќатыспай т±ра алмады.
Зерттеуші осы мєселеге арналѓан ењбегінде м±ндай пікірталастыњ тууына
1995 жылы республика ... ... бола ... бір ... жєне оныњ ... ... Ќазаќ хандыѓыныњ 525 ... ... ... ... ... ... атап кµрсетті. Расында
да, сол жылы осы ... ... ... ... кењесі» газетініњ
бетінде арнайы айдар ашылып, сол бойынша осы таќырыпќа ... ... ... ... ... республикалыќ телеарна да Ќазаќ
хандыѓыныњ тарихы бойынша телехабарлар сериясын ±йымдастырып, оѓан ѓалымдар
мен ... ... ... ... осы ... кезінде
айтылѓан, Ќазаќ хандыѓыныњ 1470 жылы ќ±рылѓандыѓы жµніндегі мєселе ќызу
пікірталасќа ±ласып, оны ... мен ... ... ... ... тыс ... да ... б±л мєселені талќылау барысында
жоѓарыдаѓы мерзімге ќоса Ќазаќ хандыѓыныњ ... ... ... ... ... 1450, 1459, 1462, 1465 жєне т.б. ... атала
бастады.
Ќоѓамда пайда болѓан осындай ... ... ... ... ... бетінде жарияланѓан тарихи материалдарын
негізге ала отырып, µз т±жырымдарын ... Ол ... Орда ... оныњ ... ... пайда болѓан елдер мен хандыќтар жайында
жазылып, жарыќ кµрген кµптеген жазба деректерін ... ... ... келіп, ХV ѓасырдыњ 50-ші жылдарыныњ соњы мен 60-шы жылдарыныњ бас кезі
– Ќазаќ хандыѓыныњ негізі ќаланѓан ... ... ой ... Ѓалымныњ
пікірінше, б±л пікірді ењ єділетті жєне соњѓы тоќтам деп ... Б±л ... ... єлі де ... ... тиіс ... ... ол [124].
Ж. Қасымбаевтың қазақ хандары мен сұлтандары туралы зерттеулері
қатарында ... ... ... ... мен қызметі туралы еңбектері
ерекше орын алады. Автордың ХVІІІ ... ... ... ... архивтік
жаңа мәліметтер негізінде жазылған Абылай хан және оның қазақ мемлекетін
құру ... ... ... ... зерттеуі алғашқы кезде
Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі – Ғылым ... ... ... 4 ... ... Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылына
арналған ... ... ... ... ... тағылымдары
және Қазақстан қоғамының қайта жаңғыруы» атты жинағында жарияланса [125],
кейінірек бұл мақала ғылыми-педагогикалық «Ар» ... 2001 ... ... қайта жарық көрді [126].
Автор бұл мақаласын белгілі зерттеуші А.И. Левшиннің Абылай хан туралы
пікірімен бастайды. ... ... аса ... ... өзінің Санкт-
Петерборда 1832 жылы жарық көрген «Описание киргиз-кайсацких или ... орд и ... атты ... ... хан ... ... своих
современных владельцев киргизских летами, хитростью и опытностью, известный
умом, сильный числом подвластного ему народа и славный в ... ... с ... Российскою и Китайским богдыханом, на самом деле был
властитель совершенно независимый», - деген ... [127]. Одан әрі ... ... ... сыртқы саясаты архивінің және Орынбор облыстық
мемлекеттік архиві материалдары, Ш. Уәлихановтың «Абылай» атты еңбегі, ... пен В.А. ... ... ғасырдағы Қазақстан тарихына арналған
еңбегі (Алматы, 1995) және «Тарихи жырлар. Абылай хан» ... ... ... ... ханның бұған дейін белгісіз болып келген тарихи
бейнесі жайындағы өзінің ғылыми тұжырымдарын ортаға салады.
Ж. ... бұл ... ... ханның орыс патшайымы ІІ
Екатеринаға жолдаған, өзіне тұтас қазақ халқын ... ... ... ... ... жөнінде құлағдар ету мақсатында жазылған хаттарындағы,
Абылайдың ұлыстарында 1776 жылғы 5 наурызда болып қайтқан капитан ... ... ... ... М.П.Мансуровқа жолдаған, Абылайдың іс
жүзінде 1771 жылдан бастап-ақ бүкіл үш жүз ... ханы ... ... ... қызықты деректер молынан келтірілген. Патша өкіметінің
сыртқы істер жөніндегі алқасы үшін ... ... ... ІІ ... ... ... ... Н. Паниннің Абылай ханның қазақтың
тұтас үш жүзіне билік ... ... ... ... Абылай ханға
мұндай шексіз өкілеттілік пен ... ... ... Н. ... ... ... ... алайда, ІІ Екатерина бұл ұсынысты
қолдамай, Абылайды бүкіл қазақ ... ханы деп тану ... ... және т.б. ... ... осы еңбегінің тарихи құндылығын
артыра түседі. [126,16-18-бб.]. Сондай-ақ, автор ұлы ханның Қытай мен Ресей
арасында ... ... ... ... қос ... ... қазақ
халқы мен қазақ даласының мүддесін ешқашан ... ... ... ханның көз жұмар алдында өзінің барлық замандастарын, уәзірлері
мен қызметшілерін, үш жүздің ... ... ... халқының бірлігін
сақтау қажеттігін өсиет етіп қалдырғаны, бұл жөнінде ... ... бір ... ерік ... әрне десе ... көріп.
Осындай ынтымақпен тұрсаңыздар,
Еш дұшпан жеңе алмайды сырттан келіп, –
деген тарихи жыр ... ... ... ... ... ... бұл ... Абылай хан жайындағы белгісіз болып ... ... жол ... ... ... ... зерттеулеріне негіз болѓан мєселелердіњ бірі – ќазаќ ханы
Єбілќайыр мен ... шахы ... ... ... мен Иранныњ
µзара ќарым-ќатынасы ... ... ... Осы ... ... ... Республикасы Білім жєне ѓылым ... ... ... ... ... Ирантану орталыѓы ±йымдастырѓан
«ХІІІ – ХVІІІ ѓасырлардаѓы Дешті Ќыпшаќ жєне Иранныњ ... ... атты ... ... ... ... орыс тілінде жарияланѓан «Ќазаќстан мен Иранныњ ќарым-
ќатынасыныњ тарихына орай ... хан жєне ... ... атты ... атап
µту керек.
Б±л ењбектіњ ќ±ндылыѓы мынада, Єбілќайыр ханныњ Ќазаќстан тарихындаѓы
орны мен мањызы жайында біршама зерттеу ењбектер белгілі болса, Надир шах ... ... ... ѓана ... ... орта ‰шін де кµпке дейін
ќ±пия ќалпындаѓы т±лѓалардыњ бірі болып келгені ... Ж. ... ... ... ... ... Надир шах жµніндегі кµптеген архивтік
жєне тарихи деректерді ... ... ... ... мєліметтеріне
сєйкес, иран-парсы билеушісі Надир шах (Тахмас Ќ±ли хан) 1736-1747 жылдар
аралыѓында парсы ж±ртын билеген ел ... ... ісін ... ... ... ... белсенді т‰рде жаулап алу ... ... ... ... ... тек ќана жауын ойсырата жењумен атаќ-дањќы шыќќан
атаќты Шыњѓысхан мен Темірланныњ ±рпаѓымын деп жариялаѓан.
Ж. ... ... ... ол іс ... тегі ... ... ... т‰йе айдаушы болѓан, ата-анасынан айырылѓан соњ µз к‰нін
µзі кµру ‰шін жолѓа шыѓып, Хорасанныњ бір бегімен ... ... ... ... ќабілеті мен дарыны арќасында Надир жолы болып,
єскери билеушіге айналып, кењ байтаќ империя ... ... ... ѓылымында б±ѓан дейін белгісіз болып келген, ерекше
мєн беруге лайыќты Иран-парсы ... ... ... ... ... саяси,
экономикалыќ жєне мєдени байланысын, оныњ ... ... ... ... ќана ... ... бірге Кіші ж‰з
ханы Єбілќайырдыњ µмірінен тыњ ... ... ... ... Анна ... ... кіруі, µзініњ кµрші башќ±рттардыњ бас
кµтеруін басуѓа ќатыса отырып, осы елдіњ билеушісі ... ... ... іс-єрекеттерін ќалай ж‰зеге асырѓаны ... ... ... ... [128].
Әбілқайыр ханның бастамасымен Кіші жүз қазақтарын патшалық Ресей
қарамағына ... ... орыс ... Анна ... ... ... және тарихи негіздемесі және патша билігінің ... ... ... ... ... даласында хандық
биліктің жойылу себептері жайындағы зерттеулерінде [129] ... ... ... ... мен ... хандығы арасындағы қарым-
қатынас мәселесін одан әрі ... ... ... ... ... ... қол астына алу туралы жасаған өтінішінің
құқықтық және тарихи негізі бар ма деген сауалға ... ... бұл ... ... мен ... алға тарта отырып, жауап береді.
Автор бұл еңбектерінде ХVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... феодалдық мемлекетінің үш хандыққа бөлінуіне
байланысты (Кіші жүзді – Әбілқайыр хан, Орта жүзді – Тәукенің ұлы ... ... ... ал, Ұлы ...... хан ... оның ішінде
Түркістанды да өзіне қаратқан Семекенің ... ... де ... ... ... ... жасайды. Ж. Қасымбаевтың тұжырымы
бойынша Әбілқайырдың патшалық Ресейге жолдаған ұсынысы оның өз ... бұл ... Кіші жүз ... үшін ғана ... күші ... Онда да бұл ұсыныс ханның қол астындағы Кіші жүз қазақтарын билеген 29
ағаманнан қолдау тапқанын ескерсек, жоғарыдағы тұжырымның ... ... ... қоса ... ... ... жарық көрген кейбір құжат
жинақтарында, атап айтқанда, 1961 жылы ... ... ... қарым-қатынастары» атты еңбектіњ 1-томыныњ 35-бетінде орыс
патшайымының Кіші жүз қазақтарын ... ... алу ... ... ... 8 ... қол ... туралы мәліметтің жаңсақ екенін айтады.
Ғалымның архив қойнауынан алынған деректері бойынша іс ... ... ... ... ... 1731 ... 19 ... қол қойған. Сондай-
ақ, орыс патшайымына жолдаған хатында Әбілқайырдың өзі тікелей билеген Кіші
жүзбен шектеліп қалмай, өзін сонымен ... Орта жүз ... да ... ... ... оның ... деп түсіндіреді [130].
Осы тақырыпқа арналған тағы бір еңбегінде Ж. Қасымбаев осы ойын ... ... ... ... орыс патшайымына жолдаған хаты бүкіл қазақ
халқының атынан толық ... ие болу үшін ... ... ... кіру ... бұл мәселе сол кездегі дала парламенті – ... ... ... соң ғана ... тиіс еді ... пікір
айтады. Дегенмен зерттеушінің ойынша, көрші ... ... ... деген жаугершілік көзқарасы мен толассыз шабуылы, Кіші жүз ... ... ... ... ... ... Бірақ Әбілқайыр орыс
бодандығына толық мойынсынып қоя салған жоқ. Ол ... ... Н.И. ... жолдаған мәлімдемесінің бірінде: «Орыстар бізге
қалмақтар мен башқұрттарға жасағандарын істегісі келеді, ... ... ... өмір ... ... ... артық», - деп ашу- ызаға толы
ойын ашық айтып салады [131].
Ж. Ќасымбаев – Кенесары хан ... ... ... ... ... лайыќты орнын алѓан тарихшылардыњ бірі. Ол: ... ...... ... ... ... үшін жанын да,
қанын да аямаған мұндай тарихи ... атын жаңа ... ... ... көп ... ... қауымына паш ету – ... ... ... үнемі тұрақты ғылыми ұстанымы ретінде берік сақтады десек,
ақиқаттан алшақ кетпегендік болар еді [132].
Осы орайда, зерттеушінің партиялық идеология ... ... ... ... ... ... ... жазу былай
тұрсын, тіпті ауызға алуға мүлде тиым ... осы ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде, жоғарыда айтылғанындай, университетте
дәріс оқыған Е.Б. Бекмаханов, Г.И. ... М.Б. ... жєне ... ... ... ... болды. Әсіресе, кезінде қазіргі Әл-
Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... ... (Тверь) қаласына қоныс аударған ұстазы, тарих ғылымдарының
кандидаты Г.И. ... ... ... ... мен ... ... қажеттігі туралы табанды түрде ... ... ... ... ұлт тарихындағы бұған дейін белгісіз болып келген көптеген
«ақтаңдақтардың» сырын ашуға жол көрсетті.
«Ол ... біз ... ... ... ... ... мәні мен ... шынайы түрде түсінуге әлі де дайын емес едік.
Біз олардың тарихи тұлғасы мен орнын партиялық күшті ... ... ... ... ... қабылдап келдік. Олардың басшылығымен
жүзеге асырылған тарихи үрдістердің шындығына көз ... үшін ... ... пен ... ... ... ... болды», - деп жазды Ж. Қасымбаев
бұл тақырыптың ерекшелігі жөнінде [133].
Ж. ... ... ете ... ... ... ... мен
басқосуларда Қырғызстан, Өзбекстан және Ресейден келген ... оның ... ... ... ... ... саясатына қарсы күрестің соңғы кезеңіне деген Қазақстан
тарихшыларының көзқарасы мен ... ... ... ... ... емес екеніне көз жеткізе бастады. Басқаларды былай ... ... Ж. ... және тағы ... секілді Қырғызстан тарихшы-
зерттеушілерінің өздері біздің ақсақал-ғалымдарымызға қарағанда Кенесары
қозғалысының тарихи маңызын әлдеқайда шынайы ... ... ... ... халқының тарихын талдап, бағалауда коммунистік қасаңдылық белең алып
тұрған ... ... ... тұлғаларымызды өзіміз емес, көрші ... ... ... ... ... ... расында да, ғылыми
орта үшін де, жалпы жұртшылық үшін де таңқаларлық жәйт ... ... атап ... ... ... ... ... Қазақстанның ХVІІІ ғасыр
мен ХХ ғасырдың бас кезі аралығын қамтитын күрделі тарихындағы оқиғалардың
көп ... ... ... ... тұрғысынан түсінуіміз үшін 1986 жылғы
желтоқсан оқиғасының өрістеуі қажет болды. ... ... ... бастаған 1837-1847 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілісінің қазақ халқы
тарихындағы мәні мен маңызын ашық түрде ... ... ... ... тікелей жетекшілік етуімен 1990 жылдың көктемінде өткізілген
«Жұлдыз» журналы редакциясының кеңейтілген «дөңгелек ... ... ғана жол ... ... ұлттық санасының оянуына зиялы қауым өкілдері ерекше
үлес қосып, белсенділік көрсетті. Олар осы жағынан ... ... ... ... ... онсыз да әбден бұрмаланған халқымыздың
тарихындағы жаралы тұстарды ашық айтып, өжеттік пен табандылық танытты.
Ал, партиялық басшылыққа әбден ... ... ... ... тарихшылар
ХХ ғасырдың 60-шы – 80-ші жылдарының өзінде ... ... да бір ... ... ... бастама көтеру жағынан әлдеқайда шектеулі
болды», - ... Ж. ... ... ... ... ... тарихындағы «ақтаңдақтардың» ашылуына
кезінде қоғамдық ортада үлкен пікірталас тудырып, халықтың сүйіспеншілігіне
бөленген ... І. ... ... ... жалпы
жұртшылықтың ғана емес, ... ... ... да ... ... оянуында ерекше қозғалыс тудырған туынды болды. Зерттеуші аталған
автордың «Хан Кене» және басқа да романдарының төңірегінде өрістеген қарама-
қайшы пікірлер сол ... ... ... тарихындағы өзекті
мәселелерді дұрыс танып-білуге бағыт-бағдар берген алғашқы талпыныс ... ... ... қол ... соң, ... ... ресми орындар
тарапынан қатаң түрде тиым салынып ... ... ... зерттеушілер үшін
ашыла бастады. Өткен жиырмасыншы ғасырдың ... ... ... ... университеттік дәріспен бірге өмірлік, ғылыми ақыл-
кеңес те берген ұстаздарының ұлағатымен Ж.Қасымбаев ... ... мен ... ... жартысындағы қазақ хандарының өмірі мен қызметіне қатысты
дереккөздерін жинастырып, зерттей бастады.
Ж. Қасымбаевтың назарын, әрине, ... ... ... тұлғасы
ерекше аударды.
Осы жерде атап кµрсететін бір мєселе – Ж. Ќасымбаев µзініњ Ќазаќстан
тєуелсіздік алѓанѓа ... ... ... ... ... ... ... Кенесарыѓа жєне ол басќарѓан ќозѓалысќа «халыќты
д‰рліктіруші» жєне «феодалдыќ-монархиялыќ ... ... ... баѓа
берді. Мысалы, 1990 жылы жарыќ ... ... ... ... ... ... ... бір бµлігін µз ќоластына ... ... ... ... ... ... ... кµшпенділер
арасына іріткі салып, Россияныњ ... ... ... ... жасай бастайды. Реакциялыќ ... ... ... ... ... ... ... басќару орындары
мањызды сауда жолдары т‰йісетін жерлерге жања бекіністер, пикеттер салуѓа
кіріседі…
1838 жылы мамыр ... ... ... ... бекінісін алуѓа
єрекеттенді. Єскери старшина Чириковтыњ басшылыѓымен 80 казактан т±рѓан
бекініс ќорѓаушылары бір апта бойы ... ... ... ... ... ќауќарлары жетпесе де, К. Ќасымовтыњ жасаќтары Аќмоланыњ
мањайында кµшіп-ќонып ж‰рген ауылдарды талан-таражѓа ... ... ... ... ... ... соншалыќ болды», - деп жазды
[105,113-114-бб.]. Єрине, б±л ... ... ... мен ... басшылыѓымен ж‰ргізілген патшалыќ Ресейдіњ отаршылдыќ саясатына
ќарсы халыќтыњ ±лт-азаттыќ ... ... ... ... ... ... ... ќатал партиялыќ-идеологиялыќ талап салдарынан ѓалымныњ
сексенінші-тоќсаныншы жылдары осылай демеске басќа м‰мкіндігі де жоќ еді.
Біраќ ѓалым ... ... ... ... оныњ ... ... ќазаќ даласын ќамтыѓан ±лт-азаттыќ ќозѓалыс жайындаѓы ѓылыми-
зерттеу ж±мыстарын тоќтатќан жоќ. Ол Омбы, Санкт-Петербор, Мәскеу, Орынбор,
Ташкент, Астрахань, ... және ... ... арнайы ғылыми іссапармен
барып, ондағы ... ... ... ... ... ... айналымға түсе
қоймаған құнды және сирек құжаттар мен жаңа жазбаларды ... ... ... ... ... ... Кенесары туралы жаңа тарихи
деректер мен мәліметтерді жинақтап қана қоймады, сонымен бірге хандық билік
жүйесіндегі феодалдық басқару ... өзге де ... ... мен ... ... материалдар топтамасын жасады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым ... ... ... және ... институтының бастамасымен, академик М.Қ.
Қозыбаевтың жауапты редакторлығымен 1993 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасынан
басып ... ... хан – ... ... қозғалыс мәселелері)»
атты ғылыми жинақта Ж.Қасымбаев қазақ ханы Кенесары Қасымовтың ... 1837 – 1847 ... ... ... ... жөніндегі
өзінің арнайы мақаласын жариялады. Бұл ... бір ... ... газетінің 1992 жылғы 13 наурыздағы нөмірінде М.Қ.
Қозыбаев пен ... ... ... бірге жарық көрген еді
[134].
Осылайша, ТМД елдерінің ірі ... ... ... ... ... жұмысы қат-қабат жүргізілді. Бір ... ... ... топтамасы көмегімен ғана ... ... ... еңбек сіңірген тұлғалардың белсенді іс-әрекеттерінің
толық ... ... ... ... ... Ж. ... жақсы түсінді.
«Біздің алдымызда үлкен қиындықтар пайда болды, - деп жазды зерттеуші
осы бағытта ... ... ... ...... ... түкпір-түкпірінде: Астраханнан Томскіге дейін таралып жатқан еді.
Сол себепті бізге осынау қалаларға (негізінен ... қиын да ... ... жол-жөнекей жазбаша, анығырағы, баспа материалдарын
зерттеуге тура келді» [133,6-7-бб.].
Ж. ... ... ауыр да, ... ... ... нәтижесінде «Кенесары хан» деп аталатын ауқымы алты ... ал, ... ... сол ... үшін аса мол, 30 мың ... ... ... көрді. Белгілі тарихшы, академик, тарих
ғылымдарының докторы К. Байпақов Ж. Қасымбаевтың қаламынан туған «1993 ... ... ... ... хан ... 30 000 данамен баспадан
шыққан зерттеу Е. Бекмахановтың атақты зерттеуінен ... ... ... ... ... да, ... ... еңбегінің жариялануы бұрынғы
идеологиялық жаттандылық пен қасаңдықтан арыла ... ... ... үшін ... ... ... ұлттық мүдде тұрғысындағы
жарияланымдардың артуына жол ашқаны сөзсіз [133,7-б.].
Ғалымның Кенесарының өмірі мен қызметі ... жаңа ... ... ... монографиясы «Кµтерілістіњ ќарсањы», «Кенесары –
саясатшы», «Ѓ±байдолла ... ... ... ... ханшаны
Орынбор т±тќынынан босату», «Кенесарыныњ Орта Азия иеліктерімен ќарым-
ќатынасы», «Кенесары жєне ... ... ... ханныњ кµтеріліске ќарсы
ішкі жаулармен к‰ресі», «Кенесары – ќолбасшы», «Патша ‰кіметініњ Кенесарыѓа
ќарсы к‰ресі», «Кенесарыныњ патша єскерлерімен ... ... ... ... кµтерілісініњ зерттелуі» атты негізгі 12 тараудан
т±рады.
Ж. Қасымбаевтың ±лтымыздыњ тарихында ерекше т±лѓа ретінде ... ... ... ... ханы ... ... ... [135]
кµлемі шаѓын болса да, айтары, архив м±раѓаттарынан ... ... ... б±рын белгісіз болып келген дерек, мєліметтері µте кµп.
Ѓалымныњ пікірінше, кейінгі уаќытќа дейін патшалыќ ... ... ... саясатына ќарсы ќазаќтардыњ 1837-1847 ... ... ... ... ... Кенесары Ќасымовтыњ
ќызметі біржаќты жазылып, тарихи ќиянат жасалып келді. Б±л таќырыпќа ењбек
жазѓан ... кµп ... ... ... осынау ±лт-азаттыќ ќозѓалысын
патшалыќ Ресей ... ... ... ... ... ... ... отырып сипаттап келгенін айта
отырып, Ж. Ќасымбаев мєселеніњ зерттелу жайына сын кµзбен ќарайды.
Расында да, ќазаќ тарихнамасында Кенесары ... ... ... ... ... ... бетінде ашыќ білдірген Шоќан Уєлиханов болатын. Ол ... ... ... ... б±л ±лт-азаттыќ ... ... ... баѓа ... ... с±лтан Кенесары –
феодалдыќ-монархиялыќ ќозѓалысќа бас ... ... ... ... ... Орта Азия ... ... ±ќсас ќазаќ хандыѓын
ќ±рѓысы келді», - деп жазды [136]. Кенесары ... ... ... ... ... ой ќосќан Шоќан келесі бір ењбегініњ
т‰сіндірмесінде «осы ... ескі мен ... яѓни ... ... орыстыќ ќ±былыстар» бір-бірімен теке-тіреске т‰скенін ... оњ баѓа ... ... ... ... ... Кенесарыѓа берген осындай біжаќты
баѓасыныњ кейінгі орыс тарихшыларына сілтеме жасар ... бір ... ... ... Ол ХІХ ѓасырдыњ екінші жартысында жарыќ ... ... ... ... ... зерттеген М.Красовский мен И.
Завалишинніњ ењбектерін ерекше бµліп ќарайды. ... М. ... ... ‰кіметініњ ж‰ргізіп отырѓан ... ... ... ... ... зерттеуі жалпы «Сібір ќырѓыздарыныњ
облысы» тарихына арналѓанымен онда 1822 жылѓы патша ‰кіметініњ ... ... ... ... ... берілген. И. Завалишинніњ ењбегі
империяныњ шеткі аймаќтарын басып алып, ... ... ... ... ... Б±л екі ... ... саясатты насихаттаудаѓы
баѓыты мен нысанасы µте ±ќсас.
Ж. Ќасымбаев ХІХ ... ... ... жарыќ кµрген ењбектер
арасында 1870 жылы ... ... ... ќос ... санында жарыќ
кµрген Н.Середаныњ ењбегін ќ±нды деп баѓалайды. Расында да, ... ... мен ... ... айќындаудаѓы кµзќарасында орын
алѓан ќайшылыќтарѓа, халыќтыќ кµтерілісті ... ... ... сипатта баѓалап, ханныњ µзін бірде «ќ±йын мен дауылѓа» тењегеніне,
енді бірде ... ... ... ... ... ... ... мол пайдалануы жаѓынан, ... ... ... ... автор ењбегініњ ѓылыми ќ±ндылыѓы
‰лкен [137].
Ж. Ќасымбаевтыњ пікірінше, «В. Поттоныњ, орыс єскерініњ полковнигі,
зерттеуші М. ... ... ... басќа мєселелерге арналѓанымен
кµтеріліс жµнінде ... ... бере ... ... ... ... ... байланысты жеке мєліметтер Ќазаќстан
Республикасы Орталыќ Мемлекеттік архиві мен осы ... ... ... ... ... ... ... кµтеріліс туралы ... ... ... бірі – А. ... ... ... басшылыѓымен 1846 жылы ¦лы ж‰з бен Орта ж‰здіњ шекаралыќ
аймаѓында мал мен ... ... ... ... ... ... ... Кенесары жетекшілігіндегі ќазаќ халќыныњ ќозѓалысына б‰йрегі
б±рып, іштей маќ±лдай жазѓаны айќын. ... оныњ µзі де ... ... – 1833 ... ... ... ќозѓалысына атсалысќан болатын.
Поляктыњ осынау революционер-зерттеушісі А. ... ... ханы ... Рим ... ќарсы соѓыс ж‰ргізген Нумидия патшасы Югуртамен, енді
бірде ХІХ ѓасырдыњ 80-ші жылдарындаѓы Алжир халќыныњ ±лт-азаттыќ ... ... ... осы ... француз тілінен орыс тіліне аударѓан орыс
зерттеушісі Ф. Стеклова коммунистік ... сол ... ... ... ... талаптарына сєйкес Кенесары жєне ол басшылыќ еткен
кµтеріліс туралы біржаќты т±жырым жасап, поляк ... ... ... пікірлер білдірген [138].
Кенесары мен ол бастаѓан ќазаќ халќыныњ ... ... ... аударѓан авторлардыњ бірі – ±лы саяхатшы А.П. Семенов-Тянь-
Шанский. Ол ХІХ ѓасырдыњ 50-ші ... ... ... ... ... ... ... мєліметтер жинастырады. Соныњ негізінде жазылѓан
ењбегінде А.П. ... ... ... ... уаќытша
болса да ќалпына келтірген Кенесары ханныњ ењбегін ... ... ... дєуірімізге дейінгі екінші ѓасырда Кіші Азиядаѓы кішкене ѓана Понт
патшасыныњ ... Рим ќ±л ... ... ... саясатына
ќарсы т±ра білген Митридат VІ Евпаторѓа тењестіреді [139].
Ќазаќ халќыныњ Кенесары бастаѓан ... ... ... ењбектерге, оныњ тарихнамасына тоќтала келіп, Ж. Ќасымбаев: «¤з
кезінде бірќатар талас ... ... ±лы ... Кенесаринніњ «С±лтандар
Кенесары жєне Садыќ» деген ењбегі. Б±л ... ... ... ... ... ... болар. Аталмыш ењбек естелік т±рѓысынан
жазылѓандыќтан ... ... мол ... назардан тыс ќалѓан», -
дейді Ж. Ќасымбаев [135,90-91-бб.]. (Ѓалым ... деп ... ... ... орыс ... мен ... кезде жарыќ кµрген ќазаќша
ењбектерде ... деп ... ... біз де б±л ... ... ... ... деп ... ...... Ќасымбаев осылай баѓалаѓан Ахмет с±лтан Кенесары±лыныњ б±л ... рет 1899 жылы ... ... ... шыќты [140]. Оны ... ... ... ... «Кенесары жєне Сыздыќ с±лтандар» деген атпен
1992 жылы басып шыѓарды [141].
Аталѓан ... ... ... ... ... Сырдария облыстыќ
санаќ комитетініњ толыќ м‰шесі, профессор Е.Т. ... ... алѓы ... сахарасыныњ атаќты с±лтаны Кенесары Ќасым±лыныњ баласы Сыздыќ с±лтан
орыстар Орта Азияны жаулап алѓан кезде Т‰ркістан µлкесінде ... ... ... ... мен ... ... ... ќайрат
кµрсеткен ќолбасы, ер ж‰рек, жігерлі адам болѓанын айта келіп:
«Сыздыќтыњ бізге ќарсы д±шпандыќ єрекеті Хиуа жорыѓымыздан кейін ... ... ... ... µз ... ел ... ‰шін к‰рескен осы ењ
соњѓы жауынгер, Ќытай єскері Ќашѓар ќаласын алып, ... ... ... ... ... ... ... кейін Ќашѓардыњ ханы
Бекќ±лыбекпен бірге, 1877 жылы біздіњ ќоластымызѓа келіп кірді.
Сыздыќтыњ 1864-1876 жылдар аралыѓындаѓы єрекеті ... ... ... ... ... ... Ќашѓармен ара-ќатынасымыз тарихы
‰шін аса ќ±нды, ќызыќты болѓандыќтан, 1886 жылы оныњ µмірбаянын жаздырып
алайын ... ... жазу ... ... ... ... Біраќ, Сыздыќ, жазу
жаѓына икемі болмады ма, кім ... ... µзі ... ... ... тапсырып, ол 1887 жылы ќазаќ тілінде жазып єкеліп берді. Сырдария
облысыныњ санаќ комитетініњ тµраѓасы генерал-майор Н.И. ... ... ... жолма-жол аударылѓан н±сќасын мен, уаќиѓаларды
баяндауы т‰сініктілеу болуы ‰шін ... ... ... ... ... ... ... баспаѓа дайындадым», - деп жазѓан.
Е.Т. Смирновтыњ пікірінше, ќолжазба оныњ берген жобасынан біраз
ауытќыѓан, тастап ... ... ... де бар, ... ... Орта Азиядаѓы соѓысты ќарсы жаќтыњ баяндауы болѓанымен аса ќ±нды.
Ќажет деген ... ... ... мен жеке ... ... ... берілген. «Автор атаќты єкесініњ дањќты єрекетініњ ќызыѓына т‰сіп
кетсе керек, ќолжазбада Кенесарыныњ µмірбаянына кµбірек ... ... да кµп ... бар, онда ... ... ... ... дейін біздіњ єдебиетімізде белгісіз ќалѓан біраз жайлар
айтылѓан», - дейді Е.Т. Смирнов ... ... мен ... ... ... ... ... отырып, сол
арќылы олардыњ патшалыќ Ресей империясыныњ д±шпаны ... де ... ... ќос ... ... ... т‰рік халыќтарыныњ µз
алдына ел болуы ‰шін соѓысќан аса ... ... ... да
жасырмайды.
Е.Т. Смирновтыњ редакциялауымен Кенесары мен Сыздыќќа арналѓан осы
кітап жарыќ кµрген ... ... ... сол ... Шымкент уезінде, Арыс
µзенініњ бойындаѓы Ќараб±лаќ ... сарт ... ... ... алты
шаќырымдай жерде, бір кезде бабасы Абылай ... ... ... ... ... ... ќасында т±рып жатты. Сыздыќтыњ малы болѓан,
ќыстауыныњ мањында егін салѓан, ќолы бос кездері кітап ... ... ... айта ... Е.Т. ... ... ... «Жасы елу бестер
шамасында, орта бойлы, µте шираќ адам; ќазаќќа тєн ... ... ... ... ... шоќша ќара саќалы бар, єсіресе кµздері ... ... ... аса ... ... дене бітімі, єйелдерге тєн нєзік
саусаќтары, µзін ... ... ... кісімен сµйлескендегі ±яњдыѓы –
б±л адамныњ Орта Азия ... ... ... кµрген, т‰рік халќыныњ
наѓыз аќс‰йек ... ... ... ... да µзі де ... ... Алѓашќы кµргенде осы ойшыл, ... ... ... ... ... ... атанѓан, жетпісінші жылдары біздіњ
Т‰ркістандаѓы алѓы шебіміздегілердіњ ... ... ... кезде жєне
біздіњ осалдау жерімізден тап беріп, басќа ќазаќ, т‰рікпен ... ... ... ... ... ... ... шабандоз
Сыздыќ екеніне нанѓыњ да келмейді. Ал енді µзі шешен, аѓыза сµйлеп, кµздері
от шашып, ќыза келгенде, алѓашќы кµрген ... ... ... ќайта тани
алмай ќаласыз. Алдыњызда сµз жоќ, ќ±дай зерде берген дарынды, жаны жас,
ќарапайым халыќќа ... ... ойын да, ... де ... ... шешен,
ќайраты тасыѓан ќажырлы адам пайда бола ќалады. Б±хара, Хиуа, Ќашѓар
хандарына соѓыс, ... ... оныњ ... ... ... ... ... бетімен кеткен, жартылай таѓы сахара ... ... ... ... ±стаѓанына, Т‰ркістан шебіндегі жаяу
єскеріміздіњ ќардай боратќан оѓына сол ... ... тура ... ... ... µлі ... бір шетінен бір шетіне талай
жортып, ањдаусыз отырѓан жауына тайсалмай тап беріп ж‰ргеніне, жау жаѓы ... ... ... ... сонда т‰сінесіз», - деп суреттейді
[141,7-б.]. Ж.Ќасымбаевтыњ деректері бойынша, профессор Е. ... ... ... ... ... ... мєліметтер келтірген. Алѓашында
Кенесары кµтерілісін жазу ол кезде ... ... ... ... ... ... есімі єйгілі Сыздыќ с±лтанныњ ќаламыныњ «шамалы»
болуынан, б±л істі ол ... ... ... ... 1887 жылы ... ... губернаторы, статистикалыќ ... ... ... Ќазаќ тілінен орыс тіліне аударылѓан ќолжазбаны
профессор Е.Т. Смирнов µњдеп шыѓып, кµп кешіктірмей, Ташкент ... ... ... ‰ні ... ... ... 1889 ... єрбір нµмірлерінде осы кітапты сататын
д‰кенніњ ќай саѓаттарда ж±мыс ... ... ... т±рѓан. Аталѓан кітаптыњ бір данасын профессор Е.Т. ... ... ... т±рып жатќан, бір кезде Сыздыќ с±лтанмен жанталаса
к‰рескен, Оњт‰стік Ќазаќстандаѓы Єулиеата, ... ... ... пен ... ... ... ... кірген, ќаталдыѓымен жєне
ќатігездігімен аты-шулы болѓан генерал М.Г. Черняевќа ... ... ... 1889 ... ... айыныњ 2-сінде профессор Е.Т. Смирновќа
жазѓан хатында осы кітап жµнінде ... ... ... Ол ... ... ... 1889 жылѓы №8 санында жарыќ кµрген ... ... ... атты сын ... ... ханныњ ќолбасшылыќ
µнері мен ол кезде кењінен таралып, ... ... да ... ... кейіп танытып, Ахмет с±лтанныњ кітабын «µзініњ
туыстарын мадаќтауѓа тырысушылыќ» ... де, ... бас ... ... ... ... ... ж±мѓан аузын ашпайды [142]. Ал,
«Туркестанские ведомости» газетініњ 1889 ... ... ... жарыќ
кµрген осы кітап туралы пікір айтќан келесі бір ... М.Г. ... ... ... ... тµне ... «ќырѓыздар» арасында дањќымен
аты жайылѓан батыр, с±лтан Кенесары Ќасымов ќарсы шыќќан еді дегендей ... ... ... ... ірі ... ќолы ... де,
к‰тпеген жерден шабуыл жасап, µзін ќуѓындаушылардан ... ... - деп ... ... ... кењес ‰кіметі кезінде Кенесары Ќасымов
кµтерілісі негізінен большевиктік ... тап ... мен ... негізінде зерттеліп, ќазаќ халќыныњ азаттыќ ... ... мен ... зерттеуде біржаќты кµзќарас ‰стем болѓанына
ќарамастан б±л ќозѓалысќа шынайы ... ... ... ... ... ... атап µтуге болады [135,91-б.].
1943 жылы жарыќ кµрген «Ќазаќ ССР тарихы» атты ... ... ... ... ... дєйекті деректерге с‰йене отырып,
пайымды ќорытындылар жасалѓан.
Кµрнекті тарихшы Е. Бекмахановтыњ 1947 жылы ... ... ... ... ... 1837 – 1847 жылдар аралыѓындаѓы ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен Ќазаќстан
аймаѓындаѓы архив ... мен ... ... ќ±жаттар негізінде
жазылѓан сол жылдардаѓы айрыќша ќ±нды ењбек ретінде аса жоѓары ... ... ... де ... ... ќыр-сыры толыќ
ашыла ќоймаѓанын автордыњ µзі де ... ... мен ... ... ... ... ќиындыќтар тудыратыны сµзсіз.
Автордыњ кейбір зерттеген мєселелері єлі де толыќ шешілмегенін жоќќа шыѓару
ќиын. Барлыќ ... ... ... ... - дейді автор [145,3-
б.].
¤кінішке ќарай, кµрнекті тарихшы Е. ... ... ... тарапынан толыќ ќолдау тауып, тиісті баѓасын алды деу ќиын.
1946 жылы Х. Айдарова Ќазаќстандаѓы тарих ... ... ... мен келешегіне арналѓан маќаласында [146] Е.Бекмахановтыњ
«архив деректерін мол пайдаланѓанын», ал Кенесары ќозѓалысы «б±ќараныњ ... ... ... ... Е. Ділм±хамедов Ќазаќ ССР Ѓылым академиясыныњ хабаршысында
жарияланѓан ... [147] ... ... ... ... кµњіл аудара отырып, оныњ негізінен µте ќ±нды кітап екенін
айтып, ќорытынды жасады.
К. Шєріповтыњ «Вопросы истории» журналыныњ 1949 ... №4 ... ... ... [148] Е. ... 1837-1847 жылдардаѓы
Кенесары бастаѓан кµтерілісті ... ... ... ... ... ... біраќ аталѓан автордыњ µзін осындай кµзќарасы ‰шін сынаушылар
табылмай ќалѓан жоќ.
1948 жылы Ќазаќ КСР ... ... ... ... ... арналѓан жиналыста кµрнекті тарихшыны орынсыз кінєлаѓан
м±ндай біржаќты пікірлер жан-жаќты кµрінді. Мысалы, тарихшы Х. ... ... ... ... ... Кітап мазм±ны жаѓынан
тыњѓылыќсыз, саяси талапќа сай ... ... ... ... ... ол пайдасыз ењбек»,-деп Е. Бекмахановтыњ ењбегін ќаралауѓа ... ... ... пікірінше, сол кездегі жас ѓалым Е.Бекмахановќа «±лтшыл»
деген айып тањуды басты міндетіне айналдырѓан А.Ф. Якунин еді. ... ... бір ... А.Ф. ... ... ... ... деп сипаттаса, енді суыќ желдіњ ќай жаќтан есе ... ... де, Е. ... да ... ... шыѓа ... кітапты ќ±птаѓан маќаласын жариялаѓан «Социалистік Ќазаќстан»
газетіне т‰йілген А. Якунин бір маќаласында «Аракчеевтіњ єдісін» ќолданып,
кітапты сыњаржаќтылыќпен ... ... ... ... ... С. ... Е. Бекмахановтыњ «±лтшылдыќ» пікірін
ќамќорына алѓан десе, Ќазаќстан КП ... ... ... Омаровты да
мейлінше талқыѓа салды», - дейді Ж. Ќасымбаев [135,64-б.].
Осы ... А. ... таѓы бір ... ... ќозѓалысын
прогрессивті, революциялыќ деп сипаттауѓа болатыны ол патшалыќ биліктіњ
отарлау саясатына ќарсы к‰ресті, ... ... ... ... ... жаќтаѓандыќтан б±л к‰ресті прогрессивті, революциялыќ деп ќарауѓа
болмайды», - деп екі±шты ќорытынды жасады [150]. ... ... ол ... ... ... ... талќандалѓан Алашорда
ќайраткерлерімен» байланыстырып: ... ... ... ... ... ерекшелігі жоќ. Алашорданыњ артын жалаѓан Е. Бекмаханов
біздіњ кењестік шындыѓымызѓа контрреволюциялыќ алаштыњ ... ... - деп ... ... ... даурыќќан пікірлерін жариялады
[150,58-59-бб.].
КОКП Орталыќ Комитетініњ ‰ні «Правда» ... 1950 ... ... нµмірінде Х. Айдарова, Т. Шыныбаев және А.Ф. Якунин ... ... ... ... ... ... атты ... кµруі А.Ф. Якунинді ерекше ќуанышќа бµлегіні ... ... ... ... ... феодалдыќ-монархиялыќ жєне
реакциялыќ сипатын большевиктерше ашып берді», - деп жазды ол [150,64-б.].
Сондай-аќ, ... С.В. ... ... кµзќарасын ќолдап, Кенесарыны
Шємілге тењегенін де елеулі ќателікке жол ... ... ... ... ... руларды жойды, ... ... ... ... мемлекет ќ±рды, ал, Кенесары болса, мемлекет ќ±рѓан жоќ, ќазаќ
феодалдарын жоймады», - деген салыстырулар жасады [150,126-б.].
Кейбір ѓалымдар сол ... ... ... ... ... ... ... б±рынѓы кµзќарастарын µзгертуге мєжб‰р болды. Атап айтќанда,
«Сырым Датов» атты монографиясы ‰шін КСРО Мемлекеттік ... ... ... ... В.П. ... ... истории» журналыныњ 1952 жылѓы
№2 нµмірінде жарияланѓан осы журналдыњ редакциялыќ алќасына арнап ... ... ... ... мен ... кµзќарасында «адасушылыќ»
орын алѓанын, оныњ басты ... ... А.Ф. ... ... ... «Буржуазиялыќ-±лтшыл А.Ф. Рязанов бірќатар ењбектерін ќазаќ халќыныњ
±лт-азаттыќ к‰ресіне арнады, оныњ ... кењ ... ... ... ... ... ењбектерімде буржуазиялыќ-±лтшалдыќ ќателіктерден арыла алмадым.
Оныњ ішінде бір ...... ... ... ... - деп жазды [151].
Алайда, Е. Бекмахановтыњ ќазаќ халќыныњ 1837-1847 жылдардаѓы Кенесары
бастаѓан ±лт-азаттыќ ќозѓалысын ѓалымдардыњ барлыѓы ... ... ... ... болѓан екен деген пікір т‰ю орынсыз болар еді. Тарихшылар Н.
Тимофеев жєне Е. Феодоров «Большевик Казахстана» журналыныњ 1940 ... ... ... ... ... халќыныњ 1837 – 1847 жылдардаѓы тєуелсіздік
‰шін ... ... ... ... ... А. ... ... ауытќып, ќозѓалыстыњ маќсаттарын аныќтауда, µзініњ жасанды
кµзќарастарын танытуѓа ойы бар. 1837 – 1847 ... ... ... ... мен ат тµбеліндей оныњ серіктерініњ к‰ресі ѓана ретінде
кµрсетуге тырысќан», деп ... ... ... ... мен ... ... ... тайсалмаѓан
КСРО Ѓылым академиясыныњ аса кµрнекті бір топ ... атап ... ... Б.Д. ... Н.М. Дружинин, А.П. Кучкин, М.К. Рожкова т.б.
Е.Бекмахановтыњ аталѓан ењбегініњ талќылауына ... ... ... ... ... ... ... атап кµрсетті. Мысалы, КСРО
Ѓылым академиясыныњ корреспондент-м‰шесі С.В.Бахрушин Кенесарыны ... ... ... т±рѓызѓан Иван ІІІ, Иван ІV, ±лы ... ... ... ... олар да ... ... ... ќантµгістен, к‰ш ќолданудан жєне т.б. ... бас ... ... ... алѓа ... [153].
Академик Н.М. Дружининніњ пікірінше, «Е. Бекмхановтыњ соњына т‰су
тоќталмады, тіпті шектен асты. Оныњ жаулары ... ... ... к‰йе жаѓып, кітабы ѓылыми басќа да ќауымѓа теріс єсер ... ... ... ... ... ... жылдарында Кенесары бастаѓан ќазаќ халќыныњ
±лт-азаттыќ кµтерілісіне байланысты осындай пікірталастар орын алып жатќан
кезде ќырѓыз ... ... ... ... ... б±л
ќозѓалыстыњ басты маќсаты – патшалыќ Ресейдіњ отаршылдыќ саясатына ... ... ... ... ... Б. Жамгерчиновтыњ 1945, 1963
жылѓы зерттеулерінде, 1984 жылы ... ... ... КСР ... ... ... ... б‰кіл ќазаќ даласын ќамтыѓан ... ... ... да, ... баѓа берілді [155].
Ж. Ќасымбаев осындай мєліметтерге тоќтала келіп, Кенесары хан ... ... ... ... ... ... ... тыњ мєліметтер
жариялана бастаѓанын айтады [155,95-б.]. Талай жылдар бойы беріліп келген
біржаќты ... мен ... ... ... ±заќ ... бойы
‰нсіздік орнады да, тек еліміз тєуелсіздікке ќол ... ... ... ... ... шынайы маќсатына сай келетін д±рыс баѓасы
беріле бастады.
Алайда, Ж. Ќасымбаев айтќандай, Кенесары ханныњ ... мол ... ... ... ... ... деген пікір т‰юге єлі де ертерек.
Тіпті ... ... ... ... мєселелері, Орта Азиядаѓы
хандыќ билік иелерімен саяси ќарым-ќатынастарыныњ алмаѓайып ... ... ... ... ќатысуы, сарбаздарды ќару-жараќпен
ќамтамасыз ету жєне таѓы басќа да мєселелер байыпты да ... ... ... уаќытын к‰тіп отыр. Ќазаќ халќыныњ ХІХ ... ... ... оныњ ... ... хан ... мєселелер толыќ
ашылып, тарихи деректер мен мєліметтер т‰гелдей ќамтылды деуге єлі де
болмайтынын ... ... ... осы ... ... ќосќан ‰лесі ќомаќты екенін атап µткен д±рыс ... ... ... ... ... осы ... егемендікке ќол созѓан
кейінгі жылдары алѓаш рет терењ мєн бере ден ќойѓандардыњ бірі – ... ... ... Ол µзі ... «Ж±лдыз» журналыныњ редакциясында Кенесары
бастаѓан ±лт-азаттыќ кµтерілістіњ ... мен ... ... ... ±сыну, сондай-аќ, оѓан ѓылыми-теориялыќ т±рѓыдан баѓа беру
маќсатында «дµњгелек ... ... оѓан ... жєне ... ... ќосты. Аталѓан Кенесарыныњ µз басына жеке т±лѓа ретінде
баѓа беруге, сондай-аќ, ол ... ... ... ... ... ... тарихи мєн-мањызын айќындауѓа арналѓан «дµњгелек ‰стел»
мєжілісіне академиктер М. ... Р. ... ... ... Ѓ. ... ... Т. Ж±ртбаевпен бірге тарихшы-ѓалым Жан±заќ
Ќасымбаев та ќатысып, µздерініњ ойларын ортаѓа салды [156].
Ж.Ќ. Ќасымбаевтыњ академик М. ... ... ... ... ... арналѓан ѓалымдардыњ ѓылыми жинаѓына Н.М.Дружининніњ,
К.Н. Н±рпейісов ењбектерімен ... ... тыњ ... ... ... ... беттерініњ сырын ашуѓа ќосылѓан ‰лес дей
аламыз [135,96-б.].
Осы жинаќта тарихшы К. ... «Бір ... ... ... ... ... Кенесары ќозѓалысын зерттеймін деп талай
зобалањ мен ќиындыќты бастан кешірген ... ... ... ... ... рет ... ... с‰йене отырып, талдау
жасады. Сол бір с±рапыл ... ... ... ... ... ... де ... таѓылымымен ойнауѓа болмайтынына
ескерту іспеттес [135, 96-б.].
Академик ... ... ... 1991 жылы ... ќаласында басылып шыќќан «Национальные ... в ... ... Средняя Азия, Северный Кавказ» атты жинаќ 1837 –
1847 жылдардаѓы ... ... ... ... ... ... ... кµп септігін тигізді. Єсіресе, осы ... ... М. ... Е. Уєлихановтыњ, Ќ.Ќобландинніњ, Н.
Бекмаханованыњ, Д. ... жєне ... ... б±ѓан дейін ашыќ
айтылмай келген Кенесары ќозѓалысыныњ тарихи мањызы мен оныњ ќазаќ халќын
жања µркениетке бастаудаѓы орны жайында ... ... ... ... ... ... ќарапайым оќырманды былай ќойѓанда, тарихшы ѓалымдардыњ
арасында орын алып келген ... ... ... ... Кенесары
кµтерілісі жайында осындай орныќты ѓылыми т±жырымдамалар ... ... ... Ж. ... ... ... газетініњ 1992 жылѓы №3
нµмірінде «Даланыњ ерж‰рек Митридаты» атты ... ... ... ... ... газетінде М.Ќозыбаев жєне Р.
С‰лейменовпен ... ... ... ... ... и вымысел о
восстании Кенесары Касымова» [159], «Ќазаќстан коммунисі» журналында Р.
С‰лейменовпен ... ... ... кµне шындыќќа жања кµзќарас»
[160] маќалаларын жариялады. Орта мектептіњ 9-сыныбына арналѓан Ќазаќстан
тарихы жµніндегі ... да осы ... ... ... мен мєн-
маѓынасын ашып кµрсетті [161].
Қазақ халқының соңғы ханы Кенесары Қасымовтың ұлт тарихында алар орны
мен маңызына ғылыми сараптама ... Ж. ... ... ... ... ... ... соңғы жорығы мен оның қайғылы
қазасының себептері мен салдарын саралауға арналған көлемі он ... ... орыс ... ... ... рет ... 2004 жылы басылып
шықты [162].
Ғалым өзінің аталған еңбегінде Кенесарының бүкіл ... мен ... ... баға ... ... етпеген. Бұл монографияда хан
ғұмырының 5-6 айдағы аз ғана ... ... ... 1846 ... ... ... ... бірге Іле өзенінің сол жағалауына
қоныс ... ... Ал, 1847 ... ... ... ... жартысында хан
өз жауынгерлерімен бірге қырғыз жеріне ... ... ... тап болған еді.
Ж. Қасымбаев өз зерттеуінде Кенесары өмірінің осы кезеңіне тоқталған.
Зерттеуші ханның бүкіл тарихи ғұмырының дәл бұл ... ... ... ... түсіндіреді: бұған дейін Кенесарының Жетісу мен қырғыз
даласындағы ... ... ... ... арнайы монографиялық зерттеулер
болған жоқ. Ал, ханның басшылығымен жүргізілген ... ... ... ... ... ... аймақтағы іс-қимылдарына шынайы
тарихи бағасын берудің уақыты әлдеқашан-ақ жеткен болатын.
Сол себепті Ж. Қасымбаев әртүрлі кезеңдерде өмір сүрген, қоғамдық ... ... шығу тегі ... да ... ... ... еңбектерін қарастырып, салыстыра отырып, олардың
зерттеулеріндегі Кенесары ханның Ұлы жүз жеріне қоныс аударып, кейіннен көш
бағытын Тянь-Шань тауларының ... ... ... ... мен салдары
қалай ашылып көрсетілгеніне назар аударды.
Ж. Қасымбаевтың пікірі бойынша зерттеушілердің Кенесары өмірінің соңғы
кезеңіне байланысты жазылған ... ... ... ХІХ ... ... бірінен саналатын Л. Мейер ... кең ... ... қоныс аударуын «дала қарақшысының өз жеке басының пиғылын
ойлаған ... ... [163]. Ең ... Л. ... ... Кіші жүз көшпенді қазақтарының хан басқаруындағы ... ... ... ... ғана атап ... Аталған автордың
еңбегінде келтірілген кейбір ... мен ... сол ... ... ... да ... ... қайталанады.
Ж. Қасымбаев Кенесарының Қазақстанның оңтүстік аудандары мен Солтүстік
Қырғызстанда жүргізген іс-қимылдарына ... ... ... ... да ... мысалы, А.И.Добросмыслов, Н.И.
Красовский, И.Ф. ... Ш.Ш. ... ... және ... үйлесім тапқанын атап өтеді [164]. Осы аталған авторлардың
бірқатары, А.И. ... Н.И. ... және Ш.Ш. ... ... ... көтерілісші деп бағалады, бұл пікірге Ш.Ш.
Уәлиханов «қайсар көтерілісші» деген анықтама ... ... ... ... губернаторы болған И.Ф. Бобков осы көтеріліс
туралы жинақталған материалдарын жазу ... ... ... ... ... ... империялық отаршылдық пиғыл мақсатына ... ... ... Ол ... даласының оңтүстігі мен Жетісу
қазақтарын «біздің Ресей бодандығын қабылдағандар» ретінде ... ... ... сілтеуге жол берді. Оған қоса ол Кенесары
жасақтарының қырғыздармен арадағы қақтығысының ... ...... ... жабайы қырғыздарды өзіне бағындырғысы» келгені ретінде ой
айтты [165].
Сонымен бірге оның еңбегінде сол ... ... өз ... ... ... баға беру жөніндегі жаңа мәліметтер бола ... ... ... ... ... ... бет алғанда «өз
жақтастарының барынша қолдауына ие болғаны» туралы пікір оған ... ... ... еді ... Қасымбаевтың қазаќтыњ хандары мен с±лтандары туралы зерттеулері
қатарында ғалымның Жәңгір ... ... ... тоқталу қажет деп
есептейміз. Зерттеушінің өзі атап ... ... ... И. ... және Ж. ... ... ... көрген тағы да бірқатар ана ... ... Ішкі ... ... ... көтеріліске біршама мән берілгені
белгілі. Алайда, соғыстан бұрын жарық көрген А.Ф.Рязановтың ... ... сол ... ... ... ... ... Орынбор
архивіне негізделген аталған автордың кітабындағы ойлардың, қорытындылардың
бірқатары осы күнгі талаптарға сай емес деп санайды Ж. Қасымбаев.
«Исатай ... А.Ф. ... ... деп ... ... ол ... көтерілістің мақсаттарымен
байланыстырсақ, әсіре сілтеу ме деп ойлаймыз. А.Ф. ... Кіші ... ... ... ... күрес жүргізген батыр Сырым Датовқа қарсы
тұрған сұлтан Қаратай Нұралиевті «Қазақ халқының тәуелсіздігі үшін ... деуі де ... алыс ... - дейді Ж. Қасымбаев.
Ж. Қасымбаев В.Ф. Шахматовтың қазақ халқының тарихын терең зерттеген
ірі ... ... оның ... құндылығы әлі күнге дейін жоғалмағанын
ерекше атап көрсетеді. Алайда, В.Ф. Шахматовтың Ішкі ... ... ... ... ... ... – Жәңгір ханның төңірегі мен
Исатай тобы арасындағы ... ... ал, ... ... Кіші ордадағы
жер мәселесіндегі отаршылдық саясаты екінші ... ... да ... ... Жоғарыда аталған және басқа да басылымдарда ... ... ... жиі ... ... туын жоғары ұстаған
басқа да олардың әріптестері жөнінде деректер ... ... ... бөліп,
архив қорынан алынған бірқатар мәліметтерге жүгіне отырып, батырды қоршаған
16 серігінің 12-сі ағамандар деп атап көрсетеді.
Ж. Қасымбаев Еділ мен ... ... ... жер үшін хан ... қарсы бағытталған бұл көтерілісті ХІХ ғасырдағы ... ең ... ... ... бірі ... деп бағалады.
Зерттеушінің пікірінше, патшалық Ресей империясының отаршыл саясатына қарсы
бағытталған, 1801 жылы Еділ мен ... ... ... Бөкей (негізін
салған сұлтан) немесе Ішкі орданың саяси-экономикалық дамуы Қазақстанның
басқа өңірлерімен ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығына қолайлы өңірді
патша өкіметінің орыс помещиктеріне бөліп беруі жергілікті халық – ... ... ... ... ... ... ... губернаторына, тікелей Петерборға арқа сүйеген хан сарайының
маңайындағыларға ерекше ... ... ... ... ... ... ... Өз заманында терең білім алған, алғашқы
мектеп ұйымдастырған, жәрмеңкенің дамуына жағдай жасаған ... хан ... ... ... ... ... бағытынан таймады.
Ж. Қасымбаев ханның Ордадағы руластарына алым-салықты үстемелегенінің
салдарынан қарапайым шаруалардың қайыршыланып қалғанын дәлелдейтін, ханның
алым-салығының мөлшерін анықтайтын ... ... ... ... ... 40000 сом, Черкес – 50000, Беріш – 60000, Алшын – 40000, ... ... ... – 40000, ... – 30000, Ыссы – 20000, Адай – ... – 10000, ... – 10000, Жетіру – 20000 [166].
Ж. Қасымбаев зерттеулеріне негіз болған ... ... бірі – ... Құнанбай Өскенбаев. Зерттеуші оқырман қауымға ұлы жазушы Мұхтар
Әуезовтің ... ... ... ... ... ... тарихи
бейнесі жайында бірнеше мақала [167] және арнайы монографиялық зерттеу
[168] ... ... ... Ж. ... ... ел ... талабымен, тілмар
шешендігімен, терең ойлы парасаттылығымен Орта жүзге аты жайылған Құнанбай
бейнесі жазушы М. Әуезовтың «Абай ... ... ... ... атап ... ... шығарманың алғашқы екі бөлімінің оқиға тізбесі
тобықтының болыснайы, кейіннен Қарқаралы округінің аға ... ... ... ... ... ... ... «Абай
жолында» қарасирақтан шыққан Құнанбайдың абзал, ... ... ... ... аға ... ... халықтың басын құраудағы, ел өмірін
үйлестірудегі талмас еңбегі ... ... ... тарамдалғанына автор
ерекше назар аударады.
Зерттеуші Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивінен өзі
тапқан тарихи ... ... ... ... қызметі
жайында «Абай жолы» роман-эпопеясының басылымында жіберілген ... ... ... ... Мысалы, аталған көркем шығарманың
1982 жылы жарық көрген бірінші томында [169] ... аға ... ... ... кітапқа түсіндірме жазушының орашолақтығының
салдарынан 1857 – 1858 жылдар деп қате ... Ал, Ж. ... ... ... ... Құнанбайдың аға сұлтандық кезеңі ... ... ... айының 22-сінен 1852 жылдың қараша айына дейін ... ... ... ... келтірілген басқа да мәліметтерді тарихи
деректермен салыстырып, нақтылай түседі. Атап ... ... ... ауылды соңынан ерткендігі жөнінде айтылса, зерттеуші жағдайдың шын
мәнінде қалай болғанын архивтік ... ... ... «1854 ... ... ... 1822 жылы ... граф М.М. Сперанскийдің
реформасына сай бір ауыл – 50-70 шаңырақтан, болыс – 10-12 ауылдан, округ –
15-20 ... ... ... ... ... билігінде 1400
шаңырақ болған. Алайда, қарастырылып отырған мәліметтер ХІХ ... ... орта ... ... яғни Құнанбайдың тобықтының болыснайы
болған дәуірі, ал Қарқаралы округінің аға ... ... ... ... ... еді. ... ... қарасақ, 1851 жылы, яғни
Құнанбайдың аға сұлтандық ... ... ... ... ең ... ... ... – 18 болыс, Ақмола округында – 20 болса, Аягөз –
12, Баянауыл – 16, ... – 15, ... – 14, ... – 5 болыстан
құралды», - дейді Ж.Қасымбаев. Зерттеушінің осы ... ... ... ... саны – 216-ға ... ... ... аға сұлтан Құнанбай Өскенбаев және оның айналасы
жайындағы ... да ... ... ... және ... тарихи деректерге құрылған. Бұл зерттеуде автор ХІХ ... ... ... ... бағыттағы мекемелерінің
қызметіне, олардың ұлы ақын Абай мен оның әкесі ... ... ... ... ... ... талдау жасайды
[168,3-21-бб.], аға сұлтан Құнанбай Өскенбаевтың (1804 – 1886 жылдар) саяси
бейнесін сипаттайды ... ... өз ... орыс
отаршылдығының қысымына түскеніне төзбеген, күштілердің ... ... ... ... ... ... ... қалқан бола білген қайраткерлігін дәлелдейді ... ... ... қажы ... ... жері Қарқаралыда мешіт тұрғызумен
ғана шектеліп қалмай, ислам дінінің Отаны – ... де ... ... ... ... тұрғын жай салдырған имандылық қасиетін сипаттайды
[168,66-85-бб.].
Ж. Қасымбаевтың бұл еңбегінде көптеген архивтік тың ... ... ... ... ... ... ... салыстырылып,
Құнанбай Өскенбаевтың тарихи бейнесі жасалған. Кітапқа ... ... ... Құнанбайдың өз қолымен жазылған ресми құжаттардың
көшірмелері және аға сұлтанның жеке мөрінің ... ... аса ... екендігіне айғақ бола алады.
Сонымен, Ж. Қасымбаевтың ... ... мен ... ...... ... ... зерттелмей келген, зертелген күннің
өзінде біржақты баға беріліп келген, халқымыздың тарихында өзіндік орны ... ... ... ... ... баға ... ... құнды
еңбектер болып табылады. Кезінде кеңестік ... ... ... ... мен ... ... ... қызметтерінің қазақ
халқы тарихындағы маңызы мен мәні ... ... ... ... ... жатқан құнды деректер мен мәліметтер
негізінде осы ... ... ... ... ... ... ... Қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы және ұлт-азаттығы үшін
күрес тарихын зерттеудегі жетістіктері
Қазақстанның тәуелсіз ел ... ... қол ... кейін
ғана басқа да зиялы қауым өкілдері секілді профессор Ж. Қасымбаевтың да
бұған ... ашық ... ... ... ... ... сана ұғымдарына сай
ғылыми пікірлері мен тұжырымдарын ... ... ... ... ... Өйткені Кеңес Одағы тұсындағы идеологиялық ... ... ... таптаурын жаттандылық кез-келген мәселеге «ұлы орыс халқының ... ... ... ... қарауға мәжбүр еткен болатын.
Тарихи оқиғаларға патшалық Ресей тұсындағы және одан ... ... шын ... ... ... бүркемелеуге тырысқан осындай
біржақты көзқараспен қарау қажеттігі туралы талапты өз әріптестерімен бірге
Ж. Қасымбаев та ... ... ... ... ... ... тарихындағы жоңғар шапқыншылығына қарсы және
ұлт-азаттығы үшін күрес мәселелері қамтылған зерттеу ... ... ... ... орыс ... мен қамалдарының
тұрғызылуын орыс-қазақ достық қарым-қатынасының көрінісі, Ресейдің қазақ
даласына ... ... ... ... ... ... тиіспіз.
ХVІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде өз дамуының шырқау шегіне жеткен
Жоңғар ... ... ... ... ... рулары мен Ресейдің
Алтайдағы тау-кен зауыттарына үлкен қатер төндіре бастады. Бұның өзі ... ... мен ... ... ... беймаза күйге түсірді.
Оңтүстік Батыс Сібірдегі шекара аймағында, ... ... ... ... ... ... жерлерде қарулы қақтығыстар жиілей бастады.
Сөйтіп ... мен ... ... ... ... ... бұл ... Жоңғарияның назары басқа бір оқиғаларға ауып кеткен
еді – олардың ханы Цебен-Рабтан Қытай империясымен соғыс жүргізіп ... және оның Цинь ... ... ... ... одақ қүру да
ойында бар еді. ... ... да ... – орыс ... аса ... үшін Жоңғар хандығы әскери бекіністерге шабуыл жасаудан бас
тартып келді. Осындай тарихи кезеңде патша ... ... ... ... алу ... ... бастады. Жоңғар ханының елшілері
Лозан мен Борақорғанды Петерборда құшақ жая қарсы алуының өзі де ... ... ... 6 ... ... І Петр қабылдады, оған генерал-
фельдмаршал А.Д. ... ... ... Ф.М. ... және ... ... ... өкілдері мен Ресейдің көрнекті қайраткерлері ... бұл ... ... ... орыс ... «Қонтайшыдан
Ресейдің қарамағына кіру туралы ант алу ... ... ... мақұл көрді. Алайда, жоңғарлармен еш келісімге келе ... он ... ... бұл ... ... құр қол ... Бұл туралы И.
Веселовский былай деп ... ... ... ... ... алуды көздеп жүрген жоңғарлар Ресейдің қол астына кіру ... ... жоқ ... ... ... ... ... тағы бір себебі – бұл
мәселе жөнінде Жоңғария билеушілерінің арасында ... ... жоқ ... ... ... бөлінді: бірі Ресеймен қарым-
қатынасты нығайту ... ... ... ... ... Қалдан-Церен
бастаған басқа бір топ бұл пікірге үзілді-кесілді қарсы шықты. ... ... ... ... ... орыс ... мен бекіністеріне шабуыл
жасауға батылдық жасамады.
Ресеймен ... ... ... ... ... руларына келгенде
Жоңғария өзінің жаугершілік ниетін жасырмай, бүкіл қазақ жерін ... ... ... ... шығыс жағынан төнген соғыс қаупі хандар мен
сұлтандарды І Петрдің үкіметімен келіссөз жүргізуге ... ... ... ... ... ... бір ... Жоңғарияға қарсы соғысуға даяр
екендіктерін білдірді. 1716 жылдың өзінде-ақ ... осы ... ... М.П. ... ... ... ... қарсы бірге күресуді
ұсынды. Қазақ тайпаларымен достық қарым-қатынасты жалғастыра беруді көздеп,
М.П. ... ... ... ... ... ... адамдарына
қиянат жасалмасын», - деген жарлық берді.
Кейбір қазақ әкімдерінің ... ... ... жүргенінің бір
себебі, профессор Ж. Қасымбаевтың пікірінше, Цинь ... ... ... егер ... ... кетсе, Жоңғария мен Қазақстанды қоса басып
алуды армандайтын.
Сібірдегі өкімет орындары қазақтармен ... ... онан әрі ... ... ... Швециямен соғысып жатқан Ресей қазақ халқына ... ... ... ... Қытай мемлекеттерімен арасын онша
шиеленістірмей, олармен әскери қақтығысқа ... ... ... ... ... ... байланысын жасауды жолға қоюға ұмтылды. Үкімет
орындарының нұсқауы бойынша Сібір өкіметі қазақ тайпаларымен ... ... болу ... тауар салығын алмайтын болды. Сонымен бірге орыс
үкіметі қазақтарға барған елшіліктер мен саудагерлерге қазақ ... ... ... ... ... мәлімет жинай жүруді тапсырды. Бұның
өзі ресми үкімет орындарының ... ... тез ... ... ... ... сол ... өте күшті Жоңғар мемлекетін әлсірете түсуді
мақсат тұтқанын көрсетеді.
Қазақ-жоңғар арасындағы қарым-қатынастың күн ... ... ... ... ... осындай жоспарларының жүзеге асуын тездете түсті.
Міне, осылай сырттан қауіп төніп тұрған кезде, орыс-қазақ ... ... үшін ... мен ... ... ... Ямышевка, Семей,
Өскемен бекіністеріне зор көңіл бөлінді. Бұл ... ... ... ... ... ол ... өзге жұртқа таңсық артиллериясы
бар шекара қорғандарының маңызы зор екенін шындап түсінді.
1716 жылы осы ... ... ... ... ... ... орыс ... Иван Злобин қайтып оралған соң былай деп ... ... өз ... де ... шапқыншылығынан қорғайтын бекіністер
салу жөнінде өтініш жасады».
Қазақтардың өтініші бойынша бірнеше бекіністер мен ... ... соң, ... өздерінің бұл жаймен келіспейтіндігін ашықтан-ашық
білдірді. 1716 жылдың 21 ақпанында ... бір ... басы ... ... ... деп ... «Бұрын біздің Қонтайшы, ұлы
мәртебелімен (І Петр) достықта ... ... ... ... алмасқан,
орыс адамдары да болған, бірақ қалалар салмаған. Соғыс болмасын ... ... ... ... ... ғана ... жасаймыз» [172].
Егер Оңтүстік Сібірде осындай бекіністер көбейіп кетсе, қазақ жеріне
көз алартқан жоңғарлардың ісі жүзеге ... ... ... ... ... жоғарыда атап өткеніндей, жоңғар ханы Цебен-Рабтан бұл
кезде қаһарлы көршісі ... ... ... ... ... ... да жоңғарлар Шығыс Қазақстанда жаңа ... ... ... жасай алмады. Олардың ауыз-екі қарсылықтары күшейіп,
Ресейден әскери бекіністерін құртуды ... ... ете ... Өз
талабының жүзеге аспайтынына көзі жеткен Цебен-Рабтан шекара бекіністеріне
шабуыл жасауға даярлана түсті. ... ... тура іске ... ... Ресейдің Алтайдағы иеліктеріне баса-көктеп кіріп, бірнеше
кен орындары ... ... ... ... ... Сөйтіп,
жоңғарлардың шабуылы нәтижесінде Ресейдің осы ... ... ... нұқсан келтірілді, тіпті Алтайдағы тау-кен ... ... ... ... ... ... 1722 жылы қаланған болатын. Осы
маңда зауыт салуға құқық алған көпес А. ... ... ... ... ... ... ... еді. Үкіметтен қолдау тапқан А.
Демидов «өз ... ... ... ... ... [173]. ... зауыттарын жоңғар шапқыншылығынан қорғау үшін ... бар Уба, ... ... ... ... ... А. ... 1725 жылы сонау Орал төңірегінен алып келген еді.
Тек қана Колыван зауытын алғашқы кезде 14 ... ... ... ... ... ... тұрақты қызметтегі солдаттар мен ... олар ... ... ... ... ... ... жұмыс
істеуге де тиіс болды. ХVІІІ ғасырдың жиырмасыншы ... ... ... ... ... ұзын саны 300-ге жеткен
болатын. ... ... ... шығыс шекарадағы саяси жағдайы
экономикалық жағдайымен ... ... ... ханының ордасына барып-келіп жүрген көпестер арқылы шекара
өкіметі жоңғарлардың Ертіс бойындағы бекіністерді жойып ... ... ... ... отырды.
Профессор Ж. Қасымбаевтың: «Ең қауіпті жағдайға тап ... ... ... халықтар әлсін-әлсін шабуыл жасап отырды. Дегенмен,
қазақтардың ең қатерлі жауы ... еді. ... ... құрып кету
қаупі туған кезде қазақтарға Ресей ғана пана бола алатын. ... де ... ... ... ... ... - деген ... ... өз ... ... ... ұлы көршімізбен достығымызды
мәңгі сақтауымыз керек» деген саяси идеология талаптарынан туындаған
тұжырым екеніне ... ... ... ... ... ... ... жағдайының күрделілігін ескеріп, І ... ... ... ... жолға қойып қана қоймай, егер
қажет ... ... ... ... ... ... беру керек деп бұйрық
етті. Алайда, Швециямен арадағы соғыс Ресейге қазақ-жоңғар ... ... ... ... ... Жоңғариямен арадағы онсыз да
күрделеніп кеткен қарым-қатынасты онша шиеленістірмеу керек деп шешті.
1722 жылғы 26 ... ... ... ... ... әскер
бастығына арналған бөлімінде: «...Бүкіл Сібір ... ... ... ... қиянат жасалмасын, оларды ренжітпесін, бір-
біріңді ... ... ... ... ... еркін
сауда жасауға мүмкіндік берілсін», - деп атап көрсетілген.
Ж. Қасымбаевтың пікірінше, патшаның өз қолынан шыққан бұл ... бар ... ... тұр. ... ... руларымен достық
қарым-қатынаста болуды көздеген орыс үкіметі князь М.П. Гагаринге жоңғар
шапқыншылығына ... ... ... ... тапсырса, екіншіден, жоңғар
саудагерлерін құшақ жая қарсы алу тапсырылады.
Ресей империясының әскери мүмкіндігіне ... ... ... ... Ж. ... ... ХVІІІ ғасырдың алғашқы
ширегіндегі ... ... ... жағдайының күрделі болғанымен
байланысты. Сонымен бірге оның Азия ... ... ... ... өркендетуді көздеуі де осыған себеп болған. Сондай-ақ, Сібір
шекара ... ... ... ... ... да ... ... соғыс
ашуға мүмкіндік бермеген.
Бұл кезде Жоңғар хандығы Ресей үшін оңай жау емес еді, ал ... үшін одан ... ... жоқ болатын. Егер ... ... ... ғана ... ... әскерінде білтелі мылтық
көбейе бастаған еді. Жоғарыда айтып өткеніміздей, жоңғар хандығына ... орыс ... И. ... ... ... мылтық жасауға
кірісті, оларда темір көп екен, одан өздеріне сауыт жасап ... ... ... ... ... ... болғаны туралы көптеген
деректер бар.
Жоңғарларда зеңбіректердің жасалу тарихы швед сержанты И.Г.Ренаттың
есімімен байланысты. Ол атышулы Полтава ... ... ... еді, ... ... шабуыл жасаған жоңғарларға екінші рет тұтқын болады.
Жоңғарияға барып қайтқан бір орыс ... ... деп ... ... шетелдік капитан жасай бастады, кейбіреуін өз тіліне үйретті
және артиллерия ғылымы туралы кітап қалдырды». Бұл жерде ... ... ... ату ... ... ... сөз болып отыр.
Жоңғарияның артиллерияға көңіл аударған бір себебін профессор
Ж.Қасымбаев олардың ... ... ... ... ... ... да, қытайлар жоңғарларды бірнеше рет зеңбіректің
күшімен тас-талқан еткен болатын.
Жоңғарлардың аса ірі армиясы ... ... ... ... оның
саны 1 миллионға жуық еді.
Қазақтардың қаруы жоңғарларға қарағанда жұпынылау болды. Ол негізінен
садақ, қылыш, найзамен ... ... ... ... ... ... ... күші әлсіз білтелі мылтығы болған. Қазақ ... тағы ... жері – ... ... ... жоқ ... жоңғарлар қай жағынан алып қарағанда да, қазақтардан басым
болатын. ... ... ... бар олардың қытаймен ... ... ... де аз емес еді. ... ... әскерінің
ұйымдаспаған қарсылығына тойтарыс беруге жоңғарлардың күші ... ... Оның ... қазақ рулары арасындағы дау-жанжал да барынша етек алып
кеткен еді. Жау шапқыншылығынан дұрыс қорғаныс ұйымдастыра алмаған Орта жүз
рулары ... ... ... Олар бір ... ... ортақ жауға
тойтарыс берудің орнына ... ... ... қала ... ... көмек беруге ұмтылған шекарадағы орыс селолары да шапқыншылыққа
ұшырады.
ХVІІІ ғасырдың 20-жылдарына дейін жоңғарлар өздерінің ту ... ... ... ... ... ... ... алуға
жүрексініп келгені тарихи деректерден белгілі. Алайда, Цинь ... ... ... ... жағдайды өзгертіп жібереді. Жаңа император Цянь-Уженьнің
саясаты әлі қалыптаса қоймаса да, ол алғашқы кезде ... ... ... ... ... Цинь ... Жоңғарияны жер бетінен
жойып жіберуді ... ... ... отырған болатын.
Ж. Қасымбаевтың пікірінше, Қытайдың Жоңғарияға қарсы шындап әрекет
жасауы ХVІІІ ғасырдың 30-жылдары басталады. Міне, осы аралықтағы ... ... ... ... ... бас салады. Қазақ халқының
тарихындағы «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» аталатын кезең ... ... ... жоңғар шапқыншылығы қазақ халқын мұң-
мұқтажға батырып қана қойған жоқ, ... осы ... ... да ... ... келтірді. Соғыс әрекеттерін жандандыра түскен
жоңғар әскері Уба бекінісін, басқа да әскери-қорғаныс ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ,
Алтайдағы тау-кен зауыттарының тағдыры мазасын алған Сібір өкімет орындары
жоңғар әскерінің қазақ даласына енуіне ... ... ... Бұл ... бойына орналасқан шекара пунктттеріне айрықша көңіл бөлінеді. ... ... ... жабдықталмаған еді.
1725 жылы Омбы, Желевин, Ямышевский, Семей, Өскемен бекіністерінде
офицерлерді қоспағанда 772 ... бар еді. ... ... орыс ... ... тұрақты әскер есебінен
көбейтіліп отырды. Осыларға қоса бекіністің айналасындағы селоларда тұратын
«тізімнен ... ... ... шаруалар отряды жасақталды.
Кейіннен Өскемен, Ямышевка және ... да ... ... күшін Доннан
келген казактар мен «айдалған запорождықтар» ... ... ... ... ... ... ... мыңнан астам
тұрақты әскерлер мен казактар болды.
Бұл жағдай қазақ халқының жоңғар ... ... ... дем ... ... Алайда, бекіністердің коменданттары онсыз да
шиеленісіп тұрған ... ... ... ... үшін қазақтарға
ашықтан-ашық көмек көрсетуге батылдық жасай алмады.
Қазақ халқы да ішінара ... жете ... 1730 ... Аңырақай
түбіндегі жеңіс, қазақ жасақтарына дем берді. Алайда, қазақ руларының
арасындағы әлі де жойыла ... ... ... ... жерден қуып
шығуға мүмкіндік бермеді [173,194-б.].
«Осындай қауіпті жағдайда қолайлы саяси шешім табу қажет болды. ... ... еді – ... ... ... ... үшін ... заңды
негіз керек болды. Ал, Хиуа, Бұқара сияқты ... ... ... ... ... өзі ... ... көз алартып отырған-ды. Міне,
сондықтан қазақ ... ... ... ... ... көз ... ... халқының тарихындағы бетбұрыс жасалған күн де келіп жетті –
1731 ... 19 ... ... Анна ... ... Ресей
империясының құрамына алу туралы ... қол ... Бұл ... ... ... ... Кіші жүз ғана еді, бірақ патша өкіметіне жолдаған
хатында Әбілқайыр хан өзін бүкіл қазақ халқының ханымын деп атап ... бұл ... ... ... ... ... ... бұдан әрі
қалай өрбитініне мазасыздана көңіл қойып отырды. Сонымен бірге Указда ... ... ... енген қазақтарды Жоңғар хандығының
шапқыншылығынан қорғайтыны айрықша атап ... ... - деп ... Ж. ... ... ... үкіметі Жоңғар хандығымен ... ... ... жекелеген қақтығыстар болып тұрса да, ол үлкен майдан
ашудан бас ... ... ... ... ... ... ... барынша
тырысты. Ол үшін жоңғар саудагерлерінен тауар салығын алмауға дейін барды.
Алайда, өзара сауданы өркендету арқылы Жоңғарияны ... ... ... жасаудан бас тартқызуға болмайтын еді. 1738 – ... ... ... қазақ жеріне жаңа жорық ашты. Орта жүздің
жерін көктеп ... олар ... орыс ... ... шегіндірді:
Ямышевка, Өскемен, Семей қамалдарының коменданттары Ресейдің құрамына ... маза ... ... ... ... ... құлақ түріп отырған жоңғарлар
қазақтарға ... ... ... Олар ... ... ... ... тіпті жақындай түсті. Әрине, жоңғар әскерінің мұндай іс-
әрекеттері шекара әкімшілігінің көңілін толтыра ... жоқ. ... ... ... ... байланысты қазақтарды жоңғар шапқыншылығынан қорғау
Сібір шекара ... ... де еді. ... байланысты қазақ
тайпаларының Жоңғарияға қарсы күресіне нақтылы көмек көрсету ... ... 20 ... ... ... ... қазақ халқы мен шекара
бекіністерін қорғау жөніндегі шаралар туралы арнайы Жарлық қабылдады. ... ... ... барлық бекіністер мен ... ... ... ... ... мықтап кіріскен шекара
әкімшілігі қонтайшы Қалдан-Цереннен ... ... ... ... ... 2 ... ... комиссиясының бастығы И.Неплюев
Қалдан-Церенге Ресейдің қарамағындағы қазақтардың ... ... хат ... ... ... ... нәтиже бола қоймады. Орыс
үкіметі одан соң ... ... ... ... жарлық етті. Сондай-
ақ, Тобольск мен ... ... ... бекіністерге
зеңбіректерді көшіру туралы бұйрық берді. Көп ұзамай-ақ тұтқыннан қашқан
адамдар арқылы жоңғарлардың жаңа ... ... ... белгілі
болды.
Қазақ сұлтандары мен хандарының арасындағы ... ... 1742 ... ... әкімшілігінің қарсылығына қарамастан, Орта жүз
қазақтарының жеріне тағы да шабуыл жасады.
«Жоңғарлардың қазақтарды орыс ... ... ... кезі ... Кейбір қазақ хандары мен сұлтандарының өздерінің орыс патшасына
берген ... ... орыс ... ... ... ... ... Осындай жағдайда әскери бекіністің басшылары жоңғарлармен
бірге кейбір тұрақсыз қазақ әкімдерінің шабуылын тойтару үшін ... ... ... ... ... 24 ... күні ... қамалының коменданты секун-майор
Нелебов: «қазақтар жақындағаннан сақтық жасаңдар» ... ... ... ... Ж. ... ... Қасымбаевтың мәліметтері бойынша, Орта жүз ... ... ... ... ... ... шек қойылуын жұмсарту мақсатында
біраз жұмыс істейді. Ол ... ... ... ... ... ... комендантына былай деп жазды: «Мен, Абылай сұлтан,
Ямышевка мен Семей ... ... бір руды ... жасауға жіберемін».
Сібірдегі орыс әкімшілігі бекіністерде қазақтардың ... ... ... ... ... ар жағына өтуіне тиым салды. ... ... ... ... ең болмаса әйелдер мен ... ... ... ... ... ... ... жоңғарлар жағынан жаңа қауіп
туғызады деп ойлаған патша өкіметі Семей, Ямышевка, Өскемен және ... ... ... ... өтініштерге құлақ аспаңдар» деген
нұсқау берді.
Сонымен бірге Қалдан-Церен жаңа шабуылына лайықты ... беру ... ... ... ... ... аймағындағы әскер саны
ұлғайтылды. 1744 жылы ... ... ... ... ... 35 зеңбірек, 720 адам бар еді.
Сөйтіп, жоңғар әскерінің ... ... ... қорғануға
даярлық жүріп жатты.
Шекара әкімшілігінің бұл шаралары жоңғарларды жайбарақат ... Олар ... ... кен орындарын жағып жіберді. Екі арада талас-
тартыстың өршігені соншалықты, Қалдан-Церен ... ... ... сайын үзілді-кесілді талап етті. Ол осы бекіністердің тағдырын шешу
үшін Петербордың өзіне арнайы адам жібермек те болды.
Ал, ... ... ... аймағын неғұрлым тезірек қоныстандырғысы
келді. Сөйтіп, ол маңнан жоңғарларды ... ... ... ... ауданға қазақтарды жолатқысы келмеді, жаңа қоныс тебушілер Еділ бойында
немесе Сібірде ... ... ... Осыны пайдаланған жоңғарлар
қазақтарды орыс өкіметіне қарсы қоюға ... ... ... ... бұрынғысынша әскери бекіністерді одан әрі
күшейтіп, ... адам ... ... ... ... ... ішкі Ресейден тұрақты бес полктың бет алғанын естіген Қалдан-
Церен кейін шегініп, жаңа күш ... ... ... әрі ... Ж. Қасымбаев жоңғар ... сол ... ... туралы мынадай деректер келтіреді:
«Қалдан-Церен тұсында Жоңғарияның әскери күштері оған көрші елдердің
бәріне де қауіп ... ... еді. ... ең ... қаруы – артиллерия
болатын. Зеңбірек құюшылар – орыс зауыттарынан қашып ... ... ... жылы Иван ... атты орыс ... ... Темірлік деген
өзеннің бойында мыс зауыты салынып, ... онда ... ... ... ... ... ... де қаруланған еді, ал, армияның ең
таңдаулы бөлімдері сонымен ... ... та ... мыс, ... жоңғарлардың өздері қорытатын. Оларға тәуелді
елдер – алтай тайпалары мен барабин татарлары ... бір ... ... ... құйма металл өткізетін болған. Бұл салықтың түрін «темір
алман» деп атаған. Жоңғарияның Алтай мен Шығыс Қазақстанға көз ... ... – осы ... ... ... мол екендігі деп түсінген жөн»,
- деп зерттеуші Жоңғария мемлекетінің әскери күш-қуатының қандай ... ... және бұл ... ... ... ... ... шабуыл жасап тұрғанының себебіне тоқталады.
Ж. Қасымбаевтың деректері ... 1745 жылы ... ... ... ... ... ... алмайтын болды.
Қонтайшының өмірден ... ... ... ... ... басы
болады. Қалдан-Цереннің мұрагерлері – Цабан-доржи, Агжи-Намьян, Цаван Джаши
және лама Джорджа – ... бірі ... ... бәрі де өліп тынады.
Қазақтарға ... ... ... ... аз да болса бәсеңсиді.
Жоңғарлардың орыс бекіністері мен әскери қорғандарға ... ... 1745 ... ... ... ... Ямышевка бекінісіне келіп,
оның комендантына Ресеймен достық қарым-қатынаста болуға даяр екендіктерін
білдіреді. ... олар бұл ... ... ... рет тау-кен
зауыттарына шабуыл жасап, бүлдіріп кетеді.
1747 жылы Демидов зауыттары мен ... ... ... өтеді.
Ж. Қасымбаев ХVІІІ ғасырдың 50-жылдарындағы шекара бекіністерінің
жағдайы туралы мынадай мәліметтер ... ... ... үш бөліктен
тұрды, оның біріншісі Сібір редутының оңтүстік-батыс тұсынан басталып, Омбы
бекінісіне дейін созылатын, ұзындығы 553 шақырым ... Бұл ... ... ... жатқан тұзды көлдерге сәйкес – Ащы ... деп ...... линиясы – Омбы бекінісінен ... ... ... кіші ... редутына дейін созылатын, ұзындығы 1684 шақырым еді.
Үшіншісі – Колыван линиясы – Өскемен бекінісінен ... ... ... ... ... ... ... жететін, бұл линияның барлық
ұзындығы 723 ... ... ... ... басты мақсат – Ресейдің қазақ ... одан әрі ... түсу еді. ... ... мұндай үлкен
стратегиялық мақсатының негізі сонау І Петр патшалық құрған ... ... - ... ... [173,197-б.].
Жоңғар-қытай қатынасының нашарлауына және шекарада үрейлі жағдайдың
қалыптасуына байланысты орыс үкіметінің 1752 жылғы 22 ... ... Омбы ... ... ... жаңа ... бекеттері салына
бастады. Екі алты бұрышты және ... төрт ... ... 33 ... пен ... ... ... (кейін оны Ишим немесе Пресногорьков линиясы деп атап
кетті).
Жоңғариямен арадағы шекараның күшейтілуі қазақ руланының ... ... ... ... шапқыншылық қаупі әлі де бар еді.
1753 жылдың 31 наурызында ... ... ... ... ... Орта жүз ... өздерін жоңғарлардан қорғау туралы өтініш
айта келуіне байланысты Орынбор губерниялық ... ... ... былай дейді: «...оларға жоңғарлар тап ... ... да ... тұра алады» [173,197-б.].
Бұдан соң Ранненкампф: «Бұрын қалай қорғасақ, қазірде де солай
қорғайтын ... - деп ... Бұл ... әрине, қазақтар туралы сөз
болып отыр.
Алайда, ... ... ... ... өкіметінің оларға қарсы
саясатына айтарлықтай ... ... тура ... ... ... тағы үшін бүкіл елді қанды ... ... ... ... жойқын күшін әбден әлсіретіп жіберді. Хан тағынан
үміткерлердің бірі – ... 1754 жылы ... ... ұлысымен Қытайға
кетіп, қытай боданын қабылдады.
Қытай әскерінің Жоңғарияға басып кіру мүмкіндігі бар екенін ескерген
Сібірдегі әскердің ... ... ... 1755 ... ... шекараның
қорғанысын күшейту туралы нұсқау берді. Осы жылдың жаз ... ... ... ... ... ... ... Сібір бекіністеріне
қалай қабылдау керек екендігі ... ... ... ... ... әскерінің шекараға тым жақындап кетуі бекіністердегі орыс
әскерінің де, қазақ халқының да ... ... ... көлінің тұсында 70
мыңдай қытай әскерінің пайда болғанын тұрғындар шекара басқармасына ... ... соң ... әкімшілігі Ертіс линиясындағы Семей, Өскемен
бекіністерін күшейту үшін, оларды драгундер мен ... ... ... ... бөлімдерімен толықтырады.
1756 жылы Цин империясының Жоңғарияны құртып жіберетініне көзі жеткен
Орынбор губернаторы ... ... ... ... басып алуға» [173,197-
б.] жарлық береді. Алайда, ... ... ... ... төне ... орыс ... мен тау-кен кәсіпорындарын шапқыншылықтан қорғауға
мүмкіндігі бар ... тобы ... жоқ еді. ... ... ... ... ... бір бөлігі башқұрттардың көтерілісін
басуға Орынбор өлкесіне бет ... ... ... ... барып,
бекіністердің гарнизондарын жергілікті орыс тұрғындарының есебінен
толықтырып отыруға тура ... ... ... ... ... одан әрі ... ... әскери бекіністердің ролінің артуына Цин империясының
Жоңғар мемлекетін түгін ... ... ... де ... ... ... басында Әмірсананың әскері бастаған Қытайдың екі армиясы Жоңғарияға
басып кірді. Қытайлар жоңғарларды қырғынға ұшыратты. Мыңдаған ... ... ... ... ... қашқан мыңдаған жоңғарлар
үйлерін тастап, шекара бойындағы руластарына барып тығылды.
«Қытай қылышынан аман қалған ... ... ... ... ... ... Олар ... мен ескі кегі қозған қазақтардың
жазасынан аман қалу үшін Ресейдің қол ... ... ... ... ... сұранып, торғауыт-жоңғарлардың әкімі Семей
қаласына келіп, Семей комендантына хат жолдап, ... ... тау, ... ... ... ... рет өзінің бұрынғы билеушісінен ойсырай
жеңілген жоңғарлар 1757 жылдың 27 ... ... ... ... ... ... ... кезде өздері құртуға ұмтылған бекіністерге жоңғарлар енді Қытай
теперішінен қашып тығылуға мәжбүр болды. Жоңғарлардың орыс ... ... ... ... ... ... жоқ. Олар жоңғарларды орыс
бекіністеріне жолатпау үшін шекара аймағына ... ... ... жеке ... ... ... ... Қытайлар оны жеке-жеке
ауданға бөліп, кейін оларды Цин империясының ... ... - ... Ж. ... ... ... ... қарсы және ұлт-азаттығы үшін күрес
мәселесіне арналған Ж. Қасымбаевтың кеңестік жүйе кезіндегі зерттеулерінде
идеологиялық сарынның салдары ... ... ... ... қол
жеткізгеннен кейінгі кезеңде жарық көрген еңбектерінде бұл мәселеге ұлттық
мүдде тұрғысынан баға берді. Осы жағдайды ғылыми басылымдарда ... ... ... өзі де ... атап көрсетті.
Осы орайда, Ж. Қасымбаевтың еңбектерінде жиі сөз ... ... ... ... ... баға ... Аңырақай шайқасына
байланысты мәселедегі ғалымның ой-тұжырымдарына орай ... ... ... ... Ж. ... «Егемен Қазақстан» газетінің 1999 жылғы 8
шілдедегі нөмірінде «Қазақ мемлекеттігінің тарихы» айдары ... ... ... ... ... атты ... ... 5-6 жылда
халқымызды терең ойға шомдырған бір құбылыс – еліміздің көне ... ... ... ... ... азаттық күрес туралы пікір
жаңғырығы қатты естіле бастағанын» айта келіп, ... бірі – ... ... атап ... Осы ... ... Аңырақай жеңісі бір
ғана шайқастағы халық күресінің нәтижесі емес ... айта ... ... «Ақтабан шұбырынды» оқиғасы ел тағдырындағы моңғол шапқыншылығынан
кейін қайталанып ... ... ... деп ... Бұған дейін
мерзімді басылым беттерінде жарияланбаған тың деректерді ғылыми айналымға
енгізе отырып жазылған осы ... Ж. ... осы ... ... ... ... айтылып, жазылып жүрген кейбір
мәселелерге орай өзінің ... ... ... және ... да ойраттармен қанды шайқастарды салыстыра
сипаттағанда, қару-жарақтың сапасына, оларды ұрыс ... ... ... қарайтын сияқтымыз», - дей келіп, бұл мәселенің ... ... ... ... ... ішінде қазақ-қалмақ
тартыстарының ұзаққа созылу мен үсті-үстіне қайталану ахуалының астарлары
мен ... ... өте қиын ... Ж. ... ерекше назар аударады.
Аңырақай шайқасы кезінде қазақ ... мен ... ... ... ... кең ... талдап, сарапқа салады.
Ж. Қасымбаев аталған мақаласында: «Аңырақай шайқасы қай жылы болды?»
деген сұраққа байланысты да ... ... ... ... ... ... ... хронологиялық шеңберін, яғни нақты өткен жылдарын
анықтаудың кейбір күрделі жақтары бар ... ... ... өкінішке
қарай, баспасөз құралдарында, телеэкрандарда бұл тарихи оқиғаны 1728 жылға
телу ... ... ... ... орын алып ... ... осы ... орайластыра алқалы мәслихаттар ... ... ... жылы ... облыстық әкімшілігі Аңырақай оқиғасына арнап бірнеше
рет ұйымдастырған тарихи-танымдық ... ... ... ... аталған тарихи шайқастың себеп-салдары жайындағы тарихи
деректерді осы сапар ... ойға ... ... байланыстыра ортаға
салады. Соның нәтижесінде Ж. ... ... ... 1728 жылы ... ... 1730 жылы ... деген болжамын ұсынады [174].
Аңырақай шайқасының қазақ халқының тарихындағы маңызы туралы мәселені
нақтылауға ... М. ... та ... ... ... бұл ... тарихы (көне заманнан бүгінге дейін)» атты бес томдық еңбектің 3-
томында ... ... атты ... ... ... басқыншылығына
қарсы қазақ халқы Отан соғысының (1723 – 1730) ... ... ... аса ... рөл ... айта ... ... тарихи
деректерді ортаға салған болатын [175.].
Міне, осы Аңырақай ... ... ... академик М.Қозыбаев пен
профессор Ж. Қасымбаев арасында баспасөз ... ... ... ... ... білетін екі ғалым өз тұжырымдарын ... ... ... ... ... ... жасалған мақаласында Ж. ... ... ... ... ... келіп:
«Былтыр (автор бұл жерде 1998 жыл туралы ... отыр – ... ... ... ... – 270 жыл» деп аталатын жиында
баяндамашы-тарихшы «Он сегіз жасар Абылай қалмақ қонтайшысының ұлы ... ... ... ... ... ... ... па?
Қазақ-қалмақ шайқастарының көпшілігі батырлар сайысымен
басталатындығы және ... ... ұрыс ... ... тигізетіні
айғақ. Алайда, Абылай Шарышты 1741 жылдың жазында өлтірген.
Үмбетей жырау шумақтарынан төмендегіні аңғаруға ... ... ... ... ... еді ... хан атқан оғы тесіп өтіп,
Серіштің тілге келмей шықты жаны.
1741 жылы көктемде қалмақ қолбасшысы Сарыманжы отыз ... ... ... ... ... Жоңғарлардың бір тобына Абылайды ... ... ... - деп ... еді [174].
Ал, академик М. Қозыбаев «Егемен Қазақстан» газетінің 1999 жылғы 25
тамыздағы нөмірінде жарық көрген «Аңырақай ... – Отан ... ... атты мақаласында жоғарыдағы өлең жолдары Шәді төре Жәңгірұлының
(1855 – 1933) «Тарихат» деген дастанына ... ... айта ... Ж. Қасымбаев жоғарыда аталған мақаласында бұл ... ... ... деп жаңылыс басады. Абылай мен Шарыштың жекпе-жегін
кешеуілдетіп, 1741 жылдың жазында өлтірді деп түйіндейді», - деп, ... ... ... М. ... ... ... «бұл пікірдің бірнеше осал
жері бар. Хан жекпе-жекке ... Ол ... ... Оның ұрыс
алаңында шайқас басындағы өлімі жеңіліске әкеледі. ... ... ... хан ... ... ... Бұл – бір. ... пен қалмақ жекпе-жекке
шыққанда екі жақта қару тең ... ... бас ... ... ... ... найза, айбалта, шоқпар). Шарыш (Серіш)
Абылайды найзамен түйреген, ал Абылай наркескен ... ... ... Бұл факт ... ... ... Бұл – екі». Осылайша, академик М.
Қозыбаев Абылай Сабалақ атанып жүрген кезінде тұңғыш рет ұрыс ... ... ...... ... деген түйін жасайды [176].
Сонымен бірге академик М. Қозыбаев Ұлы Отан ... ... ... ... Ж. ... «1771 жылы ... басында Сағыз өзені
бойында Әбілқайырдың үшінші ұлы Айшуақ қолбасшы ағасы ... ... Еділ ... ... ... ... Қалмақтармен ақырғы
шайқасқа Абылай қолбасшылық жасады», - деген пікіріне орай [174]: ... бұл ... ... рас. Бірақ, ең ақырғы шайқас 1775 жылы болғаны
туралы деректер бар», - деп ... «Екі жол» атты ... ... ... Қалден Сереннің өлімінен кейін қалмақтардың ... өз ... ... ала ... кезі 1745 жыл. Кейін қазақ
батырлары, хандары өздері ... ... ... Қоқанға, Алтай мен
Хиуаға) қанды жорық жасаған кездері де кездеседі», - ... ... М. ... осы ... ... Ж.Қасымбаевтың өз
көзқарасын білдіріп жазған жауабы «Егемен Қазақстан» газетінің 2000 жылғы 7
қаңтардағы ... ... да ... ... ақиқаты хақында» деген
тақырыппен жарияланды. ... ... ... [174] ... ... жер ... ... «жаудың сағы сынып, тағы
тайып, жеңілгені сонша, ұрыс даласын аңырап басына көтерген, Қапшағай ... ен ... ... ... ... Аңырақай ағысы деп аталады; Хан тауы
мен Аңырақай тауы арасында созылып жатқан жазықты ... ... ... ... де ... - ... ... [176] орай өз дәлелдерін келтіреді.
Ж. Қасымбаев Абылай мен ... ... 1741 ... ... айғақтайтын архивтік және жазба деректеріне жүгінеді. Сондай-ақ,
М. ... ... хан ... 1731 – 1732 жылдар еншісіне тиеді
деген болжамымен де келіспей, Абылайдың ... 1771 ... ... ... ... ... ... мағлұматтарды ортаға салады.
«Белгілі тарихшы М. Қозыбаев біздің ... ... ... ең ірі, ... оның ... ... оқиғасы ретінде
Қошқарбай батырдың 1775 жылы Алтай маңындағы бір жорығын ... ... ... 1771 жылғы шайқастардың орасан маңыздылығымен бірде-бір
Орталық Азиядағы қанды тартыстар теңесе алмайды», - дей ... В. ... ... ... тарихшылардың еңбектеріне сүйене отырып, 1770 ... ... сол ... ... ... жорығы жан
түршігерлік салдармен 1771 жылы маусым айының басында ... ... ... аштықтан, аурудан, ең ... ... ... ... жау жер жастанғанын, қолға түскенін айтып:
«1775 жылы қазақтарға қарсы қай ... ... ... ... ... ... асыға күтеміз», - деп жазады Ж. Қасымбаев.
Мақаласының қорытындысында автор: «Аңырақай шайқасы ... ... да, ... ... қырлары да аз емес. Архив және басқа
да ... ... ... ... бұл оқиға туралы алыпқашпа
көзқарастарға айқын жауаптар беретіні сөзсіз. Тек ауыз ... сан ... ... ... ... жеткен нұсқаларына сүйеніп, осы оқиғаның
бар болмысы мен сырын ашуға ... ... ... - деп ... ... Қасымбаевтың осы тұрғыдағы ғылыми түйінді ойлары автордың басқа да
еңбектерінде өз жалғасын тапты.
Зерттеушінің пікірінше, кейінгі жылдарға дейін ... ... ... ... ... ... ... жүздерінің «өз еріктерімен
қосылғандығы» туралы ғана ... еді. Бұл ... ... ... ... ... ... қалыптасқан сыңаржақ коммунистік
идеологияның туындысы болып табылатын ... ... ... ... ... ... негіздеу болатын. Осының барысында ХVІІІ –
ХІХ ғасырлардың 50 – 60-шы ... ... ... ... ... бір ғана ... Ресей империясының құрамына Қазақстанның қосылу
жағдайын анықтауға бағытталды.
Ж. Қасымбаев орынды атап өткеніндей, ғылымға жасанды ... ... ... ... үш жүзінің өзіндік даму ерекшеліктеріне
тіпті мән берілмеді, кез келген саяси мәні бар оқиға тек ... ... ... ... сипатталды. Осының салдарынан тіпті қазақ
халқының жоңғар ... ... ... ... көпшілікке
белгілі жәйттері көлеңкеге ығыстырылып, осы күресті ... ... ... мен ... ... ... есімдері
елінің ұранына айналған ерлердің аттары аталмай, халық жадынан күштеп
өшіріліп келгені белгілі. ... сол ... ... ... ... ... ... саясатымен байланыстыру қызықтардың ата жауы ... бір ... ... ... ... мазмұнын арнайы,
тереңдетіп талдауға мүмкіндік бермегені түсінікті.
«Кіммен алыссаң, соның тарихын жете біл» ... те, ... ... мемлекеті туралы терең білуге мүмкіндігіміз болмады»,- деп жазды
Ж.Қасымбаев бұл туралы [177].
Ғалымның жоғарыда ... және ... да ... [178] ... ... ұлт-азаттық көтерілістердің ... ... ... және ... ... тың ... ... коммунистік идеология талаптары салдарынан қазақ тарихындағы
кейбір ... ... «ұлы орыс ... өзге ... ... ... және ... Ресейдің жанашырлығы» тұрғысындағы
көзқараспен қарауға мәжбүр болған Ж. Қасымбаев Қазақстан тәуелсіздікке ... ... ... өз ... ... ... қарсы және ұлт-азаттығы үшін күрес мәселесін халқымыздың
ұлттық тарихындағы ұлттық ... ... орны ... ... 1998 ... 4-5 ... ... бірлігі және ұлттық тарих жылына»
орай ... ... ... ... және ... ... осы ... қарасты Мәдениет комитеті және Қазақстанның
Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... негізгі
кезеңдерін мұражай экспозицияларында ... ... ... ... ... ... ... Бұл
баяндамасында тарихшы қазақ халқының ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... және оның ... ... ... ғылыми айналымға енгізу жағынан біршама оң нәтижелерге қол
жеткізілгенін атап ... ... ... ... осы ... мәселе бойынша әлі де ... ... ... ... ... назар аударды.
Ғалым қазақ өлкесіндегі ұлт-азаттық қозғалыстың өте өзекті ... ... ... баға беруде әртүрлі пікірлердің орын алуына, ... ... ... ... ... ... күрес жүргізу барысындағы халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайына
жеткілікті түрде, тереңірек мән берілмеуі салдарынан жол ... ... ... Қазақстан тарихындағы отаршылдық кезеңдегі ұлт-азаттық
күрестің сипатына, қозғаушы күші мен ... да ... ... талдау жасауды мақсат ете отырып, Ж.Қасымбаев орыс тарихнамасындағы
қате тұжырымдар мен ... ... ... ... ... көрген
зерттеулерге де тигізген кері әсері мен ықпалын жан-жақты көрсетті. ... ... оның ... ... ... ... ... ескерткіштер болып табылатын халық шежірелерімен терең таныспай
жатып, самодержавиелік ... ... сай ... ... ... ... және шетелдік авторлардың еңбектеріне сыни талдау
жасады.
Әсіресе, автор Ф. Энгельстің 1851 ... 25 ... К. ... ... ... ... Орталық Азияда, Қара және Каспий
теңіздері жағалауларында тұратын халықтарға ... ... ... ... туралы пікірінен үзіп-жұлып ... ... ... бойы ... орталық пен шығыстағы шеткері аймақ
тарихшыларының азығына айналып, жергілікті халықтардың отаршылдыққа қарсы
күресін бағалауда орынсыз түрде ... ... етіп ... ... еді. Бұл ... үш ... ... империясына қосылуының тарихи
үрдісін бағалауда да басшылыққа алынып, ұлт тарихының әртүрлі ... ... ... ... ... билігіне қарсы шығып, алып мемлекетті
300 жылдан астам уақыт ... ... ... ... ... сипаты жайында барынша байбалам салған большевиктік теоретиктердің ... ... өз ... ... соң, ... бағалаудағы пікірлерін
өзгертіп, ресейлік отаршылдық жүйені ... ... ... ... парадокс деп білді. Сөйтіп ол мәселе отаршылдыққа ... ... ... ... баскөтерулердің санын ғана анықтап ... ... ... мен ... сондай-ақ ұлт-азаттық қозғалыстағы әйгілі
Шыңғыс әулеттері, танымал батырлар, ... ... ... ел ... ... мәні мен ... да нақтылай түсуді ұсынды.
Қазіргі заманғы талаппен қарағанда еркін ойлы оқырмандардың ... ... ... ... сай келе ... ... М.П. Вяткин, А. Рязанов, П.Г. ... Б. ... Е. ... Г. Семенюк, Т. Шойынбаев, В. Басин және басқа
бірқатар зерттеушілер Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... үлес ... жоққа шығара алмаймыз. Осы ... ... Ж. ... ... ... ... ... мол деректік материалдар жаңа дәуір зерттеушілері үшін де барынша
құндылығын әлі ... ... ... отырғанын еске салуы барынша қолдауға
лайық.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... бойы ... тәуелсіздік үшін күресінің тарихын ... ... ... ... ... ... өкініш білдіреді. Осы мәселеге ... ... бойы ... ... ... талдау, талқылау
жұмыстары мен ғылыми айналымға енгізілген жаңа ... ... ... тарихындағы ұлт-азаттық қозғалыс кезеңдерін былайша дәуірлеуді
ұсынды:
Бірінші кезең – дәстүрлі билік түрін сақтап қалу үшін ... ... ... ... – Әбілқайыр, Нұралы, Абылай дәуірі);
Екінші кезең – 1783-1800 жылдардағы Кіші жүзде патша ... ... ... алу ... ... ... ... кезең – ХІХ ғасырдың 40-50-жылдарында хандық ... ... үшін ... ... қарсы бағытталған көтерілістер;
Төртінші кезең – қазақтардың ХІХ ғасырдың 60-90-жылдарындағы өлкеде
отаршылдық ... ... ... орнатылып, орнығып қалуына қарсы
күресі;
Бесінші кезең – ... ... ... ... жағынан беки түсуіне қарсы жүргізілген халықтық-азат ... ... ... ... ... қозғалыстарды
кезеңдер мен дәуірлерге бөлу ... бұл ...... тарихшы
Е.Бекмахановтың осы мәселе бойынша негіздемесімен үйлесім табатынын ... ... ... ұлттық тарих ғылымының көшбасшысы ... ... ... бас ... ... олардың әлеуметтік-
экономикалық ауыр жағдайынан іздеген болатын. Осы ... ... Ж. ... та ... ... ... дәуірлік жүйелеу барысында
патшалық Ресей ... ... ... әдейі езгіге ұшыратуының әскери-
отаршылдық жүйесіне деген жергілікті ... ... ... ... ... факторы мен күшіне айналды деген ғылыми
тұжырымды берік ұстанды.
Ж. Қасымбаев социалистік таптық ... ... ... билік
жүйесіне деген жалпы халықтың қарсылығына азғантай ғана «ақсүйек әулеттері»
өкілдерінің ішкі феодалдық бас көтеруі ретінде ... ... ... ... Ұлт-азаттық көтеріліске басшылық жасаған тұлғаларға
байланысты Қазақстанның ғана емес, ... ... ... ... ... сақталған құжаттарды да негізге алу қажеттігін еске
салды. Аса күрделі болып табылатын осы ... ... ... ... ... ортаға салып жүрген кейбір зерттеушілердің орынсыз
ой-тұжырымдарына ерік бермей, ... ... салу ... ... ... ... ... тарихындағы көрнекті тұлғалар мен
олардың қызметі, хандар мен билердің ... орны мен ... ... нақты көрсетілген ғылыми жиындар өткізуді ұсынды. Осыған
байланысты Қазақстанның Орталық Мемлекеттік ... мен ... ... ... деректік мұрағаттарды да
уақыт талабына сай жаңартып, жаңғыртып ... ... ... өзі ... ұлттық тарихи сана-сезімін қалыптастыруда аса үлкен ... еске ... ... пікірін ғалым республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің 1998
жылғы 14 сәуірдегі №72 (21797) ... ... ... ... ... ... ... атты мақаласында да одан әрі дамыта түсті.
Тарихшы ... ... ... ... ... тырысқан әуесқойлардың жеңіл-желпі ой түйіндеріне көз жібере
отырып, ондай авторлардың базбір ... ... ... Ресей
империясына кіруінің себептерін кейбір белді сұлтандардың, ... ... гөрі жеке ... қамын көбірек ойлауынан, яғни ұлттық
саналарының жойылуынан іздейтін ... ... ... ... сынады.
«Шын мәнінде ХVІІІ ғасырдың 30 – 40-жылдарындағы халықтық сана ... үш ... үш ... ... ... өзаралық байланыс әлсіреп,
тарихи ахуалға тәуелді болудан қалыптасқан еді, - деп жазады ... ... – Әр ... ... ... жүздік) өзінің
оқшауланған ішкі өмірінің жағдайына басым көңіл аударып, басты ... апат ... ... ... тойтарыс беруге тырысты. Жеке
хандардың, белгілі ат төбеліндей сұлтандардың, құрметке ... ... үш ... ... ... ... ... оң
нәтиже бере қоймады. Рулық жіктелуден, жершілдік оқшауланудан күш алған
психология көп жағдайда ұлттық ... ... ... ... отырды.
Осындай жағымсыз құбылысты кейіннен «бөліп ал да билей бер» деген ұранды
жадында ұстаған ... жүйе ... ... ... ... Қасымбаевтың ғылыми-зерттеу еңбектеріне негіз болған мәселенің
бірі – ... 1916 ... ... және оның шығу ... ... жөнінде ғалымның. «Бостандық жолындағы күрестің жарқын ... ... жыл: ... келген ақиқат» деп аталатын ... ... ... ... 1916 ... ... патша өкіметінің
озбырлық саясатына сүйенген буржуазиялық құрылыстың шаңырағын шайқалтуға
себепші болған революциялық қозғалыстың бірі, сондай-ақ, Қазақстан мен ... ... ... ... ... кең байтақ өлкесін шарпыған,
дүбірлі дүмпуі Еділ бойындағы қалмақтар мен Солтүстік Кавказдың халықтарына
дейін жеткен аса ... ... деп ... ... бұл көтерілістің түп-тамыры тереңде жатты, оны
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... көп ... ... империясының
саяси-экономикалық дамуының барысы ... ... ... қанды қырғынға ұшыратқан бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... тыс ... ... жергілікті жерлердегі шенеуніктерінің озбырлығы, байлар ... ... мен ... ... ... шет аймақтардағы ұлт
еңбекшілерін ашындырып, олардың самодержавиелік ... ... ... ... ... ... ... де себепші
болды. Өйткені патша ... ... ... көздеп, мал
шаруашылығымен айналысатын көшпелі қазақтардың жерін соларға тартып алып
беруге ұйғарды. Бұл ... да ... ... ... кедей шаруаларға
ауыр соққы болып тиді.
1916 жылғы көтерілістің осындай себептері мен салдарларына тоқтала
келіп, Ж. ... ... ... жергілікті әкімшілік орындары ұлт
араздығын ... ... орыс ... ... ... тырысқанын, бұл залымдықты ... ... үшін олар ... мен
феодалдарды, кулактарды қолшоқпар етіп пайдаланғанын ... ... ... ... ... ... тап өкілдерінің азғыруына
ермеді, қанаудан, озбырлық өктемдіктен өмірі өксіген ... ... ... ... өздерінің мүдделері ортақ екенін кәміл түсінді», -деп
зерттеуші ресми ... ... ... ... 1916 ... кезінде орыс мұжықтары Жетісудың жергілікті тұрғындарын қырғынға
ұшыратқан.
Ж. Қасымбаевтың аталған мақаласында айтылған, ол жарық көрген 1986 жыл
үшін өте ... ... деп ... ... ... бар ... назар
аударғымыз келеді. Ғалым осы еңбегінде кезінде В.И. Лениннің империализм
дәуіріндегі «езілген ... ... ... ... ... тек
былшылдап қана жүргенін, ал іс жүзінде өз халқының сыртынан және оған қарсы
езуші ұлттың буржуазиясымен реакциялық ... ... ... [182].
Келешекте коммунизм құруды көксеген сол кездегі социализмнің «күн
көсемінің» осы ... ... ... Ж. Қасымбаев қазақ даласында іс
жүзінде жағдайдың мүлдем ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық демократияшыл интеллигенциясы еңбекшілер
бұқарасының жоғын жоқтап, «патша ... бұл ... ... ... ... ... ... интеллигенциясының алдыңғы
қатарлы өкілдері басшылық етті, кейін солардың көпшілігі Кеңес ... да ... ... - деп жазды Ж. Қасымбаев. Осылайша,
зерттеуші В.И. Лениннің өз ... ... ... ... бірдей
өмір шындығымен үйлесе бермегенін айқын дәлелдеп берді [183]. 1986 жылдың
маусым айында жарияланған ғалымның ... ... ... сол ... ... болған жастардың ұлт-азаттық көтерілісінен кейін ... кінә етіп ... ... ... ... тарихшы Е. Ермұқановпен бірге жазып, жариялаған «1916
жыл: айтылмай келген ақиқат» атты мақаласында мәселе ... оған ... ... ... ... ... екі құжаттың мәліметтеріне
сүйеніп берілген. Ол құжаттардың біріншісі – 1916 ... ... ... ... Торғай генерал-губернаторлығының рұқсатымен Торғай облыстық
басқармасында өткізілген ... ... ... ... және ... облыстары
болыстары өкілдерінің кеңесі отырысының шешімдері, ал ... – осы ... ... ... ... ... ... жолданған «Қырғыздар туралы
еске алатын жазбалар».
Назар аударатын бір ...... ... ... бірінші
құжатты дайындап, қолдарын қойғандар Ә. Бөкейханов, М. ... ... ... ал, екінші мазмұны толықтырылып берілген деректің соңында
сұлтандар Б. Қаратаевтың және А. Сейдалиннің қолдары қойылған.
Жоғарыда аталған 1916 жылдың ... ... ... ... ... ... Торғай облыстық басқармасында өткізілген Орал,
Ақмола, Семей, Жетісу және ... ... ... ... кеңесі
отырысының шешімдерінде қазақ жігіттерін майдандағы қара ... ... ... 17 түрлі талап қойылған. Олардың ішінде мынадай жайттар
қамтылған: солтүстік аудандарда ...... ... ... ... 1917 ... ... айына дейін, оңтүстік болыстарда сол
жылдың наурыз айының 15-іне дейін тоқтату; тыл жұмысына алдымен 19 – 31 ... ... тек ... ... ... шектелу және қара жұмысқа
көпшілігі отбасын құрып үлгірмеген жастарды алу; «реквизициялауды» әркімнің
тұрған мекенінде немесе ауылында ... ... ... тыл ... ... бір адамнан қалдыруды қамтамасыз ету; тізімге
ілінгендерді мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ету және т.б.
Авторлардың аталған мақаласында келтірілген деректер мен ... ... ... ... ... ... патша жарлығына қарсылық
алғашқы күндерден-ақ әртүрлі ... ... ... ... бірге 1916 жылдың маусым, ... ... ... ... ... ... ахуалдың ерекшеліктерін тереңірек түсінуге
және қазақ ... ... ... қызғыштай қорғаған қазақ зиялы
қауым өкілдерінің, атап айтқанда, Ә. ... М. ... және ... ... асыл ... ... ... анықтауға мүмкіндік
береді [184].
Ж. Қасымбаев 1916 жылғы көтерілістің себеп-салдарына ... ... сол ... ... ... генерал-губернаторы және осы
аттас округтік әскерінің ... А.Н. ... ... ... баға ... ... Николаевич Куропаткинді патшалық Ресей
империясының азиялық аймағында ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... болған әскери қайраткер деп бағалайды.
Расында да, ол ХІХ ... ... ... ... ... ... соғысының» жеңімпазы атанған Г.А.Колпаковскийдің
сеніміне кірген, орыс ... бас ... ... ... ... ... Іле науқаны кезінде Құлжа отрядтарының бірін басқарған
болатын. Дәл осы А.Н. ... ... ... оның ... ... қызмет атқарған бірнеше қазақтар – Ниязбек болысынан ... ... ... ... ... орыс патшасының атынан күміс
медальдармен марапатталған еді.
Ж. Қасымбаев өзінің бұл ... ... ... келтіре отырып,
А.Н. Куропаткиннің ХІХ ғасырдың 80-жылдарында «азиялық иеліктегі» аймақ
бойынша білікті маман ... ... ... ... ... 1881 ... ... Закаспий өлкесіне жасаған жорығын ұйымдастырушылардың бірі
болғанын дәлелдейтін тарихи мәліметтер келтіреді.
1916 жылдың ... ... А.Н. ... ... ... ... тағайындалуын жергілікті отаршылдық билік
әкімшілігі масаттана қарсы алады. Оның ... ... ... жаңа ... ... ... қоса арнайы мадақтау
өлеңін жариялайды. А.Н. Куропаткин қызметіне кірісе салысымен ... ... «көп ... ... ... ... ... болуы қажеттігі» туралы идеясын тықпалай бастайды.
Осыған орай А.Н. Куропаткин 1916 ... 25 ... ... ... ... ... және жедел түрде орындау қажет деген
талап қояды. Оның ойынша, «орыстар ... ... ... ... ... ... ... тылдағы барлық қара жұмыстарды
атқаруы керек». ... ... ... да орыс ... ... орындалуға тиіс және ол қайткен күнде де орындалады да» деген ... ... ... ... жаңа билеушісінің осындай
талаптарының салдарынан қазақтар қарулы жасақтар құрып, жергілікті халықтың
бір ... ... ... ... бойы ... келе ... ... көшуге мәжбүр болғанын, ал басқалары патша
өкіметінің орынсыз ... ... ... шыққанын нақты тарихи деректер
негізінде сипаттайды [185].
Зерттеушінің осы тақырыпта жазылған тағы бір еңбегі Ресейдің ... ... ... ... 1916 жылғы көтеріліс тарихы
туралы көзқарастарын талдауға арналған. Автор майдандағы қара ... ... ұлт ... алу ... ... ІІ ... ... жылғы 25 маусымда қол қойылғанымен, аталған құжат патша ... ... атты ... газетінде тек сол жылғы 7 шілдеде
ғана, арада 12 күн өткеннен кейін жарық ... ... ... ... ... салдары жөнінде 30-дан астам Дума депуттары қол қойған,
«Құпия және жедел ... ... ... орыс ... Бас ... ... жоғары мемлекеттік құрылымдарға жолданған ресми сұрау Петербордағы патша
сарайы тарапынан түсінбестік тудырса, патша өкіметін қатты ... ... ... ... ... Мемлекеттік дума депутаттарының жоғарыда аталған ... бір ... ... халықтың тағдырына жанашырлық сияқты болып
көрінгенімен, олардың, яғни депуттардың қазақтардың 1916 ... ... ... ... ... ... ... қоймағанын атап көрсетеді.
Қазақ ... бұл бас ... ... себебі – патша өкіметінің
жергілікті жерлерде жүргізіп жатқан ... ... ... аграрлық реформа» аталып кеткен отаршылдық жер саясатына деген
қарсылық болғаны жөніндегі зерттеушінің ғылыми тұжырымы қолдауға ... ... ... деп ... Еңбегінің соңында автор қазақ халқының
осындай қарсылықтарына қарамастан, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерістен ... ... ... ... көпке дейін жалғасып келгеніне өкініш білдіреді
[186].
Ж. Қасымбаевтың қазақтардың жоңғар ... ... және ... үшін ... туралы зерттеулері – ғалымның жалпы ғылыми мұраларының
арасында ерекше орын алады.
3 Ж. ҚАСЫМБАЕВТЫҢ ҒЫЛЫМИ - ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ
ТАНЫМДЫҚ, ... ... ... Қазақстанның орта мектептері үшін даярлаған
оқулықтарының сапалық даму ... ... ... ... ... ... ... кезде
тарих пәнін оқытудың мәні мен ... ... ... мен
тұжырымдарын ортаға салып, әдістемелік ұсыныстарымен бөліскен ... ... ... ... ... кезінен бастап үзбей жариялап
тұрды.
«Педагог» басылымының 1971 жылғы №3 санында жарық ... ... ... ... ... ... ... басылымының 1974 жылғы сандарының
бірінде басылған, тарихшы Н.Е. ... ... ... «Объяснение схем
и карт в учебнике истории КазССР (ХІХ в.)», осы басылымның 1980 жылғы №6
санында ... ... ... ... по ... Казахстана на уроках истории», Алматы облыстық «Жетісу» газетінің
1986 жылғы 25 маусымдағы №126 санындағы ... ... ... ... жас» ... 1988 жылғы 14 қазандағы нөмірінде жарық көрген
«Қазақ ... ... ... ... және тағы басқа мақалаларында
[187] ... ... ... тыс ... ... ... ортаға
беймәлім болып келген тарихымыздың «ақтаңдақ» ... жас ... оны ... ... ... ... Президенті Н.Є. Назарбаевтыњ тікелей н±сќауымен Ќазаќстан
Республикасыныњ ‡кіметі 1996 ... ... ... ... білім беретін мектептеріне арналѓан оќулыќтар мен ... ... жєне ... ... ... баѓдарламасы туралы» ќаулы
ќабылдады. Аталѓан мемлекеттік маќсатты баѓдарламаныњ ... ... ... ... ... Ж.Ќасымбаев с‰белі ‰лесін ќосты.
Сол атќарылѓан ж±мыстар арасында негізгі мектептіњ ... ... мен ... ... дайындау ж±мысы ерекше орын алады.
Оныњ мынадай себептері бар еді. Біріншіден, ... ... ... ... барлыќ пєннен аяќталѓан білім алады. Демек, пєнніњ саны ... ... саны ... 20-ѓа ... ... ... ... дейін жања
буын оќулыќтары бастауыш мектеп ... ... ... ... ... тµрт сыныбыныњ оќулыќтары 1996-1999 жылдар аралыѓында
жасалып, жылына бір сынып ‰шін ѓана оќулыќ пен оќу-єдістемелік ... Ал, ... ... ... 1999 ... сєуір
айынан 2000 жылдыњ жазына дейін жасалып ... 2000 ... ... ... ... ... де ... біткен еді.
5-9-сыныптарѓа арналѓан оќулыќтар мен оќу-єдістемелік ќ±ралдарын
дайындау туралы бєйге 1998 ... 14, ... ... газеттерінде жарияланды. Б±л бєйгеге уаќытыныњ аздыѓына,
студенттерге сабаќ ... ... ... ... ... тым кµптігіне ќарамастан Ж. Ќасымбаев та ќатысты. Ғұлама
тарихшы ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп, аса бай деректерге толы еңбектерін ұсынумен бірге
мектеп оқушыларына арналған арнайы ... мен оқу ... ... ... ... деп ... сайыста баѓы жанѓан Ж. Ќасымбаев жєне басќа да авторлар бєйге
комиссиясыныњ шешімін ЌР Білім жєне ѓылым ... ... яѓни ... ... ... ... ж±мысќа кірісе алмады. Сол себепті 5-9-сыныптарѓа
арналѓан оќулыќтар мен ... ... ... ... ... жыл ... орасан зор ж±мыс атќарылды. Осы мерзімде бес сыныпќа 18-
20 пєннен 120 оќулыќ, 360 ... ... ... жазылып, тєжірибеде
байќап-сынап кµру ‰шін шаѓын таралымдармен ... ... ... ... академиясыныњ республикадаѓы 80-ге жуыќ ... ... ... ... 120 ... пен ... 360 кітабын (олардыњ жалпы кµлемі 5 мыњ баспа табаќ) ... ... ... ... ... тєжірибеде б±рын-соњды болмаѓан
орасан зор ж±мыс болатын [188].
Қазақстан тәуелсіздік алып, егемен ел атанғаннан кейінгі жылдары ... ... ... арналған оқу-әдістемелік құралдарының ішінде Ж.
Қасымбаевтың орта мектептердің 9-сыныбына арналған «Қазақстан тарихы» ... ... [189] ... орын ... Бұл ... алғашқы кезде 1990 жылы
жарық көрсе, кейін жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастырудағы маңызы
ерекше ... ... ... рет ... ... ... Қасымбаевтың жоғарыда аталып өткен, орта мектептердің 9-сыныбына
арналған «Қазақстан тарихы» пәні ... ... жеті ... ... ... оқулықтың бірінші тарауы «Қазақстанның ХVІІІ ғасырдағы саяси-
экономикалық дамуы», екінші ... «ХІХ ... ... жартысындағы
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы», үшінші тарауы
«Қазақ жерінің Ресей имперниясының қол ... ... ... ... ... ... жартысындағы Қазақстан мәдениеті», бесінші ... ... ... ... Қазақстанда капиталистік қатынастардың ... ... ... «ХІХ ... ... ... ... ал жетінші тарауы «ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан» ... ... ... оқушыларының таным-түсінігіне лайықталып
құрылған. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық, мәдени өмірінде ХVІІІ ғасыр
мен 1914 жылдар аралығында орын алған басты ... ... ... ... ... ... ... құрамына қосыла бастауының
алғышарттары және барысы, ХVІІІ ... орта ... ... және ... ... ... ... биліктің жойылуы,
қазақстандықтардың 1812 ... ... ... ХІХ ... бірінші
жартысындағы қазақ әдебиеті мен мәдениеті және тағы басқа мәселелер ... ... ... ... тарихи танымын кеңейту ісін жүйелі
жүргізу мақсатында әр тарау тиісінше ... ... әр ... оларға өтілген тақырып бойынша бақылау сұрақтары берілген және сол
тақырып бойынша құжат материалдары ұсынылған. Оқулық Қазақстан және ... ... ... орын ... ... тұлғалар мен тарихи оқиғалардың
суреттерімен безендірілген. Оқулық соңында ... ... ... Аса ... ... мәдениетінің үлгісінде басып шығарылған
Ж.Қасымбаевтың бұл ... әлі ... ... орта ... ... ықыласпен
пайдаланылып келеді.
Ж. Ќасымбаевтыњ: «Жалпы білім беретін мектептерге арналѓан ... ... ... ... ... ... ... себептерді
кµріп отырѓан жоќпын. Б±рынѓы ескі, оѓан ќоса сынаќ оќулыќтар шыѓарылып,
ќайта басылып, ... ... µзім таяу ... ... ЌР ... ... ќоѓамдыќ келісім министрлігі жанындаѓы Оќу-єдістемелік ... ... ... ... ... Сондай-аќ, мектептер алѓашќы
хрестоматиялармен де ќамтамасыз етілген», - ... ... ... себебі
де осындай ‰лкен ж±мыстыњ ж‰зеге асырылуына орай ... де ... ... ... ... ... ... т±жырым жасауына ±лттыќ тарихты жеке адамныњ
азаматтыќ т±лѓасы мен ... ... ... ... ... к‰шке ие деп таныѓан азаматтыќ ±станымы да ... ... ... Ол
белгілі бір тарихи оќиѓалар мен тарихи ... ... ... ... мањызы туралы толассыз ... ... ... ... ... мєжб‰р болып жатырмыз деп есептеді.
«¤кінішке ќарай, ... ... ... ... ... ... мен ... наќтыланѓан отандыќ тарихты зерттеу мен
оќытудыњ бірт±тас ... ... ... ... ... Б±л ... ... меніњ ѓылымѓа деген кµзќарасымныњ «ескі ж‰йеде»
ќалып ќойѓанын ... кінє ... да кµп. ... м±ны ... ... мен ... ... кµптеген дамыѓан елдерінде, оныњ ішінде АЌШ,
Германия, Франция сияќты мемлекеттерде тарихтыњ тєрбиелік ќызметіне ... ... ... б±л ... ењ бір ... ... ... болса
да, б±рмалауѓа болады екен деген сµз ... - ... ... [49].
Тарихшы Жанұзақ Қасымбаевтың жемісті ғылыми ... ... ... ... ішінде орта мектептерге арнап жазған тарих пәні ... мен оқу ... ... ... атап өту ... ... Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... ... ... ... ... ... мектептің 8-сыныбына
арналған «Қазақстан тарихы (ХVІІІ ғасыр – 1914 жыл)» атты ... ... ... ... деп ... ... құралын айтуға болады
[190].
Ж. Қасымбаевтың жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған
«Қазақстан ... ... ... – 1914 ... атты оқулығына ... ... ... Ә.Х. ... атындағы сыйлықтың лауреаты
С.Ф. Мажитов пікір жазған және арнайы ... ... ... ... ... алғашқы беттерінде берілген автордың алғы сөзінен тарихшы
Ж. Қасымбаевтың бұл оқулықты жазуға үлкен жауапкершілікпен қарағаны, тарихи
деректер мен мәліметтерді мектеп ... ... ... етіп ... әдістемелік шеберлігі айқын аңғарылады.
Тарихи оқиғаларды жіктеудегі жаңа принципке негізделген оқулықтың
мазмұндық құрылымы ХVІІІ ғасыр мен 1914 ... ... ... ... ... жалпы тарихи өмір шындығын қалыптастыруда озықтығымен
ерекшеленетін осынау дәуірді және оның ... ... ... қазақ
халқының тағдырындағы маңызды оқиғаларды сөз етемді.
Оқулықта тарихи оқиғалар мен көрнекті тұлғалар жайында толық ... ... ... ... ... сай ... ... мен
толықтырулар енгізілген.
Қазақ жерінің Ресей қол астына кіруі, оның мәні мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекетті жою,
рухани-мәдени мұра, сондай-ақ жеке тұлға мен қоғамның бір-біріне ... аса ... ұлт ... бостандық жолындағы күреске
тартылуы, міне, осының бәрі, тағы да ... ... ... ... оқу ... ... ... қалыптасып, одан әрі дами
түседі.
Әрине, ... ... ... баға ... ... ... ... әр түрлі орын алған алып ... ... ... ... ... ... түрліше көзқарастар туғызуы
мүмкін. Пікірлердің өзгеріп отыруы заман ағымына байланысты.
Жас достар! Оқулық материалдарын түсініп, зер сала ... ... ... барысында алған білімдеріңді одан әрі тереңдете түсулеріңе ... ... ... ... оқи отырып сендердің туған жерге,
Отанға деген патриоттық сезімдерің арта береді.
Олай болса, іске сәт!» - деп ... ... ... ... ... ... бб.].
Көріп отырғанымыздай, тарихшы Ж.Қасымбаев мектеп оқушыларына осы сала
бойынша білім беру ісі – ... ... мен ... тікелей байланыстырушы,
дәнекер жүйе болып табылатынын дәл аңғара отырып, оқулық жазуға аса үлкен
жауапкершілікпен қарады. Оқулық – ... ... даму ... деңгейін
және оның болашақта қалай өсіп-өркендейтінін танытатын, сонымен ... ... ... ... ... деректер мен мәліметтерге,
негіздемелер мен тұжырымдарға сүйене ... ... ... ... автор осы міндеттің үдесінен шыға білді. Ж.Қасымбаевтың мектеп
бағдарламасына арналған оқулықтары ... ... ... ... бірнеше
жылдан бері қолданылып келе жатқанының себебі де осында ... ... ... ... оқу ... бір ...... қазақ
халқының басынан өткен тарихи оқиғалар мен кезеңдерді мектеп оқушысына
түсінікті тілмен баяндауды ... ... ... ... ... ... ... ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайын:
«Қазақстанның Ресейге қосылуы ұзаққа созылды. Орыс ... ... ... ... ... ... бұрыннан-ақ мүдделі болатын.
Мұның себебін осы елдің әлеуметтік-экономикалық және ... даму ... ... ... ... ... мен күшеюі көрші
Шығыс халықтарымен сауда айналымын және басқа да қатынастарын жандандырды»,
- деп ... ... да, ... атап ... ... хандығының ыдырауы
және орыс елінің кең-байтақ Сібір жерін, Қазан (1552 ж.), ... ... ... ... ... алуы, Кама сауда жолының құрылуына
әкелген болатын. Орыс мемлекеті ... ... ... ... ... кеңейткеннен кейін, ХVІ ғасырдың соңы ... ... ... ... ... ... арта ... еді
[190,5-б.].
ХVІІІ ғасырдың басында қазақ феодалдық мемлекетінің ішкі және ... ... ... ... қала бергенін, жоңғар хандығы шапқыншылығының
күшеюі Орталық Азиядағы халықаралық ... ... ... 20-жылдарындағы бүкіл аймақтың саяси өмірін шарпыған күрделі
оқиғалардың нәтижесінде елдің тәуелсіздігі әлсіреп, ... ... ... ... ... ... соңында мектеп оқушыларына:
«1. Орыс мемлекетінің Қазақ ... ... көз ... ... ХVІІІ ғасырдың бас кезінде Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы
қалай ... ... ... ... тарихындағы алатын орны қандай?» -
деген сұрақтар қояды. ... ... осы ... айтылған мәселелерге
байланысты мектеп оқушыларының таным-түсінігін арттыру ... ... ... ... русского подданства» [191] атты еңбегіндегі
ХVІІІ ... ... ... хандығының жағдайы жайындағы, «Красный
архив. 1939. №37. С.225» ... ... ... ... туралы
мәліметтермен танысып шығуға тапсырма береді [191,8-9-б.б.].
Оқулық осындай тарихи ... өте бай. ... ... ... ... ... ... сирек мәліметтермен
ғана шектелмей, ХХ ... ... ... ... ... де сілтеме жасайды. Алынған дереккөзін: «Казахско-русские
отношения в ХVІІІ – ХІХ ... ... и ... Т. ІІ. ... С. 438 – 439», – деп ... ... Сырдария маңындағы қазақтардың
Ташкент билеушісіне қарсы толқуы туралы 1858 ... 11 ... ... ... ... оқушысының тарих туралы білімін кеңейте түсетіні
сөзсіз:
«Наурыз айында Ташкент билеушісі ... 3000 ... ... ... ... Әулиеата бекінісіне келді. Осы
маңда көшіп-қонып жүрген қырғыз билерін шақыртып, бұрынғыдай қой ғана ... ... және ірі ... да ... салуды белгіледі.
Мамыр айының басында Түркістан қырғыздары, қоңыраттар, наймандар,
қыпшақтар, арғындар қоқандықтарға ... ... ... өз ... ... хан деп ... ... бұған қарамастан Түркістан
қырғыздары Мырза Ниязға қарсы тұрған жоқ, ... әлі ... ... ... оның ... Мырза Ниязды қоюды қалайды»[190,110-б.].
Оқулықтың бір-бірімен тығыз байланысты параграфтарға бөлінген ... ... ... ... құжаттар молынан келтірілген. Оқулықтың
мұқабасына Астана қаласында 2001 жылы орнатылған Кенесары хан ескерткішінің
(мүсіншісі – Н. ... ... – Ш. ... ... ... ... ... тарихи құжаттардың көшірмесі, белгілі ағылшын суретшісі
Джон Кэстль, т.б. суретшілердің портреттері мен ... ... ... жаңадан салған Әбілқайыр және Абылай хандардың портреттері
пайдаланылған.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... ... ... ... ... ғасыр – 1914 ж.)
Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған ... ... ... ... 1914 ... дейінгі аралықтағы маңызды оқиғаларға қатысты
құжаттар мен материалдардың жинағы болып ... ... ... бұл ... орыс тілінен Ф.Сүгірбаев аударған.
Автор байқау оқу құралының соңында берілген сөз ... ... ... ... ... ... мерзімді қамтитын
құжаттардан құрастырылған тұңғыш хрестоматия сіздердің алдарыңызда ... ... ... ... таңдап аларда біздер басшылыққа алған
салыстырмалы-тарихи әдіс бізге, оқушылар мен ... ... ... ... өткен дәуірдегі күрделі әрі ... ... қыры мен ... ... ... ... ... ғылыми-танымдық
білімдерін біршама кеңейтуге мүмкіндік беретін түпнұсқалар жинағын ұсынуға
мүмкіндік береді», - дейді[192,134-б.].
Тарихшы Ж. ... өте ... атап ... ... ... арасында осы уақытқа дейін ... да бір ... ... бір-біріне қарама-қайшы тұрғыдан қабылдау орын алып келеді. Ал
бірқатар, ... ... ... ... үштігіндегі саяси оқиғаларды
бағалауда кәсіби тарихшылардың арасында да әртүрлі қарама-қарсы көзқарастар
бар екендігі бесенеден белгілі. ... ... ... ... тарих
оқиғаларын Қазақстан жұртшылығының жаңаша ... ... ... ... ол ... туралы пікірлер мен түбегейлі
көзқарастардың бір-біріне тура келуін күту жаңсақтық болар еді.
Осы орайда, Ж. ... ... ... пікірін дәлелдей
түсетін бір мәселеге тоқтала кетсек дейміз. Республикалық «Жас ... 2005 ... 11 ... ... нөмірінде «Сонымен, ол
жоңғарды жеңдік пе, жеңілдік пе?» атты сын мақала ... ... ... және ... министрлігінің қаперіне ұсынылған бұл
мақаланың авторы, ... ... ... Д. ... ... деп
жазады:
«...Бұрын жарық көрген оқулықтарды айтпағанның өзінде, соңғы бір-екі
жылдың көлемінде жарық көрген мектеп оқулықтары да кемшіліктен ада ... ... ... үшін ... және ... министрлігі жалпы білім беретін
мектепке арналған оқулық ретінде бекіткен кітаптардан ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігі ұсынған жалпы ... ... ... ... ... (авторлары С.Жолдасбаев, Д. Бабаев,
Алматы, «Атамұра», 2003) халқымызға жете таныс 1718 ... ... ... ... ... ... былай суреттеледі: «1718 жылдың
көлемінде Аякөз маңында үш ... ... ... ұрыс ... Қазақ
жасақтары алғашқы екі күнде басымдық көрсетті. Ал үшінші күні жеңіліске
ұшырады. Оның ... ... ... ... ... мен ... ... қимылдарын келісіп жүргізбеді» (184-бетте).
Ал енді тұп-тура осы оқиға Білім және ғылым министрлігі ұсынған ... ... ... ... ... ... ... Ж.Қасымбаев,
Алматы, «Мектеп», 2004, 10-бетте) былайша баяндалады: «1718 жылы ... ... ... Қабанбай мен Жауғашар (Шақантай) батырдың
басшылығымен ... ... ... ... те қазақ елінің ауыр жағдайын
жақсарта алмады».
Оқулықтарда 1718 жылы Аякөз өзені бойында болған соғысты ... ... екі ... ... Бірінші оқулықта ... ... ... ... ... соғыста жеңілді десе, екінші оқулықта
жеңді делінеді. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... мен Қайып сұлтан делінсе, 8-сынып оқулығында
Қабанбай мен ... ... ... Бұл жерде талапкерге түсініксізі –
1718 жылы Аякөз өзені бойында ... ... ... ... ... ме, әлде
жеңілді ме? Бұның дұрыс жауабын кім береді?».
«Мәселені одан әрі ... ... ... ... үлкен
орын алатын Бұланты өзенінің жағасында болған соғыстың мерзімі туралы 7-
сынып ... ... деп ... «1728 жылы ... жасақтары Бұланты
өзенінің жағасында жоңғар әскерлеріне күйрете соққы берді» (185-бетте).
Ал осы ... ... ... ... «1726 жылы ... ... орта ағысы алқабында, Бұланты ... ... ... жасағы жоңғарларға ойсырата соққы берді» (12-бетте) деп
берілген. Қайсысы дұрыс?...»
«Оқулықтардағы олқылықтардың тағы ... ... ... Мәселен,
7-сынып оқулығында халқымыздың ХVІ – ХVІІ ғасырдағы ... ... ХVІ – ХVІІ ... ... мен ... жөнінде: «Жиенбет,
Марғасқалар бастаған жыраулық дәстүрін Ақтамберді, Үмбетай, Бұхар сынды
ақын-жыраулар жалғастырды», - деп ... ... Яғни ... ... ... ХVІІ ... ... өкілдері болып көрсетілген.
8-сыныпқа арналған оқулықтың «ХVІІІ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті» деген
тарауында жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті шығармашылығының көрнекті өкілдерінің
бірі – Ақтамберді жырау (1675 – 1768 жж.) ... ... 1706 – ... өмір ... ... жырау – Үмбетай. ХVІІІ ғасырдағы қазақ
әдебиетінің алдыңғы қатардағы өкілдерінің бірі – Бұхар ... (1684 – ... ... ... толы ... тізе ... ... болғандықтан, оның бәріне тоқталып жатпай, ... ... ... ... ғана сөз еттік. Бұл шағын мақалада мектеп оқулықтарының
мазмұнындағы, ой-жүйелілігіндегі және тілдік ... ... ... ... та ... жоқ. Бізді толғандырған – ... жайы ... ... ... тағдырын бір балдың өзі шешіп,
оқулықтардағы ... ... ... мойындауымыз керек. Тек,
талапкердің көз ... ... ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігі
өздері ... ... ... ... ... орта мектеп оқушылары білімдері төмендігінің бір себепкері – өздері
екенін білсе, түсінсе дейміз» [193].
Мектеп ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі көзқарас-негіздері баяндалатыны
баршаға белгілі шындық. ... ... ... бұл
жағдай нақтылы материалдарды беру принциптеріне де қатысты. Мұндай тәсілдің
өзінше тиімдігі тарихшы Ж.Қасымбаевтың 9-сыныпқа ... ... ... ... ... ... ... өткізу барысында да
дәлелденді.
Автор ... ... ... ... ... ... сол ... кейбір тарихи оқиғалар мен құбылыстардың ... ... ... ... ол жұмыстың күрделі де қажырлы еңбек
пен ізденісті ... ... көз ... Сол ... де бұл ... осы ... енгізілген мәліметтерге сын көзбен қарауды талап
еткен. Ең алдымен бұл мәселе ... ... ... ... ... материалдарға қатысты болған. Түптеп келгенде, бұл жинаққа
енгізілген мәліметтер оқушылардың қарастырылып отырған дәуірдегі ... тән ... ... ... мен ... ... кеңейе түсуіне жәрдемдесетіні сөзсіз.
Автор кей жағдайларда мұғалімдер кейбір ... ... ... ... ... ... ... ықпалдары жөнінен
түпнұсқалардың «жетімсіздігіне» наразылық ... ... деп ... ... ... ... отырып, әйтсе-дағы мұндай
реніштердің негізсіз екендігін ескерткіміз келеді. Оқулықтың ... зер ... ... кісінің сонау ХVІІІ ғасырдағы Сырым Датов
қозғалысынан бастап бұл тақырыптардың ... ... ... ... - ... ... ... оқу құралының мектеп оқушылары үшін аса маңызды тағы бір
тұсына тоқталмау мүмкін емес. Ж. ... ... ... ... – 1914 ... атты ... да, «Қазақстан тарихы» атты хрестоматиясы
да 8-сынып оқушыларына арналған. Тарихшы өзі ... ... ... ... ... алынған материалдар мазмұнының
мектеп оқушыларының жас ерекшеліктеріне сәйкес болуы қажеттігін ұмытпауға
тырысқан. Расында да, хрестоматияны ... – ХІХ ... ... ... ... қиын ... толтыра салу, оқушылардың
олардың мазмұнын түсініп, қабылдауын қиындатар еді.
Сол себепті де ... ... ... мен ... ... Бұл оқушылардың әрбір сабаққа ғана қажетті мәліметтерді тауып
алуын жеңілдету үшін ... яғни ... ... ... ... ... материалдар қызметін атқарады.
Көрнекті тарихшы Ж. Қасымбаевтың «Қазақстан ... ... ...
1914 жыл)» атты жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулығы
[191] және ... ... ... деп ... ... ... ... 8-сыныбына арналған байқау құралы [192] жас ұрпақтың Қазақстан
тарихы жөніндегі білім деңгейін ... ... ... ... ... туралы танымдық түсініктерін тереңдететін аса қажетті
және маңызды еңбектер болып табылады.
Ж. ... ... ... ... ... пєнінен дайындалѓан
жања буын оќулыќтары мен оќу-єдістемелік кешендерді дайындау ... ... ... келсек, жања буын оќулыќтары тарих пєнініњ жања
баѓдарламалары негізінде ... Ол ... да жоба ... аз ... ... ... єдіскерлердіњ жєне т.б.
талќылап, пікір білдіруі ‰шін ±сынылып, таратылѓан еді.
Аталѓан баѓдарламалардан 90-жылдарѓа дейін мектептердіњ тарих ... ... орын алып ... ... мен
б±рмалаушылыќтардыњ, еуроцентристік кµзќарастар аластатылды. Олардыњ ... ... ... он жылдай уаќыт мектептерде пайдаланылып келген
тарих баѓдарламаларынан да елеулі т‰рде ... бар. ... ... ... ... оќыту маќсатыныњ, соѓан байланысты
бірќатар міндеттердіњ де µзгеруінен туындады. Б‰гінде адамзат ... ... ... оныњ ... де µз ... ... ... оќып-‰йрете отырып, Ќазаќстан халыќтары, одан єрі
д‰ние ... ... ... ... ... міндеттері ќойылып
отыр.
Ж. Ќасымбаев орта ... ... ... оќулыќтары негізінде
µткізілетін тарих пєнініњ ќ±рылымына да ‰лкен µзгерістер енгізілді. Б±ѓан
дейін тарих пєні 5-11-сыныптарда жеті жыл ... ... ... Енді ... жєне ... ... ... бойынша 2001-2002 оќу жылынан
бастап енгізілген жања баѓдарлама бойынша б±л пєн бес жыл ... ... ... оќушы тарих пєнінен аяќталѓан білім алып шыѓады. ... оќу ... ... бµлініп келген 612 саѓат ќысќартылып, енді 442
саѓатты ќ±райды. Осыѓан байланысты ... ... ... ... курсын оќып-
‰йренуге дайындайтын «Ќазаќ елініњ ќысќаша ... тек ... ... ал, ... оќытудыњ ж‰йелі курсы 6-11-сыныптарды ќамтып келсе,
енді б±л ... курс ... ... ... ал, б±л ... ... ... пєні оќу жоспарынан алынып тасталды.
Ж. Ќасымбаев жазып шыќќан 8-сыныпќа арналѓан оќулыќты да ќамтитын
жања оќу ... таѓы бір ... ... – б±л ... ... ... ... 10-11-сыныптарѓа келгендегі олардыњ талап-тілегі ... ... ... ... ... орта мектеп жергілікті
жаѓдайларды ескере отырып, біртіндеп баѓдарлы ... ... ... ... ... ... екі т‰рі ±сынылып отыр. Олар – ... жєне ... ... мектептер. Алѓашќы
мектептерде тарих, ќоѓамтану, тіл, єдебиет пєндерін ... ... ... буын ... ... ... тарихшы ѓалымдардан
Ж.Ќасымбаевпен бірге М. Ќозыбаев, К. Н±рпейісов, К. Ќожахметов жєне ... ... ... ... Олар єзірлеген 5-9-сыныптарѓа арналѓан
жања буын байќау оќулыќтары т‰гел баспадан ... ... ... µтті. Олардыњ бір ерекшелігі – алдымен мемлекеттік ... ... ... ѓана ... ... жєне басќа тілдерге аударылды. М±ныњ тєуелсіз
Ќазаќстан ‰шін ‰лкен саяси мєні бар. ... ... ... ... ана ... жазуда жаќсы тєжірибе жинаќталды [194].
Ұстаздық қызметін күнделікті қызу ғылыми-зерттеу еңбектерінің құрамды
бір бөлігі ретінде қараған Ж.Қасымбаевтың осы саладағы жетістіктері ... ... ... ... К.М.Байпақов былай деп жазды:
«Кемеліне келген ғалым-педагогтің табыстарына ТМД елдерінің және
алшақ жатқан шет ... ... да ... Оның басшылығымен, тіпті
тікелей қатысуымен ... және орта ... ... тұңғыш типтік
бағдарламалар, тақырыптық карталар, оқу ... ... ... ... ... ... мәні бар екендігін қалай атап
өтпеске? Белгілі ғалым, қоғам және ... ... ... тікелей тапсырмасымен ұйымдастырылған 1988 ... ... ... ... ... ... ... 9 сыныпқа
арналған алғашқы оқулығы 1990 жылы жарық көрсе, қазір ол ... 6 ... 5 рет ... 3 рет ... тілдерінде жарық көріп, оқулықтардың жалпы
данасы 1 ... 200 мың ... асып ... 2000 жылы ... білім беретін
12 сыныптық жүйенің 8 сыныбына арналған байқау оқулығы да жарық ... ... ... ... барлығы өмір жолын мектеп табалдырығынан
бастаған педагогтің 40 жылға жуық ... ... ... ... – Ж. Ќасымбаевтыњ ±стаздыќ ќызметіне берілген єділ баѓа.
3.2 ... ... ... ... әдістемелік
құралдарындағы ағартушылық ізденістерінің нәтижелері
Жан±заќ Ќасымбаевтыњ тарихи м±раларын сараптап кµргенде, оныњ жоѓары
оќу орындарыныњ студенттеріне, ... ... ... мектептердіњ,
гимназиялардыњ, колледждердіњ, лицейлердіњ оќушыларына, сондай-аќ кейінгі
кезде оќу ‰рдісіне дендеп енген тестік ... ... ... ж±мыстарын
ж‰ргізетін тєлімгерлерге арналѓан, орыс ... ... ... ... ... С древнейших времен до XIX в.: задачи, ... атты ... [195] ... атап ... ... Б±л жинаќтыњ
жауапты редакторы жєне авторларыныњ бірі – Ж. Ќасымбаев.
Аталѓан практикум Ќазаќстан тарихы бойынша білім алушыларѓа жєне ... ... ... ... Б±л ... пайдалану арќылы білім
алушылар есте саќтау ќабілеті мен ... ... мен ... ... ... µзіне ѓана тєн логикалыќ ойлау ерекшеіктерін
‰йренеді, тарихи терминологияны мењгереді. Оќу ќ±ралында берілген кµптеген
кроссвордтардыњ, есептер мен ... ... ... ... ... талдау жасаудыњ єрт‰рлі єдістерін ‰йренеді, тарихи шындыќты ... ... ... ... ... тапсырмалар ж‰йесі білім алушыѓа
оныњ осы пєнді ќаншалыќты дєрежеде терењ игергенін аныќтауѓа, ал, ... ... ... анаѓ±рлым жедел жєне єділ т‰рде баѓалауѓа м‰мкіндік
береді [195,4-б.].
Практикумда Ќазаќстан тарихыныњ әртүрлі кезењдеріне арналѓан ... ... ... Тас ... ... ... Ќола
дєуіріндегі Ќазаќстан тайпалары; Ќазаќстан аумаѓындаѓы тайпалыќ одаќтар
жєне ... ... ... ... жєне ... орта ... (‡І ... – ХІІІ ѓасырдыњ басы); Моњѓол дєуіріндегі
Ќазаќстан; 14 – 15 ѓасырлардаѓы орта ѓасыр мемлекеттері; 15 – 17 ... ... мен ... ... ќ±рылуы мен дамуы; Ќазаќстанныњ Ресейге
ќосылуыныњ алѓы шарттары жєне басталуы; 18 ... ... ... ... тапсырмалардыњ єрќайсысы белгілі бір дєуір мен кезењдегі
тарихи оќиѓалар мен ... ой ... ... ... ... ќамтамасыз етілген.
Авторлар жинаќќа енгізілген тапсырмалар олардыњ жауаптары жалѓыз
ѓана, єрі ... ... ... ... ... ... ... сол деректер мен мєліметтерге сыни кµзќараспен ќарай отырып,
оларды басќа аќпарат ... ... оныњ шын ... ... ... етіп ... Мысалы, єр таќырып бойынша тиісті сол
кезењніњ ... ... ... ... ... мен ... оѓан берілген т‰сініктемелер ќоса ±сынылѓан.
Келесі кезекте орын алѓан ... ... ... ... ... ... жєне оныњ ... жауаптары мен т‰сініктемелері,
бірнеше варианттаѓы ќорытынды тест ... ... ... ... µз ... ... ... кµруіне жол ашады.
Мысалы, осы оќу ќ±ралында ежелгі дєуірдегі Ќазаќстанѓа, оныњ ... мен µмір ... ... ... орыс ... ... ќателіктермен ж±мыс ж‰ргізуге арналѓан мєтіндер ... С ... ... ... В ... ... И СРЕДА ОБИТАНИЯ.
Климат Казахстана в пору появления первых ... на его ... не ... от ... На ... ... обитали
разнообразные животные. У подножия и на северных склонах Алтайских гор жили
слоны, бизоны и ... ... ... В ... ... и на ... ... мамонты, носороги, гигантские бизоны, в пустынях обитали
сайгаки и ... В ... ... ... ... ... ... изменения на территории Казахстана привели к ... ... ... С ... холодов стали вымирать ... ... из них ... в ... южные края, часть,
оставшихся на ... ... ... ... ... ... условий в канун появления первобытного человека на
территории Казахстана.
ОТВЕТЫ И ... ... ... ... от ... На ... склонах Алтайских гор и у его подножия паслись мамонты,
носороги, бизоны.
3. В ... ... ... Среда обитания сайгаков и куланов – степи» [195,9-б.].
Осы оќу ќ±ралына енгізілген тарих пєнінен µткізілетін ... ... орта оќу ... ... тарихи таным-білімін
таразылап кµруге µте ќолайлы жєне кµмекші ... бола ... ... ... ... ... ±ѓымдар мен терминдердіњ т‰сіндірме
сµздігінде орыс ... ... ... ... ... саналуан ±ѓым-
т‰сініктердіњ мєн-маѓынасын ±ѓып-білуіне кµмектесетін тарихи атаулар тізімі
келтірілген [195,206-218-бб.].
Ж. Ќасымбаевтыњ авторлыѓымен ... оќу ... ... орыс ... жарыќ кµрген ењбектердіњ бірі – ... ... ... ... [196]. Б±л ... ... ѓылымдарыныњ кандидаты
М.Ж. Єбдіров, тарих ѓылымдарыныњ докторы, профессор Є.С. Тєкенов жєне тарих
ѓылымдарыныњ кандидаты Т.А.Тµлебаев пікір жазѓан.
Ж. Ќасымбаев пен М. ... ... ... ... тарихы»
атты оќу-єдістемелік кешенініњ д‰ниеге келуі себебі – ењ алдымен тєуелсіз
мемлекет жаѓдайындаѓы т‰бегейлі ... ... орай ... санасыныњ µсуіне жєне ќоѓамдыќ кµпшілік ќауымныњ ... ... ... ѓана ... ... емес еді. Республика
жоѓары оќу орындарында Ќазаќстанныњ ежелгі дєуірінен к‰ні б‰гінге дейінгі
тарихын оќып-‰йрену аясыныњ ... ењ ... ... ... ... ... ... саяси мєдениетініњ ќалыптасуына белгілі бір
дєрежеде ыќпал етіп келе ... ... ... ... ... ... кµзќарастарында орныќќан, жинаќталѓан жалпы адамзаттыќ
ќ±ндылыќтарѓа деген жањаша ќызыѓушылыќтыњ ... ... ... ... ќоѓамтанушылыќ пєн ретінде адамдар санасында саналуан
ж‰йелі т±жырымдардыњ кµрініс ... ... бір ... ... ... ... ... мєселе.
¤кінішке ќарай, республика жоѓары оќу орындары к‰ні кешеге ... ... ... ... ... бір ... кењестік
ж‰йе идеологиясымен ќаруланѓан мемлекеттік біржаќты м‰дде т±рѓысынан
т‰сіндірілген немесе кµлењкеде ќалып ќойѓан ... мен ... ... ... ... ... ... жања баѓдарламамен ќамтамасыз
етілмей келді.
Ежелгі дєуірлерден бастап µлкеміздіњ патшалыќ ... ... ... ... дейінгі кезењдердегі Ќазаќ ... ... ... ерекше мањызды оќиѓаларды біріктірген жања оќу баѓдарламасыныњ
ќажеттілігі кµптен бері пісіп-жетілген ... ... аса ... ... алѓы ... мен ќазаќ даласыныњ патша билігініњ ќ±рамына
енгізілуініњ сипаттары єлі к‰нге ... ... ... ... ... бір ... мен себептерге байланысты ќазаќ хандарыныњ,
танымал т±лѓаларыныњ, билерініњ, кµтеріліс ... ... ... ќызметтері жаттанды т‰рде жазылып келді, ... ... ... ... ... зор ... сіњірген ќайраткерлердіњ
ењбектері біржаќты ... ... ... ... ... ... саясатты аќтауѓа апарып соќты.
Осы жєне басќа да жаѓдайлар демократия мен ... ... ќ±ра ... ... ... ... талдаулар мен ѓылыми
сараптаудыњ негізіне айнала бастады. Тарихи оќиѓалардыњ ... ... ... ... жаѓдайлардыњ ыќпалымен дамыѓанын шын мєнінде,
боямасыз жеткізу т±рѓысында µткен к‰ндер кµріністері ... ... ... ѓана сол оќиѓаларды ќалыњ ж±ртшылыќ д±рыс т‰сініп, ќабылдайтыны
белгілі.
Сол себепті Ж. Ќасымбаев пен М. Шаймерденованыњ ... ... ... кешенінде бір ж‰йеге келтірілген мєселелердіњ тањдалып
алынуы мен ... ... ... ... ... біздіњ ќазіргі
заманымызѓа дейінгі кезењде орын алѓан тарихи ‰рдістерді ... ... ... ... ... ... ... тарихы» атты оќу-
єдістемелік ... екі ... ... ... оќу баѓдарламасынан,
тиісінше библиографиядан (дереккµздері, зерттеулер, оќу ... ... мен ... ... єдебиеттер)
ќ±ралѓан[196,5-44-б.].
Оќу баѓдарламасыныњ бір ерекшелігі – оныњ бірінші бµлімінде Ќазаќстан
тарихыныњ ... мен ... ... ... ... жања ... тарих ѓылымы мєселелері ќамтылѓан. Атап
айтќанда, Ќазаќстан туралы орыс ... ... ... ... ... ... тарихи зерттеулердіњ ќоѓамдыќ-саяси ... ... ХІХ ... соњы мен ХХ ... ... ... еліміз туралы негізгі ењбектердіњ сипаттамасы, аса
кµрнекті орыс ориенталистерініњ шыѓармашылыќ ... ... ... ... ... ... ... ѓалымдары ењбектеріндегі феодалдыќ
мемлекеттіњ ќалыптасуы мен дамуыныњ негізгі проблемалары, ќазаќтардыњ ру-
тайпалыќ ... ... жєне ... ... ... орыс ... ењбектерініњ апологеттік баѓыты,
патшалыќ биліктіњ Ќазаќстандаѓы отарлыќ ... ... ... ... ... ... ХІХ ... соњы мен
ХХ ѓасырдыњ басындаѓы тарихнамашылар ењбектеріне осы заманѓы талдау ... ... ... ... ... ... жылдарындаѓы ѓылымныњ жаѓдайы,
оныњ ќалыптасуындаѓы ќиындыќтар мен негізгі проблемалар, ќоѓамдыќ жєне
мемлекеттік ќайраткерлердіњ ... ... ... ‰лесі, ¦лы Отан
соѓысыныњ Ќазаќстандаѓы тарих ѓылымыныњ дамуына єсері, «Правда» газетінде
жарыќ кµрген ... ... ... ... ... атты маќаланыњ зиянды салдары, Кенесары хан бастаѓан кµтеріліс
туралы пікірталастар, Е.Б. ... ... жєне т.б. ... жазалау єрекеттерініњ жања кезењі, Ташкент сессиясындаѓы Ќазаннан
б±рынѓы кезењдегі Ќазаќстан жєне Орта Азия ... ... ... пікірталастар, Ќазаќстан тарихыныњ т±жырымдамалыќ µзекті мєселелерін
талќылаудаѓы ѓылыми конференциялар мен басќа да ѓылыми форумдардыњ ... ... ... жєне ... ... ... мемлекеттік егемендігі жєне отандыќ тарих ... жања ... ... ... ... ... ... ж±мыстарын ±йымдастырудаѓы бас ѓылыми мекеме ... ... ... ... оќу ... ... тарих
ѓылымыныњ ќазіргі замандаѓы негізгі баѓыттары жеке таќырыптар ретінде
кµрсетілген [196,5-6-бб.].
«Ќазаќстан тарихы» атты ... ... таѓы бір ... ... ... ... дайындаудыњ тєртібі туралы жан-жаќты єдістемелік
кењестер берілгендігінде. Ќазаќстан Республикасы ... 2005 ... ... №195 ... ... ... кєсіптік білімніњ білім беру
баѓдарламаларын іске асыратын білім беру ±йымдары ... ... ... Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ... 2001 ... 11 ... №151 ... ... «Жоѓары
оќу орындарыныњ ќызметін ±йымдастыру ережелерінде» диплом ... ... ... мєн ... ... ережелерге сєйкес жоѓары негізгі білім беру мен жоѓары арнаулы
білім берудіњ білімдік-кєсіби ... ... ... ... білім
беру ±йымындаѓы оќудыњ соњѓы кезењінде, егер ол білім берудіњ мемлекеттік
жалпыѓа ... ... мен ... оќу ... ... жазба ж±мысын – дипломдыќ жобаны (ж±мысты) орындайды. Диплом
жобасын ... ... ... ... ... ... теориялыќ
білімдерін жєне практикалыќ даѓдыларын бекіту жєне ж‰йелеу, ... ... ... бірге мєдени баѓыттаѓы мєселелерді шешуге ќолдану жєне т.б.
[198].
Ж. ... ... ... бірі ... ... ... атты оќу-єдістемелік кешенінде ЌР Білім жєне ѓылым министрлігініњ
осы талаптарына сєйкес тарих ... ... ... ... ... ... ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері, диплом
ж±мыстарыныњ таќырыптары жєне ... ... ... ж±мысыныњ мазм±ны,
диплом ж±мысын рєсімдеу жєне оны жария т‰рде ќорѓауѓа ±сыну, ... ... мен ... ... ... ... ж±мысын ќорѓау
тєртібі, диплом ж±мыстарыныњ таќырыптары ‰лгілерініњ тізімі айќын ... ... ... ... ... єдістемелік н±сќауларда
єр таќырып бойынша тапсырмалар беріліп, сол тапсырмаларды орындауѓа ќажетті
єдебиеттер наќты кµрсетілген. ... ... орта ... жєне жања заманѓы тарихы бойынша ... ... ... ... ... жања заманѓы тарихы бойынша
диплом ж±мыстары таќырыптарыныњ ‰лгілері, диплом ж±мысы ... ... ... ... ... ... ... диплом ж±мысы
ќ±рылысыныњ ‰лгісі, оны рєсімдеу жолдары жєне т.б. ... ... ... ... ... ... ескерілген [196,51-79-бб.].
Ал, авторлары Ж. Қасымбаев және С.К. Игібаев болып табылатын, жоғары
оқу ... ... ... ... ... ... ... типтік бағдарлама» [199] еліміздің баспаларынан бірнеше рет
қайталанып басылып шықты.
1999 жылы Қазақстан ... ... ... және ... жанындағы Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар бойынша ... ... ... ... ... қарасты Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақ Білім академиясының Республикалық ... ... ... бұл ... ... ... тарихты оқыту жөніндегі қазіргі оқу-
әдістемелік талаптарға барынша сай келеді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде ... оқу ... ... ... ... ... оқулықтар мен оқу
құралдарының тапшылығы кезінде республикалық «Зерде» Қоғамдық қоры ... Даму ... ... ... ... ... с
древнейших времен до наших дней» атты лекциялар курсының жарық көруі ерекше
оқиғалардың бірі болды. Бұл еңбектің атауынан да ... ... ... ... ... ... үшін арналып жазылған оқу ... ... үшін өте ... жүйемен берілген. Мұнда әрбір
тақырып жоғары оқу орындарында пайдаланылып жүрген Қазақстан тарихы пәнінің
бағдарламасы бойынша жүйеленіп, тарихи ... ... ... де, ... бойынша қажетті әдебиеттердің тізімдері қоса ұсынылып ... ... ... және орта оқу ... арналған оқулықтар мен
оқу құралдарын жазумен бірге Қазақстандағы ... ... мен ... ... ... еңбектерін де жариялады [201].
1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстандағы халық ағарту ісінің
тарихын зерттеген академик Т. ... ... ... ... ... ... ... мақсат ұстады – өзінің русификаторлық және
отаршылдық ... іске ... үшін ... ... ... ... алғандарға сүйеніп, оларды тірек жасауға тырысты», - деп атап
көрсеткен еді. Ал, Ж. ... ... орыс және ... ашу сонымен қатар ұлан-байтақ жері кең, қазба байлықтарға мол
қазақ ... ... ... игеру ниетімен де тығыз байланысты
болды. Орыс мектептерін ашу, яғни орыс тілін ... адам ... ... ... ... ... ... Сот орындарына және
мекемелеріне қазақ, орыс тілдерін білетін тілмаштар да ... ... ... ... ... оқу ... ... осындай
себептеріне тоқтала отырып, Ж. Қасымбаев көптеген ... ... ... Атап ... 1827 жылғы 27 шілдеде патшалық Ресей
өкіметі Сыртқы ... ... іс ... Ағарту министрлігіне
жолдаған талабында «Орыс тілін білетін діни қызметкерлерге ... ... ... ... тиым салу қажет» екендігіне көңіл аударған. Ағарту
министрлігінен Сыртқы ... ... ... ... ... чиндеріне орыс тілін білу үкімет үшін өте пайдалы ... ... ... жазылған. Осындай архивтік деректерге сүйене отырып, зерттеуші Шығыс
Қазақстан өңірінде ашылған оқу орындарының ... ... ... ... ... жоғары оқу орындары студенттеріне арналған
оқу құралдарының бірі – ... ... ... ғылым академиясының
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және ... ... мен Ә.Х. ... Археология институтының, «Қазақстан» даму ... ... ... «Көне заманнан бүгінге дейінгі Қазақстан тарихы» атты очерктік
жинақ. Еңбектің ... ... бұл – ... шын ... ... алғаннан кейінгі оқырмандар назарына ұсынылып
отырған осынау тарихи очеркі – алғашқы ... ... ... ... ... аталған еңбекті дайындауға атсалысқан бас редактор
М.Қ. ... ... ... Қ.С. ... Т.Б. Балақаев,
К.Н.Нұрпейісов, редакция алқасы А.К. Ақышев, М.Х. ... ... ... К.Н. ... К.А. Пищулина, Ю.И.Романов сияқты тарихшы-
ғалымдардан тұратын авторлар ұжымы республика тарихындағы ... ... ... ... ... ... пайымдап көрсетуге, халыққа тарихи
зейін-зердені, қазақ халқының отарлық тәртіпке қарсы, ұлттық тәуелсіздікті
сақтап қалу жолында ... ... ... ... ... мен ... ... режим көзін ... ... ... қайтарып беруге талаптанды.
Негізгі авторларының бірі Ж. Қасымбаев болып табылатын, жоғары ... ... ... осы оқу ... ... ... ... толық түрде баяндап беру ... ... ... ... оны болашақ басылымдардың міндеті деп санайды. Ал, аталған
оқу құралының діттегін нысанасы – Қазақстанның ілгеріде және ... ... аса ... ... ... ... мол ... студент-
жастардың дұрыс түсінуіне көмектесу. Осы жағынан алып ... ... ... теориялық қорытындыларының деңгейі, стилистикасы мен
фактілік қанықтығы жағынан ... ... ... ... ... ... алғысөзінде: «Бәлкім, оқырмандар көзіне
авторлардың жекелеген түйіндері мен ... ... де ... ... ... ... алқасы авторлардың дүниетанымдық өзгешеліктерін ... ... ... келмеді. Бірқатар концептуалды мәселелер жөнінде
авторлар ұжымы бірыңғай пікірге келе алмады да, авторлар ... ... жөн ... бұл ... ... бір ... ... соны сорап
іздеудің нышаны», - деп өте орында атап көрсетілген [202].
Қазақстан тарихына байланысты ... ... мен ... ... болып отырған студент-жастардың осы қажеттілігін ... ... бұл ... ... Ресей империясы құрамында» деп
аталатын ІІІ – бөлімінің «Қазақстанның Ресейге қосылуы: кіруі, жаулап алуы,
отарлауы» атты ... ... ... ... кезіндегі халық-
азаттық күресі» атты 3-тарауының «§1. ... ... ... ... ... ... ... қорытындылары мен
проблемалары», «§4. 1837 – 1847 жж. Кенесары ханның ... ... атты ... «ХІХ ... ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынастар» атты 4-тарауын Ж.
Қасымбаев жазған.
Ж. Қасымбаев студенттерге арналған осы оқу ... ... ... ... ... ... едәуір саяси ... орыс ... ... ... мемлекеттік шараларын кеңейтуге
мүдделілік ... айта ... ... ... және ... қарай көршілес жатқан шығыс
мемлекеттерінің халықтарымен сауда айырбасын ... ... ... ... дамытудың мүмкіндіктері едәуір арта түсті», - дейді [202,184-
б.].
Расында да, автордың атап көрсеткеніндей, ХVІІІ ғасырдың 30-жылдарында
басталып, ХІХ ... орта ... ... ғана ... ... қосу үрдісі күрделі және қарама-қайшылықты процесс болған еді.
Патшалық Ресейдің қазақ жүздерін өзіне ... алуы ... ... ... ... ... жағдайларда өтті.
«Кіші жүздің едәуір бөлігі, Орта жүздің кейбір аудандары ресейлік
бодандықты өз еріктерімен қабылдады. Орта жүздің ... ... мен ... ... аудандары патша үкіметі әскери күштерінің көмегімен
қосылды. Бұл орайда патша үкіметі империяның ... ... ... ... мақсатын басты назарда ұстап, Қазақстан халқының
басым бөлігінің мүдделерімен есептеспей, бұл өлкелерді ... ... ... ... ... - деп ... жасайды автор.
Студенттер осы оқу құралындағы Ж. Қасымбаев жазған тараулар мен
тармақтарда келтірілген ... бай ... мен ... ... ... ... үкіметі басқарудың дәстүрлі жүйесін
қалай жойғаны, қазақ өлкесіне көшпелілерді құнарсыз ... ... ... аударушыларын орналастыру үшін кең мүмкіндік ашқаны, халықтың
көп ... ... ... ... ... ие ... ... барлық
салада дерлік отарлау саясатын қандай жолдармен кеңейте түскені жайында жан-
жақты мағлұматтар алады [202,194-б.].
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... халқы
күресінің сипаты, ерекшеліктері жөнінде ғалымдар арасында әлі күнге дейін
бірыңғай ... жоқ ... ... ... Ж. ... ... отырған кезеңдегі халық-азаттық ... аса ... ... ... ... ең алдымен соның қарсаңындағы,
өткен уақытындағы және көтерілісті басып-жаншығаннан кейінгі әлеуметтік-
экономикалық қатынастардың ... ... ... ... ... ... тарихында кейде бір-біріне тікелей қарама-қарсы
пікірлердің сақталғандығын бірсыпыра дәрежеде байыпты құжаттық жинақтар мен
материалдардың жоқтығымен түсіндірген жөн деп ... ... ... ... келіп, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих
және этнология институтының ынтасымен Абылай ханның 280 жылдығына, Кенесары
Қасымовтың туғанына 190 жыл ... және оның ... ... 150 ... ... ... ... маңызын
атап көрсетеді. Ғалымдардың осы проблеманы ... ... ... ... ... Орта Азия және ... ұлттық қозғалыстар» атты тақырыпта ұйымдастырылған аймақтық
конференция шығармашылық байланыстардың ... ... ... ... концептуалдық көзқарас жүйесін ... ... ... ... ... ... осы аспектіде орныққан
жағдайды талдап, қорытуға көп мүмкіндік туғызғанына мән береді.
Одан әрі ... ... ... пен ... Тайманов басқарған ұлт-азаттық
көтерілістердің шығу себептері мен салдарларына ... ... ... ... проблемалардың қатарына қазақ шаруалары күресінің
тактикасы мен әскери ұйымдасуы жатады. Көтерілісшілердің сан ... ... ... ... жазалаушылармен белдесіп күресуі үшін
жеткіліксіз болып көрінеді... Ислам идеяларын иеленуші ретінде ... ... ... барлық кезеңдеріне қатысты, алайда, діни
себептер ... ... ... ете ... - ... ... бір ерекшелік сипаты осында жатқанын атап
көрсетеді [202,210-213-бб.].
Сөз болып ... оқу ... 1837 – 1847 ... аралығындағы
Кенесары ханның басшылығымен болған көтерілістің жай-жапсары мен ... ... Ж. ... ... ... қарама-қайшылықтар аз емес. Олар:
бір жағынан – Қоқан хандығымен соғыс (қазақтарды азат ету мақсатын ... ... ...... ... ... соғыс, өзіне қолдау
көрсетуден бас тартқан қазақ руларына деген өшпенділік.
Қазақ ... ... хан ... ... ... ХІХ ғ. аса ірі ... көтерілісі бұл жолы да жеңіліспен
аяқталды, ол Орта Азия мен Қазақстан халықтарының есінде өшпес із қалдырды.
Кенесарының күресі, оның ... ... шын ... ... нәзік саясатшы ретіндегі сирек кездесетін қасиеті ХІХ ғ.-дың өзінде-
ақ халық арасында қадірлеушілік тапты», - ... ... ... ... оқу ... 4-тарауында Ж. Қасымбаев ХІХ ғасырдың екінші
жартысындағы Қазақстандағы ... ... ... ... ... және архивтік материалдарды ... ... ... ... ... осы кезеңі жайындағы өзінің ғылыми
тұжырымдамаларын ұсынады. Атап айтқанда, ғалымның пікірінше, тұтас алғанда
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... Қазақстан өмірінің барлық салаларына терең ықпалын тигізді.
Ауылдардың, қоныс аударған ... ... ... ... ... ... өңдеу және тау-кен қазу өнеркәсіптерінің
алғашқы ірі ... ... ... ... өсімқорлық элементтерінің,
жеке меншіктік кәсіпкерліктің енгізілуіне, отарлы Қазақстан құрамды бөлігі
саналған Ресейдің империализм ... өтуі ... ... ... ... өзара байланыстардың тереңдеуіне себепші болды [202,235-
246-бб.].
Бүгінде жоғары оқу орындарының студенттері кеңінен пайдаланып жүрген,
Ж. Қасымбаевтың ... ... ... ... көрген еңбектердің бірі –
бес томдық «Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін)» атты ... ... Осы ... 3-томы Ж.Қасымбаевтың қатысуымен жарық көрді
[203].
Бұл ... ... ... ... 1917 ... ... Қазақстан тарихына
арналған. Онда алуан түрлі деректемелер негізінде елдің өткендегі тарихи
кезеңінің, соның ішінде қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... елдермен өзара қатынастарының өзекті
проблемалары, қазақ халқының дәстүрлі қоғамдық-саяси жүйесіне ... ... ... ... және ... өзгерістер қарастырылған.
Ж. Қасымбаевтың қатысуымен жарық көрген аталған кітапта, сондай-ақ,
Қазақстанның Ресей ... ... ... хан ... ... ... ірі ... – Әбілқайыр, Абылай, Кенесары
хандардың, ағартушылар Шоқан Уәлихановтың, Абай ... ... ... қозғалысының жетекшілері Исатай Таймановтың,
Махамбет Өтемісовтің және тағы ... ... ... ... ... ... мән ... саяси тарих, әлеуметтік-экономикалық құрылыс, халықтың көші-
қоны, ... ... пен ... ... ... ... дамуы жөніндегі аса маңызды проблемалар қарастырылған. ХХ ғасырдың
басындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуына ерекше көңіл бөлінген. Кітап
карталар, ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орындары мен мектеп ұстаздарына,
студенттерге, сонымен бірге ... ... ... ден ... бұл ... «Қазақстан Ресейге қосылудың қарсаңында және қосылу
кезеңінде» атты бірінші ... ... ... ... алудың
басталуы (ХVІІІ ғасырдың 30 – 40-жылдары)» деп аталатын ... ... – ХІХ ... ... ... ... ... атты төртінші
тараудың «Сыртқы сауда» деп аталатын ... «ХІХ ... ... ... ... ... ... енгізілуі» атты
сегізінші тараудың «1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғы» және «Орта
жүзде хан билігінің жойылуы» атты ... ... ... ... ... ... қарсы ұлт-азаттық күресі (ХІХ ғасырдың
20 – 40-жылдары)» деп аталатын тоғызыншы ... Ж. ... ... ... Ж. Қасымбаев аталған кітаптың «Қазақстан ... ... ... ... атаумен берілген екінші бөлімінің «ХІХ
ғасырдың 60 – 90-жылдарындағы Қазақстанның әкімшілік-саяси жағдайы» деп
аталатын бірінші ... «1867 – 1868 ... ... ... ... және оған дайындық» атты бірінші, «1868 – 1869
жылдары Орал, Торғай облыстарындағы және 1870 ... ... ... атты ... және ... ХІХ ғасырдың аяғындағы әкімшілік-
аумақтық құрылымы және сот құрылысы» атты ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуы»
деп аталатын екінші тарауының «Халықтың полиэтникалық құрамы: негізгі
факторлар, қалыптасу көздері, ... атты ... ... ... атты
екінші, «Жатақтар» атты үшінші, «Сауда. ... ... атты ... «Урбанизация үрдістері. Қалалардың әлеуметтік-
мәдени бейнесі. Банк-ақша ... атты ... ... ХХ ... басындағы әлеуметтік-саяси дамуы» деп ... ... ... мен ... соғыс тұтқындарының
Қазақстанға келуі» атты бесінші параграфын жазып, ... ... ... ... ... үлесін қосты [203,763-766-бб.].
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, бес томдық «Қазақстан ... ... ... ... үшінші томы ХVІІІ – ХХ ғасырдың басына дейінгі
Отан тарихындағы күрделі проблемаларға арналған. Мұның ... ... ... томдар сияқты, бұл басылымның да ... ... ... ... ... Өзбекстан мен Қазақстанның
архив-қоймаларының құжаттары мен ... ... ... М. ... Ә. ... және ... да ғалымдар құрастырған
генеалогия (шежіре) мен ... ... ... мен ... Толымбайұлының, Тәтіқараның, Ақтамбердінің, Үмбетей Тілеуұлының,
Бұқар жырау Қалқаманұлының және басқаларының туындыларына негізделген аса
бай деректеме көздері пайдаланылған. Оған қоса 1917 ... ... ... орыс ... ... ... ... және кеңестік
дәуірден кейінгі кезеңдерінде жарияланған нақты дерекке бай әр ... ... ... ... ... енгізілген.
Еңбектің Ж.Қасымбаев және басқа да авторлары ... оның ... ... ... ... ... шетелдік тарих ғылымының
жетістіктеріне сүйенген. Бес томдық еңбектің Ж. Қасымбаев ... ... ... ... В.В. ... ... Азиядағы ең соңғы ірі көшпелі
империя» деп атаған [204]. Жоңғар хандығы мен қазақтардың ... ... ... ... халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы Отан
соғысының негізгі ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы үстемдік етіп келген
«Қазақстанның Ресейге өз ... ... ... ... ... ... Ж. ... да ерекше үлесі бар екені ... ... ... ... ғылыми зерттеулердің дербес
нысынасына айналған жағдайда Ж. Қасымбаев және басқа да ... ... ... ... қатынастар жүйесін, І Петрдің Үндістанмен
және Қытаймен сауда жолын басып алу, «бүкіл Азия ... мен ... ... ... ... ... ... Дала өлкесін жалмап-жұту жоспарын іске
асырған «шығыстық идеясын» салиқалы да салмақты зерделеген. ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі аса
маңызды нәтижелер – көшпелі қауымдастық ... ... ... бет ... ... ... күшеюі, билік
құрылымдарындағы ішкі саяси күрес, материалдық байлықтардың сарқылуы, ... ... ... қорытылған.
Қазақстанды Ресей құрамына енгізу үрдісін түсіндіру ... және ... да ... ... бұл ... ... Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың, А.М.Панткратованың, Е.
Бекмахановтың, П.Г. ... және ... ... айтылған
көзқарастарды ескерген. Сонымен бірге Қазақстан патшалық Ресей империясы
құрамына енгеннен ... ... ... ... және ... ... өзгерістер, ондағы революциялық және ұлт-азаттық
қозғалыстардың дамуы көрсетілген. ... ... ... ... қатынастарға тартылу, өлкенің экономикалық жағынан игерілу, қазақ
халқының озық орыс мәдениеті жетістіктеріне бой ұру үрдісіне ерекше ... ... ... бұған дейін жеткілікті зерттелмей келген,
зерттелген ... де ... ... ... ... ... қарастырылып келген мәселелерін жоғары оқу орындарында ... ... ... ... және түсінікті әдіс-тәсілдермен
жеткізу – дайындауға Ж.Қасымбаев белсене атсалысқан осы оқу ... ... ... ... осы ... ... ... еңбектің очерктік түр-сипаты
проблемалардың уақыттық ауқымын кең ...... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл істе негізгі авторларының бірі Ж.
Қасымбаев болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... ұмтылмаған. Олар өздерінен бұрын Қазақстан
тарихын ... ... ... іс ... ... ... ... қойған. Бүгінде өткен жолымызды шынайы ... ... ... ... тарихи санасының талап-тілегіне үн қата ... ... ... ... өткен тарихын ғылыми тұрғыдан, объективті түрде
зерттеуге күш салған. Авторлар бұл ... ... шын ... ... ... және оның әлемдік өркениеттегі орны мен ролін айқындап
ашу жолындағы үлкен ... ... ғана деп ... ... ... барысында авторлар ... ХІХ ... ... ... ... ... 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің сипаты, отызыншы жылдар
басындағы күштеп ұжымдастыру және аштық мәселелері жөнінде, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... мен қорытындыларын мұқият ескерген.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тарих ѓылымыныњ ќалыптасу, µсіп-µркендеу жолы ќай ... де ... ... ... ... он бес кењестік республиканы біріктірген КСРО
деп аталѓан алып мемлекет µмір ... ... ... б±л саланыњ дамуы ерекше
баќылауда болды. Тарих ѓылымы – ... ... ... ... ... ол ќатањ баќылауда ±сталды. Кењес Одаѓы ќ±рамындаѓы
барлыќ ±лттар мен ±лыстардыњ, барлыќ халыќтардыњ ... тек ќана ... ... ... ... тµњірегіне топтастырылып, кењестік ж‰йемен,
«кењес халќыныњ тарихы» деген т±рѓыда ... ... ... ... ... ... ахуалы осындай болып
т±рѓан кезде Ќазаќстан ... оныњ ... ... ... ... ... ауыр болѓаны айтпаса да т‰сінікті. Ќазаќстан тарихын ... ... ... ... тіпті ресми билік б±л мєселені ќазаќ
халќыныњ ... ... ... ... зерттеуге тиым салды.
Кезінде алѓан жоѓары білімдері бойынша ... ... ... ... ... тарихына шынайы т‰рде ѓылыми баѓа беруге ±мтылѓан
М±хамеджан Тынышбаев, Санжар Асфендияров сияќты ѓалымдар ќуѓын-с‰ргінге
±шыраса, ... ... ... оќу аса ауыр ... ... бірдей
деп есептелді. Оныњ себебі – олардыњ ењбектерінде ќазаќ халќыныњ басынан
µткізген ауыр ... ... ... ... мен кењестік ж‰йеніњ жергілікті
±лттарѓа байланысты ±станѓан отаршылдыќ, езіп-жаншу саясаты ашыќ ... ... ... ... ѓылымыныњ кµрнекті µкілдерініњ бірінен саналатын Е.
Бекмахановтыњ басынан µткен ауыр да, ... ... да КСРО ... ... ... ... ... партиялыќ-идеологиялыќ кµзќарастыњ
ќандай болѓанын дєлелдей т‰седі. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Ә.
Тәкеновтің тарихшы Е. Бекмаханов туралы ... ... өте ... ... «Қазақ тарих ғылымы осы ... ... ел ... үлес қосқан ғұламаларын әлі түгендей алмай келеді. Ерте замандарды
былай қойғанда, тіпті кейінгі кеңес дәуіріндегі қазақ ... ... ... ... ... ... сауалға Қазақстан тарихнамасы толық жауап
бере алмай отыр. Басқа озық ... ... ... ... ... ... ... әлі жасалған жоқ, тарихнама пәні университеттердің
оқу жоспарында бұрынғы КСРО, дұрысында орыс тарихшыларының ... ... ... Қазақстан тарихшылары Қазақ Совет
Энциклопедиясына да түгел ... ... ... ... ... ... сай ... ұлттық интеллигенциясының «ұлтшылдық» желеуімен
қудалануы, іс жүзінде ... ... ... ... Ол ... ... халқына» бойұсынған «кіші ... өз ... тек ... орыс ... ... біріктіріп басын қосып,
компартияның басшылығы арқасында ... ... ... ғана ... міндетті болды. Осылайша тарих ғылымы «халықтар
достығын» көлгірси дәріптеуші идеологиялық құралға айналып, ... ... ... айрылды, әдейі бұрмаланды» [205].
Жоѓарыда аталѓан жєне ... да ... ... толы µмірі,
Ќазаќстан тарихыныњ ќилы кезењдерін ѓылыми жаѓынан сипаттаѓан ... да ... мєні мен ... ... ... ... да. ... ±лт тарихыныњ єлі де терењірек ќарастыруды ќажет ететін µзекті
мєселелерініњ мєн-жайын ашуда ... ... де ... ... болып
ќала береді. Ал, Ќазаќстан тарихы ѓылымыныњ іргетасын ќалап, негізін салып
берген кµрнекті ѓалымдардыњ жеке ... да ... ... ... єбден лайыќты.
Міне, Ќазаќстан тарихыныњ ќалыптасуына елеулі ‰лес ќосќан жоѓарыда
аталѓан т±лѓалардыњ ќатарында ... ... ... ... басында тұрған көрнекті тарихшы Е. ... ... ... ... ... тарих ѓылымыныњ докторы, профессор Жан±заќ Ќасымбаев та
µзініњ лайыќты орнын алтыны сµзсіз.
Ұстаз бен шәкірттің, Е. ... пен Ж. ... ... ... ... ѓылыми м±раларыныњ арасында да белгілі бір ±ќсастыќ пен
‰йлесімділік бар ... ... де ... ... ... ... тарих
ѓылымыныњ бастау кезењінде ... М. ... С. ... жєне ... ... ... ж‰йеніњ єбден к‰шіне мініп
т±рѓан кезењінде µмір с‰ріп, ќызмет еткеніне ... ... ... коммунистік партияныњ идеологиялыќ сарынынан таза к‰йінде, сол
ќалпында жазып ќалдыруѓа к‰ш салып, рухани майдандаѓы ... ... ... ... ... ... ... Ал, Ж. Ќасымбаев КСРО атты
алып мемлекеттік ж‰йеніњ ыдырау ќарсањы мен тєуелсіз Ќазаќстан мемлекетініњ
іргетасын ќалау ... ... ... ... саясатын батыл
єшкерелеген ењбектерімен, ќаншама ... ... ... енді ѓана ќол ... ... жас ±рпаќтыњ тарихи
санасын ќалыптастыруѓа ... ... ... атап ... ... тарихын зерттеуге, Отандыќ
тарих ѓылымыныњ µсіп-µркендеуі жолында ... ... ... ... өмірі, қоғамдық-педагогикалық қызметі мен ғылыми мұрасын
зерттеу, олардың ғылымдағы орны мен ... ... ... Отан тарихының
өзекті бір мәселелерініњ бірі болып табылады десек, Ж.Ќасымбаевтыњ µмірі
мен тарихи м±раларын зерттеу жас ... ... ... жаңа ... жєне ѓылымныњ осы саласына ќатысты кейбір µзекті мәселелерді
жаңа ... ... жол ... ... ... ... мен ғылыми-зерттеу еңбектері жайында осыѓан
дейін жекелеген ... ... ... ... ... ... арнайы жан-жақты зерттеу жұмыстары жүргізілмегенімен,
ѓалымныњ зерттеулері ѓылыми орта тарапынан лайыќты баѓасын ... ... ... ... мектебі», «Қазақ тарихы», «Қазақ Ұлттық
университетінің ... «Ар» және т.б. ... ... ... Ж. Қасымбаевќа есімі Қазақстаннан тыс жерлерге де ... ... ... Азияның тамаша тарихшыларының ... ... ... ірі ... деп баѓа ... ... та жеткілікті. Шын
мєнінде, зерттеуші-ѓалымның Петербор, Мәскеу, ... ... ... ... ... ... Ташкент, Алматы және басқа да қалалардағы
архив ... ... ... қазақ халқының тарихына қатысты көптеген тың
деректер мен мәліметтер жинаған зор ... ... ... ... ... µте жоғары екені сµзсіз.
Сонымен бірге 2005 жылғы 23-24 желтоқсанда Абай атындағы Қазақ Ұлттық
педагогикалық университетінде ... ... ... ... ... және ... мәселелері. Қасымбаев оқуы» деген
тақырыпта алғаш рет Халықаралық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... ... ... ... ... терењ ќарастырылмай келген
кезењдерін ѓылыми т±рѓыдан сараптауѓа ќосќан ‰лесіне жоѓары баѓа берілгенін
де атап µтуге ... ... ... ... ... ... деректер мен әр
жылдары еліміздің баспалары арқылы ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарында жарық көрген ғылыми еңбектерін ... ... ... ... Ж. ... өмірі мен қоғамдық, ғылыми-
ұйымдастырушылық қызметін, шығармашылық және ғылыми мұрасын ашып ... ... ... ... тарихшы ретіндегі тұлғасы мен
профессорлық-оқытушылық келбетін айқындауға тырыстық.
Біздіњ зерттеу ... Отан ... ... және ХХ ғасырдың
басындағы күрделі мәселелерін зерттеген Ж. ... өмір ... ... ... ... ... және ... мұралары жүйелей
қарастырылды. ¦стаз-педагогтыњ еліміздің жоғары оқу орындарындағы жастардың
тарихи танымын ... ... ... ... ... алына отырып, оның ұстаздық өмір жолы мен ... ... ... ашып ... ... ... ... міндеттер
орындалды: Ж.Қасымбаевтың туып-өскен және білім алған ортасы ... ... ... ретінде қалыптасуына тигізген әсері көрсетілді. Ұстаз-
ғалымның жоғары және орта ... ... ... ... мєліметтер аныќталып, оныњ авторлыѓымен жарыќ кµрген оқулықтар
мен оқу құралдары, Ж. ... ... және ... ... оқу ... атқарған қоғамдық және ғылыми-ұйымдастырушылық
қызметі сарапќа салынды. Ѓалымныњ ќаламынан туѓан Қазақстанның XVIII-XIX
және ХХ ... ... ... және ... ... ... ... талдау жасалып, Қазақстан тарихындағы
хандар мен сұлтандардың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның жоңғар шапқыншылығына
қарсы және ұлт-азаттық күресі туралы жұмыстарына ғылыми баға берілді. ... ... ... ... ... ... мен
пікірлеріне талдау жасалды.
Диссертациялық зерттеу жұмысымыздыњ хронологиялық ... ... ... өмір ... жылдарды, нақтылап айтқанда, 1941 – 2004 ... ... ... ... ... әртүрлі архив құжаттары, мерзімді
баспасөз беттерінде жарық көрген материалдар, ... ... ... ғылыми еңбектердің дерек, мәліметтері іріктеліп, сұрыптала
отырып, пайдаланылды. ... ... ... ... ... және Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... жеке ... ... құжаттар
ғылыми айналымға кеңінен тартылып, ондаѓы құжаттар осы зерттеу ... рет ... ... Атап ... ... ... ... архиві қорларының құжаттары: №1142 және л/д №2536, ... Абай ... ... ... ... ... ... қорларының құжаттары ѓылыми айналымѓа ... ... єр ... басылып шыққан ѓалымныњ ғылыми-зерттеу еңбектеріне
сараптама жасалды.
Ж. Қасымбаевтың ... ... ... және ... ... ... ғылыми-зерттеу, оқу және оқу-әдістемелік мұраларын
сарапқа сала келіп, мынадай түйін жасадық:
Ж. Қасымбаевтың ... ғана ... ... де ... ... ғалым-тарихшы болып қалыптасуына ғылым қайраткерінің туып-өскен
ортасы мен ұстаздарының ерекше ықпалы болды. ... өмір ... ... болашақ тарихшы әкесінен бір жасында айырылып, бес жасынан-
ақ еңбекке баулынып, анасымен бірге өмір мектебіне ... ... ... әкесінің орнын жоқтатпау үшін еңбекке ерте араласып, отбасының
тұрмыс тауқыметін ... ... өз ... ... Қасымбаевтың білімпаз талапкер, білікті маман-тарихшы, білімді
ғалым болып өсіп-өркендеуіне оның орта ... ... ұясы – ... ... де үлесі аз болған жоқ. Ол білім алған бұрынғы Семей облысына
қарасты Аякөз ауданындағы Баршатас ... ... ... ... ... ... С.М. Киров атындағы орта мектепте кейіннен Қазақстан
Республикасының ғылымы мен мәдениетіне ... ... ... ... ... – О. ... Б. Жылысбаев, Е. Рахмадиев, Т. Шойынбаев, М.
Рашев, М. Мағауин, Х. Әбдібаев, Н. ... К. ... ... ... және ... да қайраткер тұлғалар да оқып, өмірге қанат қаққан
болатын. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдарда елдің мәдени-рухани ... ... ... ... ... ... бірінен саналған Семейдің Аякөз
өңіріндегі орта мектептер жоғары оқу орындарын енді ғана бітіріп ... ... ... ... ... барлық оқу пәндерінен
арнайы педагогикалық және университеттік білімі бар мұғалімдер ... ... ... ... өз мамандығын ерте бастан айқындауына
мүмкіндік ... ... ... ... толықтыруға жол ашқан бұрынғы С.М.Киров
атындағы Қазақ ... ... ... ... атындағы
Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетіне оқуға түсуі Ж.Қасымбаевтың
ғылымға тереңдей ден қоюын, оның ... ... ... ... ... ... түсті. Жас тарихшының кәсіби
дәрежесінің жетілуіне Е. Бекмаханов, М. Ақынжанов, С.Кенжебаев, И. Семнюк,
М. ... Ә. ... С. ... Т.Найзағарин және басқа да ұлағатты
ұстаздар барынша ... ... ... ... П.И. ... ... ... «баян» бөлімінде өнер саласында білім алғанымен, кейіннен
тарих ... ... ... ... ... Ж. ... студенттік
жылдарынан-ақ ғылымға барынша ден қойды. Ол ... ... ... ... ... тақырыбын одан әрі тереңдей зерттеу нәтижесінде ғалым-
ұстаз Г.И. Семенюктің ... ... 1970 жылы ... ... (1718 – 1917 жж.)» атты ... ... қорғап, тарих
ғылымдарының кандидаты ғылыми ... ... ... ... ... ізденістерін одан әрі тереңдетіп, бұрынғы ... ... ... архив қорларынан жинастырылып, сұрыпталған
өте құнды құжаттар негізінде 1983 жылы «Шығыс Қазақстан қалаларының қазақ
ауылымен, орыс ... ... және ... мемлекеттермен қарым-
қатынастардың орталықтары ретінде дамуы (ХVІІІ ғасырдың 20-жылдары – 1917
жыл)» ... ... ... ... ... тарих ғылымын соны
жаңалықтарымен толықтыра түсті.
Осы және кейінірек жарияланған басқа да зерттеулерінде тарихшы тұңғыш
рет кейінгі ... ... ... ... және ... ... ... өлкеде орын тебе бастаған жаңа құбылыстардың өзіндік
ерекшеліктері хақында жаңа ... ... ... ... ... ... Ғалымның бұл еңбегі КСРО ... және ... ... В.Я. Янин ... ... тарихшылар тарапынан
лайықты жоғары бағасын алды [41,16-б.].
Ж. Қасымбаевтың ғылыми-зерттеушілік қызметіндегі басты кезең ... ... ... екінші жартысын айтар едік. Дәл осы кезеңде Кеңес
Одағы коммунистік партиясының идеологиялық ... ... ... ... ... ... қатарындағы Қазақстанның шынайы
дербестікке ұмтылуы Отан тарихының жаңа ... ... ... бұрын академиялық жүйеде қызмет атқармаған Ж. Қасымбаев өзінің
ғылыми жұмысын оқу-педагогикалық жүйемен ұштастыра ... ...... қатал да қатаң сынына төтеп бере білген
табанды зерттеуші-ғалым. Ол 1986 ... ... ... кейінгі
жылдарда көрген қуғын-сүргіннен кейін де тайсалмай, Кеңес Одағы кезінде өз
еңбектерінде көмескі түрде ғана ... ... ... ... ... ... ... құрамына қосылуының саяси астарларын
айқындаған көптеген еңбектерін жазып, жариялады. Сонымен бірге ... ... ... ... ... бара бермеген, пікірталасқа толы
тақырыпқа ... ... ... ... ... халқының ұлт-азаттық
қозғалысы туралы ғылыми қауымға көрнекті ... Е. ... ... ... ... ... тарихшы.
Ж. Қасымбаевтың барынша зейін қойып, зерттеген мәселелерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... мен қазақ халқының өткен
ғасырлардағы күңгірт ... ... ... ... ... ... ... осы тақырыпқа арналған күрделі монографиясына [117]
Қытайдың орталық мемлекеттік ... ... Минь ... ... ... ... аталған мерзімді басылымның Орталық Азия бойынша шеф-тілшісі
Инь Шугуанның ғалыммен сұхбатын жариялады [206].
Ғалымның кейінгі кездердегі ғылыми ... ... мен ... ... ... көлеңкеге ығыстырылып, көмескі сипатталған
хандар мен ... ... ... ... мен ... ... ... арналды. Осы бағытта Ж. Қасымбаевтың жалпы көлемі ... ... ... төрт ... ... [207] – Қазақстан тарихы ғылымындағы
жүйелі зерттеу ғана емес, сонымен бірге Отан тарихындағы ... ... ... Қасымбаев – тарих ғылымында тұңғыш рет Ресей империясында генерал
шенінен жеткен алғашқы ... ... ... ... ... жариялаған
зерттеуші. Ғалымның билеуші сұлтан Баймұхамед Айшуақовқа арналған зерттеуі
[208] тың, сирек ... ... ... негізделген. Сонымен бірге
талантты ғалым Қазақстан тарихына арналған 5 томдық жинақтың қазақ халқының
бастан өткізген ХVІІІ ғасыр – ХХ ... бас ... ... арналған
үшінші томына белсене атсалысып, оның ... ... ... ... ... шықты [41,19-б.].
Ж. Қасымбаев – терең ойлы, өзекті мәселелерді кеңінен қамтыған ғалым
ғана емес, сондай-ақ, өмірінің қырық жылдан астам ... орта және ... ... ... ... оқуға арнаған шебер педагог, ұлағатты
ұстаз болды. Белгілі ғалым, қоғам және ... ... ... ... ... және басшылық етуімен 1988 ... орта ... ... ... ... жарияланған
байқауда Ж. Қасымбаевтың 9 сыныпқа арналған алғашқы оқулығы ... ... ... ұстаз-ғалымның 8 – 9-сыныптарға арналған «Қазақстан
тарихы» атты оқулықтары бірнеше рет қайта басылып ... ... Абай ... ... ... педагогика университетіндегі 35
жылдық ұстаздық қызметінде мыңдаған жастарға жан-жақты білім беріп, олардың
тарихи санасын ... ... ... ... арнаулы орта және орта оқу
орындарына арналған ... ... пәні ... ... ... ... жинақтарын, тіпті елімізде тұңғыш рет
дүниежүзі елдерінің карталары мен атластарын құрастырып, ... ... ... студенттермен бірге ізін қуған жас ізденушілерге де жол
көрсетіп, көптеген ғылым докторлары мен ... ... ... ... ... ... және кандидаттық диссертация қорғау
жөніндегі Диссертациялық кеңестердің, ... ... ... ... ... ... ... да ұйымдардың мүшесі
ретінде ғылыми мамандардың біліктілігін арттыруға сүбелі ... ... ... еңбектері мемлекет тарапынан лайықты бағасын алып, көптеген
ордендермен, медальдармен, басқа да атақ-дәрежелермен марапатталды.
Қорыта айтқанда, қазақ халқының ... ... ... рет ... еңбек жазған көрнекті тарихшы Е. Бекмахановтың шәкірті болып
табылатын ... ... ... ұрпақ үшін маңызы зор. ...... ... ... ... ... ... ќосќан, ќазаќ
халќыныњ ±лт-азаттыќ к‰ресін, Ќазаќстанныњ ... ... ... ... ... ... ѓалым-зерттеуші. Ол – ѓылымды
±стаздыќ ќызметпен ±штастыра білген, µмір бойы µскелењ жас ... ... ... жадына тарихи сананы ќалыптастыру жолында ... ... ... ... Сол себепті Ж. Ќасымбаевты ... ... ... ... ... тиіспіз. Осы маќсатты
жастардың тарихи танымын ... түсу үшін ... ... ... ғылыми-тәжіриелік конференцияны жыл сайын өткізіп, Ж.
Қасымбаевтың ... оқу ... беру ... іс ... ... ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында – Алматы: Атамұра, 1999 - ... ... ... ... сана ...... Қазақстан, 1995 – 32 б.
3.Мишле Ж. Народ - Москва: ... ... ... М. Алаш қозғалысы - Алматы: Санат, 1995- 4б.
5 Зобов Ю.С. ... ... (рец. Под ... защиту России.
Алматы: 1986. // Южный Урал 1986, 5 ... Рец. на ... ... ... ... 1861–1917 гг.
(Социально-экономический аспект). Алматы, 1990. // Наука Сибири, №48, 14 ... Инь ... Шеф. ... Жэнь Минь ... ... с Ж.Касымбаевым об
его исследованиях. // Жэнь Минь Жибао,1996, 9 қараша (қытай тілінде);
8 Чоротегин Т. О научных ... Ж. ... ... ... ... Республика, 17 – 23.12.1996 (Бишкек);
9 W. Schmidt. Z.K. Kasymbaev: Der Karawanenhandel zwischen Kazachstan
und China von 19 bis zum Beginn des 20. ... II Orient. ... for Politik and ... of the Middle East. Nr. 1. ... Асылбеков М. Тарихтанудың көлеңкелі жайлары. // Социалистік
Қазақстан, 1990, 11 ... ... ... ... әділ таразылайық. //
Лениншіл жас, 1990, 16 қараша, соныкі: Қазақ тарихы, №1, 2001.
11 ... М. ... ... ... // ... 1990, 11 ... ... Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861
– 1917 гг.) - Алма-Ата: ... 1984- 153,183, ... ... ССР. ... ... Том 3.1989- 262 б.
14 Кто есть кто в Казахстанской ... ... 1999- ... ... И.В. Ж.К. ... Под ... защиту России- Алма-
Ата: Казахстан, 1986-136 с. //Известия АН КазССР,№5,1986- 91-92- бб.
16 Кусаинов К. Книга об отце Абая. // ... ... 1995, ... ... М.Д. ... – не ... // ... №24,
05.07.1996. Соныкі: Казахстан – Китай: факты и ... ... ... 1997, 26 ноября.
18 Байпаков К. У истоков Акмолы. // ... ... ... ... С. Қаһарман хан. // Халық кеңесі, №11, 1994,25 ... ... Е. ... ... жазғаны жөн. // Жетісу,2002, 10
қаңтар
21 Джилкибаев Э. По страницам ... ... // ... 1999, 9 июля ... Лоции отечественной истории. // Казахстанская
правда, 2000, 3 августа.
22 Сәтбеков А. Өзімізді – өзіміз ... ... // ... ... 30 тамыз.
23 Омарбеков Т. Казахи-генералы Российской империи. // Казахстанская
правда, 2001, 11 ... ... К. ... хана ... // ... правда, 2001,
12 октября.
25 Жолсейітова М. Ұлағатты ұстаз еді... // Ясауи университеті, ... ... ... З. ... с ... ... // ... К, 2005, 22
декабря.
27 Профессор Жанұзақ Қасымбайұлы Қасымбаев 60 жаста. Тарих ғылымының
қажырлы қайраткері. // ... ... ... №6, 2001. – ... ... Қасымбайұлы 60 жаста. // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы,
№4 (23), 2001-148-149-бб.
28 Жанұзақ Қасымбаев: Биобиблиографиясына мәліметтер. / Құраст.: Г.К.
Кенжебаев, Т.Т. ... Б. ...... ... дом «Наш
Мир», 2002- 6-74-бб.
29 Нарматов С.З. Ученый и педагог. // Ар. №1, 2001-17-18-бб.
30 Көрген М. ... аты ... // ... ... №6 (6), ... ... Методологические и конкретно-исторические проблемы изучения
отечественной истории. ... ... ... ... ... ... 2005 -1-2 – бб.
32 Садыков Т.С. Научная, педагогическая и общественная деятельность
доктора исторических наук Ж.К. Касымбаева. // Методологические и ... ... ... ... истории. Материалы
международной научно-практической конференции «Касымбаевские чтения».
Алматы, ... ... М.Д. ... ... научное наследие ... // ... и ... ... ... ... ... международной научно-практической
конференции «Касымбаевские чтения». Алматы, 2005-202-204-бб.
34 Жұмабеков С., ... М., ... Б. ... мәз, ... аз. ... Қазақстан, 1991, 30 қараша.
35 Жүсіпов Қ. Төл тарихты қалпына келтірушілер. // Алматы ақшамы,
1992, 30 ... ... Қ. ... ... қалай оқытылмақ? // Жас Алаш,1993, 23
қараша.
37 Сәтбеков А. Өзімізді – өзіміз таныта білейік. // Егемен ... 30 ... .
38 ... ... ... 60 ... // ... хабаршысы. Тарих
сериясы, №4 (23), 2001.
39 Аягөз ауданы – шежірелі өлке. Новосібір: ... ... Т.Ы. ...... 2003 - ... ... К.М. Тарих ғылымдарының докторы Ж. Қасымбаевтың ғылыми,
педагогикалық және ... ... ... ... ... // ... Касымбаевич.– Алматы:«Наш мир» баспа үйі, 2001-
15-б.
42 Ж. Қасымбаевқа берілген университет дипломының көшірмесі, 1965. ... жеке ... ... ... ... ... ... л/д 2536
(ч/з) қор; 1-б.
44 Касымбаев Ж. Последний ... хана ... и его ... (декабрь
1846 – апрель 1847 гг.) – 2-ое изд.- Алматы: ТОО «Издательство Кітап», 2004-
3-4-б.
45 (ҚРОМА), ... ... ... ... ... Ж. ... // ... тарихы, №2, 2004-158-б.
47 Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің архиві, 1
ОК, 397-іс;- ... ... 1 ОК, ... - ... ... Г. ... — союз между прошлым и ... ... ... 2002, 19 ... ... Н., Қасымбаев Ж. Оқу құралындағы карта-схемаларды
түсіндіру. // Қазақстан мектебі, №11, 1973- ... ... Е., ... Н. ... ССР ... 13-басылуы.
Алматы, 1974.
52 Қасымбаев Ж. Қалалар тарихын оқытудың кейбір жолдары ... ... ... №12, 1976- 82-84-бб.
53 Бекмаханов Е., Бекмаханова Н. Қазақ ССР тарихы. 9-10 ... оқу ... ... Алматы, 1979.
54 Қасымбаев Ж. Қосымша мәліметтерді пайдалану. // Қазақстан мектебі,
№6, 1980-71-73-бб.
55 Қасымбаев Ж. Ақиқатқа жүгінейік, ... ... ... ... ... // ... мектебі, №2, 1991-66-б.
56 Касымбаев Ж. Проблемы отечественной истории в высшей школе. //
История Казахстана в школе и ... №1, ... 2001- ... ... Ж. ... закон должен пресечь вредные эксперименты. ... ... 1998, 9 ... ... Ж. ... тарихын оқыту қағажу қала бере ме? // Қазақ
тарихы, №2, 1994- ... ... Ж. ... тарихын жоғары оқу орындарында оқыту ахуалы
және мәселелері. // Ізденіс – ... №2, 1995- ... ... Ж. ... ... ... жайы және оның
қиыншылықтары. // Қазақстан ... ... №1, 1996. ... М. ... оянуы. – Стамбұл, 1992- 79-81-бб.
61 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс; - 25-26-бб.
62 (АҚҰПУА), 1 ОК, 397-іс; ... ... 1 ОК, ... - ... Қазақстан Республикасының Президенті мен ... ... ... ... ... №57. 1999. 3-б, ... ... үшін. // Егемен Қазақстан, 1999, 14 желтоқсан.
65 Касымбаев Ж. Некоторые аспекты организации ... ... РК в ... ... ... ... ... // История
Казахстана: преподавание в школах и ВУЗах, №6, 2003.- 46-51-бб.
66 (ҚРОМА), Л/д 2536 ... ... ... 1 ОК, ... - ... ... Ж. О ... Н. Назарбаева «В ... ... ... // Казахстанская правда, 1999, 19 марта.
69 Қасымбаев Ж. Ұстаз мұрасы. // Социалистік Қазақстан, №224, 1976, 21
қыркүйек.
70 Кшибеков Д., ... Ж. ... ... временем. К выходу в
свет третьего тома истории Казахской ССР. // Казахстанская ... 1979, ... ... ... ... ... ... дәуір).
Алматы: Қазақстан, 1979.
72 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихының библиографиясы. // ... №1, ... ... ... Ж. ... ... сүбелі еңбек. // Егемен
Қазақстан, №20, 1998 , 30 ... ... Ж. Отан ... – өмір ... // ... ... ... Қасымбаев Ж. Ұлттық тарих және ұлттық сана. // Егемен Қазақстан,
№72 (21797), 1998, 14 сәуір.
76 ... Ќ. ... ... Ќазаќстан. // Аќиќат, №12, 2003.
77 Кабо Р.М. Города Западной Сибири -Москва: 1949.Иофа Л.Е. ... ... 1951. ... Б. ... города.//Очерки истории СССР.
Период феодализма. Россия в первой четверти Х‡ІІІ ... ... П.Г. ... // ... во ... ... Х‡ІІІ в.- Москва:
1957. Юрасова М.К. Города Омской области. ... 1959. ... Ю.Р. ... ... ... ... ... в середине
Х‡ІІІ в.- Москва: 1960.
78 Города феодальной России.//Институт ... АН ... ... ... ... Ж. Семипалатинск в канун Октябрьской революции- Алма-
Ата: 1970.- 4-б.
80 Горячева А.А. Город Верный в ... ХІХ ... кн.: ... ... (Уч. ... КазГУ, т.53, вып.9)- Алма-Ата: 1962.
соныкі. Основание города Верного (1854-1860).//Ученые записки КазГУ, ... ... 1957. ... К.М. Основание и развитие Петропавловска и
его уезда во второй половине Х‡ІІІ – ... ... ХІХ ... ... гос. пед. ... ... 1961. ... Н.Г.
Особенности возникновения и развития городов Оренбургского края. В ... ... ... ... 1966. ... Э. ... ... (1613 – 1917 гг.) - Алма-Ата: 1969.
81 Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана
Семиречья- Алма-Ата: 1976. сонікі: По ... ... ... Казахстана.
Алма-Ата, 1990. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз- Алма-Ата:1972. ... ... ... ... вв. по ... ... Алма-Ата:1972.
Акишев К.А. Курган Иссык- Москва:1978. Пищулина К.А. Присырдарьинские
города и их ... в ... ... ... в ... ... ... вв- Алма-Ата: 1969. Шалекенов У.Х. Кум кала- Алматы: 1994 жєне т.б.
82 Касымбаев Ж. История города ... ... ... ... ... ... №3, 1945- 60-б.
84 Абрамов Н. Областной город Семипалатинск.//Записки Русского
географического ... – СПб., ... ... И. ... ... ... и его ... //
Материалы для статистики Туркестанского края. – Вып.І‡., СПб., 1876.
86 Никитин В.П. Исторический ... ... ... // ... ... ... на 1897 г. Семипалатинск, 1898.
87 Шунков В.И. Очерки по истории колонизации Сибири в ‡ІІ – ... вв- М.-Л., 1946. Кабо Р.М. ... ... ... ... В.В. ... ... (историко-географические очерки). –
Иркутск, 1951. Громыко М.М. Западная Сибирь в Х‡ІІІ веке- ... ... Е.Б. ... ... к ... - ... ... Аполлова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана ... в ...... ХІХ вв – ... 1960– ... ... Казахстана к России 30-40-х гг. Х‡ІІІ века - Алма-Ата:1948. –
С.170; ... И.Я. ... ... царства – Москва: 1964 – С.342-346
90 Бутлер Г.Ф. Из истории революционного ... в ... в ... ... ... ...... Семипалатинску – 250 лет - Алма-Ата: 1968.
92 Қасымбаев Ж.К. Семипалатинск в канун Октябрьской революции —Алма-
ата: 1970. ... Роль ... в ... ... ... во ... ... ХIХ в. // Материалы XII научной
конференции. КазПИ им.Абая - Алма-ата: 1969. ... и ... г. ... в XVII-XIX вв. // ... АН Каз ССР. ... наук, 1971, №3; соныкі: Экспедиция И.Д. ... и ... ... в начале XVIII в. // Исторические науки. Вып.1- Алма-
ата:1974. соныкі; Из истории открытия и ... ... ... ... РГО. // ... ... Вып. 1.;
Сонымен бірге ғалымның бірнеше монографиялары Семей қаласының және Ертіс
жағалауындағы өзге де елді ... ... ... арналған: Города
Восточного Казахстана в 1861-1917 гг. (Социально-экономический аспект)-
Алма-ата: 1990. Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его ... - ... 1995. ... ... ... ... гг.) – ... Атамұра – 1995.
93 Қасымбаев Ж.К. История города ... ... гг.) ... 1998 -276с.
94 Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям ... Финш О. и Брем А. ... в ... ... ... Джордж Кеннан. Сибирь и ссылка. Т.1. – СПб., 1906.Потанин Г.Н.
Семипалатинск и другие города ... ... // ... Т.11. – СПб., ... ... Казахстана в источниках и материалах (‡ в. до н.э.),
сборник 1 под ред. ... и ... - ... Москва, 1935 -
ч.ІІ, 1936; Сибирь в Х‡ІІ-Х‡ІІІ вв. (сборник ... и ... 1962; ... ... ... ... – СПб., ... отношения в Х‡І-Х‡ІІІ вв. (сборник документов ... ... 1961; ... ... в ... ... гг.), ... и документы). Алма-Ата, 1964; Революция 1905-
1907 гг. в Казахстане ... ... и ... Алма-Ата, 1949;
Революционные движение в Казахстане в 1905-1907 гг. ... ... ... ... 1955; Рабочее и аграрное движение в Казахстане ... гг. ... ... и материалов). Алма-Ата, 1957 и др.
96 Статистические обозрение Сибири, составленное на ... ... из ... ... и ... достоверных
источников. – СПб., 1810; Городские носеления Российской империи. – Т.4,
СПб., 1864; ... ... ... ... – Т.4,
СПб., 1873; Крафт И.И. Историческая статистика и законодательные ... ... ... ... В кн.: «Сборник узаконений для киргизских степных
областей». Оренбург, 1898; ... для ... ... ... ... СПб., 1876; Статистический каталог сделан государственной коммерц.
коллегией ... ... – СПб., 1884; ... ... Т.26. ... – СПб., 1893; Ведомость о фабриках и заводах за 1883
год «Обзоры Семипалатинской области на 1884, 1885, 1886, 1887, 1888, ... 1900» и т.д.; ... ... ... ... на 1897, ... 1901, 1903 и т.д.; ... и справочная книга «Российская империя»
(Москва – Сибирь); Посредник торгово-промышленных ... ч.ІІ. ... ... о ... степных областей. В кн.: «Азиатская Россия».
Т.1. – СПб., 1904.
97 ... А.Е. ... о ... в ... – СПб., 1912;
Сытина З. Воспоминание о Достоевском. // Исторический вестник, 1885, №1;
Храпевич В. ... по ... ... ... // Русская
старина, 1910, №2;
98 Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1. Москва, 1837; Левшин А. ... или ... орд и ... Ч.ІІ. – СПб., ... П. ... ... ... Ч.1. – СПб., 1838, т.2. – СПб.,
1844; Завалишин И. Описание Западной Сибири ... ... – СПб., 1867; ... М. Опыт ... обозрения русско-азиатских
границ в Азии. – СПб., 1873; Андреевич В. История Сибири. Ч.ІІ. – ... ... ... ... ... на ... преставленных полным
собранием законов и ... ... ... время. Сост.
В.К.Андриевич). – СПб., 1889; Буцинский Н.П. Заселение Сибири и быт ... ... ... 1889; ... С. ... Кто в ней ... и ... – СПб., 1909; Мелких А.М. Из экономической жизни Западной Сибири. –
СПб., 1912.
99 Гуляев Г. Записки об Иртыше и ... им ... // ... ... ... ... отд.І‡, кн.6. – СПб., 1851; Гейнс
А. Киргизские очерки. // Военный сборник, 1866, №6; ... ... ... ... Азия и ... ... в ... столетиях. //
«Записки Сибир. отд. РГО», кн. ХІ‡, вып. 1, Омск, 1893; ... ... ... ... в ... Азию. // Военно-
исторический сборник, 1915, №4 жєне т.б.
100 Балашин Н. Торговое движение между Западной Сибирью, ... ... ... ... // ... Зап. Сиб. отд. и РГО, кн.ІІІ. – ... ... В.И. ... ... // ... ... Семипалатинской
области на 1897 год; ... Н.Я. ... ... быта ... ... на 1901 г.; ... К ... о переходе казахов
Семипалатинской области в оседлое состояние. // ... ... ... на 1898 г.; ... Ф. ... авантюристы.
// Записки Семипалатинского ... Зап. Сиб. отд. РГО, вып. ... 1905; ... К ... о ... ... и ... в
Киргизской степи. // Памятная книжка Семипалатинской области на 1902 г.
101 Герасимов Б. Ссыльные поляки в ... ... // ... ... Зап. Сиб. отд. РГО, вып. ХІІ. ... Коншин Н.Я. Материалы для истории политической ссылки в Степном
крае. // Записки Семипалатинского отд. РГО, вып. ХІ‡. ... ... ...... ... // Семипалатинские областные
ведомости, 1881, №37; Учебные заведения ... в 1882 г. ... ... ... 1886, №31; ... просвещение. //
Семипалатинские областные ведомости, 1880, №33; О ... ... ... с 1883 по 1839 гг. // ... ... ... 1886, №37;
Распределние жителей по грамотности по переписи 1882 г. // ... ... 1882, №42; ... и ... в Семипалатинске. //
Сибирская газета, 1888, №№26, 28; Город Семипалатинск. // Сибирская газета,
1888, №2; ... и ... ... // ... областные
ведомости, 1898, №32
104 Касымбаев Ж.К. История города Семипалатинска (1718 – 1917 гг.) -
Алматы; 1998 - 224 – ... ... Ж. ... ... ... // ... – Алматы: Жалын,
1990 -110-б.
106 Ќасымбаев Ж. Есіл жаѓасындаѓы ќала. // Зањ газеті, №26, 1998, ... ... Ж. ... ... ... (1832 – 1917 гг.) – ... ... Дубицкий А.Ф. Акмола – город славный. Акмолинск, 1959; соныкі:
Город на Ишиме - Алматы: 1986.
109 Евсеев Е.Н., ... Т.А. Как был ... ... // ... №2, ... ... Ж. Об основании города Акмолинска. // Атамекен, Алматы,
1990.
111 Касымбаев Ж.К. Дореволюционные исследователи о развитии ... ... ... с ... и со среднеазиатскими владениями (первая
половина ХІХ в.). // ... и ... ... края ХІХ ... ХХ вв. Материалы региональной научной конференции. Свердловск, 1983
- 41-42-бб.
112 Ќасымбаев Ж. ... ... ... ... ... ... Касымбаев Ж. Казахстан – Китай: караванная торговля в ХІХ – начале
ХХ вв. - ... ... 1996 – 206с.; ... Ж. Под ... ... - ... ... 1986 – 136 с.; соныкі: Верхнеиртишские
крепости в системе азиатской торговли России во ... ... ... ... ХІХ в. // ... КСР Ғылым академиясының хабаршысы, №2, 1988 – 65-71-
бб. соныкі: Влияние ... ... на ... в городах Восточного Казахстана в послереформенный период. //
Проблемы исторической демографии СССР. Томск, 1980 – ... ... ... ... по итогам переписи 1897 г. // ... ... ССР, ... ... ... №4, 1988 – ... ... Экспедиция
Бухгольца и создание Прииртишских ... в ... ... ... ... ... ... І. Тематический сборник научных трудов
профессорско-преподавательского состава и ... ... ... ... ... Казахской ССР -Алма-Ата:1974 – сс.33-37;
соныкі:, Мухамедьяров Ш.Ф. Верхнеиртышские ... в ... ... в ... Азии ... ... ... в.). //
Из истории международных отношении в Центральной Азии (средние века и новое
время) - Алма-Ата: 1990 - ... ... У ... ... // ... ... ... №5, 1982, сс.21-22; Касымбаев Ж.
Очерки о Рудном Алтае. // ... ... ... №12, 1981, ... ... Ж. ... и германские военнопленные в
Казахстане (1915 – 1917 гг.) // ... ... ... ... на немецком и ... ... ... 1996, ... ... Ж. ... ... периода
первой мировой войны в Казахстане (социально-демографический аспект). //
История немцев ... ... ... ... ... Алматы, 9-10 октября 1997 - сс.44-51.
115 Касымбаев Ж. Австро-венгерские и ... ... ... (1915 – 1917 гг.) // ... Литературно-художественный и
общественно-политический альманах на немецком и русском языках, №15,
сентябрь, 1996- ... ... Ж. ...... ... торговля в ХІХ – начале
ХХ веков – Алматы: Өлке, 1996.
117 Касымбаев Ж. ... Отправлялись в путь караваны. // ... ... ... Ж. ... ... ... қайтып оралуы.
// Қазақ әдебиеті, 1992, 30 қазан.
118 Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ... ... ... 1999. – 288-с.; ... ... ... казахских
ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.2: Хан ... (1719 – ... во ... с ... ... и сопредельными странами
–Алматы: Жеті жарғы, 2001– 255с.; соныкі: Государственные деятели казахских
ханств ХVІІІ – первой ... ХІХ в. Т.3: Хан ... (1759 – 1809) ... ... 2001 – 364с.; соныкі: Государственные деятели казахских
ханств ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.4: ... Хан (1801 – 1845) ... Наш Мир, 2001 – 352с.; ... ... ... ... (1790 – 1847) – ... Өлке, 2000 – 188с.
119 Касымбаев Ж.К. Государственные ... ... ... ... ... ... 1999. ... Касымбаев Ж. Государственные деятели Казахских ... ... ... ... ХІХ вв. Т.2: Хан ... (1719 – 1810). ... ... с ... ... и ... ...... Жеті
жарғы, 2001.
121 Касымбаев Ж. Государственные деятели Казахских ханств ХVІІІ –
первой четверти ХІХ вв. Т.3: Хан ... (1759 – 1809). ... ... с ... ... и сопредельными странами - Алматы:
Білім , 2001.
122 Касымбаев Ж. Государственные деятели ... ... ... ... ... ХІХ в. Т.4: ... Хан (1801 – 1845). Личность во
взаимодействии с номадным обществом и ... ... - ... Мир, 2001.
123 Касымбаев Ж. Последние годы жизни Абулхаир хана. // Столичное
обозрение, №№ 31, 33, 37; ... Ж. ... Али Хан ...... ... деятель). // Столичное обозрение,1998, 6 ноября
,1998, 4 декабря ... Ж. Хан ... ... // Столичное обозрение
- 1999, 29 января, 1999,26 февраля,1999, 2 апреля ,1999, 9 апреля,1999, 2
июля.
124 Касымбаев Ж. К ... ... ... основания Казахского
ханства. // Ќазаќстанныњ кµне жєне ... ... ... ... Дулати шыѓармаларына арналѓан ІІ Халыќаралыќ оќуларыныњ
материалдары - 18-20 ќырк‰йек, 1998. ... 1999 ... ... Ж.К. ... и проблемы казахской государственности
(последняя четверть ХVІІІ в. по ... ... ... – Отан ... және ... қоғамының қайта жаңғыруы. Қазақстан Республикасы
Ғылым министрлігі – ... ... ... ... ... және ... ... арналған Ғылыми сессиясының материалдары - Алматы: 4 шілде,
1998 - 103-107-бб.
126 Касымбаев Ж. Абылай хан и ... ... ... ... «Ар» ... №1, 2001 ... ... А.И. Описание киргиз-кайсацких или киргиз-казачьих орд и
степей. – СПб., 1832; Касымбаев Ж.К. ... и ... ... ... четверть ХVІІІ в. по новым архивным данным). –
Отан тарихының ... және ... ... ... ... ... Ғылым министрлігі – Ғылым академиясы ғалымдарының
Халық ... және ... ... ... ... ... сессиясының
материалдары. Алматы: 4 шілде, 1998. 103
128 Касымбаев Ж. К Истории взаимоотношении ... и ... ... и ... // ... ... ... жєне ѓылым
министрлігі Р.Б. С‰лейменов атындаѓы Шыѓыстану институты Ирантану орталыѓы
«ХІІІ – ... ... ... ... жєне ... ... тарихи-мєдени
байланыстары» атты Халыќаралыќ дµњгелек стол конференциясыныњ материалдары.
Алматы: 2004 -329-338- бб.
129 ... Ж. О ... и ... ... ... ... к императрице Анне Иоанновне в принятии Младшем жузом
Российского подданства. // Вопросы изучения ... и ... ... ... 23-28- бб ... К проблеме трансформации
института ханской власти в условиях нарастания военно-политического ... ... – ХІХ вв.). – ... мемлекеттік тәуелсіздік жолында:
тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның
материалдары –Семей: 2001. ... ... ... ... хана ... ... ... Российкого подданства в 30-х годах ХVІІІ века. //
Ізденіс – Поиск, №5, 1997; ... ... ... в ... как следствие военно-политических акции
царизма. // ... ... ... аграрного университета им.С.
Сейфуллина, №7, ... ... Ж. О ... и ... ... обращения
хана Абулхаира к императрице Анне Иоанновне в принятии Младшем жузом
Российского подданства. // ... ... ... и ... ... – Алматы: 1998. 23-28-бб.
131 Касымбаев Ж. К проблеме ... ... ... ... ... ... ... натиска царизма (ХVІІІ – ХІХ вв.).
– Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздік жолында: тарих және ... ... ... ... ...... ... Қасымбаев Ж. Отан тарихы – өмір көріністерінде. // ... ... 1998 - ... ... Ж. Последний поход хана Кенесары и его гибель ...... 1848 гг.) – 2-ое изд - ... ТОО ... ... ... ... Ж.К. Об освободительном характере восстания 1837 – 1847
гг. под предводительством хана Кенесары Касымова. // ... хан – ... ... ... Алматы: Ғылым – 1993 - 90-100б.б.
135 ... Ж. ... хан – ... Ќазаќстан –1993 - 112-б.
136 Валиханов Ч.Ч. Собр. соч., в пяти ... Т. 2. ... 1985. ... ... Ж. ... хан. ... Ќазаќстан, 1993. – 89- б;
137 Середа Н.Бунт киргизского султана ... ... // ... 1870. №№8, 9;
138 Стеклова Ф. Адольф Янушкевич и его книга. // ... и ... ... по ... ... ... 1966. – с.1-ХХХVІІІ; Ќасымбаев Ж.
Кенесары хан. Алматы, Ќазаќстан, 1993. -90-б.
139 Семенов-Тянь-Шанский А.П. ... ... Т.2. ... ... ... А. ... ... и Сыздык (в обработке Е.Смирнова).
Ташкент, Типо-литография С.И. Лихтина, 1889.
141 Кенесары±лы А. Кенесары жєне ... ... / ... ... ... Жалын, 1992. 48-б.
142 Черняев М.Г. Султаны Кенесары и Садык. // Русский вестник, ... ... ... ... 1889, ... ... Ж. ... Алматы, Ќазаќстан, 1993.- 61-б.
144 История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Под ред.
М.Абдыкалыкова и ... ... 1943.- ... ... Е. ... в 20 – 40 годы ХІХ ... ... 1947.
146 Айдарова Х. Некоторые итоги и перспективы развития ... в ... // ... ... ... АН ... Серия
историческая. №2 (27), 1946. -12-б.
147 Вестник АН КазССР, №1, 1948. - 63-б.
148 Вопросы истории, 1949. №4, ... ... АН ... 1948. №3, 36-37, ... ... ... 1951. №4, 68-б.
151 Вяткин М.П. Письмо в редакцию. //Вопросы истории, 1952, №2, ... ... Н., ... Е. ... ... в 1837 – 1847 ... ... // Большевик Казахстана, 1940. №4, 47-б.
153 Вестник АН КазССР, 1948. №3, 47-б.
154 Дружинин Н.М. Во имя ... ... ... ... – 1991. 33-б.
155 Ќасымбаев Ж. Кенесары хан. – Алматы: Ќазаќстан, 1993, ... Б. ... ... ... в состав России. – Фрунзе,
1963, С.103; Жамгерчинов Б. Киргизы в эпоху Орман хана. // Труды ... ... ... Киргизского филиала АН СССР. Вып. 1, ... ... ... ... 1990. №7, ... ... Ж. Кенесары хан. Алматы, Ќазаќстан, 1993. ... ... в ... ... Казахстан, Средняя Азия,
Северный Кавказ. Целиноград, 1991.
158 Ќасымбаев Ж. Даланыњ ерж‰рек Митридаты. // Ќазаќ батырлары, ... ... М., ... Р., ... Ж. ... киргизской
степи. Правда и вымысел о ... ... ... // ... 1992, 13 марта
160 С‰лейменов Р., Ќасымбаев Ж. Кенесары кµтерілісі: кµне ... ... // ... ... 1991. №3, ... ... Ж. ... Казахстана. Учебник. 9 класс. Алматы, 1992.
17-27-б.б.
162 Касымбаев Ж. Последний поход хана Кенесары и его ... ...... 1848 гг.) – 2-ое изд. Алматы. ТОО ... ... – 200 ... ... Л. ... ... ведомоства. – СПб.,1865.-57-64 б.б.
164 Добросмыслов А.И. Тургайская область. Исторический очерк. //
Известия Оренбургского ... ... ... 17. ... 1902; ... ... Сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики России. –
СПб., 1968; ... И.Ф. ... о моей ... в ... ... Кн.1.
– СПб., 1912; Валиханов Ч.Ч. О ... крае ... ... // ... в пяти ... Т.2. ... ... Бабков И.Ф. Воспоминания о моей службе в Западной ... Кн.1. ... 1912, ... ... Ж. ... ... күрес тарихынан. // Қазақстан
мектебі, №11-12, 1992. 38-41-б.б. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Қасымбаев Ж. Аға сұлтан Құнанбай ...... ... ... ... романы бойынша). // М.Әуезов – ХХ ғасырдың ұлы
жазушысы және ... ... ... 1997. ... Ж. ... ... титана. // Столичное обозрение, 1995, 10 августа
168 Касымбаев Ж. Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его ... ... ... ... М. Путь ... Т.1. ... 1982.- 30-б.
170 (ҚРОМА), 374-қор, 1-тізбе, 4387-іс, 18-парақ; Қасымбаев Ж. Аға
сұлтан Құнанбай Өскенбаев – тарихи тұлға ... ... ... ... // М.Әуезов – ХХ ғасырдың ұлы жазушысы және гуманист. ... ... ... Ж. Под ... ... ... ... 136- с.; Қасымбаев Ж. Шекара бекіністері. // ... №6, ... ... В.К. История Сибири. – СПб., 1889.
173 Касымбаев Ж. Под надежную защиту России. Алма-Ата: Казахстан,
1986. 136- с.; ... Ж. ... ... // ... №6, ... ... ... мемлекеттік архивінен.
174 Қасымбаев Ж. Аңырақай шайқасының ақиқаты. // Егемен Қазақстан,
1999, 8 шілде
175 Қазақстан тарихы (көне ... ... ... Бес томдық. 3-том.
Алматы, Атамұра, 2002.- 143-149 -б.б.
176 Қозыбаев М. Аңырақай шайқасы – Отан ... ... ... ... ... 1999, 25 ... ... Ж. Жоңғар-қазақ тартысындағы саяси және әскери
мәселелер. // Қазақ тарихы, №2;1996.- 198- ... ... Ж. У ... ... за ... Великая победа
казахского народа над калмыками (февраль-июнь 1771 г.). Последние битвы. //
Қазақстан жоғары ... №№4 – 5, 2001. ... ... Ж. ... ... силы народно-освободительного движения в период ... к ... // ... КСР ... ... ... №3, ... Ж. Изучение проблем истории освободительных ... ... как ... ... национального единства (новый период).
// Ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы, 21 ақпан, 1998. 40-
51-б.б. ... Ж. О ... ... ... национально-
освободительного движения в Казахстане второй половины ХІХ в. // История и
историография национально-освободительных движении ... ... ХІХ ... ХХ в. в ... Азии и ... ... ... перспективы
изучения. Ташкент, 1989. - 84-93 –б.б.
179 Касымбаев Ж.К. Проблемы борьбы казахского народа за ... и ее ... в ... ... ... – ХІХ вв.). //
Отан тарихының ... ... ... ... ... ... ... конференция материалдары, 4-
5 наурыз, 1998 ж.). Алматы, 1998.- 42-49- б.б.
180 Қасымбаев Ж. Ұлттық тарих және ... ... // ... ... (21797), 1998, 14 ... ... Ж. ... жолындағы күрестің жарқын беті. //
Қазақстан ... №6, ... 1986; ... Ж. 1916 жыл: айтылмай
келген ақиқат. // Ақиқат, №11, қараша, ... ... В.И. ... ... ... ... 128 -б.
183 Қасымбаев Ж. Бостандық ... ... ... ... ... ... №6, маусым, 1986.
184 Қасымбаев Ж., Ермұқанов Е. 1916 жыл: ... ... ... //
Ақиқат, №11, қараша, 1991.
185 Касымбаев Ж. Призван опять в Туркестан. А.Н. ... ... 1916 года в ... // ... ... мектебі, №4, 1995.
81-89-б.б.
186 Касымбаев Ж. Вопросы истории восстания 1916 года в ... ... ... ІҮ-й ... ... // ... ... мектебі,
№6, 1996. 38-45 б.б.
187 Қасымбаев Ж. Мақсат – ... ... ... // ... 1971. ... схем и карт в учебнике истории КазССР (ХІХ в.). // ... 1974. ... ... Н.Е.); ... дополнительных
материалов по истории городов Казахстана на уроках истории. // Қазақстан
мектебі. 1980, №6, ... ... ... ... ... // Жетісу.
№126. 25.06.1986; Қазақ халқының тарихын терең үйренейік. // Лениншіл жас.
//1988, 14 қазан
188 Т±рлыѓ±л Т. Жања оќу ... ... ... // ... ... 2001, 58-59-б.б.
189 Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы (ХVІІІ ғ. – 1914 ж.) Орта мектептің
9-сыныбына арналған оқулық. ... ... 1998.- ... Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы (ХVІІІ ғасыр – 1914 жыл): Жалпы
білім беретін мектептің ... ... ... Алматы, «Мектеп»
баспасы, 2004.-248-б. суретті; Қасымбаев Ж. Қазақстан ... ... ... беретін мектептің 8-сыныбына арналған байқау құралы. Алматы,
«Мектеп» баспасы, 2002. -136- б;
191 Крафт И.И. ... ... ... ... // ... ... ... Вып. 12. Оренбург. 1897. 18-б.
192 Қасымбаев Ж. ... ... ... ... ... ... ... арналған байқау құралы. Алматы, «Мектеп» баспасы,
2002.- 136 б.
193 Салқынбек Д. Сонымен, ол ... ... пе, ... пе? // ... ... 2005, 11 ... ... Т. Жања оќу ќ±ралдарыныњ жањалыѓы неде? // Ќазаќ тарихы,
№1, 2001. 59-60-б.б.
195 ... ... ... С древнейших времен до ХІХ в.:
задачи, тесты, понятия. ... ... ... ... Ж., ... М. ... Казахстана. Учебно-
методический комплекс для студентов ... ... ... 1997.- ... ... Республикасы ‡кіметініњ 2005 жылѓы 2 наурыздаѓы №195
б±йрыѓымен бекітілген «Жоѓары кєсіптік білімніњ білім беру ... ... ... беру ... ... ... ... Ќазаќстан
Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігініњ 2001 жылѓы 11 наурыздаѓы №151
б±йрыѓымен бекітілген «Жоѓары оќу ... ... ... ... ... ... жєне ѓылым министрлігініњ 2001 жылѓы
11 наурыздаѓы №151 б±йрыѓымен бекітілген «Жоѓары оќу орындарыныњ ... ... ... ... Ж.К., ... С.К. Типовая программа по ... (для ... ... ... ... Алматы,
Республиканский издательский кабинет, 1999.- 43-б.
200 Касымбаев Ж. История Казахстана с древнейших времен до наших дней
(курс ... ... Үш ... 2003.
201 Қасымбаев Ж. Тұңғыш мектептер мен оқу ... ... ... ... №11, ... 1978; ... Ж. ... вопросы
истории народного образования во второй половине ХІХ – ... ХХ вв ... ... Казахстана). // Қазақстан жоғары мектебі, №2,
1999.
202 Қазақстан тарихы көне заманнан ... ... ... ... 1994.- 3- ... ... ... (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3-том.
Алматы, Атамұра, 2002. – 768 – б. ... ... ... В.В. Калмыки. // Бартольд В.В. Собр. соч. в 9 ... 1968. т. 5, ... ... Ә. ... ... Бекмаханов (тарихнамалық шолу). //
Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ... 20-40 ... ... ... ... ... орталық мемлекеттік «Жень Минь Жибао» газеті, 1996, 9
желтоқсан
207 Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХҮІІІ ... ... 1999.- 288- с.; ... ... ... ... ... – первой поливины ХІХ в. Т.2: Хан ... (1719 – ... во ... с номадным обществом и сопредельными странами.
Алматы, Жеті ... 2001.- 255-б. ... ... ... ... ХVІІІ – первой поливины ХІХ в. Т.3: Хан Жанторе (1759 – 1809).
Алматы, Білім, 2001.- 364- б. ... ... ... ... ...... поливины ХІХ в. Т.4: Жангир Хан (1801 – 1845).
Алматы, Наш Мир, 2001. 352 б. ... ... ... ... (1790 – 1847). Алматы, Өлке, 2000. 188- б.
208 ... Ж. ... ... ... ... ... 2000. -188 - б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 167 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге