М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ЕСІМДІ СӨЙЛЕМДЕРДІҢ СИНТАКСИСТІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ ... . 9
1.1 Тіл біліміндегі есімді сөйлемдер, олардың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 М. Әуезовтің «Абай жолы» роман.эпопеясындағы есімді
сөйлемдердің қолдану аясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
1.3 Есімді сөйлемдердің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
Бірінші тарау бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55
2 «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАН.ЭПОПЕЯСЫНДАҒЫ ЕСІМДІ
СӨЙЛЕМДЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ, ҚЫЗМЕТІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
2.1 Есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
2.1.1 Зат есімді есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
2.1.2 Сын есімді есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 61
2.1.3 Сан есімді есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 64
2.1.4 Есімдікті есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
2.2 Құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 72
2.2.1 Зат есімді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... . 72
2.2.2 Сын есімді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... 81
2.2.3 Сан есімді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... 86
2.2.4 Есімдікті құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... .. 90
2.3 Көмекші есімді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... 96
2.4 «Бар», «жоқ» сөзді есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 101
Екінші тарау бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 55
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 111
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 114
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 118
Жұмыстың жалпы сипаты. Синтаксистің зерттейтін негізгі нысандарының бірі – сөйлем. Қазақ тіл білімінің дамуы, қалыптасу тарихында бүкіл синтаксис мамандары: А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, Х. Басымов, С. Жиенбаев, Ш.Х. Сарыбаев, М. Балақаев, Т. Қордабаев, Р. Әмір, Қ. Есенов, О. Төлегенов, М. Серғалиев, Т. Сайрамбаев, Б. Сағындықұлы, Ж. Садуақасов, Ж. Жакупов, Т. Ермекова сол сияқты К.Оңалбаева, Б. Елікбаев т.б. жас ғалымдар жай және құрмалас сөйлемнің түрлерін, бір-бірінен өзіндік айырмашылықтарын, ішкі мағыналық, сыртқы құрылымдық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеді. Десек те бүгінгі таңда сөйлем түрлерінің тілімізде бар, бірақ ғылымда әлі зерттелмеген түрлері зерттеу нысанына ене бастады. Сондай-ақ сөйлемнің құрылымдық ерекшелігі, оған сөз таптарының тікелей әсері, оның сөйлем мағынасына ықпалы да қолға алынып келеді. Қазіргі лингвистиканың даму жағдайында тіл деңгейлері арасындағы байланысты анықтау қазақ тілінің грамматикалық жүйесіндегі негізгі бағыттардың бірі болып саналады. Грамматикалық бірліктер арасындағы парадигмалық қатынасты қарастыру функционалды грамматиканың міндеті болып табылады.
Қазақ тіліндегі есімді сөйлемдер бір жүйеге түсірілмеген, оған вербоцентристік көзқарастың ықпалы мол. Өйткені етістік шақ және модальділік қатынасты білдіреді деген көзқарас басым орын алған. Сол себепті де жалпы тіл білімінде (орыс тіл білімінде) есімді сөйлемдер толымсыз сөйлемдер деп немесе нөлдік тұлғадағы сөйлемдер деп қана танылды. Ал түркі тіл білімінде А.П. Поцелуевский, қазақ тіл білімінде М. Балақаев бірінші рет есімді сөйлемдерді жеке бөліп, оның етістікті сөйлемдерден ерекше екенін алғаш көрсетті. Біздің жұмысымызда қазақ әдебиетінің классигі, жазушы М. Әуезовтің «Абай» эпопеясындағы есімді сөйлемдер, түрлері, олардың берілу жолдары, жұмсалымдық мәселесіне назар аударылды. Соның бірі – автордың есімді сөйлемдер түрлерін молынан қолдануы және олардың жасалу ерекшеліктерін анықтау. Жалпы басқа түркі тілдерінде М. Әуезов сияқты жазушылардың еңбектерін тілдік жағынан талдау жан-жақты қолға алынған. Ал қазақ тілінде осы сияқты еңбектердің тілдік жағы тіпті сөз болмады десе де болғандай. Сөйлем синтаксисі өте күрделі. Осы күрделілік олардың түр-түрімен байланысты. Қазіргі кезде қазақ тілінде жай сөйлем, құрмалас сөйлем, жалаң, жайылма, жақты жақсыз, хабарлы, лепті, сұраулы, бұйрықты, болымды, болымсыз, толымды, толымсыз, белгілі жақты, белгісіз жақты, атаулы деп беріліп келеді. Осылайша сөйлемдерді беру қалыптасты да, дегенмен соңғы кезде осы сөйлемнің түрлері қатарына есімді, етістікті сөйлемдер дейтін де түрлері орын ала бастады.
1 Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 247 б.
2 Казамбек М.А. Грамматика турецко-татарского языка. – Казань, 1839. – 1-издание. – 416 с.
3 Мелиоранский П.М. Синтаксис / Краткая грамматика казах-киргизского языка: В 2-х ч. – Санкт-Петербург: Типография имп. АН, 1897. – Ч. 2. – 92 с.
4 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
5 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.
6 Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. – Алматы: Қазмембас, 1941. – 43 б.
7 Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы. Қолжазба ретінде. – Алматы, 1940. – 141 б.
8 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы: Санат, 1994. – 320 б.
9 Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. Очерктер. – Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1948. – 86 б.
10 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищеге арналған. – Алматы, 1953. – 219 б.
11 Балақаев М. Сабақтас сөйлемнің кейбір ерекшеліктері туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1959. – № 2. – 39-48 бб.
12 Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі. – Алматы: Санат, 1995. – 171 б.
13 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы: Санат, 1997. – 237 б.
14 Амиров Р. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – Алма-Ата: Наука КазССР, 1972. – 180 с.
15 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 1998. – 191 б.
16 Оңалбаева К.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі есімді сөйлемдер: Филол. ғыл. канд. дис. автореф.: 10.02.02. – Алматы, 2002. – 25 б.
17 Елікбаев Б. Қазіргі қазақ тіліндегі есімді құрмалас сөйлемдер: Филол. ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 24 б.
18 Поцелуевский А.П. Избранные труды / Отв. ред. А.А. Курбанов. – Ашхабад: Ылым, 1975. – 291 с.
19 Севортян Э.В. О некоторых вопросах структуры предложения в тюркских языках // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис / Под. ред. Э.В. Севортяна. – М.: Наука, 1961. – С. 21-28.
20 Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М.: Издательство, Наука, 1973. – 408 с.
21 Сапашев О.С. Көне түркі тіліндегі сөйлем мүшелері: Филол. ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.06. – Алматы, 2000. – 25 б.
22 Гаджиева Н.З., Серебренников Б.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис. – М.: Наука, 1986. – 284 с.
23 Дыренкова Н.П. Грамматика ойротского языка. – М.-Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1940. – 302 с.
24 Щербак М.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков. Глагол. – Л., 1981. – 311 с.
25 Поцелуевский А.П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. – Ашхабад, 1943. – 169 с.
26 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М.-Л.: Изд. Академии наук СССР, 1960. – 446 с.
27 Кононов А.Н. Грамматика турецкого литературного языка. – М.-Л.: Изд. Академии наук СССР, 1956. – 569 с.
28 Баскаков Н.А. Историко-типологическая характеристика структуры тюркских языков. Словосочетания и предложения. – М.: Наука, 1975. – 286 с.
29 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М.: Наука, 1958. – 535 с.
30 Потебня А.А. Мысль и язык. – Харьков, 1926. – 110 с.
31 Виноградов В.В. Русский язык. Грамматическое учение о слове. – М.: Высшая школа, 1972. – 784 с.
32 Твердохлебова Е.А. Функционирование предложений именного типа в тексте. – Алматы: Наука, 1998. – 190 с.
33 Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. – Л.: Наука, 1941. – 620 с.
34 Бабайцева В.В., Максимов Л.Ю. Современный русский язык. – М.: Просвещение, 1987. – 255 с.
35 Галкина-Федорук Е.М. Современный русский язык: В 2-х ч. – М.: Издательство Московского Университета, 1964. – Ч.2. – 637 с.
36 Шведова Н.Ю., Лопатин В.В., Улуханов И.С., Плотникова В.Н. Изучение грамматического строя русского языка // Теоретические проблемы советского языкознания: Сб.ст. – М.: Просвещение, 1968. – С. 39-41.
37 Белошапкова В.А. Минимальные структурные схемы русского предложения. «Русский язык за рубежом» №5 1978,55-59 стр.
38 Александров Н.А. О предикативном строении // Теоретические проблемы синтаксиса индоевропейских языков: Сб.ст. – Л.: Наука, 1975. – С. 29-35.
39 Золотова Г.А. О структуре простого предложения в русском языке // Вопросы языкознания. – 1967. – № 6. – С. 90-91.
40 Золотова Г.А. Очерк функционального синтаксиса русского языка. – М.: Наука, 1973. – 351 с.
41 Табакова З.П. Структурно-семантические типы безглагольных предложений в современом русском языке: Дис. д-ра филол. наук: 10.02.01. – Алматы, 1994. – 52 с.
42 Қаратаев М. Қазақтың тұңғыш эпопеясы // Мұхтар Әуезов тағылымы: Әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 145-154 бб.
43 Сәтбаев Қ. Аса үздік шығарма // Мұхтар Әуезов тағылымы: Әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 35-45 бб.
44 Нұрқатов А. Ел өмірінің айнасы // Мұхтар Әуезов творчествосы: Мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1965. – 18-146 бб.
45 Қабдолов З. Менің Әуезовім. – Алматы: Санат, 1997. – 395 б.
46 Әкімов Т. Түсініктер // Әуезов М. Абай жолы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1-кітап. – 592-604 бб.
47 Әуезов М.О. ...ескермедім, қабылдамадым... (ашық хаттар). – Алматы: «Әуезов Үйі» Ғылыми-мәдени орталығы, 1998. – 227 б.
48 Қабдолов З. Нар сүтіне шыққан құмаршық // Ана тілі. – 2007. – 29 тамыз.
49 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 383 б.
50 Марр Н.Л. Историко-грамматические исследования. – М.-Л.: Наука, 1949. – 312 с.
51 Бабайцева В.В Русский язык. Синтаксис и пунктуация. – М.: Просвещение, 1979. – 268 с.
52 Мұсабаева Ұ.К. Екі негізді жай сөйлемдердің синтаксистік жүйедегі орны: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 136 б.
53 Бектаев Қ.Б., Жұбанов А.Қ., Мырзабеков С., Белботаев А.Б. М. Әуезовтің «Абай жолы» романының жиілік сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1979. – 317 б.
54 Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Рауан, 1991. – 175 б.
55 Серғалиев М., Айғабылов А., Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі. – Алматы: Зият-PRES, 2006. – 255 б.
56 Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1957. – 91 б.
57 Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жақты жай сөйлем баяндауышының жасалуы және оның негізгі типтері: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алма-Ата, 1955. – 228 б.
58 Есенов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі шартты және қарсылықты бағыныңқы сөйлемдер. – Алматы: Ғылым, 1969. – 193 б.
59 Әлиева М.Б. Басыңқы сыңардағы есімдіктің валенттілігі: Филол. ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 23 б.
60 Аманжолов С. Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. 5-6 кластар үшін. – Алматы, 1939. – 95 б.
61 Ысқақов А. Көмекші есімдер // Халық мұғалімі. – 1948. – № 9. – 7-9 бб.
62 Ысқақов А. Наречия в современом казахском языке – Алма-Ата: Наука, 1950. – 85 с.
63 Ысқақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді таптастыру туралы // Халық мұғалімі. – 1950. – №9. – 5-7 бб.
64 Ысқақов А., Аханов Қ. Қазақ тілі грамматикасы. – Алматы: ОҚБ, 1952. – 190 б.
65 Қадашева Қ. Көмекші сөзді сөйлем мүшелері: Филол. ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.02. – Алматы, 1993. – 24 б.
66 Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. – Алматы: Мектеп, 1967. – 288 б.
67 Сайрамбаев Т., Оңалбаева К. Есімдер синтаксисінің кейбір мәселелері. Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 173 б.
68 Белошапкова В.А. Минимальные структурные схемы русского предложения // Русский язык за рубежом. – 1978. – №5. – С. 55-59.
69 Гордлевский В.А. Грамматика турецкого языка. – М: Изд. Московского института востоковедения им. Нариманова при ЦИК СССР, 1928. – 159 с.
70 Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. – Алматы: Мектеп, 1968. – 178 б.
71 Убрятова Е.И. Исследования по синтаксису якутского языка. Простые предложения. –М.-Л.: Изд.Академии наук СССР, 1950. – 304 с.
72 Убрятова Е.И. Исследования по синтаксису якутского языка. Сложные предложения. – М.-Л.: Изд. Академии наук СССР, 1975. – 214 с.
73 Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. – Алматы: Ғылым, 1974. – 198 б.
74 Есенов Қ.. Мезгілдес салалас сөйлем // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1993. – №6. – 31-32 бб.
75 Есенов Қ. Қарсылықты бағыныңқылы сөйлемдер // Қазақ ССР-ның хабарлары. Филология және өнер сериясы. – 1960. – №5. – 50-69 бб.
76 Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы: Білім, 1995. – 136 б.
77 Есенов Қ.Сабақтас құрмалас жайында // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1958. – №10. – 40-48 бб.
78 Есенов Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің бірер түрлерінен // Қазақстан мектебі. – 1977. – №5. – 92-96 бб.
79 Есенов Қ.Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары // ҚазССР ҒА-ның хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – 1969. – №5. – 63-69 бб.
80 Есенов Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы. – Алматы: Ғылым, 1982. – 141 б.
81 Сағындықұлы Б.Аралас құрмалас сөйлем компоненттерінің байланысу ерекшеліктері // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1997. – №7-8. – 54-58 бб.
82 Сағындықұлы Б. Аралас құрмалас сөйлем мәселесіне // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 1998. – №17. – 72-76 бб.
83 Хасенов Ә. Салалас құрмалас сөйлемдер және олардың тыныс белгілері жөнінде // Халық мұғалімі. – 1954. – № 1. – 36-39 бб.









ҚОСЫМША
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕР

1 Әуезов М.О. Абай: тарихи роман. – Алматы: Қазақтың Біріккен Мем. Баспасы, 1942. – 397 б.
2 Әуезов М.О. Абай: тарихи роман. – Алматы: Қазақтың Біріккен Мем. Баспасы, 1947. – 441 б.
3 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1952. – 801 б.
4 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1956 – 830 б.
5 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1961. – 801 б.
6 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1961 – 830 б.
7 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1-кітап. – 605 б.
8 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 2-кітап. – 611 б.
9 Мұқанов С. Ботагөз. – Алматы: Жазушы, 1989. – 479 б.
10 Мүсірепов Ғ. Оянған өлке. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962. – 500 б.
11 Мұстафин Ғ. Миллионер. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1951. – 295 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ ... ... ... ... ... ... ... роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... Т. ... ... ... 3
1 есімді сөйлемдердің синтаксистік жүйедегі орны..... ... Тіл ... ... ... ... ... М. ... «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді
сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясындағы есімді
сӨйлемдердің ... ... ... ... Зат ... ... Сын ... ... Сан ... ... ... ... ... ... ... ... ... Зат ... ... ... есімді
сөйлемдер............................. 72
2.2.2 Сын ... ... ... есімді
сөйлемдер........................... ... Сан ... ... ... ... ... ... құрама ... ... ... ... ... ... баяндауышты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 118
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты. Синтаксистің зерттейтін негізгі нысандарының бірі
– сөйлем. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, ... Х. ... С. ... Ш.Х. ... М. Балақаев,
Т. Қордабаев, Р. ... Қ. ... О. ... М. ... ... Б. Сағындықұлы, Ж. Садуақасов, Ж. Жакупов, Т. ... ... ... Б. Елікбаев т.б. жас ... жай және ... ... ... ... ... ішкі мағыналық,
сыртқы құрылымдық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеді. Десек те бүгінгі таңда
сөйлем ... ... бар, ... ... әлі ... ... ... ене бастады. Сондай-ақ сөйлемнің құрылымдық ерекшелігі,
оған сөз таптарының ... ... оның ... ... ... да ... ... Қазіргі лингвистиканың даму жағдайында тіл ... ... ... ... ... ... ... бағыттардың бірі болып саналады. Грамматикалық бірліктер арасындағы
парадигмалық қатынасты қарастыру функционалды грамматиканың ... ... ... ... ... бір ... түсірілмеген, оған
вербоцентристік көзқарастың ықпалы мол. ... ... шақ ... ... ... деген көзқарас басым орын алған. Сол
себепті де ... тіл ... ... тіл білімінде) есімді сөйлемдер
толымсыз сөйлемдер деп немесе нөлдік тұлғадағы сөйлемдер деп қана ... ... тіл ... А.П. ... ... тіл білімінде М. Балақаев
бірінші рет есімді сөйлемдерді жеке ... оның ... ... ... ... ... Біздің жұмысымызда қазақ әдебиетінің
классигі, жазушы М. ... ... ... есімді
сөйлемдер, түрлері, олардың берілу жолдары, жұмсалымдық мәселесіне назар
аударылды. Соның бірі – автордың есімді сөйлемдер ... ... ... ... жасалу ерекшеліктерін анықтау. Жалпы басқа түркі тілдерінде М.
Әуезов сияқты жазушылардың еңбектерін тілдік жағынан ... ... ... Ал ... ... осы ... ... тілдік жағы тіпті сөз
болмады десе де ... ... ... өте ... Осы ... ... ... Қазіргі кезде қазақ тілінде жай сөйлем,
құрмалас сөйлем, жалаң, ... ... ... ... ... ... болымды, болымсыз, толымды, толымсыз, ... ... ... ... деп беріліп келеді. Осылайша сөйлемдерді беру қалыптасты да,
дегенмен соңғы кезде осы сөйлемнің ... ... ... ... ... де ... орын ала ... тақырыбының өзектілігі. Есімді сөйлемдерде ой қысқа, нақты түрде
жеткізілетіні белгілі. Есімді сөйлемдер стильге тек ... пен ... ... ... бірге мәтін көркемдігін арттырып, шығарма мәтініне
эстетикалық мән, стилистикалық, экспрессивтік реңк беріп, коммуникативтік-
прагматикалық ... ... ... ... тіл ... ертеден
келе жатқан есімді сөйлемдердің ерекшелігін М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-
эпопеясынан іздеу, ... ... ... мен ... ... ... зерттеуді қажет етеді. М. ... ... ... ең ... ... бірі оның тіл ... тілінің шеберлігі, оралымдығы оның авторлық баяндауларынан да,
табиғат көріністерінен де, ... ... ... ... ... ... ... отырады. Қазақтың ғасырлар бойы жасалып, ... тіл ... ... ... меңгерген және сонысын өзінің романдарында
мейлінше мол әрі шебер ... ... ... ... шығарма
болғанымен М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы қазақтың қазіргі ... ... және ... қатар оны белгілі дәрежеде байыта, молықтыра
түскен, жаңа биікке көтерген. Бұл ретте М. Әуезов ... ... ... ... ... ... ... байлығы мен алуан түрлі қырын
М. Әуезовтің Абай ... ... ... анық ... ... тек ... ... эпопеясынан ғана іздеу, оның ерекшеліктерін
көрсету мәселесінің де өзіндік ерекшеліктері бар.
Оның негізгі себебі мынада деп білеміз.Осы ... ... ... ... ... ... туралы түрліше көзқарастар бар. Сонда ірі
ғалымдар есімді сөйлемдер ... ... ... ... етістікті
сөйлемдер бұрын қалыптасты деген де көзқарастар орын алуда. Әрине ол ... ... осы ... ... үшін ... ... сөйлемдердің ХХ ғасырдағы
тарихи шығармалардағы берілу дәрежесіне көңіл аудару барысында есімді
сөйлемдер көп те, ал ... ... ... етістік сөйлемдер көп
деген шешімге ... ... ... ... ... ... ... мен
ауыз әдебиетінде елді, жерді, табиғат құбылыстарын, қазақ ... ... ... ... ... жағы ... болса, соңғы
кездегі әдебиеттерде оқиға желісі көбінесе ... ... ... ... ... ... ... пәні. М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясынан ... ... ... ... зат ... сын ... сан ... есімдік,
«бар», «жоқ» сөздері арқылы жасалған жай және ... ... ... ... ... мен ... ... Қазақ тіліндегі сөйлем синтаксисі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. М. ... ... ... ... ... жай және ... сөйлемдердің жасалу жолдары мен
жұмсалымдық қызметін, мағыналық ... ... ... ... болып табылады. Осы мақсаттың негізінде ... ... ... ... орыс тіл біліміндегі жай және ... ... ... ... ... шолу жасау;
- есім баяндауышты жай және құрмалас сөйлемнің М. Әуезовтің «Абай жолы»
роман-эпопеясындағы ... ... ... есімді сөйлемдердің өзіндік ерекшеліктерін нақтылау;
- есім баяндауыш болатын негізгі сөз таптарының тұлғалық ерекшеліктерін
саралау;
- жай сөйлем мен ... ... ... ... ... ... есімді құрама баяндауыштардағы көмекші сөздердің дәнекерлік ... ... ... ... негізінде М. Әуезовтің 1942
жылы шыққан «Абай» тарихи романының бірінші кітабы, 1947 жылы ... ... ... 1952 жылы ... ... кітабы, «Абай жолы» роман-
эпопеясының 1956 жылы түзетіліп басылып шыққан екінші кітабы, ... ... 1961, 1989 ... ... көрген 1,2 кітабы, ... «М. ... ... жолы» романының жиілік сөздігі алынды.
Зерттеудің әдістері. Жұмыс ... ... ... компоненттік
және сөйлемдерді талдау, сипаттау, жүйелеу әдістері де негізге ... ... ... М. ... ... ... роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдердің қазақ
тіл білімінде алғаш арнайы зерттеу нысанына ... М. ... ... жолы» роман-эпопеясының екінші басылымында есімді
сөйлемдердің мол ұшырасуы дәлелденді;
- «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдердің парадигматикасы
мен ... ... ... ... ... ... мен мәнмәтінге мазмұн жағынан (шартты түрде) тәуелсіз бола
алатындығы дәлелденді;
- есімді жай ... ... ... оның түрлері, тұлғасы,
сөз таптары, көмекші сөздер, олардың дәнекерлігі арнайы қаралды;
- роман-эпопеядағы жай сөйлемнің хабарлы, ... ... ... ... жақты, жақсыз, жалаң, жайылма, толымды, толымсыз, атаулы
түрлері анықталды; есім баяндауыштар құрмалас сөйлемнің салалас, ... ... ... аралас сөйлем түрлерінде кездесетіні анықталды;
- есімді құрмалас ... ... ... ... және құрама
баяндауышты түрлерінің жасалуында есімдердің (зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... ... және тұлғалық ерекшеліктері
айқындалды;
- есімді сөйлемдер (баяндауышы зат есім, сын есім, сан ... ... ... және «бар», «жоқ» сөздері ... ... мен ... ... ... пайыздық мөлшері анықталды.
Жұмыстың әдіснамалық негізі. Диссертацияда А.П. ... ... Қ. ... С. ... Н. ... ... Т. ... Р. Әмір, Т.
Сайрамбаев, Қ. ... О. ... М. ... ... Т. ... К. ... Б. ... т.б. ғалымдардың
негізгі теориялық тұжырымдары мен пікірлері диссертациялық зерттеудің
негізгі ... ... ... және ... ... ... ... қол
жеткен ғылыми нәтижелер мен ... ... ... ... ... үлес қоса ... ... тіл білімінің синтаксис, морфология,
тарихи грамматика салаларының дамуына қызмет етеді. Осы сала ... ... ... ... ... ... ... қорытындыларын жоғары оқу орындарында филология
факультеттерінің студенттеріне қазақ тілінің синтаксис саласы ... ... ... ... ... оқылатын дәрістер мен жүргізілетін
практикалық сабақтарда, арнайы курстарда, орта мектептерде көмекші ... ... ... ... ... М. ... «Абай жолы» роман-эпопеясының екінші басылымында есімді
сөйлемдер мол ... және ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар.
- М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының синтаксистік жүйесі ... ... ... есімді сөйлемдер шығарма мәтініне
эстетикалық мән, стилистикалық, экспрессивтік реңк береді.
- Есімді сөйлемдерге талдау жасау барысында ... тек ... ... ғана тән емес ... ... ... сөйлемдердің бастауышы мен
баяндауышы предикативтілік қатынаста тұрады, шақ, модальділік қатынас
баяндауышының құрамындағы ... ... ... ... М. ... «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді ... ... ... бұл ... ... ... құрылым
ретінде анықталды, оның ... ... ... ... жүйесі қалыптасқан.
- Зерттеу жұмысында есімді сөйлемдердің роман-эпопеяда ... ... бар: 1) ... ... (зат ... есімді сөйлемдер; сын
есімді есімді сөйлемдер; сан есімді ... ... ... ... 2) ... баяндауышты есімді сөйлемдер (зат есімді құрама
баяндауышты сөйлемдер; сын есімді құрама баяндауышты ... сан ... ... ... есімдікті құрама баяндауышты ... ... ... құрама баяндауышты есімді сөйлемдер); 3) «бар», «жоқ»
сөзді есімді сөйлемдер; көмекші есімді құрама баяндауышты ... ... ... ... ... есімді сөйлемдердің парадигматикасы
мен мәтін түзушілігі, олардың ... ... ... мен мәнмәтінге мазмұн жағынан (шартты түрде) тәуелсіз бола
алады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу ... ... ... ... ... мемлекеттік қыздар педагогика институтында өткен
«Түркітану мәселелері: бүгіні мен ... атты ... ... ... (2001, 15 ... әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінде өткен «Аханов тағылымы» атты ... ... ... (2002, 13 ... ... ... Қазақ ұлттық
университетінде өткен профессор Р.С. Әмірдің 75 жылдық мерейтойына арналған
«Қазақ тіл білімінің ... және ... ... атты республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференцияда (2005, сәуір), «Тілтаным» журналында
(2006, №4, 2008, №1), ... ... (2007, ... ... ... тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі жайы» атты профессор ... ... 100 жыл ... орай ... ... ... (2007, 18 ... әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
«Қазақстандағы шығыс тілдерін ... ... және ... ... орны» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда
(2008, 28 наурыз), 8 мақала түрінде ... ... ... ... ... университетінің қазақ
филологиясы кафедрасында өткен лингвистикалық семинарда (№5 хаттама ... 2007 ж.) және ... ... ... ... ... 30 сәуір 2009 ж.) талқыланды.
Жұмыстың құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспе, екі тарау, қорытынды,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 есімді сөйлемдердің ... ... ... Тіл ... ... сөйлемдер, олардың зерттелуі
Қазақ тіл білімінде ХХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... сөз ... және ... болса, соның ішінде сөйлемнің орны қай
жағынан болса да ең ... орын ... деп ... болады. Тіл – қарым-
қатынас жасаудың құралы да, сөйлем - сол қарым-қатынас жасауда кісінің ойын
айтудың ... ... ... ойы әр ... әрқилы болғандықтан, соларды
айту үшін жұмсалатын сөйлемдер, олардың құрамы да түрлі-түрлі болады [1,
106-107 ... ... ... ішкі құрылымдық ережесі негізінде
ұйымдасқан коммуникативті бірлік ретінде адам ойын ... ... ... ... ... ... бейнеленетін
сөйлемде, олардың лингвистикалық ... ... ... ... ... ... құрылымы төңірегінде түрлі
көзқарастар қалыптасқан.
Тіл біліміндегі сөйлем ... оның ... ... ... ... олар бір ... қарама-қарсы болып келеді, енді
бір пікірлер бірін-бірі толықтырып, жинақтау сипатына ие.
Сөйлем, оның ережелері туралы ... өте көп. ... ... мен ... ... атауда тіл білімінде мына белгілер
анықталған: предикативтілік, модальділік, коммуникативтілік, интонациялық.
Профессор М. Балақаев сөйлемге мынандай ... ... ... ... ... ... ойды білдіретін тиянақты сөздер
тізбегін сөйлем дейміз» – дейді [1, 16 б.]. Бұл ... ... ... ... ... баяндауыш негіз болатынын басты өлшем болу
керек. Лингвистикалық ... ... ... ... сөз табы
атқарады деген көзқарас басым болып, есім сөздердің баяндауыштық ... ... бойы ... тыс ... ... ... ... ситаксистік
еңбектерде сөйлемнің түрлеріне қатысты, баяндауыштың жасалуына қатысты есім
сөздер туралы айтылып отырды.
Қазақ тілінде сөйлемдердің ... ХІХ ... ... деп ... жылы ... ... басылып шыққан А.К. Казамбектің «Грамматика
турецко-татарского языка» деген еңбегінде синтаксис ... ... (ІІІ ... ... ат ... ... ... сөздердің байланысы (словосочетание), есім мен етістік сөздердің
(не формаларының) ... ... сөз ... Автор «Словосочетаниені»
немесе синтаксисті логиканың этимологиясымен байланысу (тіркесу) тәсілі деп
түсінеді. Демек, «Словосочетаниенің» грамматикалық және логикалық тұрғыдан
қаралатынын ескертеді» [2, 393 ... ... ... ... ... ... түсінік берілген:
«… предложение или суждение о предмете ... ... ... [2, 394 б.]. Сөйлем мен байымдау (суждение) ... ... ... Сонымен бірге, сөйлемнің бастауыш пен баяндауыштан
құралатыны, баяндауыштың бастауышқа байланысты мағына білдіретіні аталып
кетеді. Сондай-ақ осы ... ... пен ... қандай сөздермен
жасалатыны және қандай типті болатыны көрсетілген.
Баяндауышты дара түрі туралы былай дейді: «Несоставным могут быть: ... ... как ... так ... собирательные и
отвлеченные, определяющие или объясняющие ... 2. ... ... ... ... или ... подлежащего. 3.
Местоимения личные и притяжательные... 4. Имена числительные… ... ... ... ... 6. ... ... [2, 415-416
бб.].
Баяндауыш аталған сөз таптарынан болады деп, бірақ сол сөз ... ... ... ... ... Ал, ... болатын баяндауыш туралы айтылмаған.
Профессор Қазамбектің осы еңбегі қазақ тіліне тікелей қатысты ... ... ... ... ... орын ... 1861 жылы Қазан қаласында
А.К. Қазамбектің ... ... Н.И. ... ... ІІІ томы ... ... ... зерттеуге арналды.
Қазақ тілін зерттеуде, оның ішінде грамматиканың ең күрделі ... ... ... зерттеген ғалым, профессор П.М. Мелиоранский болды.
Ғалым өзінің «Краткая грамматика казах-киргизского ... ... ... тілінің синтаксисін зерттеп, көбінесе жай сөйлемге, ал құрмалас
сөйлемге ... ... П.М. ... ... ... ... ... жайында былай айтылған: «При плавной, ... речи ... ... по ... мере из двух ... подлежащего и
сказуемого; как подлежещее, так и именное сказуемое стоят в именительном
падеже, и ... ... ... ... ... ... могут
быть имена и глаголы. Если сказуемое ... ... ...... глагольной формы), то для показания связи ... ним и ... при 1-ми 2-м лице ... ... ... ... а при третьем лице обоих чисел частица «-ды», «-ді» и т.д. Эти
аффиксы, а ... ... ... ... иногда опускаются.
Примечание. Если при именном подлежащем сказуемое выражено именем
прилагательным, то при нем ... ... имя, ... ... ... ... хороша» по-киргизски будет «Сенің атың
жақсы ат» [3, 1-2 бб.].
Бұл еңбекте жай сөйлемнің құрылысы, ... ... ... ... ... синтаксистік тұлғалары тар көлемде болса да
анықталмаған.
Cөйлем түрлері, жай сөйлем, құрмалас сөйлем синтаксисін зерттеу сондай-
ақ А. Байтұрсынов ... де ... 1925 жылы ... ... шыққан «Тіл-құралдары» (үш кітап) оқу орындарында оқулық есебінде
жұмсалған ... ... ... Онда грамматикалық атаулар мен дыбыс, буын,
сөз, сөйлем, құрылыстары жайында жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... баяндалады [4,
6 б.]. А. Байтұрсынов еңбегінде жалаң, жайылма, болымды, болымсыз, толымды,
толымсыз, сұраулы, лепті, тілекті, жай ... және ... ... ... ... Автор сөйлемдердің түрін жеке бөліп қарастырғанымен,
етістікті, есімді сөйлем түрлері туралы пікір қозғамайды. ... ... ... ... ... ... ... мынадай есімді сөйлемдер
кездеседі:
-Болымды сөйлем: Бурыл атта бұғау бар, оны да кесер егеу бар.
-Болымсыз сөйлем: Байлық ... ... ... ұят емес ... сөйлемде
мұрат емес, ұят емес зат есімдері мен болымсыз етістік арқылы жасалған
құрама баяндауыштар ... ... ... сөйлем: Ағаш көркі – жапырақ, адам көркі – ... ... Ет ... ... Аспан ашық.
-Жайылма сөйлем: Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада.
Бұл сөйлемдердегі баяндауыштары жапырақ, шүберек, ... ... ... зат ... ашық, қымбат – сын есім сөз таптарынан жасалған есімді
сөйлемдер.
-Лепті сөйлем: Уф, алла! Тамаша ... ... ... ... жай сөйлемге мынандай анықтама береді: «Сұраусыз, лепсіз,
тілексіз ... ... бәрі жай ... ... аталады» - деп «Өзің
қойған зекетші, біздің елде ... бар. Жаңа ... ... қара ... ... Еріп жүрген соңында қырық-отыздай адам бар»-деген мысалдар арқылы
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... сөзі ... ... ... тек бір ғана сөйлем: «Ат ерінді келеді, ер ... - деп ... ... ... ... ... «Сөйлемдер арасында
екі түрлі жақындық болады. Бірі – ... бірі – ... Ішкі ... ... ... ... Мағына жақындығынан басқа жақындық жоқ сөйлемдер
іргелес деліп, мағына жақындығынан басқа қисын ... бар ... ... ... - дейді. Автордың іргелес сөйлемдерінде де есімді
сөйлемдерді кездестіреміз, мысалы: «Күн ашық. Тоғайлар шат. ... ... ... қаз. ... үш ... Осы сөйлемдердің баяндауыштары ашық,
шат сын есімді, орман, жалпы есімді, қоңыр қаз, үш ... ... ... ... берілген [4, 296-302 бб.].
Салалас құрмаластың: жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы
деп бес түрге ... ... А. ... салалас құрмаластың
сұйылыңқы қиысу түріне берген мысалында да: ... түбі сары ... ... ... ... ... ... не болмаса Шалқайғанға шалқай,
пайғамбардың ұлы емес, еңкейгенге еңкей, атаңнан қалған құл емес».
Сабақтас ... ... ... және ... мүшенің атауымен
аталатындығын көрсетеді: бастауыш ... ... ... бағыныңқы, мезгіл пысықтауышының бағыныңқысы, мекен
пысықтауышының ... сын ... ... ... ... ... ... бағыныңқысы, шартты
бағыныңқы, ереуіл бағыныңқы. Автордың толықтауыш бағыныңқы берген мысалынан
есімді ... ... ... ... «Кім ... ... ... жолдас». Сондай-ақ шартты бағыныңқы және ереуіл бағыныңқы түрлерінде
де құрама баяндауышты есімді сөйлемдер ... ... зор ... ... ... ... Қыс ... болса да, мал аман шықты». Бұл екі сөйлемнің
де баяндауыштары зор, қатты сапалық сын ... мен бол ... ... ... рай ... ... арқылы және екінші сөйлемнің
баяндауышына да ... ... ... ... жасалып тұр [4, 306-307
бб.].
А. Байтұрсыновтан кейін құрмалас сөйлем синтаксисін ... – Қ. ... А. ... С. ... С. ... ... Т. Қордабаев, Қ. Есенов, Р. ... Б. ... ... ... «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» деген еңбегінде жай сөйлем,
жалаң, жайылма сөйлемдерді қарастырып, ... ... ... ... ... ... негізінде үш ірі топқа айыруға болады» - деп «1. Хабар
сазы. 2. Леп ... 3. ... ... - деп ... «Жалаң сөйлем, жайылма
сөйлем, сабақтас сөйлем тағысын-тағылардың әрқайсысы хабар сазды да, ... да, бола ... ... ... бұл соңғылардың әрқайсысы жалаң да,
жайылма да, сабақтас та т.т. бола ... ... ... ... ... ... деп таптастыру – сөйлемнің мүше құрылысына қарай
таптастырғанымыз да, хабар сазы, сұрау сазы деп ...... ... ... ... ... таптастырғанымыз. Сондықтан мүше құрылысы,
тіпті сөздігі (лексикасы) жағынан бір-ақ түрлі болатын сөйлем, сазы жағынан
түрлі-түрлі ... ... - [5, 217-218 бб.] деп ... түсініктеме береді.
Қ. Жұбановтың бұл еңбегінде баяндауыш туралы сөз ... ... ... деп ... қозғамаған. Дегенмен, мына мысалдардан есімді
баяндауыштарды байқадық: «-Менің кітабымның түсі көк. –Көк? Қой, қайдан көк
болсын, қара шығар». Осы ... ... ... ... екі ... де көк
деген сөз бар. Бірақ алдыңғы сөйлемдегі көк пен ... ... ... ... бар. ... алдыңғы сөйлемдегі көк мойындай ... ... ... көк ... ... айтылған» - деп автор сын
есімді ... ... ... ... ... ... өтеді. Осы еңбегінде: «Қай бала? Оқушы бала. Оқушы бала ма? Я, ... Әнші бала ше? Ұзын ... ... ... - [5, 216 б.] деген мысалдарды
да есімді сөйлемдер арқылы береді.
1941 жылы шыққан С. Жиенбаевтың «Синтаксис мәселелері» [6] атты ... ... ... ... ... еңбектердің бірі болып саналды.
1940 жылы С. Аманжоловтың «Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа ... ... [7]. ... бұл ... ... сөйлем синтаксисі
мәселелеріне көбірек назар аударды. С. Аманжоловтың осы ... ... ... 1994 жылы ... ... тілі ... ... курсы»
деген атпен шығады [8, 320 б.].
Автордың ... ... ... ... ... ... ... автор есімді құрмалас сөйлемдер туралы ешқандай пікір
айтпайды. Мысалы: 1. ... ... ауыл ... ... еді. Қазір
өндіріс кәсібі басым болды. 2. ... алды ... ... ... жүріп жатыр. 3. Қанаш белсенді азамат, Қанаштың ... ... ... 4. Оны айту ... ... ... ... айтқан
Байбол. 5. Менің айтайын дегенім осы, ендігісін өзің біле ... ... ... ... адам, әрі оның өлең шығарудағы тәжірибесі мол. 7. ... ... ... түн әлі ... [7, 120-121 ... ... баяндауыштарына назар аударып көрелік. Бірінші сөйлем –
салалас сөйлем, бірінші сыңарының баяндауышы қатыстық сын есім (басым) және
(еді) ... ... ... ... ... ... ... да қатыстық сын есім мен болды көмекші етістігінің түйдектелуінен
жасалған құрама ... 2-ші ... де ... ... ... ... ... зат есімнен жасалған. 3, 6-шы сөйлемдердің ... ... адам – ... ... жалпы есімдер. ... ... ... ... ... І жақ ... жалғауы
жалғанған зат есім арқылы ... 5-ші ... осы ... ... ... ... ... қызметін атқарып тұр. 7-ші
сөйлемнің екінші сыңарының баяндауышы ... сын ... ... ... салалас құрмалас сөйлем.
Қазақ тіліндегі жай және құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... де ... 1948 жылы Н. ... ... құрмалас сөйлемдер жүйесі» [9] деген, 1953 жылы ... ... ... ... көрді [10]. Н.Т. Сауранбаев құрмалас сөйлемдерді
екі топқа бөледі: ... ... ... ... ... ... ... тілі» оқулығында есімді сөйлемдер кездеседі, ... ... ... ... ... етістік баяндауыштар,
есім баяндауыштар деп бөліп қарастырған. ... ... сөз ... атау ... я ... ... тұлғада тұрады» - деп мына
мысалдар арқылы ... ... жері кең. Тас ... – отын.
Қазақстан – туған жерім. Совет ... бір күші – ... [10, 160 б.]. ... осы еңбегінде есімді құрмалас
сөйлемдердің мына ... ... ... сабақтас сөйлем: Мен тірі болсам, ... ... ... Бұл ... ... сыңарының баяндауышы тірі
болсам сапалық сын есім мен 1-жақ шартты рай тұлғалы бол көмекші ... ... ... есімді баяндауыш.
-Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас сөйлем: Қонысымыз алыс болғанмен,
көңіліміз жақын еді (С.М.) [10, 208-209 бб.]. Бұл ... ... да, ... ... да ... ... ... есімді
болып келген. Бағыныңқы сыңарының баяндауышы алыс ... ... ... ... ... ... тұлғалы бол көмекші етістігінің тіркесуі
арқылы жасалса, басыңқы ... ... ... еді де ... сын ... еді ... етістік арқылы жасалып, сөйлемді тиянақтап тұр. Автор бұл
еңбегінде бірталай есімді ... ... ... ... ... ... деп ... қарастырмайды.
Құрмалас сөйлем синтаксисін зерттеп, құнды пікір айтқан ғалымдардың бірі
М. Балақаев 1959 жылы ... ... ... ... ... ... сабақтас сөйлемге байланысты құнды ой-пікірлерін білдірді
[11, 39-48 бб.].
Қазақ тілінде де, жалпы түркітануда да ... оның ... жай ... ... сөйлемдер туралы оқулықтар, монографиялар, сондай-ақ,
диссертациялар да қорғалып ... Осы ... ... сөйлемдер
жүйесіндегі жай сөйлем мен құрмалас сөйлемдер, олардың айырмашылықтары,
түрлері, ... ... ... ... деп ... қателеспейміз.
Құрмалас сөйлемдер туралы П.М. Мелиоранский, А. ... ... Қ. ... С. ... Н. ... М.
Балақаев, А. ... С. ... Х. ... Х. Арғынов,
Т. Қордабаев, Р. Әмір, Қ. ... Б. ... Б. ... ... Қ. Шәукенұлы С. ... және ... ұлы ... ... ... ... құрмалас сөйлемдерді көп зерттеген тілші ғалымдар
Т. Қордабаев пен Қ. Есенов болды. Бұл ғалымдардың ... ... ... бағыттарды байқадық: Ең бірінші бұл авторлар
құрмалас сөйлемдердің жасалу ... ... ... ... ... Сондай-ақ құрмалас сөйлемдердің теориялық бөлімдерінің өзінде
құрмалас ... ... ... де ... ... ... Профессор Т. Қордабаевтың теориялық пікірлері мен сөйлемдеріне
тоқталсақ. Профессор Т. Қордабаев: «Құрмалас сөйлем ... ... ... ... құрмалас сөйлем жай сөйлемдерден құралады
дейтін қағида бар.
Сөйтіп, құрмалас сөйлем компоненті де жай сөйлем деп ... ... ... мағыналық жағынан құрмалас сөйлем ... де ... ... ... да өз ішінен бастауыш, баяндауышқа, ... ... ... ... ... ... дербес айтылатын жай
сөйлемдерден елеулі, ... ... бар» [12, 22 б.]. ... ... бұл еңбегінде құрмаласқа енетін жай сөйлемдерді іштей
бастауыш пен баяндауышқа ... ... Т. ... осы еңбегінде құрмаластың баяндауыштарына ерекше
назар аударады. Профессор Т. Қордабаев: «Жалғаулықсыз салалас сөйлемнің тек
өзіне ғана тән ... ... ... жоқ, ... ... ... ... қызметінде қолданылатын сөз таптарының, формалардың
қай-қайсылары ... да ... ... ... ... бола ... Мысалы: Табалдырықтан төрге дейін жайылған
кілемдер ... ... ... ... аяқ басуға қалтырайды (Ғ. Мұстафин). Бұл
қырсықтың неден болғаны маған аян, - оны қазір қалай айтарсың (Ө. ... ... ... істі ... ... Екі ауылдың арасы екі-үш
шақырымдай ғана, үрген иттің даусы естіліп тұрады. Оған ... ... ... ... ... (Ғ. ... [12, 46-47 бб.]. Жоғарыда автор
құрмалас ... ... ... ... деп ... ... жерде тек жалғаулықсыз құрмалас сөйлемдердегі баяндауыштар да ... ... ... ... ... сөз ... ... болса» деген пікірінде «Сөз таптары» көпше түрде
қолданудың үлкен мәні бар. Осы ... ... ... ... ... тек ... түрі ғана беріліп келсе, мұнда
автор жалғаулықсыз салаластағы көптеген сөз ... да ... ... ... ... аян зат есімі, дұрыс сапалық сын ... ... ... сан ... мен ... ... түйдектелуі арқылы
күрделі есімді баяндауыштардың берілуі және мен жіктеу есімдігі арқылы
берілген. Автордың ... ... ... түріне берген мысалынан:
«Қуанышы ботасының айналасында, қайғысы інгеннің маңайында. ... ...... кен аты – ... Нілдегі кен аты – Успен
(Ғ. Мүсірепов)» [12, 60 б.] - ... ... ... ... ... жатыс жалғаулы зат есімнен, інгеннің маңайында
ілік жалғаулы жалпы есім мен ... ... ... ... ... Успен нольдік тұлғадағы жалқы есімдерінен жасалған. Автор
себептес салалас сөйлемнің жалғаулықсыз түрінде: «Шалабай ұзақ жүре ... ... ұзын (Ғ. ... [12, 64 б.]. Осы ... ... баяндауышы ұзын сапалық сын есімі арқылы ойды тиянақтап тұр.
Қазіргі қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... құрылысы жағынан жай сөйлем, құрмалас сөйлем болып бөлінеді.
2 Сөйлемдер айтылу мақсаттарына қарай, төртке бөлінеді: хабарлы сөйлем,
сұраулы сөйлем, ... ... ... ... ... ... болған, болмағанына байланысты сөйлемдер болымды,
болымсыз болып бөлінеді.
4 Бастауыштың бар, ... ... ... ... ... ... ... Бір сөйлемдердің грамматикалық бастауының ... ... ... ... жақты, жалпылама жақты болып бөлінеді.
6 Ойға қатысты сөйлем мүшелеріне қарай сөйлемдер толымды, толымсыз болып
бөлінеді.
7 ... ... ... ... ... ... жалаң,
жайылма болып бөлінеді.
8 Атаулы сөйлем.
Осы сөйлем түрлері қазақ тілінде бір уақытта қалыптаспағаны да белгілі.
Сөйлемнің айтылуына ... ... ... хабарлы сөйлемдермен бірге
соңғы кезде бұйрықты сөйлем де енді. Бұйрықты сөйлем, негізінде, ... тән. ... ... ... ... ... жиі ұшырайды. Оның өзіне
тән жасалу жолдары баяндауыш формасы арқылы дәлелденді. Осы ... ... ... ... сөйлемнен бөліп, өз алдына жеке қарастырыла бастады.
Бұйрықты сөйлем қазақ тілі ... жаңа бір ... түрі ... М. Балақаевтың еңбегінде жоғарыда аталған сөйлемнің түрлерімен
бірге есімді, етістікті сөйлем түрлерін баяндауыштың жасалуына ... жөн ... ... ... тіл ... енді есімді сөйлем де енді
деп айтуға болады. Осы уақытқа дейін есімді, етістікті сөйлем ... ... ... бірі бұл түрлерін бөліп қарастырмағаны мәлім. Дегенмен
сөйлемнің де осы түрлері орыс тіл ... ... ... жүргенімен,
түркологияда соның ішінде қазақ тіл ... ... М. ... ... ... қай сөз ... ... қарай
етістікті (Үйдің іші жылынды), (Күн ... ... ... ... жым-жырт)
болып бөлінеді» - деп ғалым баяндауыштарын жылы, ашық, жым-жырт сын ... ... ... көрсеткен. М. Балақаев «Қазіргі қазақ тілі» еңбегінде
«Есім баяндауыштар» деген тараушасында есім баяндауыштарға жалпы ... ... ... есім ... (зат ... сын ... сан ... қайсысы болса да баяндауыш қызметінде жұмсала ... ... ... ... ... ... тұруы шарт емес. Сонымен қатар
есімді сөйлемдердің қазақ тілінің өзіне тән ... де бар» - ... ... ... отырып: «Бұл – қазақ тілінің артықшылығы емес,
өзгешелігі» - дейді [1, 131 ... М. ... ... ... ... ... ... болымсыз сөйлемдер;
-жақты, жақсыз сөйлемдер;
-белгісіз жақты және жалпылама сөйлемдер;
-толымды және толымсыз ... ... – деп ... ... 1954 жылы және 1992 жылы ... шыққан «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында есімді сөйлем мәселесіне
тоқталғанын көреміз. «Сапалық ... мен ... ... ... «Сапалық есімдер мен ... бәрі ... ... ... ... ... олардың баяндауыш болу дәрежесі
де, баяндауыштық қызметі де бірдей емес» - деп мына ... ... Ай ... Қар ... Ауа райы жақсы. Сапалық есім баяндауыштар
бастауыштардан ... ... ... ... ... айтылу әуені көтеріңкі болады да, баяндауыштардың айтылу
әуені одан төмен ... ... ... ... ... I,II ... ... айтылғанда, олар бастауыштан онша оқшауланбайды,
мұндайда екі бас мүше бір сыдырғы ... ... Біз ... ... Сіз ... Біз он ... Біз ... төртпіз (Ғ.
Мүсірепов). Мен елу екідемін (Ғ. Мұстафин)» - осылай ... ... ... ... атап ... ... қай сөз ... сөздердің орнына жүрсе, сол сөзге тән синтаксистік қызмет атқарады.
Солай болғандықтан, есімдіктердің бірі де ... бола ... ... ... ... ... сұрау есімдіктері жиі кездеседі: -Бұл кім өзі?
(Ғ. Мұстафин). – Ол ... ғой, ... ... ... ең ... – осы (М. ... Автор сонымен бірге «бар», «жоқ» сөздерінің де
баяндауыш қызметінде жұмсалуын ... ... 1971 ... ... ... жазған «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында ... ... ... ... қай сөз ... жасалуына
қарай етістікті және есімді болып бөлінеді деп жазады. 1992 жылы ... ... ... ... ... есімді сөйлемдер туралы ... ... ... есімді сөйлемдер туралы ойын 1997 жылы ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі» еңбегінде жалғастырады.
Мысалы, хабарлы сөйлем: Күн жылы. Түн жым-жырт. Жел де жоқ ... сәл ... ... бар. ... ... ... сын есімдері және жоқ,
бар сөздері арқылы есімді сөйлемдер ... ... -Әй, ... бар ма ... Неге ... - Өзі ... жер ме, ... баратын жер ме? - Ой, ... ... ... ... ... ілік ... ... есімдігінен, жер ме-
жалпы есім мен сұраулық шылау арқылы, мұның не-сілтеу ... мен ... ... ... ... тұр.
-Бұйрықты сөйлем: Тыңда, дала, Жамбылды! (Жамбыл). –Тарт тіліңді! Жоғал
көзіме көрінбей! (С. Ерубаев).
-Лепті сөйлем: Қандай ақылды адам! Тіпті ғажап қарқын! (Ғ. ... ... ... бай! (Х. ... Жаңа қоныс болғанда қандай!
-Болымды және болымсыз сөйлемдер: Поэзия – ажарлап құраған сөз ... (Т. ... Тура биде ... жоқ, ... биде иман жоқ (Мақал).
-Атаулы сөйлем: Айдала. Көлдің биік қабағы. ... жел (С. ... ... бб.]. ... еңбегінен есімді сөйлемдерді тек хабарлы сөйлем
түрінен емес, сұраулы, ... ... ... және ... сөйлемдер де
кездестіреміз.
Баяндауышы есімді сөйлемдер пікірін проф. М. ... ... ... ... ... ... Р. Әмір өзінің «Особенности
синтаксиса казахской разговорной речи» ... ... ... типы ... ... деген тараушасында: «В казахском
языке все простые ... ... ... на две ... ... ... с ... и предложения с
подлежащим причастием. Такая классификация основывается не только на ... ... но и ... во ... ... ... с ... и предложений с подлежащим-
причастием.
В казахском языке основным, базисным грамматико-коммуникативным типом
является тип предложения с ... ... ... (т.е. ... [14, 55 б.] - деп осы сөйлемдердің ерекшелігін: «Предложения эти
имеют также большую емкость по сравнению с ... где ... ... Они ... включать все второстепенные члены, расширяющие
содержание предложения. Разнообразны и формы сказуемых в предложениях с
подлежащим-именем» - деп ... Одан әрі ... ... ... ... с ... ... с подлежащим-глаголом... Нам кажется, что появление предложений
с подлежащими, выраженными глаголами, связано с приемом ... ... для ... ... ... ... член содержит основное ядро информации.
Поэтому в процессе речи ... ... ... ... ... Именно на эту функциональную избранность сказуемого
опирается стилистический ... ... нами ... ... Суть этого приема заключается в том, что ... ... ... ... ... слово» - деп келесі ... ... ... алдым – Алғаным кеше; үй салдық – салғанымыз үй.
Баяу жүрді – ... баяу [17, 55-56 бб.]. ... ... жолы ... білдіретін сөздерді ерекшелеуде: «Бұны айтқан – сол бала. ...... ... жел.Предикация жолымен объектіні, уақытты,
жағдайды, ... ... ... ... ... ... ... Тілегенов). Күзден бері председательдің орынбасары болып жүргені де
солардың арқасы (С. Мұратбеков). ... ... ... ... ... в ... сказуемого со значением времени,
причины использовать местоимения осы, сол: Айғайшаның ... бері ... ... осы еді (Ә. ... ... ... ... осы. (Ғ.
Мұстафин). Апамның ұзақ сөйлескенін көргенім сол (М. ... осы ... ... сілтеу есімдікті баяндауыштары болған істің
уақытын білдіреді дейді. Сонымен бірге мынау, анау сілтеу есімдіктерінің
баяндауыш ... ... ... «В ... по ... предикационного выноса, сказуемым с ... ... ... местоимения мынау, анау. Конструкции с
этим составом служат для выражения эмоции, вызванной действием: Оңбаған,
құдай жүзін көрмегір, ... ... ... ... пе еді! Қолың батып
әкеңнің басын жарып отырғаның анау» (М. ... Біз үшін ... ... Енді ... ... ... жері ... отырғаны мынау (М. Әуезов).
Басқасын қайтейін, ең аяғы бір ... ... ... Достың істеп
отырғаны анау (Ә. Нұрпейісов). Профессор Р. Әмір жай сөйлемді осы, ... ... ... ... ... ... [14, 58 ... Р. Әмір «Жай сөйлем ... ... ... және оның ... құрылымындағы орны» деген тақырыпша
беріп, онда қазақ тілінің грамматикалық ... ... ... ... атап ... Автор: «Субстантивтіктің тіліміздің синтаксистік
құрылысына, сөйлем құрау жүйесіне тигізетін септігі бірнешеу. Соның бірі ... ... ... ... ... ... жол ашуы. Дүние
жүзіндегі тілдердің көпшілігінде жай ... ... ... ... ... ... ... есім, баяндауышы етістік, есім болып
құралады: Бала өсті; Бала жас т.т. ... ... жай ... ... ... есім, етістік болып та құрала береді: ... ... ... т.б. Сөз жоқ, бастауыш мүше қызметінде жұмсалу үшін етістік
сөздер субстантивтенуге тиіс. ... ... ... арқылы
бастауыш ретінде жұмсалатын болды, сол арқылы жай сөйлемнің мүмкіншілігі
кеңейді, лексикалық ... ... ... ... ... зат пен оның ... сынмен предикативтік қатынасқа ... ... ... ... ұста жас т.т.), ... ... ... қимыл
мен предикативтік қимылдың қатынасқа ... ... ... ... Көп ... бұл ... тек құрмалас сөйлемдер арқылы ғана білдіре
алады: понравился, как он ... - деп, ... сөз ... ... ... ... көрсетеді [15, 105-110 бб.]. Автор осы еңбегінде есімді
сөйлемдер тақырыбына қатысты «Сөйлемнің логикалық-грамматикалық типтері»
тараушасында: ... зат пен оның ... ... ... ... ...... Бригадир – сол кісі. Жамал – шөп желке ... ... ... зат ... жасалған. Кейде екі мүшесі де
бір-ақ сөздің қайталауы болып ... бар: ... – сөз. Аты- ...... ... [15, 55-56 бб.]. ... ... және етістікті
сөйлемдер» деген келесі тараушасында: «Актуализациялау ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін бастапқы
номинативті сөйлем аталғандай трансформацияға түседі.Бұрынғы ... ... ... ... алып ... ... ... сөз (объект, субъект) баяндауыш қызметіне ауысады.
Мұны кешегі аңызақ жел ... – Мұны ...... ... жел.
Аңызақ желдің мұны кептіргені кеше». Мұнда екінші сөйлемнің баяндауышы жел
зат есімі болса, үшінші ... ... кеше ... ... ... ... 57-58 ... Р. Әмір «Особенности синтаксиса казахской разговорной ... ... ... ... ... в ... речи» тарауында
да есімді құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... Р.
Әмір: «Особым структурно-семантическим ... ... ... ... простые предложения с субъективно-глагольным
построением, где ... ... осы еді, сол еді. Этот ... ... ... ... предложений со
сказуемым осы, сообщающим время ... ... ... со ... еді, сол еді являются вариантами, функционально ... ... ... ... ... временные отношения: Аяғымыздың
бортқа іліккені сол еді, ... ... ... ... ... ... сол еді, бастық шақырып кетті. Нұрсұлу бір жаққа
баруға жиналып жатқаны сол еді, телефон шылдыр ете ... (Қ. ... 148 б.]. ... осы ... автордың сілтеу есімдігі мен көмекші
етістік арқылы жалғаулықсыз ыңғайлас (мезгілдес) ... ... ... ... ... ... есімді құрмалас сөйлемнің бір түрі
деп айтуымызға болады. Одан әрі ... ... с ... построением теснее связаны со структурой сложного предложения в
тех случаях, когда в качестве ... ... ... мұң ... - ... ... береді: «Ебейсіннің үйден шығуы мұң екен, Құдайменде
қарқылдап үйді ... ... ... (Ә. ... Селдір сұйық қамыстары
селтиіп, ащылық сораң өскен алқап еді. ... жету мұң ... әлгі сұр ... ... болып ұзарып шыға келді (Ә. Нұрпейісов) [14, 148-149 бб.]. ... мұң екен ... ... ... со ... мұң екен
практически употребляется только в сложносочиненном предложении. Мұң ... ... ... ... для ... синтиаксических
отношений. В данном употреблении оно лишено конкретного лексического
значения» - деп мұң екен сөз ... ... ... ... ... ... атап ... дегенмен, бұл да есімді сөйлемнің бір жаңа
түрі деп ... ... ... «В ... ... ... ... значением могут входить номинативные предложения: Аңқаулығым ғой,
солардың тұзағына ... ... ... (Б. ... ... жоқ, ... ... жатқан машина, ... ... ... ... ... ... поезы жүргелі жатыр
екен, қаптаған адам, ерсілі-қарсылы жүгіріп мазам ... (І. ... 150 б.] - деп ... ... былай жалғастырады: «Будучи компонентом
сложных предложений, номинативное предложение называет событие, действие,
обусловливающее содержание ... ... ... адам в ... ... ... действие говорящего: ерсілі-қарсылы
жүгіріп мазам кетті» - деп есімді сөйлемнің ... ... ... көрсетеді.
Автордың бұл еңбектерінен есімді жай сөйлемдер мен есімді құрмалас
сөйлемдердің жасалу түрлеріне көп ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдерді жеке
зерттеудің нысаны ретінде ... Олар ... ... ... ... ... анықтағанда айтылып отырған. Қазақ тіл
білімінде есімді сөйлемдерді жеке ... ... ... ... екі ... бар. Оның бірі – К.Қ. ... ... қазақ
тіліндегі есімді сөйлемдер» атты ... ... Бұл ... жай ... ... сөйлемдерге қатысты төмендегідей мәселелер
тұңғыш рет жүйелі түрде берілді: 1) есімді сөйлемдердің негізгі белгілері,
ерекшеліктері; 2) ... ... ... сөз ... 3) ... ... ... сипаты; 4) есімді, етістікті
сөйлемдердің қайсысының бұрын қалыптасу мәселесі; 5) ... ... ... ... ... белгілері [16].
Б. Елікбаев «Қазақ тіл біліміндегі есімді ... ... ... ... ... ... еңбек бүкіл түркітануда есімді құрмалас сөйлемдер туралы тұңғыш
зерттеу жұмысы болып ... ... ... ... ... қазақ, түркі, орыс тіл білімінде берілу дәрежесіне, ... ... ... ... ... жүргізеді. Жұмыста
есімді құрмалас сөйлемді дәстүрлі жіктеме бойынша ... ... ... мен ... ... ... ... деп бөліп алып, олардың
ерекшеліктері мен жасалу жолдарына тоқталған.
Түркітану ғылымында жекелеген түркі ... ... ... ... ... Мұндай зерттеулер біздің ғасырымыздың басынан-
ақ европа, орыс ғалымдарының тарапынан қарастырған. Олардың қатарына ... Н.А. ... А.П. ... Н.П. ... ... В.М. Насилов, А.К. Боровков, Е.И. Убрятова, Э.В. ... ... Б.А. ... және т.б. ... еңбектерін
атауға болады. Дегенмен түркітану ... ... ... ... ... ... жоқ ... белгілі. Нақты айтқанда, көне түркі
руника жазбалары тілінің синтаксистік құрылымы, сөйлем құрылысы, ... ... ... орын ... ... ... аша ... саны көп емес.
Түркологтардың дені орыс ғалымдары, бір ... ... ... тектес
елдердің ғалымдары болып бөлінгенімен, жалпы түркологияда олар өз ... із ... өз ... ... қатысты ғалымдар пікіріне назар
аударуды жөн көрдік. Алғаш рет түркітануда есімді сөйлем ... сөз ... ... ... А.П. Поцелуевский: «Одна из этих ... с ... ... ... ... в ... ... глагольных форм, а, следовательно, и предложений вербального типа.
Так, например, в языке орхонских надписей VIII века нашей эры мы ... две ... ... глагола: императив и имперфект (общую форму
прошедшего времени). Вполне понятно поэтому, что для ... ... ... языков характерно абсолютное преобладание номинальных
предложений» - деп ғалым түркі ... ... ... ... ...... ... алғаш қалыптасқанын сөз етеді. Автор
ертедегі VІІІ ғ. ... ... ... ... ... мол
кездесетінін айта келе, дегенмен, императив, ... ... ... ... ... ... соң есімдік баяндауышты тұлғалардың да
кездесетінін айтады. Соңғы ... т.б. ... ... ... ... ... ... бастады. Одан әрі
етістікті сөйлемдердің қалыптаса бастағанына ... ... ... ... қарағанда етістікті сөйлемдер басымдылық жасай бастайды.
Бұл құрамды баяндауыштар тек жай ... ғана ... ... ... де мол орын алды ... ... келеді. Сондықтан да қазіргі
кезде сөйлем түрлерінің бәрі көбіне ... ... ... беріліп жүр –
дейді [18, 284 б.].
Автор бұл еңбегінде есімді сөйлемдер, олардың баяндауыштарының зат ... ... ... сөз таптарымен бірге бар, жоқ сөзді ... де ... типы ... ... - деп ... ... қарауды жөн деп біледі.
А.П. Поцелуевский: «Именное предложение ... ... в ... ...... имя ... или ... форму глагола.
Примеры предиката в именных предложениях:
1. Предикат выражен именем прилагательным (наиболее частый случай): Биз
мыдам тайяр. Мы всегда ... Сув ... дәл. Вода не ... ... – имя существительное: Мен Шасенемиң илчиси. Я посланец
Шасенем. Атам өйдедир. Мой отец дома.
3. Предикат – ... Бу ... ...... ...... Мен ... сен онда. Я здесь, (а) ты там.
Автор этой книги – я. Бу ... Что ... ...... ... глагола: «Мен өлжек» дийип гаррылар аглашяр.
Старики плачут, говоря: «Я умру» [18, 207-208 бб.]. Осылай ... ... ... бес ... атап ... Сын ... зат ... баяндауыш түрлерімен бірге үстеу және етістіктің есімді формасын
да осы топқа жатқызады,бірақ сан есімнің ... ... ... ... ... түркі тіліндегі сөйлем құрылымы және оның номинативті
сөйлемдерге жатуы туралы: ... ... ... с ... ... ... или ... языков более архаической структурыи кончая
наиболее развитыми современными ... с ... ... ... ... к ... с номинативным строем предложения» – дейді
[19, 5 б.]. Бұл пікірден біз ... ... ұзақ ... ... бар тілдер де, көне құрылымды өлі ... тірі ... ... ... ... ... ... қатарына жатады деген шешімге
келеді. Автор баяндауыштық ... ... ... ... ... ... из ... для всей тюркологии ... ... ... ... над ... в истории тюркских языков и
из ... ... ... предложения» [19, 318 б.] – ... ... ... ... ... бұл ... ... тілдеріне қатысты деген шешімге келеді.
Көне түркі тілін қазіргі түркі ... ... ... ... ... ... как объект сравнительно-
исторической грамматики тюркских ... ... ... в ... существования связки.Современное состояние тюркских ... ... ... ... ... а в ряде ... их отсутствие. В ряде современных тюркских языков именное ... ... ... может не иметь личного ... ... есть в ... ... имен и ... не ... развития, модель
Я студент не развита в тюркских языках» [20, 156 б.] - деп мына ... ... ... Мен ... ... Я ... Слер алтай улус. Вы
алтайцы [20, 237 б.]. Ғалым осы ... ... ... зерттеген
Н.П. Дыренкованың, башқұрт тілін зерттеген Н.К. ... т.б. ... ... ... ... жүргізе отырып, қазіргі
түркі тілдерінің есімді баяндауыштарының грамматикалық ерекшеліктерін ... ... ... жай ... ... де ... ерекшеліктері
мол екендігін ғалым О.С. Сапашев «Көне түркі тіліндегі сөйлем мүшелері»
атты ... ... ... ... ... ... ... және модальды (лепті) сөйлемдер деп қарастырады. Мысалы, хабарлы
сөйлемге: «Талуйқа ... ... ... 3) ... сәл ... ... ... мы қысайын тідім (Тұн.,5) «Қаған сайласам ше? ... ... ... ... ... ... ... 34). «Қарауылды
жақсылап ұста». Жай сөйлем қай тілде болмасын екі ... ... ... ... пен ... ... ... пен предикаттан тұрады.
Ескерткіштер ... ... ... көне түркі тілінде есім
баяндауыштардың орныға бастағаны ... яғни көне ... ... есімнен болып келген сөйлемдер ұшырасады. Көне және қазіргі түркі
тілдерінің көпшілігіне тән ерекшеліктің бірі – ... ... ... көрсеткішсіз келуі. Түркі тілдерінде есім
баяндауыштың ... ... ... есімдіктерінің негізінде көрінеді.
Мысалы:
Қазақ тілінде: Мен шахтер, сен құрылысшы;
Алтай тілінде:Мен алтай кижи, слер алтай улус;
Башқұрт тілінде: Мин язусы, һин ... ... ... ... ... жақтағы есім баяндауыштар
аффикссіз келеді, мысалы:
Қырғыз тілінде: ... ... джаз «кең ... ... ... жағдайда
есім баяндауыштар септік формасын қабылдайды, мысалы,
Татар тілінде: Безнең полк окопта.
Тува тілінде: Бо ном башқының «Бұл кітап мұғалімдікі».
«Есім ... ... ... көне түркі ескерткіштерінен
жалғасып келе жатқан құбылыс» - деп атап ... ... О.С. ... ... Суджа ескерткіштерінен мына мысалдар арқылы ... оғлу мен, ... ... тартқан. «Қырғыз ұлымен, құтлық бойла
тарқан». Бұ ырық бітіг едгү ол. «Бұл ырық ... ... ... зат ... ... ... ... ырық бітіг
ескерткішінің тіліне тән құбылыс. Бұл түркі ... ... ... бастаған конструкция болса керек, өйткені «Ырық бітік» ІХ ғасырда
руника ... ... ең ... ... ... табылады. Түріктанудағы
есімді құрмалас сөйлемдер де ертеден зерттеліп ... ... ... көне
тілдегі сөйлемдерді жай және құрмалас сөйлемдерге бөліп қарастыруға ... жай ... Елте бұң йоқ ... 3) ... мұң ... Үзе көк ... 1) «Үсте көк Тәңрі».
Құрмалас сөйлемге: Қазғантықын үчін, ыдұқ өзім қазғантықым ... ел ... ... ... йеме ... ... (Тұн., 55) «Жаулағандығыңнан, өзімнің де
жаулағандығымнан, елім де ел ... ... да ... ... [21]. ... біз тарихи ескерткіштерде, яғни көне түркі ... ... бар ... көз ... ... ... мен Б.А. ... түркі тіліндегі жай сөйлемнің
құрылымына салыстырмалы-тарихи талдау жасаудың негізгі мақсаты: тек олардың
түрін және ... ... ... ... емес, сонымен бірге
ретроспективті тұрғыда олардың тарихи даму үрдісіне көңіл бөлу ... ... ... ... ... ... ... «Область
подлежащего оказалась исторически отностельно устойчивой» - деп оның қандай
сөз таптарынан жасалатынын айта ... ... иную ... дает ... ... как будет показано ниже, ... ... за счет и ... ... ... и связочных средств.
Грамматическое выражение сказуемого определяет тип предложения – именной,
или ... [22, 74 б.]. ... осы ... ... ли ... в том, что в ... ... уже ... ... т.е. ... содержащее в своем ... имя. ... ... ... ... ... древнетюркской
письменности, где ... ... ... как уже вполне
сформировавшееся ... [22, 75 б.] – деп, ең ... ... ... ... көне ... ... да растайтынын сеніммен айтады.
Біздің тақырыбымыз есімді сөйлемдер болғандықтан, тек қана ... ... ... болу ... ғана көрсетуді жөн көрдік. Сондай-
ақ авторлар осы еңбектің «Простые ... ... ... ... предложение, глагольное предложение, безличное предложение» -деп
бөліп көрсетеді. Етістікті сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... былай баяндайды: «Об этом свидетельствует то, что
они возникли в группах тюркских языков, и даже, в ... ... ... ... как ... язык ... [22, 84 б.].
Бірқатар тюркологтардың А.К. ... В.М. ... ... Н.А. ... Н.П. ... ... еңбектерінде баяндауыштардың морфологиялық
жағынан дерлік жасалып құралатыны, көбінесе етістік және есім ... ... ... орын ... ... ... ... факт етіледі; ол
жайындағы түсініктер бәрінде де ... ... ... ... де ... сондай дәрежеде: бірен-саран түрлері аталады да,
мысалдар беріледі. Күрделі баяндауыштың қаншалықты ... факт ... ... ... ... назар аударайық.
Түркі тілдеріне жататын ойрот тілін (алтай тілін) зерттеген ... ... ... ... языка» деген еңбегінің
«Синтаксис» бөлімінде жай сөйлемнің әрбір мүшесіне ... ... ... ... ... ... член ... – сказуемое –
располагается в самом конце предложения.»-деп ... ... ... «Двухчленное предложение» деген тараушасында: «Так ... ... ... состоит из 2 членов – подлежащего
сказуемого – и ... ... 3) ... и ... его: тун ... холодна.
4) рода и вида: сыгын – анъ «марал – зверь»; кайынъ - агаш «береза –
дерево; адам - ... «мой отец – ... - деп ... ... ... 4 ... көрсетеді, біз есімді баяндауыштарын мысал
ретінде алдық. Демек, автор ... ... ... ... «агаш»
баяндауыштарын, яғни сын есімді, зат есімді баяндауыштарын келтіреді, бірақ
бұл жерде етістікті, есімді баяндауыштар деп ... [23, 225-226 ... ... ... ... ... ... сказуемое;
- именное сказуемое;
- причастное сказуемое;
- именное составное сказуемое;
- причастное сказуемое составное – причастие + связка;
- составное именное ... со ... ... составное именное сказуемое с ... э ... ... ... ... именных сказуемых;
- именное сказуемое бар и дъок» - деп баяндауыштардың ... Н.П. ... ... ... ... ... быть чисто
именным, т.е. быть выражено именем, и причастным. ... ... ... ... ... - деп зат есімнен, сын есімнен, есімдіктен,
есептік сан есімнен, «специальным ... ... ... ... көп «на ... ... озер (озер много)», «именами бар и дъок»
түрлерін ... ... ... ... жасалған баяндауыш: Кадын – турген суу ...... ... ... кун кыска, кышкы тун узун «зимний день короток,
зимняя ночь длинна;
-есімдіктен: менинъ ... ... ол «мой ... друг – он;
-есептік сан есімнен: уч катап уч – тогус «трижды три – девять» [23, 234-
241 бб.].
Түрколог ғалым А.М. ... ... ... по ... ... языков» деген еңбегінде: «У тюркологов спор о том, что ... ... ... ... той ... ... он ... в кругу индоевропеистов.
На протяжении нескольких тысячилетий ... ... ... ... ... и воспринимали как само собой ... ... ... ... ... [24, 11 б.] – деп есім
мен етістіктің қайсысы ... ... ... сөз ... сөз ... ... туралы түркологиядағы пікірлерге назар аударғанымен,
өзінің нақты шешімін айта алмайды. ... ... мына ... ... ... пайда болғандығын толық ... ... но ... для нас ... ... о правомерности и обоснованности
выдвинутой несколько десятилетий тому назад гипотезы о ... ... ... в ... ... пратюркского именного
предложения. Сопоставляя материалы алтайских ... и ... их ... Г. Винклер сделал вывод, что древнейшим ... для ... ... является предложение с поссесивной связью
[24, 11-12 бб.]. Мұнда автор Г. Винклердің шешімін ... ... ... ... ... ... күманданбайды және ... ... ... ... атап ... сөйлемдер туралы П.М. Мелиоранский, А.П. Поцелуевский,
В.А. Гордлевский, А. ... Н.К. ... И.А. ... ... Н.А. ... Н.П. ... сияқты ғалымдардың еңбектерінен
оқуға болады.
Енді түркітанудағы есімді құрмалас ... ... ... ... ... назар аударсақ. А.П. Поцелуевский «Основы
синтаксиса туркменского литературного языка» ... ... ... ... ... [25] ... ... береді.
А.П. Поцелуевский де В.А. Гордлевский, А. Боровков сияқты құрмалас
сөйлем түрінен ... ... ... ... ғана ... ... ... предложение, в котором ... ... или ... суждением имеется еще одно или ... или ... ... - деп ... ... ... ... қатар тағы бір немесе бірнеше бағыныңқы сөйлемнің
болатынын сөз ... ... ... ... ... с ... ... слов;
- простые предложения с причастными формами слов;
- простые ... с ... ... предложения с прочими глагольно-именными формами – деп бөлген.
Дегенмен баяндауыштың соңғы жасалуында «глагольно-именными» ... ... ... ... сөзі ... тұр. ... «Отглагольная форма на «дык-дик» в настоящее время чаще ... в роли ... ... ... ее в ... причастия сравнительно редки» - дей отыра, ... ... ... ... ... [19, 229-232 бб.].
А. Боровков, В.А. Гордлевскийлерге қарағанда А.П. Поцелуевский жалпы
есімді сөйлемді, есімді жай ... ... ... ... да ... ... өз еңбегінде автор: Предикат именного предложения,
особые типы ... ... ... ... ... со ... ... в качестве предиката деген атаулармен береді.
Ғалым түрікмен тіліндегі есімді ... ... ... ... ... со ... ... и «ек» в качестве предиката – деп «бар» «жоқ»
сөзді ... ... ... ... Құрмалас сөйлемдер ретінде
мысалы: Паны дүнйә ... ... бар ... «Мы ... в пленный мир, став
из несуществующих ... ... бар ... алып, соган
ялы сойдылар. «Воры... взяв все наши вещи, облупили нас, как ... ... ... ... бірінші сөйлем сабақтас құрмалас сөйлемнің
баяндауыш бар ... ... ... ... тұлғалы көмекші етістіктің
ықпалынан есімді аралас ... ... ... ... қимыл-сын
бағыныңқылы сабақтас сөйлемге жатады [25, 224-225 бб.]. Сондай-ақ автор
осы еңбегінің «Сложноподчиненые предложения» ... ... ... быть не ... ... ... но и именное. Зависимые
именные предложения входят в состав главного, замещая отдельные его ... ... в ... ... Гамзасы ок, кирпиги пейкамы гөрдим бу
гиже. «Я сегодня ночью ... ... у ... ... как ... а
ресницы подобны наконечникам стрел [25, 230 б.] - есімді сөйлемдер: гамзасы
ок («ее брови стрелы) және ... ... («ее ... ... сөйлемнің баяндауышына тура толықтауыш ... ... ... ... ... тек қана ... сөйлем емес, есімді
сөйлем де болатынын ескертеді. Демек, түркітануда есімді ... ... рет ... А.П. ... ... ... өз ... жай сөйлемдерді: повествовательные
предложение, ... ... ... ... ... ... двусоставное, односоставное, простое распространенное
предложение, второстепенные члены предложения, неполное предложение-деп
бөліп қарастырды.
Құрмалас ... ... ... ... с союзными словами - деп үш топқа бөліп
қарастырды. Автор: «Сложносочиненное предложение состоит из двух ... ... ... ... ... быть нераспространенными и
распространенными, с простыми ... ... или с ... ... ... или ... ... или
односоставными». Демек, құрмалас сөйлемдер әр ... жай ... ... [26, 227 ... анықтамадан біз А.Н. Кононовтың пікірі бойынша құрмалас сөйлем ... ... ... жай сөйлемге ұқсас болып келетінін, сондай-ақ
салалас сөйлемнің құрылымы жай ... ... ... жайылма, толымды,
толымсыз, жақты немесе жақсыз, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен ғалымның еңбегінен мына
мысалдарды ... ... ... қор ... (С. ... ... идет ... Онла бошлиғи – Зуннунхужа, рузғарни кампир
бошқаради – Глава семьи – Зуннун-ходжа, хозяйство ведет ... [29]. ... ... ... ... ... ... – сын есімі және
Зуннунхуджа – жалқы есімі арқылы есімді сөйлемдер жасалған.
А.Н. Кононов та ... ... ... ... ... ... көңіл бөліп, бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы туралы: ... ... ... ... ... ... наклонения;
2) настоящим- будущим временем условного наклонения;
3) формами условной модальности» [297, 409 б.].
Автордың бұл пікірінен, әрине, сабақтас құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... басқа ғалымдарға қарағанда тереңінен
зерттеп, салалас, сабақтас, аралас ... ... деп 3 ... ... ... ... атап көрсетті. Сонымен бірге құрмалас
сөйлемнің бұл түрлерін іштей тағы да бірнеше түрлерге бөлді. Н.А. ... өз ... ... ... ... жасалуын тек етістікті сөйлемдер
арқылы көрсеткен. Демек, есімді сөйлемдер туралы пікір қозғалмаған [28, ... ... 60-80 ... орыс тіл ... ... А.А. ... Буслаев, Ф.Ф. Фортунатов және Потебняның шәкірті Д.Н. Овсянико-
Куликовский етістікті жақтаушылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... опущения глагола)
без verbum finitum, само по себе без verbum finitum составляет предложение»
[29, 310 б.]. Осы ... ... и ... ... ... басқаша білдірді:
« Для нас предложение немыслимо без подлежащего и ... ... быть ... в ... ... и ... невозможно без глагола;
мы можем не выражать этого глагола, но мы чувствуем его присутствие, мы
различаем ... ... ... от ... ... ... сөйлемнің басымдық күші баяндауышта екендігін сеніммен айтады
[30, 110 б.]. А.А. Потебня орыс ... ... ... ... ... «В ... ... по направлению к нашему времени увеличивается
противоположность имени и глагола» [28, 84 б.] - дей ... ... ... мнение о невозможности в наших языках
предложения без ... я не ... что vb fin есть ... и не ... ... ... под ... наслоением этих
языков следы другого порядка вещей» [28, 84 б.] – деп ... ... ... ... ... дегенмен автордың
есімді сөйлемдер туралы әлі толық пікірге тоқталмағандығын көреміз.
Автордың «Из записок по ... ... ... ... грамматикалық көріністердің қалыптасуы туралы: «… На основе
сравнительного ... ... ... ... ... к
выводу: по направлению к прошлому уменьшается различие между ... и ... ... ... ... ... уменьшается и постепенно сходит, но не удельный ... и ... ... вес ... [28, 75 б.] – дей
отыра, тарихи ... ... ... басым екенін, ал
етістіктердің сөйлемдерде ... ... ... ... және ... ... есімді сөйлемдердің бұрын қалыптасты деген ойын
да білдіреді.
В.В. Виноградов А.А. Потебняның теориясы бойынша мынадай көзқарастарын
айтты: «Глагол, по ... - это ... ... ... наиболее
конструктивная и прогрессирующая категория языка» [31, 338 б.] - деп, А.А.
Потебня В. ... пен ... ... ... ... ... теориясын шығарғанын сөз етеді.
В.В. Виноградов «Русский язык» деген еңбегінің «Глагол» деген ...... ... и ... ... грамматическая категория русского
языка.Глагол наиболее ... по ... со ... ... ... ... [31, 337 б.] - деп ... басқа сөз таптарынан
ең күрделі,ең сиымды грамматикалық категория және ... сөз ... ... ... екендігін атап өтеді. Осы еңбегінде автор
есім мен етістікті бөлу туралы бұрыннан айтылып келе жатқанымен, ... ... ... ... ... ... алынғанын сөз етеді. Сондай-ақ ... сөз табы ... орыс тіл ... әр түрлі пікірлердің орын
алғанын, соның негізінде Фортунатов мектебі етістік сөз табын сөз ... ... ... ... сөз табы ... ... ... Содан кейін автор ойын былай жалғастырады: «Впрочем, в ... все ... ... ... постепенно вернулись к
признанию глагола самостоятельной грамматической ... ... ... все права и в морфологии. Оказалось, что другой путь ... ... шире и ... [31, 337 б.] – бұл ... біз
есімдерге қарағанда етістік туралы пікірлер әр түрлі ... ... ... «С ... ... был связан переход от древнего
именного строя предложения к глагольному. В своей эволюции глагол все ... ... ... энергию отвлеченности» [31, 338 б.]. ... ... ... ... бұрын қалыптасқандығын мойындайтынын, бірақ
етістіктердің тез қарқынмен көбеюінің және олардың қолданылу аясының ... ... Ал ... мына ... «Дальнейшая история глагола –
история вытеснения им имен с ... ... ... ... других категорий, история роста глагольных типов ... счет ... ... ... ... ... ... энергии
все более и более ограничивает сферу именных категорий. Она ... ... ... ... ... ... [31, 338 б.] – енді ... сөйлемдер есімді сөйлемдерді
ығыстырып және басқа ... да ... ... байқаймыз.
Дегенмен, автор осы еңбегінде қазіргі орыс тіл білімінде «смысловая ... ... ... свои ... и ... ... - деп мына
мысалдарды береді: «Устройство на работу» - ... ... ... ... На ... – современное устройство» [31, 614 б.].
Орыс тіл білімінде де тілші-ғалымдар арасында көп ... ... ... мәселесі.Орыс тіл білімінде ұлы орыс ... ... ... ... ... должно имя, вещь
знаменующая, потом глагол, изъявляющий вещи деяния» деген ... ... ... ... өз пікірлерін берді. «Предложения именного типа,
отличающиеся высокой продуктивностью в ... XX ... ... ... пристального внимания лингвистов» [32] - деп жазады зерттеуші
ғалым Е.А. ... тіл ... ... сөйлемдер мәселесі туралы А.А. Шахматов,
Е.М. Галкина-Федорук, Н.Ю. Шведова, В.А. Белошапкова, Д.Н. Шмелева,
Г.А. ... З.П. ... өз ... жеке ... ... тіл білімінің ғалымы, Петербург Ғылым Академиясының академигі А.А.
Шахматов өзінің «Синтаксис ... ... ... ғылыми зерттеу еңбегінде
есімді сөйлемдер туралы: «Вопрос о том, ... ... ... ... не могу, не находя вполне соответствующих приводимым
ниже предложениям русского ... в ... ... ... ... что мое ... найти односоставные подлежащные
предложения в указанных языках зависит главным образом от того, что на ... ... ... ... ... [33, 50-51 бб.] - деп
есімді сөйлемдерге жеткілікті ... ... ... сөз ... ... ... ... бессказуемо-подлежащные
предложения және односоставные сказуемо-бесподлежащные предложения» - деп
жеке бөліп қарастырады.
«Односоставные ... ... ... ... ... Количественно-именные предложения.
- Именные генетивные предложения.
- Местоименные генетивные предложения» - деп бірқұрамды сөйлемдер
түрінде ... ... жоқ ... ... ... ... - деп жеке қарастырады [33, 49-61 бб.].
А.А. Шахматовтың осы еңбегінен мына мысалдарды ... «Три часа ... ли ... ... ... ... яблок! Блох-то, блох! Что
хорошего? Ничего хорошего. Автор ... «Не ... ... ... ... ... себе место или повторяющиеся в
следующем за тем предложении. Не ... ... не ... ... как острый нож оне. Сваха-то! сваха-то! Эка – сапоги... на
что мне сапоги?» - деп ... ... ... ... ... ... ... [33, 49-63 бб.].
Есімді сөйлемдердің тұрлаулы мүшесінің синтаксистік қызметі жөнінде В.В.
Бабайцева: ... ... ... функции главного члена
номинативных предложений ... ... Одни ... Потебня, Ф.Ф. Фортунатов, А.М. Пешковский и др.) ... ... ... ... (Д.Н. ... В.А. ... Булаховский и др.) – как подлежащные, третьи («Грамматика
русского языка» АН ... ... и др.) не ... его ни
сказуемым, ни подлежащим, четвертые (А.А. Шахматов, Е.М. Галкина-Федорук и
др.) разграничивают подлежащные и сказуемостные ... ... ... ... ... член ... ... предложений условно
назван подлежащим» - деп ескертеді [34, 107 б.].
Есімді сөйлемдерді В.В. ... және Л.Ю. ... ... ... ... ... «Различаются следующие разновидности
номинативных ... ... ... ... ... ... и ... («изолированный номинатив»). В общую группу ... эти ... ... ... ... ... ... значением бытия, существования; различаются они наличием
оттенков в ... ... ... ... и т.д.» [34, ... ... осы ... ... ... әр ... ... кездестіруге болады:
«- Бытийные предложения: Синее раздолье. Голубые весны. Золотое поле.
- Указательные предложения: Вот мельница. Она уж ... ... ... ... ... Добрый день! Какой мороз!
- Именительный представления: Москва!... Как ... в этом ... ... ... слилось! (Пушкин) [34, 105-106 бб.]. ... ... ...... от нечленимых) отчетливо вычленяются
главный и второстепенные члены. Главный член ... ... ... ... так как ... по своей синтаксической
роли многофункционально, поэтому для ... его ... ... ... ... и ... ... [34, 107 б.] - деп
есімді сөйлемдердің тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерден анық тұратындығын,
тұрлаулы ... ... ... ... үшін, логикалық және
коммуникативті аспекттерін ескеру қажет екендігіне ... ... ... ... в предложениях Мороз! и ... ... ... ... по своим свойствам ближе к ... ... ... входит в парадигму: Был мороз; Будет мороз; Пусть будет
мороз.., а существительное красота – к ... В ... с ... вот и ... член ... к ... (Вот ... с частицей вот – к сказуемому (Вот мельница...).
В остальных разновидностях номинативных предложений ... ... ... ... ... нечеткости их логической
членимости, особенно при ... ... ... мороз! Ну и
мороз! Цветов-то! и т.д.» [34, 107 б.] - ... ... ... бастауыш та, баяндауыш та болуы мүмкін екендігін дәлелдеп көрсетеді,
бірақ есімді сөйлемнің басқа түрлерінде, әсіресе, лепті ... ... ... ... ... ... Е.М. Галкина-Федорук «Современный русский ... ... ... сөйлемдерді:
«Сказуемое с предикативным членом, выраженным причастием в ... ... с ... ... ... ... сказуемое
с предикативным членом, выраженным именем числительным, ... ... ... ... ... ... с ... выраженным фразеологическим сочетанием» [35, 338-340 бб.] - деп
топтастырады. Автордың осы еңбегінің «Повествовательные предложения» ... ... ... ... выражать понятие о
предметах: Ель – хвойное ... В ... ... может
быть дана характеристика качества, свойства того, о ком или о чем говорится
в предложении: ... воет дик и ... ... ... ... ... от его ... и характера. Если
повествуется о действии или движении предмета (лица), сказуемое будет
глагольное: ... ... сани ... ... и ... ... ... (Л. Толстой). Если в ... ... ... ... то ... ... ... Тиха украинская ночь
(Пушкин). Ссора была большая, ... (Л. ... 296 б.] - ... ... ... етістікті, есімді баяндауышты
сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... с ... болса, В.А. ... осы ... ... ... ... ... ... енгізіп, оларды «кеңейтілген
схеманың» элементтері деп санайды ... ... «О ... ... деген еңбегінде: «Забегая
вперед, мы можем сказать, что ... как ... ... все ... ... в различных языках. Вызывает удивление, что
иранисты и тюркологи недостаточно уделяют внимания ... ... мы ... в иранских и тюркских языках» [38, 133 б.] ... ... рөлі ... ... ... қолданудан шыға
бастағанын айтады. Бұл пікірден, әрине, біз ... әр ... ... ... ... Сондай-ақ ғалым иран, түркі
тілдерінде бұл құбылыстың бұрыннан келе ... ... осы ... әлі оған ... ... ... ... Г.А. Золотова «О структуре простого предложения в русском
языке» деген еңбегінде есімді сөйлемдерді: «...такие ... ... с ... носителем предикативного признака, выраженным
свободной ... - деп ойын ... ... «В ... ... ... та или иная ... отношений
объективной действительности, и наоборот, для отражения того или ... ... ... в ... ... ... предложений» [39, 90-91 бб.].
Г.А. Золотова «Очерк функционального синтаксиса русского языка» деген
еңбегінде: «Еще столетие ... ... ... было ... ... не ... необходимым структурныя элементом русского предложения,
не является единственным носителем ... [40, 127 б.] - ... ... аса ... ... элементі емес екендігін, бұдан
жүз жыл ... да орыс ... ... ... ... шет ел, орыс тіл ... ... сөйлемдер туралы,
оның ішінде есімді, етістікті түрлері туралы пікірлеріне тоқталады. Мысалы:
В. Вунд, А. Решкевич, П. ... Г. ... А. ... Дж. Хук, Э.
Метьюз, И. Рис, Г. ... Г. ... Г. ... және ... ... Решкевич, П. Гиро, Г. Шульте сияқты ... ... ... деп ... ал А. ... Дж. Хук, Э. ... сияқты ғалымдар
«Частичными предложениями» - деп, ондай сөйлемдерді аздап ... ... И. Рис ... ... ... ... - деп
етістікті сөйлемдерден кейін екінші орынға қояды.
Қ.Қ. Оңалбаева өз еңбегінде есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... етісітікті сөйлемдердің қайсысы бұрын ... орыс тілі т.б. ... ... А.А. ... Г. ... Г. Якоби,
Н.М. Александров, З.П. ... Е.А. ... ... Г. ... ... Э.В. ... ... Н.З. Гаджиева т.б. алдымен есімді сөйлем, келе-келе ... ... ... деген шешімге келеді [16, 9-10 бб.]. Орыс тілінде осы
тақырып ... З.П. ... ... типы ... в современном русском языке» деген докторлық диссертация
қорғады. Өз еңбегінде З.П. Табакова орыс ... ... ... ... и ... ... безглагольных предложений нет, не
установлены структурные и ... ... ... их от
глагольных предложений» [41] - деп, бұл мәселенің осы ... ... ... тіл ... толық және жүйелі түрде анықталмағандығын, сондай-ақ
олардың құрылымдық және семантикалық белгілерінің етістікті ... ... ... [41, 5-8 бб.]. ... ... мәселесі туралы пікірлер орыс және ... ... ... бірқатар ғалымдар есімді сөйлемдерді арнайы зерттесе, қазақ тіл
білімінде де профессор М. ... ... ... жеке ... М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдердің
қолдану аясы
Қазақ әдебиетінде есімді сөйлемдерді өзінің ... ... ... ең мол қолданған кемеңгер жазушы, көрнекті сөз шебері
М. Әуезов.
«Абай ... тілі бай, ... Ол ... ... ... тілі ... және жазба әдебиетінің сөздік қорын мол қамтып бойына сіңірген
тіл. Сол ... бұл ... сөз ... ... ... ... ... дей аламыз. Біз өзімізді қазақ тілін орташа білетін оқушының
қатарында алғанның өзінде, романда бұрын ... ... не ... анық
түсінбеген сөздеріміз аз кездеспейді. Ондай ... ... ... ... ... тілінен заңды орнын алып, кең пайдаланылып кетті. Мысалы,
шынайы, шытырман, шатқалаң, паш ету, ... ... ... ... ... ... иен, ... тоқмейіл, – деген сөздерді ... ... ... ... ... ... ... ажырап,
көнерген сөздер де Әуезовтің қолдануында жаңа ... ие ... ... ... ... қыжыл, әбзел, күдіс, қырбай, сығыр, үйездеу,
опаздау, ... ...... ... ... осыны айтуға болады.
Мұның бәрі Әуезов тілінің сөздік, лексикондық жағы. Ал, бірақ ... ... тек оның ... ... ғана ... Әсіресе сол
байлықты жазушының шығармада қолдану шеберлігімен, яғни синтаксистік
құрылысымен өлшенеді. Осы ... ... ... шеберлігі ерекше» [42,
151-152 бб.]. Кемеңгер жазушы, ғалым М. Әуезовтің әлемге әйгілі «Абай жолы»
роман-эпопеясы туралы ... Қ. ... ... ... ... ... ... шығарма ғана емес, ол сондай-ақ үлкен бағалы ғылыми еңбек.
«Абай» романына әр саласының мамандары назар ... өте ... ... өткенін зерттегісі келетін ғалымдардың ... бұл ... өте ... ... одан ... бай ... ... қазақ әдеби тілінің тууы мен қалыптасуын көреді...», – деп
сонау қырқыншы ... ... ... ... өзекті мәселеге айналып,
эпопеяның жан сырына қаныққысы келетін саналы адамға шам-шырақ тәрізді ... бб.]. ... бері ... хақында көптеген монографиялық еңбектер
мен ғылыми зерттеулер, мақалалар жарық көрді. ... ... ... жылдар
өткен сайын ұлы шығарманың жаңа қыр-сырлары ашылуда.
«М. Әуезов романдарының көркемдік қуатының ең ... ... оның тіл ... ... тілінің шеберлігі, оралымдығы оның
авторлық баяндауларынан да, табиғат суреттерінен де геройлардың сөздік,
портреттік ... да ... ... ... ... Қазақтың ғасырлар
бойы жасалып, молығып келген тіл байлығын жазушы жете игерген және сонысын
өзінің романдарында ... мол әрі ... ... ... ол ... бойынан бейнелілік мол қуат тапты. Бұл заңды да. Өйткені қандай ... ... ... тіл ... алмақ емес. Бірақ ол халық тілін
молықтырады, оны жаңа сөздермен, сөз тіркестерімен байытады, ол өз ... ... мол ... ... ... ... ... жаңа биікке
көтерді. Бұл ретте М. Әуезов романдарының атқарған рөлі ... ... ... ... әдеби тілінің байлығы мен алуан түрлі қырын, оның
суреттеушілік мүмкіншіліктерін М. Әуезовтің Абай туралы романдары мейлінше
анық танытты» [44, 136 ... ... - ... ... бас ... ... Әуезов жазушы ретінде
эпос пен драманың шағын түрлерінен күрделі ... ... одан ... ғасырлық шындықты туған халқының тарихи тағдырымен тамырластыра
танытқан керемет кең құлашты ... ... ... ... ... жоқ сөз ... болса, ғалым ретінде баяғы бағзы дәуірден күні
бүгінге ... ... ... ... пен өнер құпияларын бір басына
сыйғызған білгір зерттеуші, сол әлемдік әдебиеттің фонында қазақтың ... ... ... ... жіті ... жете ... тағы да ... әлемдік биік тұрғыдан пікір түйген әділ сарапшы да, ұстаз ретінде сан
мың шәкіртті аузына ... ... ... кенелткен тамаша
тәрбиеші бола білді» [45, 294-295 бб.].
«Абай» тарихи романының бірінші кітабы 1942 ... ... ... ... ... шыққан. 1949 жылы дилогияға ҚСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Ұлы ақын және оның ... ... ... романдар топтамын одан әрі
жалғастырған «Абай жолы» да екі ...... ... ... 1952 ... ... 1956 жылы ... басылып шықты.
Сөйтіп, «Абай жолы» деген кітап өзара тұтасқан төрт том (тетралогия)
1959 жылы ... ... ие ... [45, 262-263 бб.].
«Абай» тарихи романының бірінші кітабы 1942 жылы, екінші кітабы 1947
жылы жарыққа шыққан. Екі ... ... ... ... орыс ... ... 1952 жылы және 1956 ... түзетіліп, қайта басылып
шықты. «Өз кітапханасында осы шығарманың ... ... ... ... ... біреудің қолымен түзету енгізгендері бар. Бұл 1952 ... ... ... ... ... ... сияқты. Автор
бұған келіскен болуы керек, ... ... ... ... көрсетілгендер
бойынша кеткен. Басылу барысындағы корректураны қарап-қармағаны белгісіз,
бірақ қолжазбаны ... ... ... ... ... ... ... сөз,
сөйлем көзі түсіп кетсе болды, өңдеп жөндеуді тіленіп тұрған сияқтанған.
Мұндай әрекеттер әрбір басылым ... ... ... ... Егер ... «еді», «екен» сияқты сөздер мол кезіксе, ... ... ... ... ... ... ... қалған, кейде орнын басатын басқа
сөздермен алмастырылған. Олар: ... бәрі ... ... Құнанбайдың
қошаметі еді», «Мына мінездерін кешіргендей еді», «Салғырттығы жоқ, сергек,
қатал ... еді» ... ... кете ... [46, 597 ... ... ««Абай мектебі» жөніндегі өз қателерімді тереңдеп ұғыну
нәтижесінде ғана мен ... ... көп ... ... 1951 ... ... «Абай жолы» деп жаңадан ат қойып, жаңадан түзеп жазып
шыққан сол романыма сегіз ... ... ... ... Осы соңғы
кітапта Абайдың Кенесары ... да және ол ... ... ... да ... ... айтқыздым. Абай Көкбай мен Кенесарыны жирене
сынаған уақытында ... ... ... ... ... ... қорлықта жүрген елінің бар үміті, бақытты болашағы тек ... ... ғана ... ... ... жаңағыларды айыптайды.
«Ақын аға» романында жаңағы аталғандай өрескел ... ... сол ... ұлы ... ... сай ... деп танымаймын. Ол
кітапты солайша мансұқ етіп, оның орнына оқушы жұртшылыққа ... ... ... ... турасындағы партиялық сынды ескеріп отырып
жазған «Абай жолы» атты романды ұсынамын. Осы ... ... ... ... ... ... жөніндегі өз қателерімнің тамырын ашу
қажет деп білемін. Бұл мәселе 1933 жылдан бері қарай ... тану ... ... ... келе ... бір қателігім боп келді» [47, 26-27
бб.].
М. Әуезов «Абай» эпопеясының екінші басылымында ... ... ... ... ... ... ... берілуінде үлкен
айырмашылық бар.
Осыған дәлел 2007 ... ... ... 29 ... «Ана ... ... академик-жазушы Зейнолла Қабдоловтың зерттеулерінде: «Бұл
буржуазиялық ... ... ... екен ғой. ... ... деген де
жоқ, партия деген атымен жоқ» деген Сәбит ... ... ... ... екі ... Мұха, социалистік реализм әдісімен жазуыңыз
керек»,– дедік ... ... ... ... ... «Сөйтіп, ақыры
соңғы екі кітабы алдыңғысынан қатты бөлек болып шыққан байқасаңыздар», ... ... [48, 4-5 ... де өз ... романның алғашқы басылымы мен екінші басылымының
мәтінін салыстырып біршама айырмашылықтарды байқадық.
1-кесте – М. ... 1942, 1947 ... ... ... ... ... ... 1961 жылы қайта жарық көрген «Абай жолы» роман-эпопеясының айырмашылығы
|М. Әуезовтің «Абай» романы |М. ... ... ... ... ... ... (1942, 1 кітап) |«Жолда» бөлімі (1961, 1 ... |
|1 |2 |
|1 ... ... ... Оспанмен |1 Айғыздан туған Смағұл Оспанмен |
|түйдей құрдас болатын (96 б.). ... ... (97 б.). |
|2 Дәл ... үлкен биік шелекке |2 Дәл жанында үлкен биік шелекке ... ... ... ... бар еді |ашытып қойған түйенің қымызы бар (98 |
|(96 б.). |б.). |
|3 ... күз ... Зере мен |3 ... күз ... Зере мен |
|балаларға әзірлеп отыратын ағы осы ... ... ... ағы осы ... (96 б.). |(98 б.). ... ... (1942, 1 ... |«Шытырманда» бөлімі (1961, 1 бөлім) |
|4 Үнсіз уайымдаған ана ... еді |4 ... ... ана ... ... б.). |(142 б.). ... ... (1947, 2 ... ... ... (1961, 2 ... |
|5 Жәй ... ауыр тыныс алып, демігіп|5 Жай басып, ауыр тыныс алып, демігіп|
|келе жатқан, өзінің шешесі екен (4 |келе ... ... ... (385 ... | |
|6 ... ... ... ... бұл |6 Барлық тұлғасы Құнанбай тектес бұл |
|жас әйел, - осы ... ... ... әйел - осы ... ... ... ... Мәкіш еді (11 б.). |апасы - ... (385 б.). ...... |
|1 |2 ... да әнде» бөлімі (1947, 2 кітап)|«Биікте» бөлімі (1961, 2 бөлім) |
|7 Быйылғы қыс, ... ел ... |7 ... қыс, ел ... ... ... жүрістерден өзін босатып |жүрістерден Абай өзін босатып ... ... үйде ... ... отырған |үйде көбірек орнығып отырған қысы |
|қысы еді (430 б.). |(766 б.). |
|8 ... да ... мен Мұқа |8 ... да, Мұқа ... жақсы |
|сияқты жақсы әншімін деген жігіт |әншімін деген жігіт (771 б.). ... (435 б.). | |
|9 Оның ... ... ... де |9 Оның ... ... ... де ... өлең ... бар еді ... өлең ... бар (771 ... б.) |б.). ... Соңғы жылдар Абайдан шыққан |10 Соңғы жылдар Абайдан ... ... ... ... ... ... ... бәрін көшіріп алып, жаттап |
|айтып жүретін Абай айналасындағы жас |айтып жүретін Абай айналасындағы жас |
|достың бірі еді (435 б.). ... бірі (772 б.). ... ... 1942 ... ... бөліміндегі: Айғыздан туған
Смағұл Оспанмен түйдей ... ... ... мен 1961 ... ... Айғыздан туған Смағұл ... ... ... ... ... айырмашылық бар. Демек, автор алғашқы басылымында
құрама етістікті баяндауыш түрін ... ... ... ... ... ... есімше жұрнақты бол етістігін алып тастаған.
Қалған сөйлемдердің де баяндауыштары өзгертілген.
Екінші сөйлемнің алғашқы басылымының баяндауышы құрама ... ... ... бар ... ... тұр:
бар еді → бар.
Үшінші сөйлемде де болатын етістігін алып тастап, есімдікті ... ... ...... ... алғашқы нұсқасы сын есімді құрама баяндауыш болса,
кейінгі нұсқасы сын есімді баяндауыш болып өзгертілген:
қаралы еді → ... ... ... басылымында баяндауышы жалпы есім мен екен
көмекші етістігінен ... ... ... ... ... ... зат
есімді баяндауыш болып сөйлемді тиянақтап тұр:
шешесі екен → шешесі.
Алтыншы сөйлемнің ... ... ... есім мен еді ... ... кейінгі баяндауышы таза жалқы есімнен жасалып сөйлемді
тиянақтап тұр:
Мәкіш еді → Мәкіш.
Жетінші сөйлемнің құрылымында Абай ... ... ... және ... ... жоқ ... ... отырмыз:
қысы еді → қысы.
Сондай-ақ автор екінші кітабының кейбір бөлімдерінің аттарын да
өзгертіпті. ... ... ... ... аты ... ... ... төртінші бөлімі «Аңда» - «Оқапта», жетінші ... ... ... - ... деп ... жай сөйлемнің бірінші басылымында Көкбай ... ... ал ... ... жоқ ... ... ... және етістікті
баяндауышты автор жалпы есімді баяндауышқа айналдырған:
жігіт болатын → жігіт.
Тоғызыншы ... ... ... бар еді ... ... ... еді көмекші етістігі түсірілген:
бар еді → бар.
Соңғы сөйлемнің баяндауышы алғашқы басылымында ... ... ... ... ... еді ... ... автор алып тастап,
есімді баяндауыштар жасаған:
бірі еді → бірі.
Біздің ... ... ... еді көмекші етістіктерін алып
тастап, таза есімді баяндауыш жасауы: есім ... ойды дәл, ... ... ... ... бірі болып табылады. Ал еді ... ... ... бұл ... ... «е түбірінде қазір толық
лексикалық мағына жоқ, сондықтан мазмұны жағынан да, ... ... ... яғни ... сөздер. Бірақ лексикалық мағыналары да,
грамматикалық формалары да ... ... ... олар ... мол ... ... Еді көмекші етістігі ... е ... ... ... шақ ... ... ... Осыған сәйкес,
еді формасы қай сөзге ... де, оған ... шақ ... үстейді және
жіктеліп жұмсалады да, қай жақ ... ... ... сөз ... ... [49, 248 б.]. ... «болатын етістігі әрі жетекші, әрі
көмекші болып қызмет атқарады. Бол етістігінің көмекшілік ... ... ... ... ... оның ең негізгі және басты қызметі -
есімдерден құранды етістіктер тудыру. Оның бұл «мамандығын» өзге көмекшілер
атқара алмайды. «Бол» ... ... ... ... ... компоненті түрленіп, саралама, суреттеме етістіктер жасайды» [49, 265-
267 бб.].
Есім баяндауыштар туралы профессор М. Балақаев: ... ... ... (зат есім, сын есім, сан есім, есімдіктердің) ... ... ... ... ... береді, бұл үшін олардың қасында көмекші
етістіктің тұруы шарт емес. Ал есім ... ... ... көмекші
етістіктер баяндауышқа ондай тек шақтық мағына қосып қана ... ... ... де ... жұмсалады. Сондықтан Мен
оқушымын. Сен ... Ол – ... ... таза ... ... деп
қарасақ, Мен оқушы едім. Мен оқушы болатын болдым. Сен ... ... ... ... және ... сөйлемдердің екі арасынан орын алатын,
бірақ есімді сөйлем болу ... ... жай ... ... бір, ... ... баяндауышты түрі деп қараймыз» [4, 131-132 бб.].
М. ... ... ... етістікті сөйлемдерді есімді
сөйлемдерге ауыстырудың біздіңше мынандай себептері бар:
- ... ... ... ... ... ... та, ... ықшамды.
- Тарихи жағынан есімді ... ... ... ... бұрын
қалыптасты. Осы дәстүрді сақтаған М. Әуезов тарихи романын байырғы қалыппен
тек ... ... ... автордың тілдік түпкі дамуынан хабардар
екенін көрсетсе керек.
М. Әуезов «Абай» ... ... ... ... ... ... ғана берілуде. Біз өз жұмысымызда М. Әуезовпен
қатарлас жазушылар С. ... Ғ. ... Ғ. ... шығармаларынан
тақырыптары жағынан жақын үзінді алып, баяндауыштарын талдағанымызда, М.
Әуезов ... ... ... есімді сөйлемдерді молынан
қолданғанына көз жеткіздік. «Абай жолы», ... ... ... ... ... ... ... әріптік белгілерден
тұратын (3400 әріптік белгі), төрт шығармада да «түннің суреті», «кездесу»
тақырыптары әр жазушының қаламына сай ... ... ... ... ... роман-эпопеясы «Шытырманда» бөлімі (1-бөлім
156-157 бб.):
«-Жесеңші, Абай! Алмадың ғой! – деп, әлденеше қозғап көріп еді, Абай ... ... ... ... ... сауығызып отырған қысырларының сары қымызы
да келді. Оны да жақсы әңгімелесіп, ұзақ отырып ішісті.
Бұл кештің соңғы кезінде Абай алғашқыдай ... ... ... ... иелері: «Жас қонақтың ұйқысы келді» деп, соған жорыған. Ақыры, төсек
салынатын боп барлық еркектер тысқа шықты. Абай көңілі бұл кеште ... ... ... ... ... ... жар» көп ... хикаяларда, көп-көп естілген ауызша
әңгімелерде болса, бүгін Абайға ең алғаш рет ... ... ... ... анық, аппақ мүсінімен, күлкісі, ... ... «Сол ... «мен ... деп ... ... ... әуел кезде көңіліндегі тұнып жүрген бір
ауыр сезім ренжіткендей, бірер төңкеріліп түсті де, қайта шөгіп қалды.
Ол емес, ... ... өз ... ... жұлдызды аспанға аса бір рақат
қуанышпен қарап тұрып, кең тыныс алды.
Орталап қалған ай батысқа таман сызылып барады. Биік те ... ... ... де ... ... ... ... биікке, қазіргі
бұлтсыз аспандай алысқа, тазалық рақатқа шақырып, жыраққа меңзейді.
Түйеөркештен ... ... ... ... қана ... ... таулар ай астында көкшіл мұнараға оранып, жым-жырт қалғып ... ... ... ғана жел ... қой қыбыр етпей тыныштық алып, үнсіз ғана тын ... ... ... кетті. Көгал сайда отырған бес-алты үйлі ақ ауылдың
түңлігі тегіс жабық. Ай ... ақ ... де ... ... тұр.
Сүйіндік пен Қарабас аттардың маңында жүр. Абай ... ... ... бір ... ... таң ... ... Бұның жүрегі әдейі
арналған таң лебін ... ... ... ... па? Осы ма? Осы
болса, мынау дүние, мынау маужыраған тынысты нәзік ... ... ғой. ... ... ... күйі ғой».
Сүттей жарық, айлы түн. Таң әлі жоқ. Бірақ жоқ екенін білсе де, ... ... ... ... ... те, үміт те, ... та, азап та
бар, - жүрек таңы. Кеуде толған өзгеше ыстық, өзгеше ... мол ... ... ... шарықтауы көп. Лыпыл қаққан қанаттай тоқтаусыз ... ала ... ... ... Не деп ... Не ... бұл сезім? Не боп барам?
Тақат, сабырым ... ... бір ... ... ... ... ... Жүрегі
де тулап кеп, өз-өзінен қысылып, шаншып кеткендей.
«Таң... жүрек таңы... Сол таңым сенсің бе? Жарығымбысың, кімсің?»
Көз алдында Тоғжанның аппақ ... ... жас ... ... ақ
торғындай мойыны!... Таң осы да... өзі ғой!
...Ақ етің аппақ екен атқан таңдай!
Шынымен бар жанымен құлай табынған сұлуға ... бар ... ... тұрған тәрізді. Тоғжанға арналған, ең алғашқы «ғашығым» деген жарына
арналған жан жырының тұңғыш жолы осы еді.
Ойша, ... ауыз ... ... ... ... Біртүрлі оңай, рақат боп,
өз-өзінен құйылып тұрған тәрізді. Бірақ сол кезде Қарабас үйге ... ... ... ... ... Абай үйге таман келе жатып, жаңағы
елеңін қайта есіне түсірейін деп еді, «Ақ етің ... екен ... ... басқасы есіне әзір қайта түспеді.
Қарабас пен Абай үйге кіргенде Сүйіндік пен бәйбішесі биік төсекке ... ... ... ... ... үлкендердің жататын орнын қоршап тұр.
Кең үйдің төріне екі қонаққа арналып ... ... ... Одан ... өзге
кісі жататын жай сезілмейді.
Тоғжанның өзі үйі басқа ғой. Ол Сүйіндіктің кіші әйелі Қанатжанның қызы
екен. Жаңа үйге ... ... ... ... әрине, өз үйіне кеткен болу
керек. Үйге кірген жерде Абайдың ойлағаны осы. Үйткені төсек салып жүрген –
бағанағы шай ... сары ... ... ... ... ... еді. Бір уақытта шегірен шымылдық толқып
барып қозғалды да, есік ... ... ... ... ... Тоғжанның
әсем бойы көрінді. Қолына бір торғын көрпені ... бері ... ... ... ... ақырын қозғалады. Шолпысының ендігі сылдырынан өзі қысылған
тәрізді».
C. Мұқанов «Ботагөз» романы «Тұңғиықта» бөлімі ( ... 19-20 ... ... дей ... қымсынып кеп Кенжетай жақтан Айбала да
отырды.
Асқардың ... ... ... емес – ... ... Бірақ ол өз
сезімімен өзі ... ... ... ... ... ... ... Ботагөзге ой түсірмеуге тырысты. Сондай
арпалысқан сезімнің толқынына ... ... ... ... ... ... де қалды. Бірақ көз жаңылғанмен, қол мен ауыз жаңылған жоқ.
Сыбағалы тамақтан аш, құр ... жоқ. ... ... ... ... ... ... аударып отырып, қуырдаққа мейлінше тойды.
Ауыз бозбаласының әдетін істесе, ... ... ... ... ... ... көрпенің астынан қыздың жатқан орнына қарар еді. Төрге төсек
салып бергеннен кейін Асқар оны ... Әрі жас ... әрі ... ... төсеніші шамалы екен. Сол араға барып, ол етігі мен сыртқы
камзолын шешті де, шалбаршаң, ... ... ... ... ... қалды.
Асқардың әдептілігіне сенді ме, болмаса қарындастарын бала деп түсінді
ме – ағалары да, ... де ... ... ... ... жоқ. ... ... мен Ботагөздің төсегінің арасы бір-ақ құлаш ... еш ... ... ұзақ ... ... ... Бірақ жатқан қалпынан тырп етіп
қозғалған жоқ, қимылдаған жоқ. Сол ... ауа ... ... ... әсіресе тауда сирек кездесетін рай еді. Кешке қарай аспанды
бүркеп ... ... сұр ... ол түні жоқ еді. Түн ... ... ... жағынан ойық ай, биікке шығып алып, сәулесін ... ... ... бара ... еді. Сол ... ... түскендіктен, үйдің іші бозамықтау
еді.
Ұйқысы келмеген Асқар пальтодан бетін ашып жатып, біразға шейін құлағына
көлдің жарына жұмсақ леппен ... ... ... ... ... ... ... жерде тұрған көлдің суының болмашы қимылы бұған түгел
естілді.
Асқардың кеудесіндегі судай ... ой ... ... ... ... алып қала жаздап, біреу-міреу біліп қалар дегендей, өзін-өзі
зорлады.
«Бұл қыз маған ұнады», - ... ... ... ... ойы
біраздан соң. – Бірақ сөз ... әлі жас. Бұл ... қыз. ... кедей болғанмен, алтын асықтай ағалары бар. Мына екі ағасы бір
қызды өсіре алатын жігіттер. Оның ... мына бір ... де ... ... ... ... мұндай күткен жеңгені көрген жоқ ем...
«Бұл қыздың өмір сатысына басқан адымы әзірге дұрыс. Қазақтың ... ... қызы ... ... ең ... ... тәуір күйеуге тиіп,
өз қара басынан аса алмайтын, үй күңі болатын еді. ... ... ... ... ... ... түпкі мақсаты: семья басы – ана болу.
Қазақ кедейінен Европа ғылымын ... ... ... ... қызды өзім
көргем жоқ...»
«Мына қыз кедейдің қызы. Дер шағында оқуға түскен. Оқырлық жағдайы
толық. ... ... кісі ... ... бар. Олай ... ... ... адам шығуында сөз жоқ. Олай болса менің бірінші міндетім:
осы ... осы оқу ... ... ... жайлануына жеткізуге көмектесу».
«Екінші ... – деген сөздің артынан Асқар біраз ... ... ... «бұл қыз түбінде мендік болуға тиісті» деген сөз еді. Бұл ... ... ... ... ... біреуі – «біреуге уәде қылып қойса
қайтем?», екіншісі – қыздың көңілі менің көңілімнен тура шыға ... ... ... уәде ... ... - деді Асқар ойын
қорытып, мен мұны сүйдім. Олай болса,осы ... ... ... - дегенде Асқардың дыбысы шығып кетті. Ол сасып қалды.
Үйдегілердің біреуі оянып қалды ма?» дегендей ... ... ... ... ... оянған жоқ екен.
Ол аз отырды да, көзін ... ... ... ... ... кеудесіне
шейін ғана жауып, беті ашық, шалқасынан ұйықтап жатыр екен. ... ... еді, ... демі ... Оған Ботагөз дем алмастан ұйықтап
жатқандай көрініп, кеуде жағына көзі ... еді, ішкі ақ ... ... ... ... қозғалып жатыр екен.
Қадала қараған Асқардың көзіне күңгірт жарықтан елестеген Ботагөз,
күндізгісінен де сұлу сықылданып ... ... ... ... ... ... 26-28 бб.):
«Жиырмаға жетпеген жас жігіт, өз ойынан ұялу дегеннің ... ... ... ... Мана ол ... ... де осы ... бір көріп
қайтуға барған. Мұның ой ыңғайын танып қалған ... қыз ... ... ... еді. Енді ... ... жер ... жүріп, қалжыңдасып баруға
болады.Не арнағаның ... ... ... Бірақ жас шағында ... ... ... әлі ... тұр еді. Сеит ... ... шыға сала ... жөнелген Назыкешті әрең қуып жетті.
Әншейінде ықшам оңтайлы жас, дәл керекті жерде ... қыз ... ... келе ... ... бір адым озып кетеді, біресе ... ... ... ербеңдеп, тізелері бүгіліп-бүгіліп кететін сияқтанады. Айлы
түнде жазық жерге түсе қалған көлеңкесінің де бір ... ... ... ... етік те ... ... ... біресе күрп етіп қалады.
Көк елтірі тымақтың іші де қайнап жатқандай. Жүзін ар ... ... ... осы ... бәрін көріп, күліп келе жатқан
сияқтанады. Аз ғана желден айнала ... шоқ ... де ... ... де ... рет кездесіп қалған қысылыстан құтыла алмаған күйде
жастар Жұман ауылына жақындап қалды.
- Енді қорықпаймын. Қайта беріңіз, - деп, ... ... аз ... да, ... ... ... ... бері айтылған сөз,
шыққан леп те осы-ақ. Ұзаған ... ... ... үкісі
бұлғаңдап барып, Назыкеш үйдің тасасына түсті. Әлденеменеге
сол жерде ғана езу тартты…
- ... ... ... ыза ... ауылға қарай тез аяңдап
кетті. Аяқ басысы ... ... ... ... ... ... ... да түзеле қалыпты.
- Кеуде жағы теңселе қозғалып, оңашада Игілікке еліктейтін
әдетінше, алшаң басқансып, Омар ... ... ... не мұңы ... нені айтатынын жақсы білетін Сеит
сөйлескісі келмеп еді, Омар ол ырқына жібермей:
- Көптен ... ем, ... ... ... ... ... Мытысаң еттің өзін, сайға қарай неге сүйреп әкетпедің? –
деді.
- Өзі ызаланып келе жатқан Сеит, бұл жолы ... да ... Сен ... бұлай сөйлесуді қой енді, білдің бе? Жетер! ... ... ... ... зілі ... жасырмай,
жеркене айтты. Енді Омардың жауабын ... ... ... сұрай қалса – онысынан да безініп, ілгері жүріп кетті.
– Сондағың есікте жүрген бір қыз ба, әй? - деді де Омар ... Сеит ... да ... ... ұзап ... соң ғана Омар қайрат
көрсетіп: - Байғұс бала, есімнен біржола шығып бара жатыр
екенсің, жақсы ескерттің-ау! - ... ... ... ыңғайын
жігер лебі деп ұққан жоқ, ояна бастаған кек ... деп ... Омар мен ... ... ... ... күні ... күтіп
жатқан бір есеп бар еді. Ол бұл ... оңай ... ... ... ... ... ... бір кесібі.
Түйе орнына түйме алып тына ма, айыптыға айып ... ... ... өз ... «есебім қайтты» деген иман ұялғанша, ол
құрт ауру қалмайды да. Оның аты – кек. ... ... мен» де, ... әкеп ... ... мен» де
бітіп қалады Әйтеуір, ауыл-үйден ... ... ... ... деуі керек. Оған дейін тыным да жоқ, тыныштық та жоқ,
тіпті ерініп те тоқтай алмайды.
- Сеиттің әлгі қыр көрсете ... ... ... ... бір
ескі кекті түсіріп жіберді. Ойына қобалжу ... ... ... ... ... әдеті бойынша, Омар қазір
насыбайын атып алып, ірге жаққа шырт-шырт ... бар ... ... ... ... ойын тыңдағысы келгендей, үн
шығармай, қыбыр етуге қорқып ... ... ... да ... ... ... өтті де ... жатты... Әрине, әркімнің де
әкесі өледі.Бұл құдай ісі. Шешесі де өледі, бұл да ... ... ... ... басы ... ескі ... бұл
екеуінің бір соқпай кетер үйі болмайды. Әке-шешесі өлсе әркім
де жетім қалады. Сақал-мұрты бар демесең, түптеп ... ... өзі де ... Сеит сол көп ... ... Осы
араға дейін Омар сүрінбей-ақ келеді де, тоқталып қалады. Одан
әрі қараңғы ... ғана ... ... ... қылықтар
басталып кетеді де, Омар өзін сол қылықтардың ... ... ... ... ... 153-156 бб.):
«Жанат далаға шыққанда ымырт жабылған. Алыста, көз ... ... ... ... ... түнде ұзын жал болып, ... ... Онан бері кең ... көп ... ... линиясын тартқан
осы колхоз жұмысшыларының оттары. ... от, ... ... ... ... ... сәнді. Толған ай танадай боп, жер мен көктің қабысқан жерінде
тұр. ... ... ... ... ... ... қарай жылыстап барады.
Ауыл жанындағы өзен, аржағында Жауыртау тұңғиық сыр ... ... ... ... тып-тыныш, көшесінде қыбыр еткен жан жоқ. Ырысжаннан
өзгесі қайтпапты. Мүлгіген тыйыштықта дамыл-дамыл тоқылдағын ... ... ... жай басып, колхоз кешін байыпты ... ... ... ауыр ой серпілген. Тұнық әуені сіміре ... енді ойын ... ... ... ... ... ... оқытушылар күтіп отырған.
Әңгімелері есік сыртынан естілді. Мұндағы әңгіме де жоспар орындау ... ... ... ... одан ... ... ... жоспары. Жас
ұрпақтың кішкене көкейіне үлкен дүниені қондыру – ғылыммен қоса ... ... ... ... тілейді екен. Мұғалімдердің өңінен,
сөз, мінезінен осы байқалады. Жанат жалықпастан әр кластың балаларын бас-
басына жеке ... Әр ... ... ... ... ... ұрықтары
егілген. Бұл ұрықтар жылдар бойы ... ... ... өседі,
ұқыпсыздықтан өшеді. Сондықтан, әр мұғалім өзі баққан баласының ... тізе ... ... ... ... ... ... өнім беріпті. Екінші
жылға қалатын бала жоқ. ... ... «Өте ... ... ... ... келген. Бірақ, жуас Жантастан туған Төлеубек сотқар шығып,
мұғалімдерді бір тұйыққа тыққандай боп ... ... ... - ... ... біреуі.
- Сыя шашты.
- Ақырғы сабақта болмады.
- Бір баланың көйлегін жыртты.
- «Екісі» бар еді, «бірді» қосты, деп өзгелері ... ... ырық ... бара жатқан соң мұғалімдер әкесін де
шақырған. «Бақылаусыз бала үйдегісін ... де ... ... ... жер ... ... былай мықтап-ақ ұстап еді, бала ... ... ... әке де, ... де ... сияқты. Жанат қана үміт
үзген жоқ.
- Біз білмейтін сыр бар. Табу керек, - дейді.
Осы сырды іздеп Жанат ... ... соң ... ... ... әлі ... ... қарап тұнжырап отыр екен. Әйелі дала жұмысында.
Төлеубек көрінбейді. Жанат:
- Төлеубек қайда? – деп еді. Жантас:
- Қашып жүр, - деді де ... Неге ... ... Неге ... Ұрмағанда қайтейін! Алақаныма салып өсірдім. Ішпегенін ішті, ... ... ... соң тіпті бетінен қаққам жоқ. Әйтеуір жақсы оқы шырағым
дедім. Жақсы оқығаны сол, ... ... ... - Осы ... ... емес, - деді Жанат. – Ол әлден каракуль киеді. Өскенде не ... ақша ... ... не ... ... сап ... ... сала бере ме? Балаға оның бәрінен де күшті әсер ... ... ме ... ... де өз жұмысыңыздан өзгені елемейтін, ... Ең ... ... арқаға қағып сүйесіздер.
- Құдайдың берген мінезі ғой, шырағым, - деп Жантас қынжылғанда, ... ... Кім ... де ... сол ... ... ... қою керек. Әкелік
достықтан, жолдастық достық күшті ... Жас ... жаны ... ... ... шарқ ... ... серік болған әкенің баласы, әрдайым
өзінікі.
- Мына ... неге ... – деді ... ... қалған үлкен баласын
нұсқап.
- Бір анадан туған бала бір ... ... ... ... ... ... ... жұмысты қойып, соны бағамыз ба енді?
-Жұмысты да тастамаңыз. Бала ... ... ... та ... жоқ! - деп ... Жантас бір қозғалды ... – Ол ... ... ... Кетсін кәпір!
–Сондайы да бар ма?
-Мұғалімдер айтқан соң быйыл қолға мықтап алып едім, соны ... ... ... ... ... дүние салмақ па? Бездім, шіріген жұмыртқа бір.
Төлеубектен Жантас қыйын соқты».
Біз өз ... М. ... ... ... С. ... Мүсірепов, Ғ. Мұстафин шығармаларынан тақырыптары жағынан жақын үзінді
алып, баяндауыштарын ... М. ... ... жолы» роман-
эпопеясында есімді сөйлемдерді молынан қолданғанына көз ... ... ... «Оянған өлке», «Миллионер» шығармаларынан көлемі жағынан
бірдей мәтіндерде, төрт шығармада да «түннің суреті», «кездесу» ... ... ... сай ... ... М. Әуезовтің стилінің
ерекшелігі, ... ... ... М. ... ... ... тілі ... Әсіресе сол байлықты жазушының шығармада қолдану шеберлігімен,
яғни синтаксистік құрылысымен өлшенеді. Осы ... ... ... ... Оның ... тек ... қасиеттері атой беріп
тұрады. Мұхтар тексінің кез келген жерінен түсіп оқысаңыз, кімдікі екенін
айтпай танисыз. Ол ... ... Ол ең ... ... ... ... яғни оның өзіне тән стиль ерекшелігінде.
Біздің қазір ... ... ... ... де ... тән
қалыптасқан стилі бар. ... ... ... ... ... ойнақы
сөйлемдерімен, ажарлы сырлы сөздерімен, афоризмдерімен, әзілдерімен белгілі
болса, кейбіреуі ойға, ... ... ... ... сырт ... ... ... домбал, шұбалаң сөйлемді, қарадүрсін, жалпақ синтаксисімен,
ал кейбіреуі диалогі ... ... ... ... ... ... қимылды сөйлеу тілінің құрылыстарымен белгілі. Бұл
стильдердің әрқайсысының өзіндік ... ... ... ... бар, сондықтан
мынау артық, мынау кем деп алалау ... ... ... стиліне оралсақ, мұндағы интонация әрдайым оқиғаның
ауанына қарай екпінін өзгертіп отырады екен. Оқиға туралы автор әңгімелеп
кетсе, ол да ... сала ... ... ... ол ... атады, оқиға
жайылып ағысын баяулатса, ол да мамырлайды. Әуезов тілінің бояуы көп, бірақ
оны ... ... ... ... ... ғана ... Онда орынсыз
лепіру, сезімсіз шарықтау, әдемі, әсем тіл үшін ... ... ... бай тілі тек ... ... ... образ, характер жасау үшін
қызмет етеді» - деп жоғары баға берді.
2-кесте – М. ... С. ... Ғ. ... Ғ. ... ... сөйлемдер саны
|№ |Автор, шығарма атауы ... ... ... ... |
| | ... ... |баяндауышты |
| | ... саны ... ... ... |М. ... «Абай жолы» |40 |21 |19 |
| ... | | | |
| ... ... | | | |
| |156-157 ... | | | |
|2 |С. ... ... |19 |7 |12 |
| ... «Тұңғиықта» | | | |
| ... 19-20 ... | | | |
|3 |Ғ. ... ... өлке» |11 |5 |6 |
| ... 26-28 ... | | | |
|4 |Ғ. ... ... |17 |10 |7 |
| ... 153-156 ... | | | ... нәтижесі:
1 М. Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясының «Шытырманда» 1-бөлімінің 156-
157 беттердегі мәтінде барлығы 40 ... ... - таза ... 21, ... 19 ... С. Мұқанов «Ботагөз» романының «Тұңғиықта» 1-бөлім 19-20 ... ... 11 ... сөйлем – таза есімдісі 7, құрама баяндауышты 12
сөйлем.
3 Ғ. Мүсірепов «Оянған өлке» 1-бөлім 26-28 беттердегі ... ... ... ... таза ... 5, құрама баяндауышты 6 сөйлем.
4 Ғ. Мұстафин «Миллионер» 2-бөлім 153-156 беттердегі мәтінде барлығы 17
есімді сөйлем – таза ... 10, ... ... 7 ... М. ... ... тіл ... есімді сөйлемдерді практикалық та
теориялық ... ... ... ... Бұл ... тек ... ғана
емес, тілден де хабары бар екенін көрсетсе керек. Сондықтан да біз ... тек осы ... ... сөйлемдердің мынадай түрлерін
қарастырдық:
- Зат есімді есімді сөйлемдер;
- Сын есімді есімді сөйлемдер;
- Сан есімді есімді ... ... ... ... «Бар», «жоқ» сөзді есімді сөйлемдер;
- Зат есімді құрама ... ... Сын ... ... ... сөйлемдер;
- Сан есімді құрама баяндауышты сөйлемдер;
- Есімдікті құрама баяндауышты сөйлемдер;
- «Бар», «жоқ» ... ... ... е сімді сөйлемдер.
Осылардың әрқайсысын мына сөйлемдер арқылы көрсетуге болады: Тіпті
нәзік, жазықсыз бала ... Бірі - ... бірі жас ... ... жас ... саны он екі. Шөженің атына Абай қанық, бірақ көргені
осы. Құнанбайдың қасында Байсал, Майбасар бар екен. Бұл ... ашып ... ... осы ... зат есім, сын есім, сан есім және ... ... ... ... зат ... сөйлемдер бала тәрізді сияқты зат ... ... ... ... да ... ... осы ... сөйлемдердің
әрқайсысының өзіндік жасалу жолдары бар. Өзіндік жасалу ерекшеліктері,
осыған сәйкес олардың ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
Қазіргі кезде есімдердің баяндауыш құрамында сөйлемді тинақтау дәрежесі
жылдар өткен сайын ... ... ... ... ... ... сол сөз таптарының әрқайсысының морфологиялық өзгерісіне ... ... ... Тек зат ... өзі тәуелді жалғау, көптік жалғау,
жіктік жалғау, септік жалғаулар, ... ... ... ... ... ... түйдектелуі арқылы да сөйлемді тиянақтау қасиетін өз
бойында ... ... ... ... ... тек ... ғана болу керек
деген пікірге енді есімді сөйлемдер де сондай дәрежеде жұмсала алады деп
білеміз. Есімді сөйлемдер де ... ... ... ... ... ... барып есімді сөйлемнің бір-бірінен айырмашылығы
туындайды [19, 47 б.].
Есімді сөйлем мен етістікті сөйлемнің ... ... – қай ... ... ... ... біз жұмысымыздың бас жағында сөз қозғадық. Әрине,
тарихи жағынан келетін болсақ, бұл екі ... түрі ... ... ... ... атқарды, атқарып келеді. Көптеген авторлар тарихи
жағынан есімді сөйлемдер бұрын қалыптасып, ... ... ... ... ... қолдайды. Осы тақырып негізінде біршама пікірталастар
да болды.
Н.Л. ... ... речь ... не ... со ... но и не ... ... речи, а с предложения, resp мысли ... ... ... начинается с синтаксиса, строя из которого постепенно выделяются ... ... по ... их ... в ... - деп ... ... сөйлемнің пайда болуын және оның тілде алатын орны туралы
осылай қорытындылайды [50, 55 ... ... ...... сложная и самая емкая грамматическая
категория русского языка. Глагол ... ... по ... со
всеми другими категориями частей речи. Глагольные конструкции имеют
решающее влияние на ... ... и ... - деп [34, ... орыс тілінде етістіктің ең күрделі және ең ауқымды сөз табы екендігін
атап өтіп, басқа сөз ... ... ең ... ... оның ... сөз ... мен ... әсер ететіне тоқталып
өтеді.
Қазақ тіл білімінде А. Ысқақов етістіктің ерекшелігі туралы былай дейді:
«Етістік – тіліміздегі сөз таптарының ішіндегі ең ... және ... ... ... ... Етістіктің күрделілігі мен қарымдылығы оның
аса ... ... ... бай ... ... синтаксистік қызметімен тығыз байланысты». Ары
қарай автор етістіктің лексика-семантикалық ... ... ... ... де ... ... ... сөз тіркесінің
ауқымында анық ашылатынын сөз ... [49, 223 ... ... мен етістікті сөйлемдердің мағыналық сипаты бірдей
емес. Егер етістікті сөйлемнің баяндауышы сан ... ... ... іс,
қимыл, қозғалыс, жай, күй сияқты процестерге қатысты ұғымдарды қамтиды, ал
есімді сөйлемдерде баяндауыш қай сөз ... ... ... сол ... заттық, сындық, сандық, мекендік т.б. мағыналарын білдіреді.
Сонымен бірге әр сөз ... ... ... ғана ... ... ... ... ішкі ерекшеліктеріне қарай жеке-жеке талданады. Зат
есімнің әр түрлі жалғаулар, септік жалғаулы, септік ... ... ... ... өзгерістер зат есімді сөйлемнің мағыналық
жағын жан-жақты түрлендіре түссе, сын есімнің әрбір ... түрі ... ... ... сан есім мен ... де ... түрінде де
осындай мағыналық ерекшеліктері бар.
Есімді сөйлем мен етістікті сөйлемдер айтуда интонацияның қатысына қарай
да ерекшеленеді. Есімді сөйлемдердің баяндауышын айтуда ... ... ... ... Есімді сөйлемдердің баяндауышына арнайы екпін түсіріле, ... ... ... ... ... ... сан ... есімдікті баяндауышты сөйлемдерде зат есімге
қарағанда синтаксистік қасиеті ... Сын ... сан ... ... сөз
табынан болған баяндауыштар сөйлемнің соңында сөйлемді тиянақтап тұрғанында
оларға бағыныңқы сөздер аз. ... да зат ... ... гөрі ... сан ... есімдік баяндауышты сөйлемдер шағын сөзді, ойды тура айтуға
құрылған ... ... ... ... ... етістікті сөйлемдерден тағы бір айырмашылығы, егер
есімді сөйлемдер алғашқыда пайда болып, басым болса, ... ... кең өріс ... ... ... ... зат есімді сын есімді, сан есімді,
есімдікті болуымен қатар, кейде құрама баяндауышты сөйлемдерді де және ... ... ... да ... ... қосу ... оның аясы да,
мағыналық ерекшелігі де арта түсетіні белгілі.
Біз осы уақытқа дейін бастауышы есім, баяндауышы етістікті сөйлемдердің
байланысуы ... ... Ол үшін ... ... ... отырған
М. Әуезовтің роман-эпопеясынан алынған мына сөйлемдерді талдап
көрсек:
1. Ол жасында найзагер ... ... Ол ... ... ұқты.
3. Менің әлі сізбен біраз сөйлескім келеді.
4. Ол ... ... ... ... ... Ол ... ... Ұлжан ұқты;
– Менің сөйлескім келеді;
– білгіңіз келсе айтайын – дегенде бастауыш та, ... та жақ ... ... ІІ, І ... ... ... сай батыр болған, ұқты,
сөйлескім келеді, айтайын баяндауыштары да сол жақта айтылған. Бұл сияқты
жақ, сан жағынан ... ... ... тән екені белгілі.
Енді “Абай жолы” роман-эпопеясынан мына ... ... ... ... тап ... ... де, туысым да осы жер.
2. Әсіресе өзінің ең ыстық көрген өзені – Қарауыл.
3. ... ... асып ... жер ... Бұл ... ... Тобықтының бүгінгі ортасында ешкімге ұқсамаған,
алып батырдай
5. Балуандар бәйгесі де сондайлық тоғыз-тоғыздан.
Осы сөйлемдерде:
Менің күйім де, туысым да – ... ең ... ... ...... ... – жер осы.
Оспан Тобықтының бүгінгі ортасында.
Осындағы жер, Қарауыл, осы алыпр батырдай, тоғыз-тоғыздан.
Баяндауыштары өз бастауыштарымен жоғарғы ... ... ... Бұл ... ... ... ешқайсысын да
бастауыштарымен байланыстыратын форма жоқ. Сонда ондай есімді бастауыш ... ... ... ... ... ... яғни ... ғана
байқалады. Осының негізінде мұндағы предикаттық қатынас бастауыш,
баяндауыштың қатарласа ... ... ғана ... алады. Бұл предикаттық
қатынас көбіне интонация арқылы да жүзеге асады. Әсіресе, ондай есімді
сөйлем: ... ... ...... ... бұрын анықтауыштық қатынастағы
сөз тіркесі енді есімді сөйлемге айналуда ... ... ... ... Осы ... ... Э.В. Севортян: «Исторически
предикативные отношения развивались и даже еще сейчас развиваются так же из
атрибутивных отношений на ... ... их ... в
результате чего атрибутивное сочетание распадается на подлежащее ... [22, 7 б.] – деп ... ... предикаттық
қатынастардың тарихи дамуы мен қазіргі дамуынан бастауыш пен баяндауыштың
бөлінуін көрсетеді. «Бұл – оқушы (қандай оқушы) ... енді ... ... көрсеткен. Жоғарыда біз орыс тіл білімі, түркология, қазақ тілі
грамматикасы бойынша есімді сөйлемдер туралы ... ... ... ... ... қорытынды жасауға болады. Біріншіден, есімді
сөйлемдер де етістікті сөйлемдер ... ... ... ... етістікті сөйлемдер де коммуникативті мағынасы бар сөйлем түрлері.
Үшіншіден, етістікті сөйлемде етістік сөз табы, оның ішкі ... ... ... ал ... ... ... жасалу жолдары әр түрлі.
Есімді сөйлемдердің баяндауыштары зат есім, сын есім, сан есім, ... ... ... ішкі ... ... жасалады. Сондай-ақ, «бар»,
«жоқ» сөздері кейде керек сөздері де осы топқа жатады. Ал тұрақты тіркесті
баяндауыштардың етістікке де, ... де ... ... ... ... Зат ... оның нөлдік, көптік, тәуелдік, септік жалғауларда, сол
сияқты –нікі –дікі –тікі қосымшалы түрі және ... зат ... ... ... ... де ... ... еттік.
- Сын есім: сын есімнің сапалық та, қатыстық та, түрлі шырай түлерін де
алдық.
- Сан есім: барлық түрі алдында.
Ал енді ... ... ... ... ... сөйлемнен
негізінде, коммуникациялық жағынан еш айырмашылыы жоқ. Екеуі де кемінде ... ... ... ... ... ойды жүзеге асырудың үлкен құралы.
Есімді құрмалас ... мен ... ... ... ... тек олардың баяндауыштарының жасалуында. Етістікті құрмалас
сөйлемдердің баяндауыштары тек етістік сөз табы және оның ... яғни ... рай, ... көсемше, жіктік жалғаулы түрлері арқылы
жасалып, олар салалас, сабақтас және аралас құрмалас ... ... ... ... етістіктер түрлі тұлғаларда тұрып, салаластың екі
сыңарына да, сабақтастың екі сыңарына да ... ... ... ... сөйлемдердің баяндауыш қызметінде:
1) тиянақты түрде, барлық ... ... ... және ... ... сыңарында ғана кездеседі.
2) тиянақсыз түрде, ... тек ... ... сөйлемдердің
бағыныңқы сыңарында ғана жұмсалады. Алғаш рет түркологияда есімді ... А.П. ... ... ... қазақ тіл білімінде профессор
М. Балақаев етістікті, есімді деп ... ... ... ... ... бір түрі пайда болып, К.Қ. Оңалбаева, Б. Елікбаев оны
арнайы зерттеу объектісі етіп қарастырды.
Б. ... өз ... ... ... ... екі ... ... бұрынғы жай сөйлем, құрмалас сөйлемдердің негізгі базасы
негізінде қалыптастырады. Жай ... мен ... ... ... Жай ... ... жай ... етістікті жай сөйлем
2. Құрмаласты:
а) есімді құрмалас сөйлемдер
ә) етістікті құрмалас сөйлемдер деп бөлу ... ... ... ... ... ... бұрын тек етістікті сөйлемдерге назар аударылса,
енді есімді сөйлемдерге де назар ... ... ... ... енді
құрмалас сөйлемдерді:
а) есімді құрмалас сөйлемдер,
ә) етістікті құрмалас сөйлемдер деп бөліп, енді ... ... ... тек ... зат есім
ә) сын есім
б) сан есім
в) есімді сөз таптарынан болуы ғана сөз ... ... ... ... ... зат есім, сын есім,
сан есім, есімдік сөз таптарынан жасалады екен. Сондай-ақ есімді құрмалас
сөйлемдер:
а) зат есім + ... ... сын есім + ... етістік;
б) сан есім + көмекші етістік;
в) есімдік + көмекші етістік арқылы да жасалады.
Баяндауыштың мұндай түрлерін құрама баяндауыш деп ... [19]. ... ... ... ... ... зат ... сын есім, сан
есім, есімдік сөз таптары. Олар үнемі дербес мағынада болып, ал көмекші
етістіктер ... ... ... ... ... үстейтіні мәлім. Кейде
зат есім, сын есім, сан есім, ... ... ... ... шылаулар да
түйдектеліп келуі де есімді сөйлемдерді құрайды. ... ең ... ... ... ... «жоқ» сөзді сөйлемдерді де есімді сөйлемдерге
жатқызса, ал ... тіл ... ... М. ... ... «жоқ» сөзді
баяндауыштарды не есімді, не етістікті баяндауыштарға қоспайды, оларды өз
алдына бар, жоқ, сөзді баяндауыштар деп ... ... ... ... жасалу түрлерін көрсетсек:
а) зат есім, сын есім, сан есім, есімдік сөз ... ... ... сөз ... арқылы;
б) үстеу, модаль сөздер қатысты баяндауыштар;
в) құрама баяндауышты түрі арқылы;
г) бар, жоқ ... ... ... ... Салалас, сабақтас, аралас түрлеріне бөлеміз.
2. Олардың әрбір сыңары туралы ғана, яғни тиянақты, ... ... ... ... ... ғана ... ... сабақтас,
аралас құрмалас сөйлем деп топтай келіп, енді міндетті түрде ... тек ... ... да ... ... Егер ... ... баяндауыштарының жасалуына көңіл бөлсек, ал ... ... осы ... ... аламыз. Етістікті құрмалас сөйлемдерде
баяндауыш қызметінде етістіктер есімше, көсемше, шартты рай, т.б. түрінде
келеді. Ал ... ... ... ... ... олар да ... өзгерістерге ұшырайды.
1. – Бірі – жас жалынды Тоғжан жүзі, екіншісі – ... ... ...... – Ел де сенікі, ел ішіндегі тентек те сенікі .
3. – Бұл не Бөжейдің ... ... ... ... ие боп отырған
Байдалы, Байсал, Түсіптердің мінезінен.
4. – Ол – ... ... ... ... ... ... – Олар ... өзінің аталас елі емес, Мамайдан шыққан, жатақ
балалары.
6. – Алдыңғы ... түйе ... ... ... ... ... ... сөйлемдерде зат есім, есімдік сан есімді салалас құрмалас
сөйлемдердің баяндауышының ... ... ... ... ... ... ... зат есім, есімдік тәуелдік ... ... ... ... зат ... ... ... жалғауы
арқылы жасалған сөздер кездеседі. Сонда зат есім, есімдіктер, сан ... ... ... ... екі ... ретінде біршамааяқталған
ойды білдіру арқылы баяндауыштық қызметте ... ... ... жеке ... ... ... сөйлемнің бірінші сыңарының баяндауышы – ... ... ...... ... де өз ... ... баяндауышы қызметінде жұмсалып сөйлемді тиянақтап тұр және
құрмаластың тиянақтақты баяндауышының одан ... ... ... ықпал
етіп тұр.
2-сөйлемде баяндауыштың екі сыңары да тәуелдік тұлғадағы ... ... ... келген.
3-сөйлемде бірінші сыңары - өсиетінен, зат есімге шығыс ... ... ... ... Түсіптердің мінезінен – дегенде ілік
жалғаулы зат есім ... ... есім ... ... анықтауыш
қызметінде жұмсалуы тиіс. Оның үстіне ілік ... сөз сол ... ... ... Сондықтан ілік жалғаулы ... ... ... ... ... мінезінен көмекші есімінің әсері зор.
4-сөйлемде бірінші сыңарының баяндауышы ішінде – жатыс септігінде тұр,
екінші сыңары қыстау екен, зат ... ... ... ... ... ... ... екен – дегенде қыстау сөзінің баяндауыштық қызметін
нақтылау түскен екен ... ... ... ... ... елі ... ... тәуелдік
тұлғадағы зат есімге емес көмекші етістігінің формасының түйдектелуі арқылы
баяндауыш қызметінде есімді құрмалас сөйлем жасап тұр, ... ...... ... ... ... тұлғадағы күрделі зат
есімдер.
6-сөйлемде бірінші сыңарының да, екінші сыңарының баяндауыштары тоғыз ... сан ... ... түрлі көмекші сөздер дәнекерлік қызмет атқарып, олар
сабақтас құрмалас сөйлемдер құрайды. М. ... ... ... роман-
эпопеясынан мысалдар келтірсек:
1. Бұл бала күннен Құнанбайдың жігіті боп, қабысып кеткен адам.
2. Досыңа, қатын-балаңа ... боп, ... ... ... Күн ашық ... шытқыл аяз екен.
4. Көлқайнар суы мөлдір, мол ... ... кең ... ... Абай өзі ... ... болса, олар да сондай.
6. Сырт ажарлары шынымен егілген, ... ... ... ... ... Қазірде Абай көңілі қандай салқын болса, Ділдә да ... ... ... ... ... ... жігіті боп – тәуелдік жалғаулы зат есімге көсемше тұлғалы бол көмекші
етістігінің түйдектелуі арқылы жасалған;
– қатты боп – ... сын ... ... ... бол ... етістігінің
түйдектелуі арқылы жасалған, басыңқы өзің - өздік есімдігі арқылы жасалған;
– ашық болғанмен – сын есімге ... ... ... ... бол
көмекші етістігі арқылы жасалған, басыңқы сыңарының ... аяз екен ... ... екен ... ... ... арқылы жасалған;
– бұлақ болғанмен зат есімге көмектес ... ... ... ... ... ... жасалған, басыңқы сыңарының баяндауышы қоныс емес –
зат есімге ... ... ... ... ... ... ... – дегенде сын есімге шартты райлы бол көмекші
етістігінің тіркесуі арқылы жасалған; ... ... ... ... ... ... ... сілтеу есімдігі арқылы жасалған;
– басыңқы сөйлемнің баяндауышы кісілер тәрізді – дегенде кісілер сөзінің
баяндауыштың қызметін нақтылай түскен ... ... ... ... сыңарының баяндауышы – салқын болса – сын есімге шартты
райлы бол көмекші етістігінің тіркесуі арқылы ... ... ... ... сын ... ... жасалған.
Осы баяндауышты сөйлемдердің бәрі де ... ... ... ... Осы баяндауыштардың құрамындағы негізгі мағынаға ие
жігіт, қатты, ашық, аяз, ... ... ... ... салқын, жалынсыз –
зат есім, сын есімдерді сабақтас ... ... ... ... де ... Осы ... баяндауыштардың қатысы арқылы тек салалас
құрмалас сөйлем жасалған болар еді. Сонда бұл ... ... ... ... боп, ... болса көмекші
етістіктерінің негізі бол ... ... Бұл ... ... ... түрлі септік жалғаулардағы тұлғасы жоғарыдағы сын есім, зат
есімдерді сабақтас есімді құрмалас ... ... ... ... себеп болады. Сонда етістікті сөйлемдердің баяндауыштары есімше,
көсемше, шартты рай, ... ... ... ... енді ... ... бағыныңқы сыңарлары есімдерге түйдектелетін ... ... ... ... ... ... ... етістіктер
де көсемше, есімше, шартты рай тұлғаларда келуі арқылы есімдерді ... ... ... рөл ... ... ... сөйлемде
құрмаластырушы дәнекер сөздер, яғни сабақтас ... үшін ... ... құрмалас үшін жалғаулықтар дейтін принцип есімді құрмаласта да сол
қалпында қалатын сияқты. Осы ... ... ... қорытынды шығаруға
болады. Біріншіден, есімдер, көмекші етістіктер қандай тұлғаларда ... ... ... екіншіден, есімді құрмалас сөйлемдерді байланыстыратын
дәнекер сөздер айқындалады.
Бұрын құрмалас сөйлемдерді байланыстырушы дәнекерлер ретінде көбінесе
етістіктің тұлғалары ... ... ... рай, ... туралы ғана
айтылатын.
Етістіктің тиянақсыз ... ... ... ... ... ал
етістікті баяндауыштардың тиянақты тұлғасы арқылы салалас ... ... деп ... ... ... ... ... қатысады;
– екіншіден, әр сөйлемнің өзіндік тұлғасы есімді баяндауыш ... ... Оның өзі әрі есім сөз ... тұлғалық ерекшелігіне сай жұмсалады.
Мысалы:
Зат есім:
– нольдік ... ... ... ... септік жалғауларда, сондай-ақ ол сөздерге түйдектелген ... ... ... ... ... ... де ... Есімді құрмалас сөйлемдегі ... ... ... синтетикалық тәсілдердің негізінде жүзеге асады. Мысалы,
аналитикалық тәсілге бұрынғы келгеннен кейін сияқты ... ... ... ... де, ... ... де септелуі қосылып, оның аясын
кеңейтеді де, ... ... есім сөз ... ... ... түрлі көмекші сөздер арқылы жүзеге асады екен.
Есімді құрмалас сөйлемдер мен етістікті ... ... да көп ... аударуды қажет етеді. Дегенмен, бұл жерде ... ... ... ... ... ... сөйлем мен бір сыңары
есімді, бір сыңары етістікті сөйлемдердің ара ... ... да ... ... ... негізгі мақсаты қимылдың әр уақытта болуын,
ойдағы мақсаттың әр түрлі екенін нақтылап айту жағынан нақты ... ... ... ... ... сөйлемдердің қай сөз табынан болуымен
ерекшеленеді. Себебі зат есімді құрмалас сөйлем мен сын есімді ... ... ... ... ... деп ... ... Себебі олардың
әрқайсысының сөйлемді тиянақтаудағы мағынасы олардың сөз ... ... ... олардың әрқайсысының тұлғасына да келіп тіреледі. Мысалы:
зат есімнің нольдік тұлғасы арқылы жасалған құрмалас ... мен ... ... ... есім, модаль сөздердің мағынасы әр ... ... ... ... ... заттық мағынаны, мекендік, тәуелдік,
көптік ... қоса ... ... ... сөйлемдердегі сөйлемдердің орналасу тәртібі тура
етістікті ... ... ... деп ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясындағы есімді жай және құрмалас
сөйлемдерді арнайы қарастыру барысында сөйлемдердің:
– есімді ... ... ... ... ... сөйлемдерді айқындауда әрбір есімді сөз табының морфологиялық
өрісі кең айқындалды;
– есімді жай және ... ... ... да ... ... кеңейді;
– есімді жай және құрмалас сөйлемдерді енді ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыруда арнайы тақырып
ретінде қарастыру керек.
М. ... ... ... кезінен кейінгі әдебиеттер түбегейлі
етістікті сөйлемдер мен ғана ... ... М. ... ... тіл ... ... ... та теориялық жағынан алғаш дәріптеуші ғалым.
Бұл автордың тек әдебиетші ғана емес, тілден де ... бар ... ... ... ... ... Осы кезге дейін есімді, етістікті сөйлемдердің жасалуы, эволюциясы
туралы түрліше көзқарастар бар. Сонда ірі ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... бұрын қалыптасты деген де
көзқарастар орын алуда. Орыс тіл білімінде есімді сөйлемдердің ... ... ... болды деген М. Ломоносовтың пікірін қолдаушылар
А.А. Потебня, А.А. ... Н.Ю. ... В.А. ... Г.А. Золотова,
З.П. Табакова, Н.М. Александров, Я.И. Рословец болды. Түркі тілінде ... Э.В. ... Н.З. ... Б.А. Серебренников т.б.
ғалымдар ең алдымен есімді сөйлем пайда ... ... ... ... ... болғанын ғылыми дәлелдейді.
- Ойдың ұғымдық мәнін білдіретін ... ... М. ... ... ... мол ... ... жазба әдебиетінде есімді жай
және құрмаластардың қалыптасуына негіз болды деп білеміз. ... түрі ... ... ... ... ... ... еңбектердің
барлығы есімді сөйлемдерді жеке зерттеудің нысаны ретінде қарамаған. Олар
сөйлемнің түрін ... ... ... ... ... отырған. Қазақ тіл білімінде ... ... жеке ... ... ... ... екі ... бар. Оның бірі – К.Қ.
Оңалбаеваның «Қазіргі қазақ тіліндегі есімді ... атты ... ... ... – Б. ... ... тіл ... есімді
құрмалас сөйлемдер» тақырыбына кандидаттық диссертациясы.
- Есімді сөйлемдердің етістікті сөйлемдерден ... ... ... ... ... және сөйлемдегі ойдың ұғымдық
мәнін білдіреді. ... ... мен ... ... ... бірдей емес. Егер етістікті сөйлемнің баяндауышы сан ... ... іс, ... ... жай, күй ... ... қатысты ұғымдарды
қамтиды, ал есімді сөйлемдерде баяндауыш қай сөз табынан жасалып тұрғанын,
сол сөз табының ... ... ... ... ... ... білдіреді.
– М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдердің
баяндауыштың барлық түрлері ... ... ... байланысу
тәсілдері нақтыланды. Есімді сөйлемдерді айқындауда әрбір есімді сөз
табының ... ... кең ... М. ... ... жолы» роман-эпопеясының екінші басылымында есімді
сөйлемдер мол ұшырасатыны дәлелденіп, кесте арқылы берілді.
М. Әуезовпен ... ... С. ... Ғ. ... Ғ. ... тақырыптары жағынан жақын ... ... ... ... ... ... ... белгілерден тұратын (3400 әріптік
белгі), төрт шығармада да ... ... ... ... әр
жазушының қаламына сай ... ... ... нәтижесі
М. Әуезовтің шығармасынан алынған ... ... ... мол ... ... ... нақтыланып, сандық көрсеткіші
анықталды.
2 М. Әуезовтің «Абай жолы» романындағы есімді сӨйлемдердің түрлері, ... ... ... Зат есімді есімді сөйлемдер
М. Әуезовтің «Абай жолы» ... ... ... мол зерттелінгенімен,
тілдік жағынан әсіресе синтаксистік жағынан аз зерттелінді. Жалпы ... ... ... сөйлемдер басқа көркем әдебиеттер мен салыстыру
барысында өте мол. Оның өзі ... ... ... ... ... осы
күнгі романдардың көбінде етістікті сөйлемдер ... ... ... ... ... Өйткені мұның фактісі ғасыр салтына сай ерте заманғы
оқиғаға мол. Мұның өзі тіліміздегі сөз таптарының қалыптасуына да ... Бұл ... ... ... ... не ... ... болуы туралы
көзқарастармен байланысты ойлануға тура келеді.
Қазақ тіл білімінде академик Н. Сауранбаев «Қазақ тілі» еңбегінде есімді
сөйлемдер туралы ... ... да, ... ... және есім
баяндауыштар деп бөліп қарастырған. Автор: «Сөз таптарының қай-қайсысы ... ... ... ... ... бола ... ... көбінесе,
баяндауыш болатын етістіктер, одан кейін есім сөздер (зат есім, сын есім,
сан есім, есімдіктер және ... ... ... ... мен ... ... ... арасында белгілі өзгешеліктер болады. Осымен
байланысты, баяндауыштар екі ... ... ... ... есім
баяндауыштар». Есім баяндауыштар туралы: «Есім ... де (зат ... сан ... ... және ... де ... бола береді» (Н.
Сауранбаев) - деп есім ... ... де ... сондай-ақ,
мұндай баяндауыш болған есімдерге, есімдіктерге, ... ... ... атап ... ... Н. ... ... мына мысалдар арқылы көрсеткен: «Тас көмір – отын. Айдарбек
– оқушы. Денсаулық – зор байлық. Өзі тоқ, ... жоқ. Хор ... ... ... – сендер, тыңдаушы – көпшілік» [13, 160 б.]. ... ... «Жай ... ... деген тараушасында да зат есімді есімді
сөйлемдерді кездестіреміз: ... ... ... ... ... Тағы кім бар?» -деген ... ... ... ... ... ... ... Төлегенбісің жіктік
жалғаулы жалқы есім арқылы ... ... ... ... «Күзгі түн. Қараңғы. ... ... Тек жер. ... ... ... ғана (Ғ. ... 190-192 бб.].
Осы сөйлемдердің баяндауыштары түн, жер, ... ... ғана ... ... ал ... ... сын ... жасалған.
Зат есімді есімді сөйлемдердің ерекшелігі туралы профессор М. Балақаев:
«Зат есімдер түрлі тұлғада, тіпті ... ... ... ... ... ... ... береді.Ондай зат есімдерден болған
баяндауыштар бастауыштың, негізінде, ... ... – кім, не ...
білдіреді: Түнергенде – түнмін, күлгенде – күнмін. Сөзім – шекер, тілім ... ... ... нәр (Ғ. ... Ән ... –жылқышы қыз
(М. Иманжанов). ... «Бұл ... ... ... түнмін, күнмін – жіктік жалғаулары арқылы зат есімдерден ... Ал ... ... III ... ... ... зат есімдер
шекер, бал, жылқышы қыз) ... ... ... ... ... ... арқылы сол қызметте ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан бұл екі мүшені көп жерде еркін ... айта ... ... ... да бірдей емес: зат есімдерді бастауыш етіп айтудан
гөрі ... етіп ... ... ... ... ерекше болады.
Сондықтан ондай есімді сөйлемдер әдебиеттерде ойды ... ... ... ... стильдік тәсілі ретінде жұмсалады. Сонымен қатар көркем
әдебиетте жоғарғыдай есім баяндауыштар метафоралық теңеу қызметін ... ... тіл ... В.В. ... «Внимание к именному типу
предложения, к именному сказуемому, к ... ... ...... ... как ... ... предложения связывалось
обычно с глагольными формами, а в русском языке много именных ... ... ... ... лет, богаты и разнообразны схемы
именных преложений, специфичны оттенки в ... и ... ... ... [51, 95 б.] - деп, соңғы уақытта ... ... ... ... ... және ... ... ерекшелігі мен семантикаға
қатысын да сөз ... Осы ... ... ... зат есімді есімді, ... ... және ... ... ... ... ... жасалатыны
туралы сөз қозғайды, бірақ сан есімді есімді, есімдікті ... ... ... ... ... бастауышы да, баяндауышы да зат ... ... ... ... сөйлемдер деп атаған Ұ.К. Мұсабаева ... ... ... факторларын ұсынады:
«1 Жалпы лингвистикалық тұжырымдамаға сүйенсек, зат есімдер –
сөйлемдердің ... ... атау ... яғни ... ретінде
жұмсалуға бейім сөйлемдер. Биноминативті структураға түскен зат ... ... ... ... ... ... мән ... Осы заңдылық та байқалады.
2 Зат есімдер сөз баяндауыш қызметінде ... соң, ... ... ... ие ... ... Етістік сөздер баяндауыш
қызметінде жұмсалуға бейімделгендіктен, предикативтік мағына ... сол ... ... ... ... құрамы ретінде
қалыптасқан. Сондықтан зат есім ... ... ... ... Үшінші анықталатын мәселе - биноминативті сөйлемдердің семантикасы.
Бұл құрамда қалыптасқан сөйлемдердің пропозициялық мағынасын анықтап ... ... ... нақты көріністерін ашу – биноминативті
сөйлемдердің функционалдық статусын танудың басты шарты. Бастауышы зат есім
... ... ... сөйлемнен семантикалық айырмашылығы бар екені
анық. Сол айырмашылық нақты аталуға тиіс. Биноминативті ... ... ... ... сын есім типті сөйлемдерден де өзгеше семантикаға ие.
4 Тағы бір көңіл ... ...... ... ... Осы ... ... базистік ұйытқысын атап, соның негізінде
өрбіген түрлерін байқау. Тілдің синтаксистік жүйесін толығырақ тануға себеп
болатыны сөзсіз. Биноминативті ... ... ... ... ... ... структуралық дамуы мен ой жұмысының дамуы арасындағы
арақатынасты көрсететін ұтымды тұс» [52, 91-93 бб].
Көп ғалымдардың ... ... зат ... ... ... көбіне осы
тектес заттардың әрі сөйлемді тиянақтауы арқылы есімді ... ... ... ... Біз де осы ... қолдай келіп, «Абай жолы»
романындағы есімді сөйлемдер, соның ішінде зат ... ... ... сөз етуді жөн көрдік.
Әрине, басқа да көркем шығармаларда да есімді сөйлемдер баршылық. Сонда
«Абай жолы» романындағы зат есімді ... ... неде ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде баяндауыш, оның жасалуын
есімді, етістікті, ... ... деп ... ... Бірақ осы күнге
дейін бір шығармада осы үш ... ... ... ... ... Ал ... жолы» романында осы түрлі баяндауышты
сөйлемдердің есімді, құрама баяндауышты сөйлемдері ... мол. ... зат ... ... ... ... тіпті көп.
Зат есімді синтаксистік қызметі жағынан бастауыш, толықтауыш болуға
тиіс. Бұл олардың табиғи қасиеті десек, енді зат ... ... ... ... та, тіпті баяндауыш қызметінде жұмсалып, ... ... ... ... Негізінде зат есімдер баяндауыш қызметінде нөлдік,
көптік, тәуелдік, жіктік, септік жалғаулар арқылы келетіні ... ... ... зат ... ... дені осы ... ... романдағы осы тұлғалы зат есімді сөйлемдер, ... ... ... нағыз байырғы сөздері арқылы жасалуы басым. Оның үстіне
автордың қолданыс шеберлігіне ... ... дара ... ... ... де ... сияқты автор зат есімді сөйлемдердегі тек дербес мағынасы бар ... ... ғана бере ... ... сөздерге түйдектелген көмекші
сөздер арқылы да ... мол. Бұл ... ... бір ... Әуезовтің «Абай жолы» романындағы жай сөйлемдердің өзі өте күрделі.
Ондағы ... саны ... ... жетеді. Сондықтан да сөйлемді талдауда
сөйлемдердің жігін нақтылау барысында ғана оның ... ... ... ... ... ... ... мағыналық жағы
басым екенін білеміз. Енді соларды жеке-жеке көрсетелік:
- Баяндауышы жалқы ... ... ... ... сөйлемдердің
баяндауыштары жалқы есім болып келеді. Ондай ... ... ... ... та ... ... ... тілін зерттеп жүрген Е.
Жанпейісовтің есептеуінше, «Абай жолында» тікелей ... ... ... жүз ... ... аты, ...230-дан аса топоним кездеседі екен. ... ... ... ... (ру, ... халық атауларын) қосу
керек болады. Сонда роман сөздігінен орын ... ... ... ... саны 1019 сөз ... ... [53, 11-12 бб.].
- Жалқы есімдердің өзі баяндауыштық ... әр ... ... ... Атау ... ... ... арқылы жасалған сөйлемдер:
Араларындағы үлкендері Абай мен ... Ол ... ... мен Лермонтов.
Оның бірі - жеңге, бірі - Тоғжан.
-Осы іспетті топонимикалық атаулар баяндауыш қызметінде жұмсалады. ... мен ... ... ... ... ... билер де бүгіндер
Бақанас бойында. – Уай, жағалай жұртым! Керей – ... ... ... есімді сөйлемдер.
-Түбір тұлғалы зат есім сөйлемдер: Олардың бәрін еліктіріп, аса
қыздырған – ... бір ... ... үн ол - ән. ... ... ... ... да ана. Түбі, бәрінің де бағатын таразысы – ел. Ол ... ... ... адам. Осы малды бағарлық бұтарттары бір ғана ... ... да ... мықты жігіт.
3. Жіктік жалғаулы зат есімді ... ... сен? ... – Уәй, ... – Жатақ деген бір тайпа елміз. «Біз – бай
ауылымыз, сен – күңге лайық ... – Мен ... ... Халықтан
шыққан жұпыны кісімін, – деді. Сүгір – бай, мен ... ... ... зат ... ... Ол – ... Бұлар – қазір
төрдің дәл ортасында, ... ... ... ... ақ ... сал ... Абай ... ұғынатын шағатай, түркі кітаптарымен
қатар, тілін Абай ... ... ... ... және ... көрі де ... ... орыс тіліндегі кітаптар. Осы отырған бес-алты адам ... ... ... үй. Тобықтының талай түйін, шытырман жайларын осы
араға жиып әкеп отырған адамдар.
5. ... және ... ... зат ... ... ... ... жақындары. Ол Найманнан келетін Бөжейдің нағашылары. Тегіс өзіне
мәлім ағайын, туысқандары. Ол ... ... ... ... ... Тәуелдік жалғаулы зат есімді сөйлемдер: Нұрғаным Бердіқожа дейтін
қожаның қызы. Бақанас, Байқошқар - бұл ... ... ең ... ... ... - ... ... арқылы: Шетінен кішкене шағын
қоңырқай үйлердің орта тұсында тек сырты ғана бүтін жеңіл үй ... ... ... мен ... ... ... есімді сөйлемдер: Менің талабым – ... ... ... ... ... не ... ... ойлар өзалды тұлғалық тиянақтылықтағы жеке жай сөйлемдердің
мағыналық, грамматикалық қатынаста ... ... ... де ... жай ... бірқатарында баяндауыш, септік формалы зат есімнен
болатыны сияқты, барыс, жатыс, шығыс, көмектес те формалы зат ... ... ... ... ... жатыс жалғаулы
сөздер туралы көбірек сөз болады да, ал басқа септіктердің ондай кездегі
қызметі онша ... ... Ал ... ... тіл материал баяндауыш
қызметінде барыс, шығыс ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштардың жасалуындағы бұл мәселе
өзіндік бір күрделі мәселе. Дегенмен ... ... ... және көмектес
жалғаулы сөздер сөйлем ішінде қолданылып, меңгеріле ... ... ... сыңары ретінде қолданылуға бейім болғанмен, енді
ондай сөздердің өздері, ... ... ... ... ... тиянақтау дәрежесіне, яғни ... ... ... ... ... Жатыс септігінде, ондай процесс бұрыннан бар
құбылыс болса, ал ... ... де ... ... ... ... жемісі [54, 148-149 бб.].
Жатыс септікті баяндауыш: Сол ақ ... ... сол биік ... ... ... ... орнында. Отырғандар әлі де дел-салда. Сол өнер орыста.
Құнанбай қиналған күйде. Абай ... ... ... осы ... ... ... болмаған бір халде. Үйде өзің білесің, бай да жоқ, екі ... ... ... төр де, сөз де ... мен ... ... мен ... септігі арқылы: Бірақ, барлық көрген –сезгенім
есімде. Ертеңгі күн бастарыңа не пәле әкелсе де, бар қайратым мен ... ... ... баяндауыш: Ол ықылас – кітап пен ... Абай ... ... бір ... Осы, ... кеп жатқан мол абырой, мынау батпан
құйрық неден?
Бұл – не Бөжейдің өлердегі ... ... ... ие боп ... ... ... ... шығыс септік формаларындағы зат ... ... ... ... ... синтаксистік амал арқылы
қалыптасып жұмсалған. ІІІ жақ ... шығу ... ... ... ... ... ... сана-амалдың қатынаста (күйде) екендігін
білдіреді. Мұнда да баяндауыштар ... ... ... ... ... ... ... формалы есім баяндауыш түрлері де ... және ... та ... ... ... ... ... байланысып келеді.
Негізінде сын есім, сан есім, тек анықтауыш қызметінде жұмсалуы тиіс
болса, есімдік осы үш сөз ... да ... ие. Осы сөз ... ... ұғымды білдіріп, ойды тиянақтауда зат есімнің орны ерекше
деген қорытындыға келуге болады.
Жалпы зат есімді сөйлемнің соңында ... ... ... ... ... түрі бұл ... ... жан-жақты.
2.1.2 Сын есімді есімді сөйлемдер
Есімдер деп аталатын сөздердің ішіндегі зат есімнен кейінгі есесі де,
еншісі де мол сөз табы – сын ... ... ... зат есім әр ... ұғымдарды білдіретін сөздердің лексика-грамматикалық тобы болса, сын
есім неше ... ... ... ... білдіретін сөздердің
лексика-грамматиқалық тобы ретінде бөлінеді [49, 166 б.].
Сын есімдер табиғатында ... ... ... ... ... Дегенмен сын есім сөйлемде тек анықтауыш сөйлем ... ғана ... ... ... сол сияқты пысықтауыш қызметінде жұмсалады.
Сын есімдердің әсіресе соңғы кезде көп ... түрі оның ... ... ... ... Міне оның осы ... ... есімді сөйлемді құраудағы басты ерекшілігі болып табылады.
Сонда сын есімдер ... ... ... ... ... жұмсалу
негізінде өз бастауышымен предикативтік қатынас құрайды да, ... ... ... ... ... кезде сын есімдер ... ... ... ... да ... [55, 87 б.].
Сын есімдер – сөйлемде әсем ойдың көрікті ... ... ... ... Сын есімнің сөйлем соңында баяндауыш қызметінде жұмсалуы тілімізде
тарихи жағынан ерте қалыптасқан ... ... ... мүшелері сияқты сын
есімдер де сөйлем ... ... ... ... ... ... ... енді есімді сөйлемдердің аясы кеңейгенін көреміз.
Сын есімдер есімді ... ... зат ... ... сан
есімдерге қарағанда «Абай жолы» роман – ... мол. Сын ... ... ... та, ... та ... ... күрделі құрамда
келеді. Осы негізде сын есімдердің ... ... оның ... және ... ... семантикасының да айқындалуы зат
есімді баяндауышқа қарағанда енді ... ... ... сөз ... үшін сын ... ... ... көрсетелік. Роман эпопеядағы
сапалық сын есімдердің жай түрі: ұзақ, сұлу, жақын, ... кең, ... ... ... ... ... ... және т.б. жиі кездеседі. Мысалы: Туыс
жағынан алғанда, ... мен ... гөрі ... Байсал жақын. Түсі
ақсұр келген, өзі қоңыр ... ... ... ... осы ... де сұлу. Анау көрініп тұрған төскейдің сай-саласы, бие бауы, ауыл
қонысы, қой өрісі – ... да ... ... ... ... әкесі ұрғанда
жыламаса да, шешесі ұрған уақытта тіпті жылауық. ... ... ... жер ... Осы ... ... Байсал, қой өрісі,
жол сөздері таныс, жақын, ұзақ баяндауыштарымен ... ... ... ... ... ... ... Керісінше Бөжей,
шешесі – бастауыштары сұлу, жылауық баяндауыштарымен ... ... ... әрі ... қасиетін және мінез түрін де көрсетеді.
Сын есімнің шырай тұлғасында келген сапалық сын есімдер
Салыстырмалы шырай ... ... ... ... ... Абай
тіккізген үйлер қазірде бұл өлкедегі қонаққа ... ... ... Түменде оқу орындары бұдан артығырақ. Көбінің сүйетіні тымақ
ішік болса керек, сол ... -деу, ... -теу ... ... ... бұлардың барлығына
алыстау. Кей жерлері Пушкинше емес, қатаңдау. Барлық қалың елдің ішінде екі-
үш ауылдың көші ала бөтендеу. Қырыс ... қою ... ... көзі еті ... ... Осы ... жасалған сын есімді сөйлемдер жиі
кездеседі деп ... ... -шіл, ... -ғыш ... ... ... жүзі ... не
қызғылт сарғыш.
Күшейтпелі шырай тұлғасында келген сын есімді ... ... ... көздерінің ақ, қарасы әлі де тап- таза. Дене күші бітсе де, түрі ... ... ол ... ... ... ... ... жүдеу
жүздерімен өзгеше сұп-сұр.
Асырмалы шырай тұлғасында кездескен сын есімді есімді сөйлемдер: Биылғы
күз аса салқын. Ол ... ... ... жүдеу. Торғай руының ең жуаны.
Жоғарыда аталған сөйлемдерде көбіне мекендік, мезгілдік қасиеттерді, ... ... Сын ... ... сөйлемдердің баяндауышы қызметінде
сапалық, қатыстық түрінде жұмсалып қоймай, түрлі жалғауларда тұрып та
сөйлемді ... ... ... ... ... ... ... тиянақтайды: Айтқаным
айтқан, жазықтысың, арамсың...
Сын есімдердің тәуелденіп келуі арқылы: Құнанбай - өз басы ... ... ... ...... ... күнәнің үлкені...
Торғай руының ең жуаны.
Қатыстық сын есім арқылы жасалған сөйлемдер: Қатыстық сын есімдер тиісті
жұрнақтар арқылы ... ... мен ... ... да, ... сыртқы
түрі мен түсіне, кескіні мен келбетіне, сыры мен сынына, ішкі қасиеті ... ... мен ... және ... да сол сияқты белгілеріне қатысты
сындық ұғымдарды білдіреді. Қатыстық сын ... ... ... ... ... ... келесі жұрнақтар ... ... ... сын есім ... ... ... арқылы жасалған
сөйлемдер:
-лы,-лі: Көкшіл түсті ... ... әрі ... әрі сыр ... Ол ... ... Әсіресе Ырғызбай іші аман Қыстаулық жері
сайлы.
-ды, -ді,-ты,-ті жұрнақты: Ендеше, өлімнен ұят күшті. ... ... сөзі ... ... ... таралған қалың шашы, қызғылт реңді.
-дай, -дей, -тай, -тей. ... Бұл ... ... Тобықтының бүгінгі
ортасында ешкімге ұқсамаған, алып батырдай. Олардың қасында ақтарылып,
ағылып отырған кең сабадай. ... ұшар ... ... әсем ... анау ... ... екі ... биігіндей ...Қайнауы жеткен ашу қызуы
жеткен құрттай. Бұл күндерде ... мен жаңа ... ... - ... ілінген мысықтай.
-сыз,-сіз жұрнақты. Шыңғыстың қара желі өзге уақыттың барінде жақсы
болғанмен, дәл ... ... Бұл ... ... сын ... ... демеулігінің тіркесуі арқылы жасалған. Сонда бұл сөйлемнің,
біріншіден, тиянақтылығы алдыңғы сөйлемдерге ... ... ... тұлғалы сын есімдер сөйлемнің ішінде келіп, ешбір сөзбен анықтауыштық
қатынаста жұмсалмайтыны белгілі. Сондықтан бұл тұлғалы сын ... ... ... ғана ... ... ... семантикалық жағынан да бұл
сөйлем алдыңғы сөйлемдерге қарағанда нақтылық басым.
Қазірде Абай көңілі ... ... ... ... да сондай жалынсыз.
Желісі бір түрлі қатты, мазасыз. Қонақ үйі шешелер үйіндей емес, ... ... ... ... ... ... ... емес, дәмсіз, үстірт.
–шаң, -шең жұрнақтары арқылы: Жас ... жас ... да ... ... ... бітістері де балғын, сом келгендей. Екі
көзі ашушаң, ойнақы келіп, үнемі шатақ іздеп тұрғандай.
–дас, -дес. Мысалы: Айғыздан ... ... ... ... ... сын есім ... өнімсіз жұрнақтар арқылы жасалған
сөйлемдер: -ыл, -іл: Бірақ, үні зор, лебі ... ... -қой ... ... бәрі ... ... ашық.
Етістіктерден сын есім тудыратын ... ... ... ... -ңқы- ... ... жүзі жабыңқы. Өңшең тон, шекпен ... ... ... де, қазіргі күздің сұрғылт, жабырқау аспаны сияқты
күңгірт, салбыраңқы. Олар ... ... төрт ... сәл ... -уік. ... Оспан әкесі ұрғанда жыламаса да, ... ... ... жылауық .
–шақ,-шек жұрнақтары: Тартысуға да қорғаншақ, шабуға да мүгедек болып
қалды. Бірақ ... ... ... ... ұялшақ. Соңғы сөйлемнң баяндауышы
тіпті ұялшақ асырмалы ... ... ... Олар әрі ... ... ... –ғыш, -гіш, -қыш, -кіш: ... ... ... ... ... сын есім тудыратын өнімсіз жұрнақтар арқылы жасалған
сөйлемдер:
–ғы, -гі жұрнақтары: Өзі ... -гір ... ... ... ... ... іске де алғыр.
Сын есімдердің есімді баяндауыш ... ... ... ... мол.
2.1.3 Сан есімді есімді сөйлемдер
Сан есім - ... ... ... сөз ... ... Өзінің
мағынасы мен функциясы жағынан сан есім өзге сөз ... ... ... біршама жақын. Бірақ сын есім заттың сапасын, сипатын, қасиетін, тү-
түсін т.б. сыр-сипаттарын білдіретін сөз табы болса, сан есім – ... ... ... ... ... ... сөз табы [49, ... Сан есімдер сан мөлшерін абстракт түрде атайтын ... ... ... ... және ... ... ... алды-
алдына жеке категориялар ретінде танырлықтай бірнеше топқа бөлінеді. Сан
есімдер есептік, ... ... ... ... ... ... ... Сан есімдердің сөйлем ішінде атқаратын негізгі қызметі -
анықтауыш болу, сол ... ... ... ... ... ... келуі арқылы анықтауыш сөйлем мүшесі қызметінде жұмсалуы
белгілі. Біз өз ... сан ... ... ... ... ... сөйлемнің соңында да қолданылып, сөйлемді тиянақтай
алатын сан есімді есімді баяндауыш сөйлем ... « Абай ... ... көрсету.
Қазақ тілінде сан есімдердің есімді баяндауыш қызметінде ... А. ... С. ... Н. ... М. ... Р. ... Хасенов т.б. ғалымдар еңбектерінде шағын мысалмен
баяндауыштың есім сөздерден болатынына тоқталады. Белгілі ғалым М. ... ... ... ... ... ... есім ... (зат есім,
сын есім, сан есім, есімдіктердің) қайсысы болса да баяндауыш ... ... бұл үшін ... ... көмекші етістіктің тұруы шарт
емес. Сонымен қатар есімді сөйлемдердің ... ... ... ... де бар» [4, 131-143 бб.] - деп есімді баяндауыш ... ... ... ... сапалық есімдер мен есімдіктерден
болған баяндауыштар, есімдерден болған күрделі ... және ... ... ... Ә. ... ... тіліндегі сан есімдердің мағыналық, құрамдық және
қызметтерін қарастыра ... сан ... ... ... көрсетіп өтеді. «Сан есімдер дара тұрып та, күрделі болып ... ... ... алады, аффикстеніп те қолданылады. Сан ... ... ... ... сөйлем соңында келеді. Сан
есімдер толымсыз сөйлем ретінде де ... ... ... ... ... баяндауыш құрамында да тұра береді», – дей келіп, автор сан
есімдердің ... ... ... ... мағыналық сиаптына
тоқталып өтеді:
«1. Сөйлем ... ... ... сан ... ... бар саны ... ... Менің қасымда алты-ақ
жауынгерім бар, жұмыскерлер ... ... ... Жинақтық-субстантивтік сан есімдер «е», «бол» көмекші етістіктерімен
тіркесіп, күрделі баяндауыш құрамына енеді: - Біреу емес, үшеу еді ғой... ... әлі де ... ... түсе ... ... ... екеу емес, төртеу
болып шықты (Мұст.) –Басқада құлақ екеу болса, секретарьда төртеу, - деді
Жанат ... қана ... ... емес, есептік сан есімдер де «е»,
«бол» көмекші етістіктерімен тіркесіп күрделі ... ... ... -Ол кісі ... ... үш күн болды (С.М.) Бұл дәуірдің бас кезі еді, жиырмасыншы жыл
еді (С.Е.)
Есептік сан ... ... ... ... жеке өз ... ... ... болып қолданылып, баяндауыштық қызмет атқарады. Мысалы:
Көпір олардан гөрі бізге пайдалы болып шықты. Бір.Неміс қолы ... ... ... ... Екі. Бұл ... ... ... керек. Үш (Ғ.М.)» [56, 76-
77 бб.].
М. Әуезовтің «Абай жолы» ... ... сан есім ... ... біршама деп айтуға болады. Сөйлемнің баяндауыштары ... ... ... түрлерімен де айтылады. Бұл сөйлемнің баяндауыштары
есептік, реттік, жинақтық, топтау, болжалдық сандардан ... ... ... жұмсалған. Жалпы сан есімді баяндауыштардың өзін таза сан
есімді және аналитикалық тәсіл арқылы жасалған деп ... ... ... сан ... ... сөйлемдерге есептік, реттік және жинақтау сан
есімдері жатады.
Есептік сан есімдері
Дара тұлғадағы есептік сан есім:
Алдыңғы бәйге түйе ... ... ... ... ... ... Осы
сөйлемдердің бірінші сыңарының баяндауышы тоғыз, ... ... да ... сан ... ... тиянақтай келе түйе бастатқан,
жамбы бастатқан бастауыштарымен предикаттық ... ... ... тұлғадағы есептік сан есімдері: Бір Тәкежанда қазір сегіз жүз
жылқы бар ... ... ... жүз. Оразбай мың бес жүзге жеткізіпті. 3.
Жетісуда – алты жүз мың. 4. Торғай облысында үш жүз отыз ... мың. ... саны ... сан есімдердің ішінде бір сөзінің алатын орны ерекше. Бір ... сан ... жаңа ... ... амал-тәсілдердің бәріне
түгелдей қатысады. Осымен тынбай, бұл сөзден басқа қосымшалар ... да ... жаңа ... ... ... ... ... бір сөзінен лексика-
семантикалық тәсіл арқылы басқа сөз табына ауысқан формалар да бар. ... ... әр ... болып келуі оның лексика-семантикалық және
грамматикалық ... мол ... ... ... ... көп ... жақты екендігіне әрі көрнекті дәлел де, әрі соларға байланысты
(А. Ысқақов). ... бір сан ... ... ... ... мол ... 1. ... керді тап өзі көреді. Өз басы
көреді! Ал ... ... ... ... Бергіземін! Ертең үстіңе сияз
құрғызамын. Бұл бір. 2. Қайта, болыс болмай сыртырақ отырса, бар ... ... ... ... ол ... ... ... сан есім:
Шарды түбінде елубасылар салып ... соң, ... ... ... осы ... ... отырған екі тілмаштың бірі.
Қарашоқының күнбатыс жағы, бұрынғы ... ... арғы ... ... ... ... – сол ... басты кісісінің бірі.
Жинақтық сан есімдер
Сан есімдердің ішінде жіктік жалғауда жұмсалуға көбірек бейімі ... сан ... ... жинақтық сан есім: Абай тақап келгенде, үй иесі шыққан
еді. Иығына ... ... ... ... ... ... І, ІІІ ... жинақтық сандардан
жасалып сөйлемді тиянақтап тұр.
Топтау сан есімдері
Есептік сан есімдер нольдік тұлғада жұмсалумен ... ... ... та ... ... ... Роман-эпопеяда шығыс септігі арқылы
жасалған сан ... ... ... жиі ... ... сан ... ... күресі де үлкен. Балуандар бәйгесі де сондайлық тоғыз-
тоғыздан.
Жиынын Байдалы санатқанда жүз елу ат ... ... ... он атқа ... ... бәрі де тоғыз-тоғыздан. Бас жасысы Қоқан керуенінен
алған жүз қойлық ... ... ... ... ары, ішік ... ... ... жиырма бестен.
Күрделі болжалдық сан есімдер: Базаралының туыс, дос ... аулы көп үйлі ... ... он бес ... Есімдікті есімді сөйлемдер
М. Әуезовтің «Абай жолы» романының тілі өзі қатарлас жазушылардың тіліне
қарағанда ерекшелеу. Мысалы: С. ... Ғ. ... Ғ. ... сөйлемдері ықшамды, олардың шығармаларында көбіне жай сөйлем
басым да, құрмалас сөйлемдер аз. Сондықтан ... ... ... ... ... «М. Әуезов тілінің синтаксистік құрылысы ... ... ... ... Ол ... ... кеңдігіне, тереңдігіне
қарай сөйлем құрылысын да құбылтып, өзгертіп отырады. ... ... ... ... көп ... Бұл оның өмір ... геройлардың психологиясын терең толық күйінде суреттеп ... ... [3, 138 ... ... біз алып ... ... сөйлемдерінде жоғарыдағыларға
қарағанда жай сөйлем аздау да, керісінше, ұзақ құрылған ... ... ... мол. Міне осы ұзақ ... ... ... талдау
қиындық тудырмағанымен, ал ол сөйлемдерді синтаксистік талдау жағынан аса
білгір мамандар болмаса, оңай бола бермейді.
Біз, әрине, автордың ... ... ... сөз ... Бұрынғы
бөлімдерімізде зат есімді, сын есімді, сан есімді сөйлемдерді сөз етсек,
бұл жерде есімдікті ... ғана ... алып ... ... тіл ... есімді сөйлемдер тек 2000 жылдан кейін ... ... ... Егер К. Оңалбаева қазақ тіліндегі жай сөйлем арқылы
құралған есімді сөйлемдерді сөз етсе, енді ... Б. ... ... сөйлемдерді жеке зерттеу етіп жүргені белгілі. Әрине бұл авторлар
есімді жай, ... ... ... сөз ... біз ондай сөйлемдерді бір
ғана шығарма төңірегінде сөз етеміз.
Жалпы алғанда М. ... ... ... ... мол ... айтқанбыз. Зерттеу барысында осы шығармада есімді жай сөйлем де,
есімді құрмалас сөйлем де ... ... ... ... ... ... көбірек сияқты. Өйткені М. Әуезовтің ол романындағы ой
жеткізуі ... ... ... ... іске ... анық ... тапқан.
Есімдердің ішінде кез келген сөйлемнің баяндауышы қызметінде есімдік
аздау жұмсалатыны белгілі. Оның өзі ... ... ... ... болуымен байланысты сияқты. Дегенмен есімдіктер де
сөйлемнің соңында келіп, баяндауыш қызметнде есімді сөйлем құрауы баршылық.
Әрине, ... ... жай ... ... ... құрмалас
сөйлем түрі көп сияқты. Есімдіктердің баяндауыш қызметінде жұмсалуында да
өзіндік ерекшеліктер бар.
Есімдіктік жіктеу, өздік, ... ... ... ... түрлері басты анық. Міне осы есімдіктің осы түрлерінің қайсысы
көп жұмсалады деген мәселе де ... ... ... жай сөйлем де бар. Дегенмен ... жай ... ... де әр ... ... романда есімді сөйлемдер Б. Елікбаев көрсеткендей, үш түрлі
құрамда ... ... ... ... ... ... Екіншіден, басыңқы сөйлемді есімді құрмалас,
– Үшінші, екі сыңары да құрмалас. Романда ... осы ... ... ... ... ... көп бағыныңқы құрмалас та баршылық.
Осыдан барып біз романдағы ... ... ... ... ... ... сөйлемдер деп бөліп көрсетуге тырыстық.
Есімдіктер жай сөйлемде немесе құрмалас сөйлемде болсын олар әр ... ... ... ... ... баяндауыш қызметінде көбіне
– нольдік тұрғыда
– көптік тұлғада
– септік тұлғада
– -нікі, -дікі қосымшалар арқылы да ... ... ... ондай сөйлемдердің баяндауышы қызметінде құрама
баяндауыш түрінде де келеді.
Сонымен М. Әуезовтің романындағы есімді сөйлемдерді ... ... Жай ... ... есімдіктері арқылы,
– өздік есімдіктері арқылы,
– сілтеу есімдіктері арқылы,
... ... ... ... ... болымсыздық есімдіктері арқылы [20].
Баяндауыш есімдіктерден де болады. Олардың бастауышқа деген қатысы қай
сөз табының орнына жүретініне қарай мәнденеді: ... ... ... не ... не ... не ... ... мезгілдік, мекендік
қатынасын да айқындайды. Бұл - өздері баяндауыш болып келген сөйлем арқылы
емес, оның ... ... ... ... ... ... тәсілі басқа ... ... де, ... есімдіктің барлық түрінен және
барлық жақта бірдей жасала бермейді.
Баяндауыш жіктеу есімдігінен тек ІІІ жақ ... ... ... бастауыштар да адам мәнінде айтылатын сөздер ... ... өзі ... ... ... бір-бірімен қатысты мәнде
жаратылысымен байланысты.
Жіктік жалғаулы жіктеу есімдігі арқылы: – Ой, бұ кім? – деп, ... ... ... - ... үн ... - Өй, Абай, сенбісің?.. ... мен, сен ... ... І, II жақ ... ... ...... Абай! Бұл жердегі сен жіктеу есімдігі шығыс жалғауында
келуі арқылы есімді жай сөйлем жасалған.
Бұл ... ... І, ІІ ... ... ... ... ... аяғына жұмсалуы арқылы қалыптасқан; бөгде жақ
бастауышты сөйлеуші, тыңдаушы адам ... ... ... ... ... есімдігі: Бар елдің күтімі де, шығыны да бізде.
Мезгілдес салалас ... ... ... ... ... ... тұр.
Баяндауыштары –нікі, -дікі қосымшалары арқылы жасалған жіктеу есімдігі:
- Ел де сенікі, ел ішіндегі тентек те ... Бұл ... екі ... да ... ... ... жасалып, мезгілдес салалас сөйлем
құрып тұр. – Ой, не дейсіңдер? Шөжікеңнің ... үйі ...... ... ... ... қайтуші еді! Ет бауыр туыс оныкі!
Жер болса, тағы оныкі.
Баяндауыштары өздік есімдіктен синтаксистік ... ... ... ... ... есімдігі арқылы:
1 Мынау үйге Құнанбаймен ілесе, осы ... иесі ... ... көп ... ... ... құдасы да, досы да өзі.
2 Қалың Көтібақтың ішінде Байсалға анық сенімді серік болған, ... ... Ол ... алдымен білдіріп, баласының бетінен иіскеп, күліп қарсы
алған Ұлжан өзі. Бұл ... ... ... ... есімдігі
тәуелдік жалғауының ІІІ жағында келуі арқылы есімді сөйлем ... Нақ ... - ... Бұл ... ... ... І ... өз
есімдігінің жіктелуі арқылы жай есімді сөйлем жасалған.
Өздік есімдігінің жіктік жалғауының ... ... ... ... ... бір шалы: ...Қарыздарым – бір құдай, содан соңғы -
өзіңсің! – ... ... ... есімдігі арқылы:
«Өз обалың өзіңе».
Тәуелденіп келген өздік есімдігіне жатыс ... ... ... ...... ... да өзінде.
Баяндауышы –дікі қосымшасы арқылы жасалған өздік есімдігі арқылы: ... енді ... ... ... ... сілтеу есімдіктері арқылы жасалған ... ... ... есімдіктері арқылы жасалған:
1 Балағаз бен Найман жігіттерінің бір мекені сол.
2 ... ... ... тілмәші осы.
3.Бөкеншіден Сүгір баласы Әлімқожа – мынау.
4. Көптен білсем де, бүгін ... ірке ... ... ... ... ... ... арқылы: Көздері де, көңілдері де сонда.
Ал ... сол ... ... бір ... айтып салса ертеңгі тауқымет
бұнда. ... үшін ... ел жоқ ... ... ... жақсы білетін
бір танысы Жиренше де осында.
Көптік ... ... ... ... бас алмай оқығандары осылар. Жолшыбай Байдалы мен Қараша,
Қаумен, Үркімбайды да атқа мінгізіп, ... ... ... Бұл ... сыңарының баяндауышы солар қимыл-сын бағыныңқылы сөйлемді тиянақтап
тұр.
Шығыс ... ... ... арқылы: «Түрт сайтан!» деп, ... ... ... ... ... ... да ... салалас сөйлем: Жылаған ел, жылатқан бұл. ... ... ... ... ел ... есім ... ... екінші
сыңарының баяндауышы бұл сілтеу есімдігі арқылы жасалып ... ... ... ... ІІ, ІІІ ... сұрау есімдіктерінен жасалған
сөйлемдер, мысалы: Оны қуар дәмем кәні, ... ... ... ... – деп еді. Бұлары кімдер? – деп еді. Ғылым атынан тағылым айтады
десе, топастыққа ... ... ... қоса ... несі? – деді.
Абай:
Бұл сөйлемдерде кәні, кімдер? немелер? несі? Сұрау есімдіктері ... ... жай ... жасалған. Енді осылардың тұлғалық
ерекшеліктеріне назар аударалық.
– кімдер? ... ... ... келсе, бірі, несі баяндауышты
тәуелдік жалғаудың ІІІ жағында келген. Бұл сөйлемдердің бәрі де есімдікті
есімді жай ... Олар ... ... ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер.
Есімдіктер есімді сөйлемді немесе құрмалас сөйлемді құрауда жеті түрлі
есімдіктің бәрі бірдей қатыса бермейді. Біреуі көп ... ... ... ... баяндауышты есімді сөйлемдер романда баршылық.
– Молла, сіздің ... ... Е-е, бұ кім? ...... көшіп тез жауап қатты:
– Аш, мен Баймағамбет.
– Әрине, әрине! … көпті айтсаң амал ... ... ... ... ... ... ... белгісіздік есімдіктерден жасалған есімді сөйлемдер:
Иығына шекпен жамылған сақалды біреу.
Мұхаметжан – Абайдың туысқандарының бірі.
-Мас көзіңді, мас! – деп, әзірейілдей төніп келе ... ... ... түрлері
Хабарлы сөйлемдер: Анық Тоғжан жары осы. Киргиздің деревнясы ғой бұл.
Көктемде Қодарды асып өлтірген жер осы.
Сұраулы сөйлемдер: - «Таң ... таңы ... Сол ... ... ... кімсің?
Жалаң сөйлемдер: Шаруасы сонда.
Жайылма сөйлемдер: Жидебайдағы қыстаудың ең ... ... осы. ... ... күні ... сөйлемдер: Абайдың тілегі солай.
Толымды сөйлемдер: Михайлов үйінде бұл әйелді Абайдың алғаш көргені осы.
Биылғы жылдың ең ... қары ... ... ... салалас сөйлемдер
Жалғаулықсыз мезгілдес салалас: Бөжейдің аруағына арналған соңғы дауыс,
соңғы көз жас осы. ... ел, ... бұл. Бұл ... екі ... баяндауыштары есімді болып келген, бірінші сыңарының баяндауыштары
дауыс, ел жалпы есімдерінен болса, екінші сыңарының ... осы, ... ... ... есімдіктерінен жасалған.
Қалың ел, көп қыстаулар ... Бұл ... де екі ... ... болып келген. Ел жалпы есімінен және сонда ... ... ... ... ... тиянақтап тұр.
Жалғаулықты мезгілдес салалас
Жіктеу есімдікті жалғаулықты мезгілдес ... ... ... де, ... да ... Бірінші сөйлемнің баяндауышы
күтімі тәуелдік жалғаулы зат есім ... ... ... ... бізде
жатыс жалғаулы жіктеу есімдігінен жасалып сөйлемді тиянақтап тұр.
Сілтеу есімдікті жалғаулықты мезгілдес салалас: Бөжейдің арыздасқаны да,
тіл қатып сөйлегені де сол. ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған.
Есімдікті қарсылықты салалас
Сілтеу есімдікті қарсылықты салалас: ... ... Абай ... ... ... ... ... қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас
Сілтеу есімдікті қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас. Басыңқы сыңарының
баяндауышы сілтеу ... ... ... ... былайғы бір қимылға
шүйлеп, қайрап салудың анық сөзі осы. Ел жұрттың бетін көріп, жай-жапсарды
ең ... ... ... осы. Өзі де ... ... да ... келе ... және басыңқы сыңарларының баяндауыштары есімді болып ... ... ... сырлас, нәзік жақын болып, Абайды көп барлайтын Қарашаш та міне Бұл
сөйлемнің бағыныңқы сыңарының баяндауышы жақын ... ... есім мен ... ... –ып ... жұрнағының жалғануы арқылы жасалса, басыңқы
сыңарының баяндауышы нольдік тұлғадаға келген міне сілтеу ... ... ... ... тұр. ... ... өмір ... тең сыбаға боп,
Абай үшін анық ... кеп ең ... ... осы. ... сыңарының
баяндауышы сыбаға боп жалпы есім мен –п жұрнағы арқылы жасалған көмекші
етістіктен жасалса, басыңқы ... ... осы ... есімдігінен
жасалған.
Есімдікті мезгілдес (ыңғайлас) сабақтас
Сілтеу есімдікті мезгілдес (ыңғайлас) ... ... ... ... Абай мен Жиреншенің кездескені осы. Мал тұяғы тимеген
шүйгін қонысқа келгенде, алғашқы күн, бар ... ... ... ... қарсылықты бағыныңқылы сабақтас
Сілтеу есімдікті қарсылықты бағыныңқылы сабақтас: Абайдың өзіне айтпаса
да, Михайловтың ол ... бұл ... ... бір ... ... Ескене деген алыс ру болса да, қысталаңда ... анық ... осы. Бұл ... ... ... ... алыс ру болса да
құрама баяндауыштан жасалса, басыңқы ... ... ... ... осы ... ... ... сөйлемді тиянақтап тұр.
Есімдікті шартты бағыныңқылы сабақтас
Өздік есімдікті шартты бағыныңқылы сабақтас: Кездесіп бірге жүре қалған
шақ болса, үнемі күлкі ететіні, ойнайтыны осы ... ... ... ... ... ... ... Абай жақын арада сол
Тінібекке кісі салып: - Тәкежан Құнанбай ... ... ... де ... ... бағыныңқылы сабақтас сөйлемдер
Сілтеу есімдікті жарыспалы сабақтас сөйлемдер: Абай ауылынан кеткен
бетінен ... ... ... ... жаңа кеп, ат ... ... ... Аузына осы тірі жүрген ұрпағымның қайсы түссе де, шайнап тастағалы,
көзге шұқып жоқ ... ... түр ғой ... ... сыңарларының
баяндауыштары нольдік тұлғадағы осы, мынау сілтеу ... ... ... ... ... есімді сөйлемдер
2.2.1 Зат есімді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер
Сөйлемнің баяндауышы дара, күрделі есімдер не сондай етістік тұлғалары
мен кейбір ... ... не ... ... ... сөздер, кейбір
демеуліктер түрінде келген сөз тіркестерімен де айтылып жұмсалады. Құрама
баяндаушы бастауыштың қимылдық күйін не ... ... ... ... ... ... мүмкіндік-мүмкінсіздік,
сенімділік-ақиқаттық, күмәнділік-болжалдылық, өкініш-армандық, ... ... ... ... не тек ... ... ... баяндауышты көмекші компоненттердің мәні мен түрлеріне қарай
негізгі екі топқа жіктеп ... ... ... ... көмекші
модаль сөзді болып келген құрама баяндауыштар және көмекші етістікті болып
келген құрама баяндауыштар.
1. ... ... ... мен кейбір демеуліктер арқылы құралатын құрама
баяндауыштардың негізгі компоненттері – ... не есім ... ... ... ... ... «емес», «жоқ», «сияқты»,
«керек», «білем», «шығар», «болар», «еді», «екен», «мүмкін», «тиіс» - деген
сөздер мен «ма», «ме», ... ... ... ... ... ... «ғана»,
«қана» демеуліктері. Бұлар субъект, зат қимылына не оның заттық, сындық
тәрізді ... ... ... ... қатынасты
көрсетеді: негізгі компоненттік сөздердің мәніне ...... ... ... ... ... мағына үстеп, бастауышпен
байланыстырып тиянақтауда синтаксистік элемент болып тұрады. Аталған айырым
мағыналар жиынтығы, әдетте, ... ... деп ... ... ... мазмұнының шындыққа деген қатынасының не сөйлеушінің зат, болмыс
туралы субъективтік-объективтік көзқарасының етістік райлары ... ... ... айтылған белгілі бір мүшелік тіркестер арқылы,
қыстырма сөздер арқылы және ... ... ... ерекше
грамматикалық мағыналар жиынтығы болып ұғынылады.
2. Модальдық көмекші сөздер баяндауышының синтаксистік компоненті
ретінде ... ... ... ... бірқатары негізгі етістік
компоненттің шақтық мәнін емес, мұнымен байланысты қимылдың мағынасын тек
модальдық мағынада ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... Демек, модальдық көмекші сөздер субъектінің ... ... ... не ... ... ... емес (бұларды негізгі
етістік не есім ... атап ... ... не ... ... ... мен демеуліктердің негізгі етістік, есімдерге
тіркесіп ... ... ... ... білдіретін мәні жағынан
айырмашылықтары бар [57, 225-226 бб.].
Біз осы жұмысымызда М. Әуезовтің ... ... ... құрама
баяндауышты сөйлемдерді талдағалы отырмыз. Біз оларды М. ... ... ... құрама баяндауышты сөйлемдерді: зат есімді ... ... сын ... ... ... ... есімдікті
құрама баяндауышты сөйлемдер, сан есімді құрама баяндауышты ... ... есім мен ... сөз
Жалқы есім мен модаль сөз:
Кеңінен көселіп, күлдіргі сөздер айтып отырған ... ... есім мен ... ... ... ... ... Кінаға, дауға
жүйрік Байдалы сияқты емес.
Күрделі сын есім мен нольдік тұлғадағы жалпы есімге ... ... пен ... жаны да, ... ... да – дәл осы ... сұлу жас
қыз сияқты.
Тәуелдік жалғаулы зат есім мен жіктік жалғаулы модаль сөзі ... ... ... ... ... ... ... зат есім мен көмекші етістікке модаль сөзінің
түйдектелуі:
Әнінің сылтауы бауырындағы баласы болу ... Соны ... ... ... ән ... ... мен ... шылау арқылы: ...Жоқ, басқа қыздікі ме?
-нікі жұрнағы мен көмекші етістік арқылы: Жаңағы ... ... ... ... құдық, қоныстардың бәрі анығында ... ... ... ... жалпы есім мен модаль сөз: Бұның кейбірі Тентек Оязбен
елге ере шыққан стражниктер сияқты. Егер ... ... ... ... сөйлемдердің ішінде жұмсалса, керісінше модаль ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Соның бірі –
модаль сөздердің зат есім мен модаль сөзді түйдекті тіркестерінің сөйлемнің
соңында келіп ... ... ... ... ... ... жиі
қолданылады.
3. Баяндауыштары дара, түйдекті болып келген зат есімдерге ... ... ... ... ... ... ... сөзінің
салыстыру не ұқсастыру мағынасында, етістік компоненттердің өткен, келер
шақпен байланысты мағынасы және есім ... де ... ... ... ... ... модальдық мағынада құбылып
тұрады.
Баяндауыштың «еді», «екен», «керек», «тиіс», «мүмкін», «шарт», ... ... ... арқылы құралуы. Бұл көмекші сөздер кейбір ... ғана ... ... ... не ... ... тәрізді мағыналық мағыналарды құбылтып тиянақтайды. Мысалы:
Абай ... ... - Елге ... білім керек. Оқу, тәрбие керек ... деген.
Оның бәріне ас пісіретін, отын-су қамдайтын ... ... Осы аз күн ... менің жауаптасуым мүмкін.
Күрделі сан есім мен жалпы зат есім: Бастарын ақ ... ... ... ... ... ... ... Құлыншақ аулы он шақты үй.
Сын есім мен зат есімге көмекші етістіктің түйдектелуі: Көлқайнар суы
мөлдір, мол бұлақ ... кең ... ... ... ... ... ... қызметте болмағанымен,
шылаулар да қатысты. Кез келген нольдік тұлғадағы зат ... ... ... тиянақтай алмайды, оларға көмекші ретінде дәнекерлік қызметте
шылаулар да қолданылуы ... ... ой ... беріледі. Шылаулар
сөйлемнің соңында келіп, зат есімдермен ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Роман-эпопеяда әсіресе жиі
кездескен шылаулар: нақтылық, шектік, күшейткіш, сұраулық шылаулары.
Сілтеу ... мен ... ... ... шылауының түйдектелуі: Біздің
мырзаның анық тілеуі, жақыны сол бақыр ғой... - деп, Жақып ... ... еске алып ... ... ... есім мен демеулік шылауы: Ол тек Абай мен
Әйгерім ғана. Тек алғашқы қамшы тиген ... ... Бұл үйде жас ... осы ... ... танып жүрген Қарашаш қана.
Нольдік тұлғадағы жалпы есім мен демеулік ... ... ... ... ... ауыл ғана. – Байғұс Алшекең де дос-ақ қой!
Тәуелдік жалғаулы ... есім мен ... ... арқылы:
- Менің аңғаруымша, сіз тарихқа көп ат ... ... Ол ... анасы ғой.
Тәуелдік жалғаулы жалпы есім мен көмекші етістікке сұраулық ... - ... ... ... айы ... ... айы емес пе? - Е, олжа,
әкеңнің олжасы емес пе?
Туралы септеулік шылауы тек тура толықтауыштық тұлға деп ... ... ... тән. ... ... ... тіркестер тек сөйлемнің ішінде
қолданылып жүрсе, енді ондай түйдекті тіркестер ... ... ие ... ... ... есім мен туралы: Оның біреуі – Тәкежан туралы.
Атау тұлғадағы жалпы есім мен ... ... басы – ... ... болатын той туралы.
Тәуелдік жалғаулы зат есім мен туралы: Ол – осы ... ... ... ... асы ... Ол - осы ... ішіндегі тынымсыз бұзар,
атқамінер, партияқорлардың толып жатқан дау-шары туралы.
«Еді», «екен» көмекші ... ... ... ... «еді» мен
«екен» бірді-екілі етістік формаларға байланысуында шақтық ... ... ... болады. Есімді сөйлемдердің жасалуында көмекші етістіктер
үлкен орын алады. Көмекші етістіктер есімдерге ... ... ... мән ... ... Оның өзі өткен шақ, келер шақ, осы
шақ, негізінде жүзеге асады. Сонымен ... таза ... ... ... ... ... ... сөйлемнің тиянақтылығы әлде
қайда басым болады.
Роман-эпопеяда баяндауыштары жалқы есім болып келген зат есімдерге «еді»
көмекші етістіктерінің тіркесуі арқылы жасалған ... ... ... Бұл Құнанбаймен ере келген Көтібақ Пұшарбай еді.
2. Ол сөйлеген Ұлжан еді.
3. Ендігі басу ... ... ... ... ... ... Сүгірдің көршісі Қабас еді.
5. Өзгеден бұрын бұл жөнді ұққан Абай еді.
6. Ол жібергені – Ербол еді.
Баяндауыштары тәуелдік мәнде болып, оған ... ... ... ... ... сөйлемдер роман-эпопеяда мол, мысалы:
1. Баланың бұл ерте әзірлеген жауабы ... ... ... ... ... ... ертекші, өлеңші, не басқа әңгімеші адамға ... ... ... ... қалу ... ... күнінен бергі әдеті еді.
4. Бұл Желқұйын туралы өз ауылындағы бір үлкен аңшының ... сөзі ... Өз ... ... үн, сол бір – «дәуренің өтті» ... ... ... лебі еді.
6. Бұл Абайдың да ойы еді.
Кітаптан алатын білім нұсқаның бүгін тіршіліктің қолма-қол керегі үшін
асығыс ... ... бір шағы ... ... мен ... жоқ, жай ... ауылдары еді.
Баяндауыштары атау тұлғалы дара ... оған ... ... ... дара ... ... ... Далада жылы түн еді.
2. Үй ішіне де, Абайға да Ғабитханның табысы үлкен олжа еді.
3. Тегінде жұртты сескендіріп, ... ... ... ... ... ... Бұл ... сөзі ұшқары сөз емес, шын еді.
5. Үйдің іші бұл кезде тұтас аңырап зарлаған мол жылау еді.
6. Онысы - ... ... ... қасиеттерін жоқтау еді.
Баяндауыштары (сын есім+ зат есім) түйдекті болып келген оған «еді»
көмекші етістігінің тіркесуі ... ... ... – Мына бес ... ... ... желі бар жалғыз-ақ ат, бөрте ат
еді.
2. Сондай, ұйқы мен ояудың, түс пен өңінің ... ... ... ... ... ... бір, аралық хал еді.
3. Абылғазы емендей, шақпақ сүйек, зіл салмақты адам еді.
4. Қасындағысы – жыртық шапанды, жүдеу жүзді, ... ... ... ... 10-11 ... бала еді. Соңғы сөйлемнің баяндауышы 10-11 жасар бала
еді - сан есім + зат ... ... ... ... ... күрделі
баяндауыш құрамында жұмсалған.
5. Тінібек пен қыз ... – ылди ... ... байы ... ... дос ... ... қайтар жолда мінбегі «Аймандай» деген бір қара жал, ... сұлу құла ат ... ... тұлғада тұрып, оған «еді» көмекші етістігінің
тіркесуі ... ... ... Бұл ... ... ... не ... да үлкен ылаңның зор бәленің жазы
етуге айналған сөздер еді.
2. «Жігітек», «Бөкенші» деген ... ... ... ... шын ... ... ... осы сүйістер еді.
4. Араз-құразға ынтасы мен бейілі жоқ, жай шаруаның ауылдары еді. Соңғы
сөйлемде ... ... ... ІІІ ... ... оған ... етістігі тіркескен.
Баяндауыштары зат есімнен болып оған «екен» көмекші етістігінің ... ... ... Е-е, айыпкер табылды де?.. Ол ән екен!
2. Күйеу алдыннан ... ... ... Тіл ... ... да ... ... көмекке қуанып кетті. Ендігі бір
ғана күдігі Базарлы екен. 1, 2 сөйлемдердің ... атау ... оған ... көмекші етістігі тіркескен. 3-ші сөйлемнің баяндауышы
жалқы есімнен жасалып оған «екен» көмекші етістігі тіркесіп келген.
4. Сәлем ... иба қып ... ... ... 4-ші ... ... жалғаулы зат есім мен «екен» көмекші етістігі арқылы жасалған.
ІV «Емес», «жоқ» көмекші сөзді құрама баяндауышта субъектінің, ... не ... ... ... формада факт етіледі, субъектінің
істі істеуге қабілеттілігі, сапаға ... ... ... ... көмекші сөзді құрама баяндауыштың болымсыздық мәні ... ... ... ... гөрі тұжырымды келеді. «Емес» сөзі «емес»
көмекші ... ... ... ... шақтың есімше түрінде:
алдыңғы тіркескен сөзіне ... не ... ... ... ... Баяндауыш «емес» көмекші сөзінің дара түрінде айтылған атау,
жатыс, ... ... ... болымды мәнді зат, сын, сан ... ... және есім ... ... ... ... атау септік
формалы, кейбір зат есімдер мен ... ... ... ... ... жұмсалады. Мысалы:
1. Сіз қызмет адамы емессіз.
2. Мен революционерлердің ... ... ... ... суы ... мол бұлақ болғанмен, кең қоныс емес.
4. Хатерден қашатын Абылғазы емес.
5. Абай Тәкежан үйіне ат қойып келген жоқ. Жас ... ат қою ... ... Бұл сөйлемдердің бірқатары тек болымсыз формалы бір баяндауышты,
бірқатары ... да, ... да ... екі ... ... ... ... баяндауыштар «емес» сөзінің атау септік формалы есімдерге
тіркесуі арқылы жасалған; бастауыштың заттық, сындық, сандық сапаға ... ... ... ... ... ... екендігін білдіреді. М.
Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы зат есімді ... ... және ... ... көрсетсек.
Жай сөйлем түрлері
Хабарлы сөйлемдер: Бәрінің қолында үкілі домбыра. Бұл ... ... ... ... ... баламысың? Лепті сөйлемдер: – Қоңыр
қозым!.. Жас! Сонысы осы жол – тек Керімбала!
Бұйрықты ... ... ... ... ... ... доғар, босат
жылқыны! –Доғар атты! –Айда ... ... Ол - ... Кәмшат ауру.
Жайылма сөйлемдер: Оның аты үлкен үміт. Күндіз болса барлық жұрт ат
үстінде. Қыстыгүні де Шыңғыс желі ... ... ... Ол – ... ... ... ... күйде.
Жақсыз сөйлемдер: Осы аз күн ішінде оязбен менің жауаптасуым мүмкін.
Толымды сөйлемдер: Бұл өзі оңынан соғатын жел. Көктемде бұл жел ... Ол ...... ... ... ... ... сөйлемдер: Қыз ішінде жалғызы едім. Шыңғыстың қыс басындағы
көркі. Құла түсті ықшам тігілген шапан.
Болымды сөйлемдер: Ол ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер: Мен Кеңгірбайдың ұлы емеспін. Жас балаға ат қою
жақсы ырым емес.
Құрмалас сөйлемдер
Зат есімді мезгілдес ... ... ... құрмалас сөйлемнің өзіне тән ... ... ... ... ... талғаулы, кезектес, түсіндірмелі,
салыстырмалы, шартты) ... ... сөз ... да ... ... ... зат ... салалас құрмалас сөйлемдердің жасалу
жолдарын төмендегіше талдап көрсетелік.
1. Нольдік тұлғалы дара зат есімді баяндауыштар
– антропонимдік ... ... ... ... баяндауыштар арқылы: Өзі
ақын, өзі әнші, өзі сері Біржан. Оның бірі – ... бірі – ... ... ... ... ... ... қызметінде кісі
есімін білдіретін Біржан, Тоғжан жалқы есімдері келген. Олар ... ... ... ... мезгілдес салалас құрмалас жасауға мұрындық
болған.
– дара жалпы есімді баяндауышты сөйлемдер
- дерексіз ұғымды ... ... ... ... Әрі сұлу, әрі
сенімді, мықты үміт. Ол бір мұңы да, назы да көп, ... ... да ... сыр. ... үшін де, өзім үшін де ... ең асылы білім - өнер.
Берілген салалас құрмалас сөйлемдердің ... ... ... сыр, ... ... ... ... білдіретін жалпы есімдері
сөйлемнің соңында нольдік тұлғада келуі арқылы мезгілдес салалас құрмалас
сөйлемнің бірінші сыңарын ... ... ... ұғымды білдіретін жалпы есімді баяндауыштар арқылы: Белінде
кісе белдік емес, ... ... ... ... ... зат ... ... Қазір төр де, сөз де Майбасар
мен Жақыпта. Бұл ... ... ... ... Майбасар мен
Жақыпта – жатыс септігінде келіп, мекендік мағынаны білдіріп тұр.
Тәуелдік жалғаулы зат ... ... ... осы ... ... әрі Бөжейдің үзеңгі ... ... ... ... ... ... ... жағындағы зат есімді баяндауыш.
Зат есімді қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдер
Зат есімді ... ... зат ... ... ... мен емес ... ... түйдектелуі
арқылы: Дауыл соқты, бірақ құдайдың дауылы емес.
– зат есімді күрделі баяндауыштар.
– зат есім мен сын ... ... ... ... ... ... Бірақ, жаңа түсінде көрген сияқты, ертерек ... ... жас ... есімді талғаулы салалас құрмалас сөйлемдер
Септік жалғаулы зат есімді баяндауыштар.
– шығыс септік жалғаулы зат есімді: Бұл не Бөжейдің өлердегі ... ... ие боп ... ... ... ... ... Бұл
мысалдың бірінші және екінші сыңарларының баяндауыштары шығыс септігінде
келуі арқылы жалғаулықты есімді талғаулы салалас сөйлем ... ... ... ... ... ... сөйлемдер
- нольдік тұлғалы дара зат есімді баяндауыштар.
- антропонимдік атауды білдіретін жалқы есімді баяндауыштар арқылы: Тек
істеушілердің аттары ғана өзгереді, ...... ... ... - Әзімбай.
Зат есімді есімді сабақтас құрмалас сөйлемдер
Зат есімді шартты бағыныңқылы сабақтас
Шартты және қарсылықты бағыныңқы сабақтас құрмалас ... ... ... Қ. ... ... ... сөйлемдердің жасалу жолдарын жан-
жақты зерттеп, оны жасайтын ең ... ... ... ... ... Сонымен бірге бағыныңқы сыңар баяндауышы көсемше мен
есімшенің -й, -ған ... ... ... ... бағыныңқы сөйлем
жасалатынын, дегенмен баяндауыштары осы тұлғалас сөйлемдердің ... ... деп ... ... себебі сөйлемнің мағынасы бүкіл
сөйлемнің бойынан көрінетіндігін айтады [58, 71 б.]. ... сөз ... ... ... ... сыңарының баяндауышы болғанда, есімді
сөз таптары өзінен кейін осы тұлғалы көмекші етістіктердің келуін ... ... ... ... сөйлемнің бағыныңқы сыңарының баяндауышы
қызметіндегі етістікті баяндауыштарға тән қасиет енді есімді сөйлемдерге ... ... ... ... ... тұлғалы деректі зат есімді: ... жаз ... ... ... сағынатыны - бүлдірген. Бұл сөйлемнің
басыңқы сыңарының баяндауышы бүлдірген шартты бағыныңқылы сабақтас сөйлемді
тиянақтап тұр.
-баяндауыштары тәуелдік ... зат есім ... ... сандық осы
қымбаттарға толы болса, өзге теңдері құда-құдағилар сыбағасы. Бұл мысалдың
басыңқы сыңарының баяндауышы сыбағасы тәуелдік ... ... ... ... ... Қодар жайы - Құнанбайдың тағы бір қыры. Бұл сөйлемнің
бағыныңқы сыңарының ... ... ... нольдік тұлғалы жалқы есімге
шартты райлы біл ... ... ... ... ... ... болу шартын білдіреді, басыңқы сыңарының баяндауышы қыры тәуелдік
жалғауының ... ... ... ... ... ... Екі сыңарының баяндауыштары зат есімді шартты сабақтас:
Енді екі-үш күн өтсе, тегіс жусайтын ... ... ... ... күн өтсе ... ... дара ... есімге шартты райлы өт
көмекші етістігінің тіркесуі арқылы жасалса, басыңқы сыңарының ... екен – ... ... мен ... ... ... ... есімді мезгілдес (ыңғайлас) бағыныңқылы сабақтас
Баяндауыштары септік жалғаулы зат есім мен ... ... ... ... ... ... жұрт ... Шыңғыс сыртында жайлауда
екен. Бұл сөйлемнің басыңқы сыңарының баяндауышы жайлауда екен жатыс септік
жалғаулы зат есім мен ... ... ... ... ... қарсылықты бағыныңқылы сабақтас
Екі сыңарының да баяндауыштары зат есімді ... ... суы ... мол ... болғанмен, кең қоныс емес. Мұндағы
сөйлемнің бағыныңқы сыңар баяндауышы ... ... ... мен бол ... көмектес септік формасындағы есімшемен (-ған + мен) тіркесуі
нәтижесінде зат есімді қарсылықты сабақтас сөйлем жасауға ... ... ... ... ... жалпы есімі мен емес көмекші етістігінің
тіркесуі арқылы жасалған.
- көптік жалғаулы зат есім + ... ... ... ... ... - ... ... зат есімді баяндауыш (бағыныңқы ... күн ... алаң ... уақ жайлар бол са да, Абайдың Пушкинге
оқушы ғана емес, ақынша ... ... ... қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас
Баяндауыштары септік жалғаулы қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас
-табыс септік ... зат есім мен ... ... ... ... ... баяндауыш: Қарды қағып, бөктер мен шиді қарайтып кететін
жел. ... ... ... жел – ... ... дара ... есімнен
жасалған.
– бағыныңқы сыңарының баяндауышы тәуелдік ... зат есім ... –п ... жалғанған көмекші етістік, басыңқы сыңары - дара
жалпы есімді баяндауыш: Бұл бала күннен ... ... боп, ... ... ... ... баяндауышы тәуелдік жалғаулы зат есім: Жай ... ... ... ... келе ... өзінің шешесі.
Аралас сөйлем
Халқын айтсақ, бұл ел әлі орыс мәдениетіне «сонша қажетім бар» ... ... ел ... ... Чернышевский кітаптарынан кей-кейде бұған
жете түсіп, кейде айқын болса, ... ... ... болатын үлкен сырлы
шындықтар тәрізді.
2.2.2 Сын есімді есімді құрама баяндауышты сөйлемдер
Сын есімдер есімді сөйлемді жасауда тек ... ... ... ғана ... ... ... ... сөйлемдерді тиянақтауы нақтырақ. Сын есім
мен көмекші етістікті есімді сөйлемдердің ... ... ... сын есім мен ... етістік арқылы: Тымағын алғанда, сұлу
біткен кесек жүзі ... еді. ... үні ... ... сонша
мөлдір, нәзік еді. Қонаққа тігілген үйлер мол, ауыл сәні зор екен. Бірақ
аспан ашық ... ... ... арқылы: Қалған қыздардың жастары бұдан кішірек еді.
Бірақ Құнанбай есебі бұлардан тақысырақ екен. ... ... ... ... ... қожа, молласының шариғатынан Россияның заңы ... ... қой. ... жұрнақтары негізі, сын есімге
жалғану керек еді, М. Әуезов оны зат есімге ... ... сын ... ... ... жаңа ... ... Күшейтпелі шырай арқылы: Жіп-жіңішке боп, ұзын сызылған қап-қара қасы
да жігіт ... ... ... аша ... Бағыныңқы сыңарының баяндауышы
жіп-жіңішке сын есімі мен ... ... бол ... ... арқылы жасалған.
- Қатыстық сын есім мен модаль сөздер арқылы жасалған ... Аузы ... олақ ... да, ... екпіні күшті тәрізденеді.
Ұзынша боп біткен, үлкендеу келген қоңырқай көздері саналы сияқты. Мәкіш ... осы ... ... ... ... сияқты. Осы сөйлемдердегі негізгі
мағынадағы сөздер күшті, саналы, ынталы дара қатыстық сын есімдер, ... ... ... модаль сөздері тіркесіп келген. Негізінде бұл
тұлғалы сөздер сөйлемнің соңында ... ... ... ... ... сөздер
арқылы жасалған есімді сөйлемдерде сөйлемді тиянақтау жағы ... ... ... өзі ... шақтық мағына үстейтін болса, модаль
сөздерде де шақтық мәннің ізі бар деп ... ... ... сын есім мен көмекші етістік арқылы: ... өнер ... ... сұлу еді. Ол ... ... ... ... ерекше тату
еді. Сын есімдер есімді сөйлемдердің баяндауышы қызметінде сондай-ақ
көптік, ... ... ... ... оған ғана ... ... ... ілінетін ұзын шидің басы, селдір қамыс болса, немесе
анда-санда кездесетін тікенді ... ... басы ... ... ... үзіп жұлып талшық етіп, көпке төзіп келе жатқан түйенің ірілері ... ... өз ... сай ... ... ... ғана. Дара сапалық сын
есімге ғой нақтылық демеулігінің тіркесуі арқылы: Өмір сондай абзал ғой!..
... ... ... ... ударениесі орысшаны отызға кеп оқыған
менікінен де жаман ғой. Егер сын ... ... ... ... болса, енді құрама ... ... ... ... онан ... ... етістіктің түйдектелуі арқылы жасалады.
Бөжекеңді көрген жерде сәлеміңді түзу бер, бір кездегі жақынның ... Сын ... ... ... ... -дей- ... ... сын
есіммен көмекші етістік арқылы жасалған: Осымен бар ... ... ... ... дәл бір ... бөрідей еді. Ол алдарынан тосқауыл
болатынын білген кісідей екен. -лы, -лі жұрнақты қатыстық сын есім ... ... ... ... іші ... жұпыны емес, жасаулы, кілемді,
алашалы екен. Бөжей Құнанбайға қатты ашулы еді. -ды, -ді- ... ... есім мен ... ... ... ... ... жүзді Нұрғаным сұлу
да, сәнді екен. -ты, -ті -жұрнақты қатыстық сын есім мен көмекші ... ... ... өзін ... жұрт ... емес. Омбы қар қорықтың
шет-шетінде қалың ... дәл ... ... кіргенде оншалық қатты
емес, күпсек екен.
-лас, -лес- жұрнақты қатыстық сын есімге ... ... ... ... ... әсіресе сыйлас еді. –қыш, -кіш- ... сын есім мен ... ... ... ... ... ... емес. -тал жұрнақты қатыстық сын есім мен көмекші ... ... ... , ... ... жолы роман – эпопеясындағы сын есімді есімді сөйлемдер төмендегіше
семантикалық мағынада ... ... ... ... ... ... да ... түсті. Түн жарық
емес, бұлты бар ма, тастай қараңғы екен.
-Бірқалыпты жайды білдіреді: Құнанбай қоршауында, ол ... ... ... ... ... ... ... сұп-сұр.
-Армандауды білдіреді: Өмір сондай абзал ғой!
- Сұлулықты білдіреді: Басындағы кимешек шаршысы да ... ... ... ... ... өнер нұрымен балқыған, ерекше сұлу еді.
-Мінезін білдіреді: Шүкіманның көңлі жүйрік, сезімтал еді.
- Парасаттылықты білдіреді: ... боп ... ... ... қоңырқай
көздері саналы сияқты.
-Өлшемдік қасиетін білдіреді: Абай енді ... ... ... ... ... халықтың саны ұшан- теңіз екен.
-Салыстыруды білдіреді: Үлкен үйдің іші сыртындай жұпыны емес, жасаулы,
кілемді, алашалы екен.
-Теңеулік мағынаны білдіреді: Абайдың да оған ... ...... ... әкедей емес. Бұл «қасқа» десе дегендей, ... ... ... кешіп өткен ойлар күздің ақ сұрғылт бұлтындай.
Міне бұл ... ... М. ... ... ... есімді
сөйлемдер жан- жақты формада қалыптаса келе әр түрлі реңкті білдіруде өте
шебер ... ... ... осы қасиеттері осы кезге дейін ... ... ... ... ... ... белгілі. Бұл бүкіл
роман бойынша бір ғана ... ... ... ... «Абай жолы» роман-эпопеясындағы сын есімді есімді
сөйлемдердің жай және құрмалас түрлерін көрсетсек.
Жай ... ... ... Тәкежан Абайдан екі жас үлкен. Ол Құнанбайға өкпелі.
Биылғы күз аса салқын.
Сұраулы сөйлемдер: -Ту, сарамас. ... ... көз жоқ ... еді? Кім
тентек, кім мақұл? ... –Шіркін, Ербол! Неткен жақсы едің?
Бұйрықты сөйлемдер: -Бәрекелді! Сүйіндік аға, ... ... ... Абай! Өлеңіңіз жақсы екен! Құнанбайдың жері кеңір!..
Лепті сөйлемдер: ...Ақ етің аппақ екен атқан таңдай! Өмір ... ... ... ... ... сөйлемдер: Үй жылы. Абай жалғы. Аспан да ашық.
Жайылма сөйлемдер: Биылғы күз аса ... ... суы ... ... ана ... ... ... маңы тап-таза. Қарт соқыр екен. Айнала
бұлыңғыр.
Болымды сөйлемдер:
Қарт соқыр екен. Күн болса ... ... ... ... ... күні желсіз. Құнанбай айналасы
көбінше үнсіз. Жайсыз суық ... ... Бұл ... ... танып сезген Бөжей Құнанбайға қатты
ашулы еді. Ол үйдегі Абайдың апасы Мәкішпен ... тату еді. ... ... ... Олар ... ... төрт ... сәл қалқыңқы.
Толымсыз сөйлемдер: Ғайып ... ... Түсі ойлы ... Ақсұр жүзі жабыңқы. Даусы соншалық зілді. Сөзі сондай салмақты.
Диалог жағдайында: ... ... ... ... ... ... ... ... келдік. Кәмшат ауру.
Құрмалас сөйлем
Салалас құрмалас сөйлем туралы ой ... А. ... ... ... Н. ... Р. ... Қ. ... Т. ... ... С. ... және т.б. ... еңбектерінде есімді
сөйлемдер туралы сөз ... ... Т. ... ... «Қазақ
тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі» деген еңбегінде ... ... ... ... Т. Қордабаев: «Жалғаулықсыз салалас сөйлемнің тек өзіне ғана
тән меншікті ... ... жоқ, ... ... жай сөйлемдерде
баяндауыш қызметінде қолданылатын сөз таптарының, формалардың қай-қайсылары
болса да ... ... ... ... ... ... ... Өзінің барғаны дұрыс, істі қолма-қол бітіреді (Ғ. Сланов)
[15, 46-47 бб.]. Біз бұл ... тек ... сын ... ... ... мысалды беруді жөн көрдік. Қ. Есеновтің ... ... атты ... ... ... сын есімнен жасалған сөйлем
кездеседі. - ... ... да ... бабы да ... екен ... Бұл ... ... құрмалас сөйлемнің бірінші сыңарының
баяндауышы жақсы сапалық сын ... ... Осы ... ... ... ... ... есім сөздерімен
берілгенде, бұларда мезгілдестік қатынастан гөрі санамалай айту мәні ... - деп ... ... ... ... қысқаша ғана айтып кетеді,
бірақ жеке ... ... ... [15, 21 б.]. ... ... есімді баяндауыштарына қарай мынандай топтарға бөліп қарастыруға
болады:
- Бірінші сыңары сын ... ... ... сыңары сын есімді салалас;
- Екі сыңары да сын есімді салалас.
–Баяндауыштары сын есімді құрама баяндауыштар. Жалпы сын есімді салалас
сөйлемдерді,сондай-ақ таза және ... ... ... ... сөйлемдер
деп бөлуге болады.
Салалас құрмалас сөйлем түрлері:
- мезгілдес (ыңғайлас) салалас;
- ... ... ... ... ... ... кезектес салалас;
-түсіндірмелі салалас;
- салыстырмалы салалас;
-шартты салалас.
Осы аталған салаластардың ішінде мезгілдес, себептес пен: ... әрі ... әрі ... ал ... мен ... ... үнемі жалғаулықты болып келсе, түсіндірмелі, салыстырмалы, шартты
түрлері ... ... ... ... ... салалас сөйлемдер
Сапалық сын есімді жалғаулықсыз мезгілдес ... ... ... мол, ауыл сәні зор ... ... өнер ... ... ерекше сұлу
еді. Түсі салқын томсарған, ашулы сияқты. Соңғы сөйлемнің екінші ... -лы ... ... ... ... сын ... ... модаль
сөзі тіркесіп келген.
Жалғаулықты мезгілдес (ыңғайлас) салалас: Толық денелі, ... ... сұлу да, ... ... Бұл ... ... ... баяндауышы
сапалық сұлу сын есімі арқылы жасалса, екінші сыңары -ді- жұрнағы ... ... сын ... екен ... ... тіркесуі арқылы
жасалған.Сапалық сын есім арқылы: Жасына жеткен қыздардың пішіндері сұлу
да, ... да ... сын есім ... ... да ... ... да мүгедек
болып қалды. Олар әрі қызғаншақ, әрі жорымтал, аңдығыш.
Қарсылықты салалас: Бірақ, үні зор, лебі екпінді, батыл. Бұл ... ... ... да сын ... арқылы жасалған.Қатыстық сын
есімді қарсылықты салалас: -ті - жұрнағы арқылы ... ... ... ... ... көңілін абыржытқандай ештеңе айтқан
жоқ, сөйтсе де Зеренің күрсінуі күшті. Қанша дегенмен ... қара ... ... ... шариғатынан Россияның заңы адамға мейрімдірек,
рахымдырақ қой. Бұл ... ... ... ... ... ... келген мейрімдірек, рахымдырақ қатыстық сын есімдеріне
қой нақтылық шылауының тіркесуі арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... ... жайнаған. Бірінші сөйлемнің сыңарының
баяндауышы бірыңғай сапалық сын есімдер болып келген.
Жалғаулықсыз қарсылықты салалас: Шам ... ... ... көз алдына
қазіргі мезгіл, бұл сәт самаладай ... Бұл ... ... ... ... сын есім арқылы жасалған.
Талғаулы салалас: Көпшілігі қара қас, қара көз, ... ... ... ... жүзді. Бұл сөйлемнің екі сыңарының да баяндауыштары күрделі
сын есімдер арқылы жасалған. Көбінің жүзі ақшыл, не қызғылт сарғыш. ... ... ... ... ... ... ал ... сыңарының
баяндауышы салыстырмалы шырайда тұрған күрделі сапалық сын ... ... ... бар ... Құнанбайға бағындырған жиырма
ауыл: дәл бір ұялас бөрідей. Анау ... ... ... ... ... ауыл ... қой ... – барлығы да соншалық таныс, жақын. Күлкісінің
үні соншалық ... ... бір ... ... еді.
Сабақтас құрмалас сөйлем
Сын есімді қарсылықты бағыныңқылы сабақтас: Сүйекті денесі әлі ... зор ... бет ... мол. Бұл ... бағыныңқы сыңарының
баяндауышы сапалық зор сын есімі мен –ған тұлғалы бол етістігінен ... ... ... сапалық мол сын есімі арқылы жасалып тұр Орта
жасты адам болса да, әлі ... ... ... ... ... -дей
жұрнақты қатыстық сын есімнен жасалған. Шыңғыстың қара желі өзге уақыттың
бәрінде жақсы болғанмен, дәл ... ... ... ... ... мен ... ... көмекші етістікті болып, басыңқы сыңары қатыстық
жайсыз сын есімі және -ақ күшейткіш шылауының түйдектелуі арқылы ... ... ... ... Абай ... ... салқын
болса, Ділдә да сондай жалынсыз. Бағыныңқы сыңарының баяндауышы салқын
болса ... сын есім мен ... ... бол ... ... ... жасалса, басыңқы сыңарының баяндауышы жалынсыз қатыстық сын есімді
болып келуі арқылы және олардың алдында қандай, ... ... ... ... ... тұр. Абай өзі ... ... болса, олар да
сондай. Бұл сөйлемнің ... және ... ... ... ... келген, бағыныңқы сыңарының баяндауышы -сыз жұрнақты қатыстық
сын есім мен шартты райлы бол көмекші ... ... ... жасалған.
Мезгілдес (ыңғайлас) бағыныңқылы сабақтас: Үлкен жазық маңдайы ... ... ... ... ... қисық, қиғаш көздері ерекше
суық. Басыңқы сыңарының баяндауышы ерекше суық ... сын ... ... ... Жас қыз кірген кезде, қатып қарап қалған
Абайдың реңі тіпті жат еді. Басыңқы сыңарының ... ... ... ... сын ... еді көмекші ... ... ... ... сұлу ... ... жүзі ... еді.
Себеп бағыныңқылы сабақтас: Дәл кірер жері тар болғандықтан, Көкбай
бастаған жігіттер ... ... бірі ... ... ... ... тар сын есім мен ... тұлғалы -дықтан қосымшалы бол
көмекші етістігінің тіркесуі арқылы себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем құрып
тұр.
Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас: ... ... ... боп, ... ... ... және ... сыңарының баяндауыштары да есімді
сөздер ... ... ... ... баяндауышы сапалық қатты сын
есімі мен көсемше тұлғалы бол көмекші ... ... ... ... ... ішік ... білегін сыбаныңқырап алған Ызғұтты
аңшыдай шапшаң, ықшам. Басыңқы сыңарының баяндауышы аңшыдай шапшаң, ықшам
бірыңғай сын ... ... ... ... ... ... ... салысса, Жігітекте де қоныс аз,
өріс тар. Басыңқы сыңарының баяндауышы аз, тар бірыңғай ... ... ... ... Ірі қара дегенде сиыр болса, ол ... ... ... ... ... ... баяндауышы жаман сапалық сын ... ... ... ... ... ... ... пен осы қаралылық
иықтан баспаса, ... мұны ... өзге күші ... Басыңқы сыңарының
баяндауышы жоқтай қатыстық сын есімі арқылы ... ... ... ... Ал, ... қысылған шағында, мынандай
апат, ауыртпалық көрген шағында, қаншалық әлсіз, осал. Басыңқы ... ... сын ... ... ... осы ... ... ән салып, қалжың айтып, келелі кеңес те сөйлеп жүргенмен, өз ішінде
жабырқау. ... ... ... ... сын ... ... үлкен алтын сырғасы ырғалып келе жатқан Тоғжан, мынау ат ... топ ... тап ... дәл көп ... арасындағы Шолпандай.
Басыңқы сыңарының баяндауышы -дай жұрнағы арқылы ... ... ... ... қатыстық сын есімі арқылы жасалған.
Аралас құрмалас сөйлем: Көзге ілінетін ұзын шидің басы, селдір ... ... ... ... ... ... қарағай басы кезіксе,
соларды сыдырып жеп, үзіп жұлып талшық етіп, ... ... келе ... ... ... ... сыңарының баяндауышы ірілері (-лер, -і)
көптік, тәуелдік жалғау тұлғасында тұрған сапалық сын ... мен ғана ... ... Сан ... ... баяндауышты есімді сөйлемдер
Қазақ тіл білімінде сан есімдер де басқа есім ... ... ... жан-жақты зерттелді. Барлық түркі тілдері бойынша
жеке-жеке ... ... ... ... ... жарық
көрді. Қазақ тілінде сан есімді арнайы зерттеген Ә. Хасенов бірер мысал
арқылы сан есім де ... ... ... жұмсалады деп тоқталып
өткен. Сонымен қатар ... тілі ... да бұл ... арнайы
берілген. Осы салада А. ... С. ... ... А. ... О. ... т.б. ... үлкен еңбек жазды. Әрине,
осы аталған еңбектерде сан есім морфологиялық жағынан зерттелгенімен, ара-
арасында сан есімдердің тек ... ... ... ғана ... ... ... еңбегі бойынша сан есім көбіне тек морфологиялық
жағынан ғана сөз ... деп ... ... Сан ... ... ... ... болуымен бірге Қ. Жұбанов, М. Балақаев, Т.
Сайрамбаев еңбектерінде сөз ... ... сөз ... Бізге қатыстысы
сан есімдердің сөйлем мүшелері ішінде баяндауыш қызметінде жұмсалуы. Табиғи
жағынан алғанда сан есімдер анықтауыш болуы ... ... сан есім ... ... ... ... ... туралы жоғарыда айтып кеткенбіз.
Дегенмен ол туралы жоғарыдағы авторлар еңбегінен мысалдар келтіруге болады.
М.Балақаевтың «Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... түнгі тоғыз болып қалған екен (С. Мұқанов). Мұндағы ... ... үш ... ... бар: ...... де, ... екен – көмекші сөздер. Соңғы үш көмекші сөз ... ... ... әрі ... ... ... – тоғыз болуға таянған, бір-ақ әлі болған
жоқ), әрі ... ... ... ... есім ... ... айтылатын көмекші етістіктер
есімдердің баяндауыштық қызметін дәлдеп, мағынасын толықтырып тұрады. Ондай
көмекші ... ... ... күрделі есім баяндауыштар деп
танимыз» [4, 140 б.] - деп ... ... ... ... ... ... ... сан есімді есімді есімді құрама баяндауыш
арқылы жасалғанын көрсетеді.
Біз осы тақырыбымызда сан ... ... ... ... ... жолдарын, сөйлем түрлерін талдамақпыз.
Сан есімдер сөйлем соңында үнемі таза сан есім ... ... ... ... та ... Сан есімдерге көмекшілік қызметте көмекші
етістік, ... ... ... ... ... ... Олар ... қызметін тиянақты ете түсіп, ... ... ... ... Сан ... ... ... тіркесте негізгі мағынаға ... да, ... ... сол сан ... ... ... ... сан есімді тіркесте ондай сөздердің көп қолданылатыны ... мен ... ... Енді ... жеке-жеке көрсетелік:
Реттік сан есім мен нумеративті сөздер: Мұнда келгелі биыл бесінші жыл.
Тәуелдік жалғаулы есептік сан есім мен ... ... ... ... қара жал ... аты, дәмелі бәйге аттың бірі ... ол да ... араз ... бірі ... сан есімдер
Барлық жиын – елу қаралы еркек, отыз-қырықтай қатын. Есептік сан ... ... -тай ... ... ... ... сан ... туып
тұр.
- Құрама баяндауыштағы көмекші етістіктер: Есім баяндауыштарға да өткен
шақтық мән беріп, олардың баяндауыштық қызметін айқындай ... ... бірі - ... ... сан есім мен ... етістік: Иіс жинап топтаған қой саны
елудей еді.
Сан есім мен ... ... ... ... сан есімдермен тіркесіп
құрама баяндауыш жасайды. Осылай көмекші етістіктер сан ... ... ... ... ... сан есімдердің сөйлемді тиянақтау ... ... ... ... жалғаулы болжалдық сан есім мен көмекші етістік: Сөйтіп, кеңес
аяғында ... өзі ... ... ... ... Бас тоғызы түйе, екінші
тоғызы жылқы, аяғы қой, ешкі тоғыздары және ішек-кілем ... ... ... болжалдық сан есім мен көмекші етістік: Бұлар беттеген қалың
топ үлкен үйлер он шақты еді.
- ... сан есім мен ... ... ... ... екеу ... ... сан есім мен -ақ демеулігі арқылы: Күткені, тісін басқаны
біреу-ақ.
– Сан есімдер құрама баяндауыштың негізгі сыңарында ... ... ... ... әкенің, ағаның бірі едім!.. – деп, Абай бұл әңгімеге
қанағаттана алмай, үндемей ... ... сан ... ... ... өз қолдарымен үлестіріп отырған топтардың қайсысын көрсең де,
әдет-мінездері бір-ақ түрлі.
Ұлы ана, қарт ... ... оның ... ... ... ... ... көзі ұйқыда жатыр екен. Бар жігіт тегіс бейқам. ... ... ... ... ... момындау саудагер бар еді. Балалары жоқ, ерлі-
қатынды екі бас.
Өзінің де ең ... ... ... Абай еді. ... арасы – 5-6 жас.
Жыл сайын, ай сайын, кейде, тіпті күн сайын көргеніміз бір тепкі.
Жоғарыда айтылған сөйлемдердің баяндауыштары – ... ... ... ...... ... ... компоненті дерт,
адам, бас, жас, тепкі зат есімдерінен және ... сын ... ... ... сан ... нольдік тұлғада жұмсалумен бірге септік жалғауда
тұрып та сөйлемді тиянақтай ... ... ... сан ... ... ... ... септіктен басқасы) заттанып барып толықтауыштық
қатынаста ... ... т.б. ... ... ... қатынаста
жұмсалумен бірге сөйлемнің соңында тұрып, ... ... ... ... Сан ... барыс, жатыс, шығыс, септіктерінде ... ... ... ... ... ... ... сан есім мен көмекші етістік: Үйткені, анау
таудан ағылған нөпірдің сан мөлшері де бір бес жүзден кем емес.
- Барыс септігі: Саны ... ... ... ... онға жуық (ІІ ... б.). ... ... сан есімді тіркестен синтаксистік тәсіл арқылы
құралған, бастауыштарын сандық сапада болжалдық түрді көрсетеді.
– Сан есім+ақ ... + зат есім және ... ... ... - Бар ... ... қой ... Мұндағы есім баяндауыштың құрамында үш көмекші сөз
бар: елу – негізгі де, -ақ қой ...... ... ... үш ... сөз
негізгі баяндауышқа әрі күшейткіш, әрі заттық, әрі модальдық мағына қосып
тұр. Осындай, есім ... ... ... ... ... ... ... дәлдеп, мағынасын толықтырып тұрады.
– Сан есім мен көмекші сөздер: Айтқанын мақұл көре қоя ма, жоқ па? ... екі ... Сан ... сөйлемдегі сөздердің барлығымен бірдей қарым-қатынасқа
түсе бермейді. Олардың тікелей тіркесетін негізгі ... - зат ... ... ... ... сын есімдер және етістіктер ғана. Өзге ... ... да ... талғамайтын ғана, ақ демеуліктерін ... Зат есім мен ... сан ... Абайдың қасындағы жас жігіттер саны он
екі.
- ... ... сан есім + зат есім мен ... ... Осы ... іле, тағы бір топ ... Бес-алты кісі еді.
- Жинақтық сан есім мен –ақ ... ... ... ... не ... Біз екеу-ақ...
Жай сөйлем түрлері
Хабарлы сөйлем: Төрдегі бөлмелер екеу еді. ... ... ... ... ... он ... еді.
Бұйрықты сөйлем: - Мағаш, Дәрмен! Бар екеуің!
Жақты сөйлем: Ертең үстіңе сияз құрғызамын. Бұл бір.
Жалаң сөйлем: Солар саны елу-алпыс. Біз ... ... ... ... жас ... саны он екі. ... ... сегіз жүз жылқы бар екен.
Толымды сөйлем: Құлыншақ - сол Торғайдың басты кісісінің бірі.
Толымсыз ... ... ... жүз. ... – алты жүз ... есімді салалас құрмалас сөйлемдер
-Сан есімді жалғаулықсыз ыңғайлас (мезгілдес) салалас: Балалары ... екі ... ... түйе ... ... екінші жамбы
бастатқан тоғыз. Бұл сөйлемнің екі сыңарының да ... дара ... ... ... арқылы жасалған.
-Болжалдық сан есімді жалғаулықсыз ... ... ... ... ... аулы көп үйлі ... ... он бес шамасындай.
- Сан есімді жалғаулықты ыңғайлас(мезгілдес) ... Бас ... ... ... ... аяғы қой, ешкі тоғыздары және ішік-кілем сияқты
тоғыздар ... Сан ... ... ... Жыл ... ай ... ... тіпті күн
сайын көргеніміз бір тепкі.
Сан есімді есімді сабақтас ... ... ... ... ... өз ... ... отырған
топтардың қайсысын көрсең де, әдет-мінездері бір-ақ ... ... ... ... ... жүз ... ... кілемнен басталса,
содан ары, ішік жиырма бес, сырмақ, сандық, жиырма бестен.
- Мезгіл ... ... ... ... әлім ... шағымда, не
дәме етесің екеуің! ... – деді.
- ... ... ... Ұйқы ... не ... дейсің екеуің!
- Тәуелдік жалғаулы жинақтық сан есімі арқылы: Әлпеншекті ... ... ... осы әнге сыр ... еді ... ... сөйлем: Шарды түбінде елубасылар салып болған соң, ... өзі ... осы ... ... отырған екі тілмаштың бірі.
2.2.4 Есімдікті құрама баяндауышты есімді ... тіл ... ... ... ғана ... ... ... соңғы он
жылда сөз бола бастады. Профессор М. ... ... ... ... ... ... ... баяндауышының жасалуына қарай топтауды
мақсат етеді. Осы күнге дейінгі қазақ тілі ... бәрі бұл ... ... ... ... ... ... ашық. Айнала жым-жырт” [4]
сөйлемдерінің есімді сөйлем ... ... ... ... ол
сөйлемдердің бастауыштары аспан, айнала, күн сөздері болса, баяндауыштары
ашық, жылы, жым-жырт -сын ... Осы ... ... ... осы ... орыс тіл ... бұрыннан айтылып жүргенімен,
түркологияда, соның бірі қазақ тіл білімінде ... M. ... ... жай ... ... өте көп ... етістікті жай
сөйлемдерге қарағанда аз қолданылатыны белгілі. Оның басты себебі бар. Бұл
мәселе тек есімді жай ... ғана ... ... ... сөйлемге де
қатысты. Есімді сөйлемдер осы күнге дейін арнайы мәселе етіп ... ... ... құрайтын сөз таптарының өзінің ... ... ... ... зат ... сын ... сан есім, есімдік
сөз таптары қатысты. Сондықтан бұл құрамды баяндауышты сөйлемдерді ... ... ... дау ... ... ... осы уақытқа дейін
есімді баяндауыштың осы сөз таптары арқылы ... бір ... ... ... зат ... ... оның бір-екі тұлғалық түрін келтіреді
де, оның ондай баяндауыш болудағы әр ... ... ... Сол ... сын ... де ішкі категорияларының сөйлемді
тиянақтауы сөз болған емес. Ал, сан ... ... ... ... де ... ... десе болғандай. Есімді сөйлемдерде
баяндауыш болатын әрбір сөз ... ... ... есімді сөйлемдердің
жасалуын толық көрсетуге болады” [4].
Біз өз жұмысымызда М. ... ... ... роман-эпопеясындағы құрама
баяндауышты есімді сөйлемдерді -зат есімді құрама баяндауышты сөйлемдер,
есімдікті есімді ... ... ... сын ... құрама
баяндауышты сөйлемдер және сан есімді құрама баяндауышты ... ... ... ... зат есімді құрама баяндауышты сөйлемдер туралы
сөз қозғап, оның ... ... ... Біз өз жұмысымызда
М. Әуезовтің “Абай жолы” ... ... ... ... ... туралы ой қозғап және олардың жасалу жолдарын
көрсетсек. «Қазақ тіл ... ... ... ... деген мәселе
арнайы сөз де болмаған. Бірақ осы күнге дейінгі баяндауыштардың жасалуында
зат есім, сын ... сан ... ... ... ... де ... онда тек бірді-екілі мысалмен көрсету үрдісі баршылық. Сол сияқты сөз
тіркестері мәселелерінде, оның ішінде әсіресе есімдіктің, сөйлемнің соңында
келіп басыңқы ... ... да сөз ... жүр» [59]. ... де сөйлем
соңында тұрып, ойды тиянақтай ... ... ... сөйлемдер өз
бастауыштарымен жақ, сан жағынан ... ... ... есімді
сөйлем құрайды. Баяндауыш болатын есімдік бастауыштың сыр-сипатын, ... не ... ... ... ... ол ... есімдік басқа сөз
таптарынан кем деп ... ... Оның өзі ... зат ... сын ... есім орнына жұмсалуына да қатысты. ... ... ... осы үш сөз ... заттық, сындық, сандық қасиеттері нақтылана
түседі. Зат есім, сын ... сан ... ... бастауыштың мәнін
айқындауда есімдік сөз табының орны ерекше деп айтуға болады. Сондай-ақ
есімдіктің осы ... оның ... ... ... ... да бай ... ... Р. Әмір «Особенности синтаксиса казахской разговорной речи
«деген еңбегінде есімдік арқылы ... ... ... ... ... ... есімді құрмалас сөйлемнің бір түрін көрсетеді.
Р. Әмір: ... ... ... ... ... ... ... предложения с субъективно-
глагольным построением, где ... ... осы еді, сол еді. ... ... вариантом функционально –самостоятельных простых
предложений со ... осы, ... ... действия. Простые
предложения со сказуемыми осы еді, сол еді ... ... ... со ... ... предложений, выражающих
временные отношения: Аяғымыздың бортқа іліккені сол еді, машина ... ... (Б. ... ... сол ... шақырып кетті. Нұрсұлу бір жаққа баруға жиналып ... сол ... ... ете ... (Қ. ... (18, 148 б). ... ... еді, сол еді құрамды түрінің берілуін көрсетумен қатар, есімдіктің
функционалдық ... да ... ... ... бұл еңбегінде құрмалас
сөйлемдегі есімдікті түрінің элементін көрсете ... ... ... сложносочиненные предложения выражают мгновенность
следования действий, событий. Грамматическая организация их ... ... ... ... с ... построением, но и формой
второго компонента, сказуемое которого ... ... ... ... ... - деп ... ... екі компонентінің
баяндауыштарына анықтама береді. Автор сонымен бірге жай ... ... түрі ... ... ... В ... ... по способу
предикационного выноса, ... с ... ... назначением
выступают местоимения мынау, анау. Конструкция с этим ... ... ... эмоции, вызванной действием: Оңбаған, құдай жүзін көрмегір, сенің
алдыңғы ... ... пе еді! ... ... ... басын жарып отырғаның
анау (М. Әуезов). Біз үшін Қайшамен не ... Енді ... ... ... ... отырғаны мынау (М. Әуезов). Басқасын қайтейін, ең аяғы ... ... ... ... ... ... анау (Ә. Нұрпейісов)» - деп,
жай сөйлемді анау, мынау сілтеу есімдіктері арқылы көрсетеді [18, 58 ... ... ... жолы ... ... есімді құрама
баяндауышты сөйлемдер ұшан-теңіз.
Сілтеу есімдіктері баяндауыш қызметінде көмекші етістіктермен тіркесіп
келіп, құрама баяндауыш ... ... Оның ... ... ... түрі бар.
- Біріншіден, нольдік тұлғадағы сілтеу есімдігіне көмекші етістіктің
жалғасуы арқылы жасалады: Абай дәл ... ... ... ... айды ... ... осы еді. ... қайтқалы кітапқа анықтап оқталғаны осы
еді. Абайдың ... де сол ... ... жалғаулы сілтеу есімдіктері мен көмекші ... ... бұл ... бар ... мен ... осы үйге ерте ... ... Солар екен. Ырғызбайдың жуаны Әзімбай болғанда, Жігітектің
сімілтірі ... ... ... ... есімдіктері мынандай құрамда келеді:
Бірақ Абайлар білмепті, Айдос ішінен Бөкеншіге ... ... ... ... ... Сілтеу есімдіктері мен модаль сөздер арқылы: Бірақ ... елде ... ... ... асау ... сенбегенде, ұзын шыжыммен ұшырады ғой, сол
тәрізді. Саркөл айналасындағы топыры көп ауыл сол ... ... ... ... ... ... жолы осы сияқты. Жаңа Қадырбай айтқандай
арғыдан бері қарай ... ... ... ... осылар сияқты. Соңғы
сөйлемнің баяндауышы көптік жалғаулы сілтеу есімдігі мен «сияқты» модаль
сөзі арқылы жасалған.
Роман ... ... ... ... ... ... ... Сілтеу есімдігіне шылаулардың тіркесуі арқылы: Кіршіксіз таза көңілдің
бар қиялы осы ғана. Становтың тілері мен ... осы ... ... ... үшін ... ... сол ғана. Абай осы ғой! Әзір
көріп отырғаның сол ғой! Көптік жалғаулы ... мен ... ... ... ... жауы солар ғой.
- Нольдік тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... –ау, қасқыр бала мынау ғой! - деді. Кейде
сілтеу есімдігі ... ... ... оған ... ... мен ... «ғой» шылауы арқылы күрделі баяндауыш түрінде де
жұмсалады - Бөжей өкпесінің басы осы еді ғой.
- ... ... мен ... ... қосарлануы арқылы: Мың
асқанға бір тосқанның шағы кеп тұрған сәтім осы-ақ!
- Сілтеу есімдігі мен сұраулық шылаулар арқылы: Махаббат па? Осы ма? ... ... ... осы ма? ... осы ма? ... осы ма?
- Жатыс жалғаулы сілтеу есімдігі мен көмекші етістік арқылы: Құнанбай
сонда еді. Сонда сілтеу ... ... ... тұр. ... өзі ... екен. Мұсағұлға келсе, Базаралы да сонда екен.
- Жатыс жалғаулы сілтеу есімдігі мен болымсыздық ... ... ... ... зор ... бурыл сақалды Құнанбайдың жалғыз көзі бұларда
емес. Бұлар көптік жалғаулы сілтеу есімдігі жатыс септігінде тұр.
- Шығыс ... ... ... мен ... ... арқылы: Әлгіде
Жұмырдың айтқаны осыдан еді.
- Сілтеу есімдігі мен ... ... ... ... етістігінің
тіркесіп, күрделі баяндауыш қызметінде келуі: Жалғыз осылар ма? Бұлар
ғана емес?
Жіктеу есімдіктері «Абай жолы» ... ... ... ... ... ғана ... ... қоймай, олар сөйлемнің
соңында әр түрлі тұлғаларда тұрып, ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі жұмсалу аясының ... кең ... Енді ... жеке-жеке көрсетелік:
- Нольдік тұлғадағы жіктеу есімдігі мен көмекші етістік арқылы - Төрт
тарапың сай ... ... ... хан төресі сен екенсің!
- Жіктеу ... ... ... келіп оған «ғой» нақтылық шылауының
тіркесуі арқылы: Жеміс күтіп, нәр ... ... ғой. ... ... Жатыс жалғаулы жіктеу есімдігі мен ... ... ... ... ... ой ... де жоқ ... Нольдік тұлғадағы жіктеу есімдіктері мен болымсыздық етістігі арқылы:
Қазірде Абай байқаса, мына ... ол ... ... ... ... ... ... есімдіктің түрі:
Өздік есімдігі. Егер жіктеу есімдіктері мен, сен, ол, біз т.б. ... ... ... жұмсалса, керісінше, өздік ... ... ... ... ... келу арқылы жұмсалады. Оның өзі ... ... ... ... үшінші жағында жұмсалуымен
ерекшеленеді.
- Өздік есімдігінің тәуелдік ... ... ... оған ... тіркесуі арқылы: Немересін баулып отырған өзі ... қаза мен ... ... ... өзі ... ... есімдігі жатыс септігінде келіп оған болымсыз етістігінің
тіркесуі ... ... ... ... ... өзінде емес.
Кейде өздік есімдігі нольдік тұлғада келіп, оған түйдектелген ... ... ... ... ... ... ... бағыттық
мағына үстейді. Өз байлауы өз ішінде. Сол айтылған, жазылған жырлар әлі
күнге ... ... өз ... ... есімдігі мен модаль сөздері арқылы: Шынында мына сорлы тілмәш
дәл соның өзі сияқты.
- Өздік есімдігі мен ... ... ... ... ... ... ақылынан басқа ақыл жоқ деп алғансың ғой өзің тіпті.
- Өздік есімдігі мен ... ... ... арқылы: ...Таң осы да ...өзі
ғой! Тартып алғыштың басы, шынға ... ... ... ... ... ... ... баяндауыш болып: Тобықтыға абырой әперіп, ұлық
қып, үске шығарып қойған да сол өздері.
- ... ...... тұлғадағы белгісіздік есімдігі мен
көмекші етістік арқылы: Ішінде жұпыны ... ... ... ... ... белгісіздік есімдігі мен көмекші етістік арқылы:
Кешелер ол да Құнанбаймен араз ... бірі еді. Ол өз ... ... ... қиын ... бірі ... ... есімдіктері - Сұрау есімдіктері мен көмекші етістік арқылы
жасалған ... -Бұ кім ... ... кім еді? ... ... да: - ... Мәкіш, Салтанат бүгінде қандай екен?.. - деді.
- Түйдектеліп келген күрделі құрамдағы баяндауыш ... ... ... ... ... бұ неменең?
Жай сөйлем түрлері
Хабарлы сөйлемдер: Әзімбай өзі де осында екен.
Сұраулы сөйлемдер: - Сендердің берген ақылың осы ма?... ... ... ... ... ... осылар ма? Бұлар ғана емес!
Лепті сөйлемдер: Таң осы да... өзі ғой! ... осы ... ... ... ... ... сөйлемдер: Байлау біреу-ақ.
Жайылма сөйлемдер: Бөжей өкпесінің басы осы еді ғой. Бөжейдің Құнанбайға
қарсы жалғыз ашық серпіні сол еді.
Толымды ... ... да ... сөзі осы екен.
Толымсыз сөйлемдер: Айғай салып жылаған жеңгесін алғаш көргені осы еді.
Болымды сөйлемдер: ... ... ... өзі ... Бүгінгі Абайдың
үлкен қала базарына алғаш бару ... ... ... сөзі осы ... ... ... ... өзі емес.Көздегенің сол ғой!
–Жалғыз мен емес...
Құрмалас сөйлем түрлері
Есімдікті жалғаулықсыз мезгілдес (ыңғайлас) ... ... ... ... ... мен ... етістік арқылы: Тоғжанға
арналған, ең алғашқы «ғашығым» деген жарына арналған жан жырының
тұңғыш жолы осы ... ... ... мезгілдес (ыңғайлас) салалас
- Нольдік тұлғалы сілтеу есімдігі мен көмекші етістік арқылы: ... ... да, ... ... де ... ... ... ең бір сұлу, ең бір
әсерлі, күшті жыры осы еді.
- Нольдік тұлғалы сілтеу ... мен ... сөзі ... Мағаш,
Кәкітайларға да, әке-шешесіне де, Дәрмен арқылы айтқызып тұрған жауабы ... ... ... ... ... ... салалас. – Көптік+ жатыс жалғаулы сілтеу
есімдігі мен көмекші етістігі арқылы: Бірақ өңі ... зор ... ... Құнанбайдың жалғыз көзі бұларда емес
- Нольдік тұлғалы сілтеу есімдігі мен көмекші етістіктер ... ... ... ... ... ... кеткен алғашқы сәлем бұл емес
екен.
Есімдікті көп компонентті ... ... ... есімдігі мен көмекші етістік ... ... мен арғы ойы ... қар, ... бойламайтын обыр, опқынның өзі еді.
Бұл сөйлемнің үш компоненттінің де ... ... ... ... ... ... қар ... тұлғалы жалпы есімнен, екінші
сөйлемнің баяндауышы обыр нольдік тұлғалы жалпы есімнен ... ... ... өзі ... жалғаулы өздік есімдігі мен еді көмекші
етістігі арқылы сабақтас сөйлемді тиянақтап ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас.
-Сілтеу есімдікті қарсылықты сабақтас: Құнанбайдың бетіне батып айта
алмаса да, сырттан бар жақын, бар ... ... десе ме ... ... ... бұл сөзі ... пен Абайға тұрпайылау тисе де, оның бар
сыпайылап айтқаны осы еді.
Есімдікті шартты бағыныңқылы сабақтас
-Жіктеу есімдікті шартты бағыныңқылы сабақтас.
–Нольдік ... ... ... мен ... ... ... Қазірде
Абай байқаса, мына Базаралы ол емес.
-Өздік есімдікті шартты бағыныңқылы сабақтас.
-Жіктік жалғаулы өздік есімдігі мен нақтылық ғой ... ... ... ... ... шынға келсек, Байсал емес, өзіміз ғой.
Сілтеу есімдігі мен шартты райлы бол етістікті шартты сабақтас.
–Нольдік тұлғалы сілтеу ... ... ... ... ойы осы ... да өз ... алдын ала өзі өлшеген бетпенен ішіне ірікті. Бұл
сөйлемнің бағыныңқы сыңарының баяндауышы осы ... ... мен ... бол ... ... тіркесуінен жасалған.
-Нольдік тұлғадағы күрделі сілтеу есімдіктері мен күшейткіш демеулік
шылауы арқылы: Тұяқ ... ... ... сол осы-ақ! Бұл ... ... ... ... ... ... келген,
бағыныңқы сыңарының баяндауышы тәуелдік жалғаулы жалпы есім күнім мен
шартты райлы ... ... ... ... ... ... ... сол осы-ақ күрделі сілтеу есімдіктері мен –ақ күшейткіш демеулік
шылауы арқылы жасалып сөйлемді тиянақтап ... ... ... ... мен ... ... ... сабақтас:
Ырғызбайдың жуаны Әзімбай болғанда, Жігітектің сімілтірі солар екен.
Есімдікті мезгілдес (ыңғайлас) сабақтас
Сілтеу есімдікті мезгілдес ... ... ... ... ... мен ... етістік арқылы: Мұсағұлға
келсе, Базаралы да сонда екен.
Есімдікті қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас
Жіктеу есімдікті қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас.
-Жіктік жалғаулы ... ... мен ... ... ... ... ... нәр алатыны сенсің ғой.
-Сілтеу есімдікті қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас.
-Нольдік тұлғалы сілтеу есімдігі мен көмекші етістік арқылы: Бөжей өлген
күннің ертеңінде Байсал, ... ... ... боп, ... ... осы еді. Бұл сөйлемнің бағыныңқы, басыңқы сыңарларының баяндауыштары
есімді болып келген, бағыныңқы ... ... ... ... ... ... жалқы есімдер мен ... ... боп ... ... ... ... ... тұлғалы осы сілтеу есімдігі
мен еді көмекші етістік арқылы жасалып сөйлемді тиянақтап тұр.
Өмір бойында Абайдың ең ... рет ... ... ... ... қатып,
қажыған жолы осы еді. Бұл сөйлемнің басыңқы сыңарының баяндауышы нольдік
тұлғадағы сілтеу есімдігі мен ... ... ... жасалып қимыл-сын
бағыныңқылы сабақтас сөйлемді тиянақтап тұр.
Көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем
Сілтеу есімдікті көп бағыныңқылы сабақтас.
–Нольдік тұлғалы ... ... мен ... ... ... Бір ... ... қайтып келе жатып, ауылды аңсап, асығып шапқан көк жазығы
осы еді. Бұл сөйлемнің басыңқы ... ... осы ... тұлғадағы
сілтеу есімдігі мен еді көмекші етістігі арқылы жасалған.
2.3 Көмекші есімді құрама баяндауышты есімді ... ... ... сан ... ... көп ... оларға алды,
арты, асты, үсті, жаны, қасы, арасы, ортасы, іші, сырты, ... ... ... ... тұсы, маңы сияқты сөздер жатады. Бірақ сан ... ... бұл ... қолданылу өрісі аса кең, атқаратын қызметтері
өте зор - көмекші есімдер деп аталатын сөздер тобы бар. Ал бұл ... ... кең ... да, атқаратын қызметтерінің мол болуы ... ... ... ... ерекшеліктерімен байланысты. Бұл
сөздердің басқа өзі тіркесіп тұратын негізгі сөздерден ...... бір ... ие, ... ойға ... бола ... Олар негізгі
сөздердің жетегінде келіп, сол сөздің мағынасын нақтылап, толықтырып тұрады
[49, 144-145 бб.].
Көмекші есім ... ... ... ... ... ... не біржола ескерусіз қалып, тіпті басқа сөз таптарына ... ... ... ... жеке ... тобы ... ... рет танып, ғылыми
теориялық жағынан тексеріп, зерттеген профессор А. Ысқақов ... ... ... бұл ... тобының мағыналарын, атқаратын қызметтерін, қай сөз
табына ... ... ... ... ... ғана ... ... да маңыздылығын алғаш рет А. Ысқақов 1948 жылы ... ... ... ... ... еңбегінде А. Ысқақов: «Қазақ тілінде өз алдына лексикалық мағынасы
бар септелетін, тәуелденетін, көптелетін, ... ... ... кәдімгі зат есімдер мен бастапқы мағынасынан айырылған шылау
сөздердің аралығынан орын алатын «қасы, жаны, іші, ... ... ... ... асты ... ... төтенше қызмет атқаратын сөздер бар. Бұл сөздерді
көмекші есімдер деп атауымыз керек» [61] - дейді.
Сондай-ақ, осындай ерекшеліктері мол, ... ... ... ... ... ... біржола атаусыз қалдыруға, болмаса басқа сөз ... ... айта ... ... оны өз ... жеке сөз ... тану ... дәлелдейді.
«Наречие в современном казахском языке» ... ... А. ... ... жеке ... ... тіл білімі үшін көмекші есімдердің
әлі шешімін ... ... ... атап ... Әлі де ... ... бұл ... үстеулер ретінде танылып жүргенін айта келіп,
ғалым көмекші есімдердің ерекшеліктерін, олардың қолданыстағы екі ... тура ... ... және ... ... ... ... тура түрінде өзінің лексикалық мағынасын және
дербестігін сақтай отырып, ... ... ... ... сөйтіп бұл жағдайда олар үстеулер болып табылатындығын
мысалдармен келтіреді. «Шахтаның біреуі алда, ... ... ... ... ... ... ... туралы ғалым былай деп жазады: «Те же
слова в притяжательной форме весьма часто употребляются в ... ... ... ... ... ... при этом они функционируют
служебно; в силу зависимости от предыдущего имени ... ... ... ... ... В этом сочетании служебные имена как бы
выступают в качестве части предыдущего слова, его ... и ... ... ... в ... языке, но несколько в ином
плане (сравните, ... алды – ... ... ... подобных слов особенно ярко проявляется там, что они
синтаксически без предыдущего слова (в род. ... ... быть ... членом данного предложения, а выступают только ... с ... ... как один ... член ... ... подобные служебные имена являются оформителями целого сочетания в одном
из локативных падежей. 1. Көрікті Отан алдында, ақын ... ... ... Ұлы жиын ... Сөз ... ... ... этих примерах сочетания Отан алдында жиын алдында служит только одним
сложным членом предложения, слово алдында ... ... ... ... ... ... ... назвать их наречиями нельзя, их
можно считать служебными ... ... ... ... ... с его ... лексической семантикой» [62].
«Қазақ тіліндегі сөздерді таптастыру туралы» [63] деген мақаласында
А. ... ... ... тұлғалық және функциялық
ерекшеліктеріне қарай белгілі топтарға бөліп саралап қарастырады. Бұл жерде
көмекші ... ... ... тобында қарастырылады. Көмекші сөздерді
ғалым алдымен мағыналық және ... ... ... екі ... ... ... шылау сөздер.
А. Ысқақов осы еңбегінде ... ... ... «Көмекші сөздер,
тіліміздегі басқа категориялардың ... ... ... ... дербес мағынасы бар сөздерден шыққан. Мысалы, Үй сыртында,
ішінде, ... ... ... ... ... ... ішінде деген
сөздер есімдерден шыққан да, «шығар, ... ... ... ... Бұл сияқты сөздердің көмекші сөздерге айналғандықтарын, олардың
өздеріне тән сөздің екпіні ... және ... ... ... ... ... ... қабысып жатқандықтарынан да көруге болады. Сөйтіп,
ғалым көмекші сөздерді шығу ... ... және ... ... ... екі топқа бөледі:
а) көмекші есімдер
б) көмекші етістіктер
Көмекші есімдердің үнемі ... ... ... ... ... белгілі бір септік ... ... ... олардың
мағына жағынан және қызметі жағынан (тәуелдену, септелу, т.б.) есімдерге
ұқсас ... атап ... ... ғалым тілдегі сөздерді осылай
негізгі семантикалық және ... ... ... сөз ... үшін және мектеп, ғылыми грамматикаларының жетік меңгерілуі
үшін маңызының зор екенін айтады. Жоғарыда аталған мақалалардағы пікірлерін
жинақтай келіп, А. ... 1952 ... ... ... ... ... ... грамматикада бұл сөздерді көмекші есімдер деген атпен жеке тарау
етіп бере ... ... Қ. ... ... ... сөйлем мүшелері» деп аталатын ғылыми
еңбегінде қазіргі қазақ тілі грамматикаларында ... ... гөрі ... ... ... ... ... ұсынады [65].
Біз өз жұмысымызда «Абай жолы» роман-эпопеясында көмекші есімдердің
құрама баяндауышты есімді ... ... еніп ... ... ... ... ... есімдер үнемі тәуелдік жалғаулы ... ... да, ... ... ... негізгі есім сөзі ілік септік жалғауының не ... на ... ... ... ... есімдер ілік жалғауының
жасырын түрімен тіркесе айтылғанда, өз алдына жеке сөйлем мүшесі ... ... ... ... сөзбен бірігіп, күрделі мүше болып
келеді. Мысалы, Біз олармен ат үсті ... Осы ... ат ... тіркес қалай амандастық? деген сұраққа жауап беріп, пысықтауыш болып
тұр. ... іші ... ... ... ... іші ... ... бастауыш болып тұр. Құдық басында, ... ауыл ... ... Абай ... ... ... отырып тыңдайтын Дәркембай, көп
кәрі-жас бар. Бұл сөйлемдегі құдық басында, ауыл ... от ... ... ... пысықтауыш болып тұр. Астында жүйрік аты бар. Астында
деген ... ... ... ... тұр [66, 106-107 бб.]. ... ат үсті, мектеп іші, құдық басында, ауыл сыртында, от басында,
астында деген ... ... де үст, іш, бас, ... аст ... ... ... сақталған зат есімдер есебінде емес, ақиқат
мағыналары солғындаған көмекші есімдер ретінде қолданылған. Осыған ... ... бәрі де сол ... ... мүше ... ... ... сөздермен тіркесіп, күрделі мүшелердің құрамына ... ... ... ... етіп тұр да, олардың әрқайсысы
семантика жағынан сол ... ... ... ... әр қилы ... ... тұр. Осындай құрамдағы топ сөйлемнің бастауыш, ... ... жиі ... ал олардың анықтауыш қызметінде
жұмсалуы өте сирек. Сөйлемнің ... ... ғана ... көмекші
есім енді сөйлемнің соңында жұмсалып сөйлемді тиянақтау ... де ... Есім мен ... ... ... ... баяндауыш қызметінде
сөйлемнің соңында жиі жұмсалатынын роман-эпопеядан байқадық.
Жай сөйлем ... ... ... сөз бен ... есім ... ... негізгі сыңарлы сөз
ілік жалғауының ашық түрінде келеді. Осы – Тереңсайдың тұсы. Бұл сөйлемдегі
тәуелдік жалғаулы тұсы ... ... мен ... топоникалық атаулар Тереңсай
баяндауыш қызметінде жұмсалған, бастауышы осы сілтеу есімдігі.
- Жалаң ... ... бәрі де ат ... Бұл ... ... ... – ілік ... жасырын түріндегі жалпы есімі мен жатыс
септігіндегі көмекші есім арқылы сөйлемді тиянақтап тұр.
- ... ... - Ілік ... ... түрі мен ... есім
арқылы: Күндіз болса барлық жұрт ат үстінде.
-Толымсыз сөйлем. – Шығыс септік ... ... есім ... Оның өзін
де бір сұмдық деседі ғой артымнан.
Құрмалас сөйлем түрлері
-Жалғаулықсыз мезгілдес салалас сөйлем.
- Ілік жалғауының жасырын түрі мен ... ... Егер ілік ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауының тек 3-жағында
жұмсалса, ал ілік ... ... ... ... ... тәуелдік
жалғауынан кейін үнемі жатыс септігінде келеді. 1. Ас пісірген жер ... ... ... жаңа Абайлар шыққан ауылдың шетінде. Бұл сөйлемнің
екі ... да ... ... ... ... ... ... баяндауышы үйлердің маңында емес, ілік жалғаулы жалқы есім мен
жатыс септігіндегі көмекші ... ... ... ... ... құрап тұр, екінші сыңарының баяндауышы ауылдың шетінде - ... ... ... ... септігіндегі көмекші есім жалғанып ... ... тұр. 2. Осы күні ... ... ... Абай әке ... ... қалған жоқ. Бұл сөйлемнің бірінші сыңарының баяндауышы әке
қасында – ілік ... ... ... сөз бен жатыс септіктегі
көмекші есімнен жасалып, ... Абай ... ... ... ... ... ... салалас: Айрылғаныма көп заман болды, бірақ осы күнге шейін
кішкентай бір езу ... ... ... көз алдымда. Осы сөйлемнің екінші
сыңарының баяндауышы көз алдымда – ілік жалғауының жасырын түрі мен көмекші
есімі жатыс септігінде ... ... ... ... ... жері ... іші ... әлсіз жері де осы
Тобықтының ішінде. Бұл сөйлемнің бағыныңқы сыңарының баяндауышы ... ... – ілік ... ... түріндегі жалқы есімі мен жатыс септігінің
жасырын түрінде тұрған көмекші ... –са ... рай ... ... ... ... ... тиянақтап, есімді сөйлем құрып тұр.
Басыңқы сыңарының ... ... ... – ілік ... ... ... жалқы есім (топоникалық атаулар) мен жатыс септігінде келген
көмекші сөз түйдекті тіркес құрып, мекендік ... ... ... ... сабақтас сөйлем:
Сол әңгімелерге қарағанда, Құнанбай көктемнен бері дамылсыз жиын ... ... ... ... Осы ... басыңқы сыңарының баяндауышы
қимыл үстінде екен – ілік жалғауының жасырын түрі мен ... ... ... ... ... тіркесіп сөйлемді тиянақтап, есімді сөйлем
құрып тұр. Сонда зат есім мен көмекші есімнің мағынасына қарағанда ... ... ... олардың шақтық мағынасы нақтылана түскен. Осындай
құрамдағы күрделі есімді баяндауыштар сөйлемнің семантикалық ... ... үлес ... «Бар», «жоқ» баяндауышты есімді сөйлемдер
Есімді сөйлемдер қолданыста өте көп болғанымен, етістікті ... аз ... ... ... ... осы ... ... арнайы
мәселе болып көтерілмеуіне байланысты есімді ... ... ... өзінің объектісі айқындалмағаны айқын. Жалпы есімдерге зат есім,
сын ... сан ... ... сөз ... ... Сондықтан бұл құрамды
баяндауышты сөйлемдерді есімді сөйлем құрамында қарастыру дау ... ... ... ... ... баяндауышына бар, жоқ сөздерін
қосу туралы да ... бар. Бар, жоқ ... ... ... ... ... ретінде беріліп келеді. Бірақ ол еңбектерде «бар», «жоқ»
сөздері қай сөз табы ... ... ... ... мұндай баяндауышты сөйлемдерді не есімді, не етістікті
сөйлемдердің бірі ... ... ... әлі ... ... Алғаш рет
түркологияда А.П. Поцелуевский ғана бар, жоқ ... ... ... ... қосып қарастырған. А.П. Поцелуевский «Особые типы
именных предложений» деп тарауша береді. Мұның өзі ... ... ... ... мәселені арнайы сөз еткен деуге болады.
Автор түрікмен тіліндегі есімді сөйлемді екіге бөліп көрсеткен:
- именные предложения со словами «бар», ек» в ... ... ... ... ... ... имя со ... либо «то, что ... и в ... ... ... ... ... либо «весь, все». Слово же «ек»
является антонимом к нему и ... ... ... либо ... отсутствует; то, что не существует». Оба эти ... ... то как ... то как прилагательное [21, 224-
225 бб.]. Осылай «бар», «жоқ» сөзді сөйлемдерді есімді ... ... ... и «ек» ... в ... предиката
предложений в том случае, если они выражают абсолютное присутствие
(существование) либо ... ... ... ... [21, 225 б.]. Жай сөйлем: Нәме бар? «Что есть?» Хич ким ек.
«Никого нет». Құрмалас сөйлемнің мына ... ... ... дүния
гелдик, екдан бар болуп. «Мы пришли в ... мир, став ... ... Осы ... талдай келіп, сабақтас
құрмалас сөйлемнің баяндауышы бар болып - ... ... ... ... етістіктің әсерінен есімді құрмалас сөйлем жасалған
деп санайды. А.П. Поцелуевскийдің пікірі бойынша жалпы жай ... ... бере ... енді «бар», «жоқ» сөздері арқылы әрі
жай, әрі ... ... ... де ... ... түркітануда есімді сөйлем мәселесін алғаш рет сөз
еткен ... - А.П. ... деп ... ... ... ... жасалған баяндауыштар ойрот тілін зерттеген
түркітанушы ғалым Н.П. ... ... ... языка» деген
еңбегінде «Именное сказуемое бар и ... ... ... или ... ... именным сказуемым бар «есть»,дъок
«нет» - деп «бар», ... ... ... ... ... ... мына ... береді: ондо койлор бар «у него ... ... ... ол ... айыл дъок «на том ... селения нет [26, 241
б.].
Қазіргі түркі тілдерін салыстыра зерттеген ... Н.З. ... ... ... сияқты «бар», «йок» сөздерін «Именное
предложение» тарауында қарастырады. Автор: ... ... ... ... ... к ... ... Ср. конструкции, выражающие местонахождение
где-либо чего-либо, передающиеся во всех ... ... с ... ... йок. ... Минг ... ... къаз бар [25]; В тысячной
крепости – красный гусь (Балк. ... 74); тув. ... суг бар «в ... ... Осы ... келген есімді баяндауыштар туралы ғалым ... ... ... ... ... ... ... значение
обладания, непосредственно вытекающее из семантической природы слов бар,
йок». Ғалым мына ... атап ... «Но ... ... ... ... ... с бар, в которых объект обладания стоит в ... Ср. кум. ... ... бир яхшы адат ... «У нас такой один хороший
есть обычай». Ср. кирг. Досуңа сыр айтпа, досуңдун досу бар ... ... ... ... своему: у твоего друга есть свой друг» (Кирг. ... [23, 167 ... тіл ... М. ... бар, жоқ ... ... не есімді,
не етістікті баяндауыштарға қоспайды, «бар», «жоқ» сөздерінің баяндауыш
қызметінде жұмсалуы деп ... ... бар сөзі ... ... баяндауыш қызметінде жұмсалған: тау бар, тас бар, өзен бар, ... ... жоқ сөзі де ... болып жиі қолданылады: - Жоқ, жоқ!
Нағыз сұлу, нағыз ақылды бала менікі ... ... ол да жоқ. (Ғ. ... 136-137 бб.]. ... біз де бұл топты сөйлемдерді есімді сөйлемде
қарастыруды жөн көрдік. Профессор М. Балақаевтан ... ... ... ... ... ... ... Р. Әмір. Автор өзінің ... ... ... ... ... логикалық-грамматикалық
типтері» тараушасында субьект зат пен оның сындық, сандық ... ... ... ... «Аспан бұлтсыз ашық (М.Ә.). Маңайда
ел жоқ. Бұл топқа жататын сөйлемдердің бастауышы зат ... ... ... ... немесе бар, жоқ деген сөздерден болады.» - деп осы топқа бар, ... де ... [18, 55-56 бб.]. ... ... ... мүшеге балама
ретінде жұмсалатын предикативтік конструкциялар» деген тақырыбында: «Қазақ
тілінде предикативтік ... ... ... ... ... ... бар. Бұл үшін қимылды ... ... ... ... ... келіп бастауыштық позицияны алады да,
баяндауыш болып бар, жоқ сөздері қатысады:алғым бар, айтатыным бар ... ... ... сөздердің субстантивтік қызметте келіп бар,
жоқ сөздерімен предикативтік ... ... тек ... ... ... ... ... сапа қоспайды. Сондықтан да аталған
тіркестер құрамына қарамай мағына ... ... ... параллелі болып танылады» - деп автор ... ... ... ... ... ... [18, 140 б.].
Сонымен есімді сөйлемдер:
1. зат есім, сын есім, сан есім, есімдік сөз таптары арқылы;
2. ... сөз ... ... ... ... түрі ... «бар», «жоқ» сөздері арқылы жасалады деп білеміз. Алайда тақырыптың
ауқымдылығын ескере ... тек есім ... (зат ... сын ... ... есімдік) және осы сөз таптары арқылы жасалған ... ... ... мен ... ... ... баяндауышты есімді сөйлемдерге
тоқталдық. Өткен мақалаларымызда есім сөздерден (зат есім, сын есім, сан
есім, ... ... ... сөйлемдерді қарастырсақ, осы жұмысымызда
«бар», ... ... ... ... М. ... ... ... көрсетуді жөн көрдік. «Бар», «жоқ» сөздері баяндауыш
қызметінде жұмсалғанда бастауыштағы заттық ұғымның ... ... ... ... баяндайды.
«Бар», «жоқ» баяндауышты есімді сөйлемдердің жасалу түрлері:
1. «Бар», «жоқ» сөздері бастауыштармен қатар тұрып, баяндауыш қызметінде
жұмсалуы: Бұл ... ... ... ... ... ел бар. Ауыз ... жастар да бар. Даңғыл қара жол жоқ. Ішінде жұпыны киімді біреу
жоқ.
2 «Бар», «жоқ» ... ... ... үш ... әр ... соңында, көбінесе, бастауыштармен қатар тұрады: - Осында бір
Майбасар деген ағам бар. Басында жұқа ғана ... ... бар. Әлі ... ... жерлері жоқ. Бүгін оның бірі жоқ. Енді құн сұрамақ түгіл, өкпе-
кінә ... да ... ... ... ... сөздері баяндауыш қызметінде жұмсалғанда, ... ... ... ... неде ... ... факт ... Астында құнанша күзеген күрең биесі бар. Қолдарында сойыл,
найзалары бар. Ерболдың ... түк ... жоқ. ... ... бұлт ... ... сөзді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер. 1. Көмекші
етістіктер арқылы ... ... ... ... ... әлі ... ашу бар еді. ... тұмсық, жаңа қара етігі бар
еді. Тәкежан өзі жоқ ... Бір ... ... сегіз жүз жылқы бар екен.
2. Модаль сөзінің тіркесуі арқылы: Бетінде ғазап пен сор ... ... Жалт ... ... ... ... қара көздерінде, тұңғиықтанып
тұрған көркем ажармен қатар, бір сұрау да бар сияқты.
3. Нақтылық ғой ... ... ... ... ... бар еді
ғой! – деді. –Мынаның ар жағы да бар ғой. ... ... ... ... бар ғой.
4. Күшейткіш шырайлар арқылы: Ауыз үйге жайғасқан жастар да бар. Үміт
бар ма? О да жоқ! ... әлгі ... ... ас кеп ... бір сылтау
болса, екіншіден, бұдан әрі сөйлеген сөздің орны да жоқ.
5. Шектік ғана шылауының ... ... Көп ... ... ... ғана ... ... сойылдары ғана бар. Шымылдықтың ішінде тек
сыбыр мен ақырын ... ғана ... ... сөзіне сұраулық шылаулардың тіркесуі арқылы жасалған сұраулы
есімді сөйлемдер: ... ... ел бар ма? Әлде ... ... бар ... –Е, е ... бар емес ... «Бар» сөзіне сұраулық шылау мен көмекші етістіктің түйдектелуі арқылы
жасалған күрделі баяндауышты есімді сөйлемдер: Менен де мұңлы сорлым
Тобықты бар ма?
«Бар», ... ... ... ... - ... жұрттың не ақысы
бар! Шешендікке, қаніпезерлікке, Базаралымен жарысам деген бәсім жоқ!
М. Әуезовтің «Абай ... ... ... ... ... ... ... де көп кездеседі. Мысалы:
1. Талғаулы салалас құрмалас сөйлем: Маңайда басқа не қыстау, не бірде-
бір киіз үй де, тірі жан да ... ... ... ... сөйлем: Бірақ жалғыз Абай емес, Әбіштей
жасты ... ... ... ... ... жора ... ... Жалғаулықсыз ыңғайлас салалас: Бұл бай ауыл емес, бірен-саран ғана
бозғылт үйі бар.
Сабақтас ... ... ... ... Қарсылықты бағыныңқы сабақтас: Бар жүрек, бар қиялы Тоғжанмен туысып
тұрса да, мынау тұсауға көнбеске шара ... ... ... ... ... ... ... бәріне қатал үкім
айтқан Салтыков-Щедрин сияқты жазушы бар. Олармен жүз көрісіп, сырмінез
болған Құнанбай да ... ... ... ... Ал, ... боп ... ... істі
Алшынбайға бергеннен абзалы жоқ.
Зерттеу барысында «бар», «жоқ» сөзді есімді сөйлемдер және «бар», «жоқ»
сөзді ... ... ... ... деп екі ... ... Осы
сияқты баяндауышты есімді сөйлемдер туралы әр ... ... ... ... ... ... ... да есімді сөйлемге қосу арқылы
оның аясы да, ... ... де арта ... ... ... «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер I, ... ... 3 ... астам сөйлем қарастырылды.
3-кесте – М.О. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер
I, II кітабы бойынша 3 ... ... ... ... ... |М. Әуезовтің «Абай жолы» |Саралаудағы сандық|Барлығ|Пайыздық|Пайызды|
| |роман-эпопеясындағы есімді |мәлімет |ы ... |
| ... | | | ... | | | | |% |
|1 |Зат ... ... ... |889 | |29,1 % | |
| ... | | | | |
| | | |1493 | |49 % |
| |Зат ... ... |604 | |19,8 % | |
| ... сөйлемдер | | | | |
|2 ... ... ... |344 | |11,3 % | |
| | | | | | |
| | | |576 | |19 % |
| ... ... ... |232 | |7,6 % | |
| ... ... | | | | |
|3 ... ... ... есімді |374 | |12,3 % | |
| ... | | | | |
| | | |500 | |16,4% |
| ... ... ... ... |126 | |4,1 % | |
| ... ... сөйлемдер| | | | |
|4 |Сын ... ... ... |268 | |8,8 % | |
| | | | | | |
| | | |407 | |13,2% |
| |Сын ... есімді құрама |139 | |4,6 % | |
| ... ... | | | | |
|5 |Сан ... ... ... |31 | |1% | |
| | | | | |2,4 % |
| | | |73 | | |
| |Сан ... ... ... |42 | |1,4 % | |
| ... ... | | | | |
| ... |3049 | | |100% ... ... ... ... ... ... зат есімді баяндауыштар М. Әуезовтің «Абай
жолы» роман-эпопеясында ең молы. Сараптамаға ... ... үш ... ... ... таза зат есімді есімді ... 29,1 ... зат ... ... баяндауышты 19,8 пайыз, екеуінің қосындысы 49
пайыз құрайды.Олар мынадай тұлғада ... ... ... өзінің ең ыстық көрген өзені - Қарауыл.
-Көптік тұлғада: Көшіп келе жатқан Абай аулы мен көрші ауылдар.
-Жіктік ... -Мен ... ... ... ... ... тұлғада: Ортасында бес үлкен ақ үйлер бар, көп үйлі ауыл ... екі ... ... мен ... ... ... арқылы: Шетінен кішкене шағын қоңырқай үйлердің орта
тұсында тек сырты ғана бүтін жеңіл үй Базаралынікі.
-Септік ... ... ... ... ... ... ... арқылы өте мол кездеседі: Үкілі тымақ, қызыл шапан қоржында.
Алпыс үйдің ... бір ... Қар ... кең дала ... ұзақ ... де ... ... жалғауларының ішінде ең жиі кездесетіні атау, ... ... ... ... есімді сөйлемдер деп айтуға болады. ... ... ... және ... ... ... жасалған есімді
сөйлемдер мол, ал жіктік ... ... ... санаулы ғана.
-Шылаулардың зат есімдерге түйдектелуінен есімді сөйлемдер жасалады: Ол
– осы ... ... ас ... ... асы ... ... қасында
өзінің екі атшабар, екі старшынымен қалған Тәкежан ғана.
- Көмекші ... ... ... есімді сөйлемдер ілік жалғауының ашық,
жасырын түрі арқылы жасалады: Осы – Тереңсайдың ... ... ... ... сияқты, тәрізді, керек, мүмкін т.б.
сөздер мол қатысады: Оның бәріне ас пісіретін, ... ... ... Осы аз күн ... ... менің жауаптасуым мүмкін. Сырт ажарлары
шынымен егілген, есінен танып, ... ... ... ... есімді сөйлемдер. М.Әуезовтің роман-эпопеясында сын есімді есімді
сөйлемдер 13,2 пайыз құрайды, оның ... таза сын ... 8,8 ... ал
құрама баяндауыштысы 4,6 пайыз. Сын есімдер есімді сөйлемде сапалық та,
қатыстық та, ... ... ... де ... ... сын ... жай ... және құрмалас сөйлемде де
кездеседі: Бірақ, үні зор, лебі екпінді, батыл. Күрделі баяндауыш ... ... ... да ... сәнмен тартылған, кіршіксіз аппақ.
-Сапалық сын есім есімді сөйлемде нақтылық ... де, ... ... - Қара көктің жал-құйрығы қара ғой.
-Сын ... ... ... ... ... және басыңқы
сыңарында да жұмсалады: Шыңғыстың қара желі өзге ... ... ... дәл ... жайсыз-ақ.
- Сын есімдер барлық шырай түрінде келеді: - Құнанбаевтың білімге ұмтылу
талабы аса зор. - Салыстырмалы ... ... ... ... ... қара
заңынан, мұсылманның қожа, молласының шариғатынан ... заңы ... ... ... ... Бірақ, байқап қараса Тоғжан тіпті ұялшақ. Тағы да ... ... ... ... ... сұмдық суық.
-Қатыстық сын есімдер арқылы жасалған сын есімді сөйлемдерді екі бөліп
қарастыруға болады, ... ... сын есім ... ... ... ... ... Олар, анау көрініп тұрған екі, Ақшоқы биігіндей... ... ... ... ... ... да ... ... Тағы біреуі – қан иісін
сезіп жаланып жүрген түлкідей.
-Өнімсіз жұрнақтар арқылы: Соның бәрі шетінен қалжыңқой, ашық.
-Етістіктерден сын есім ... ... ... ... ңқы,- ... -шақ,-шек, -ғыш,-гіш,-қыш,-кіш арқылы: Олар жаңағы интернаттың төрт
баласынан сәл ... сын ... ... екі сыңарында да кездеседі: Олар әрі
қызғаншақ, әрі ... ... ... ... Сөзге жүйрік мінезбенен іске де
алғыр.
-Сын есімдер жіктеліп те, тәуелденіп те сөйлемді тиянақтайды: Парақорлық-
кітап айтатын күнәнің үлкені... -Айтқаным ... ... ... ... құрама баяндауыштар түрінде де салалас ... ... ... ... ... жүзді Нұрғаным сұлу да, сәнді екен.
-Сын есімдер құрама баяндауыштар түрінде сабақтас құрмаластың бағыныңқы
және басыңқы сыңарында да жұмсалады:
Омбы қар ... ... ... ... дәл ... ... оншалық қатты емес, күпсек екен.
-Сын есімдер модаль сөздермен де ... ... ... ... Аузы ... олақ ... да, алқыны, екпіні күшті тәрізденеді.
-М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы сын ... ... ... ... ... ... т.б. мағыналарда
жұмсалады.
- Сын есімдер арқылы жасалған жай ... ... ... ... жай ... басқа барлық түрі кездеседі.
-Құрмалас сөйлемдердің салаласынан: мезгілдес ... ... ... ... ... ... салалас.
-Сабақтас құрмалас сөйлемнің қарсылықты бағыныңқылы ... ... ... мезгілдес (ыңғайлас) бағыныңқылы
сабақтас, себеп бағыныңқылы ... ... ... ... ... ... түрлері мол кездеседі.
-Көп бағыныңқылы сабақтас және аралас құрмалас сөйлемдер де ... ... ... жай ... ... сын ... есімді құрмалас
сөйлемдер басым.
Сан есімді есімді сөйлемдер басқа сөз таптарына ... ... ... ... сөйлемнің түрі. Сан есім ... ... ... 1 ... ал ... сан ... ... 1,4 пайыз болса, жалпы
2,4 пайыз құрайды.
-Сан есімдер есімді сөйлемде таза түрінде және аналитикалық ... ... Таза сан ... есімді сөйлемде есептік, жинақтық, ... сан ... ... Олар ... ... ... және тәуелдік,
жіктік, септік жалғауларында да келеді.
-Есептік сан ... ... ... жас ... саны он екі. Ал ... ... бірімін!
- Реттік сан есім мен нумеративті сөздер: Мұнда келгелі биыл бесінші
жыл.
-Жинақтық сан ... ... ... ... теуіп тұрып, осы әнге
сыр бөлеп еді ... сан ... ... бәрі де тоғыз-тоғыздан.
-Болжалдық сан есімді: Базаралының туыс, дос көршілерінен құралған аулы
көп үйлі кедей ауыл, он бес шамасындай.
-Сан ... ... ... тиянақтауда көмекші есім, шылау, модаль сөз,
көмекші етістіктер де қатысады: Байтастың мінгені ... қара ... аты, ... ... ... бірі еді. Күткені, тісін басқаны біреу-ақ.
–Бар мал емес, елу-ақ қой керек.
-Сан есімдер көмекші сөздер ... ... ... ... ... да ойды тиянақтайды: Бас тоғызы түйе, екінші тоғызы жылқы,
аяғы қой, ешкі тоғыздары және ішік-кілем сияқты ... еді. ... ... ... ... сан мөлшері де бір бес жүзден кем емес.
-Салалас құрмалас сөйлемнің екі ... да сан ... ... ... ... ... ... бастатқан тоғыз.
-Сан есімді есімді сөйлемдер құрмаластың басыңқы сыңарында ... ... ... керуенінен алған жүз қойлық жібек кілемнен басталса,
содан ары, ішік ... бес, ... ... жиырма бестен.
-Сан есімді есімді жай сөйлемдердің ішінен жақсыз ... ... ... ... ... ... жай сөйлемнің басқа
барлық түрі кездеседі.
-Салалас құрмаластың жалғаулықты және жалғаулықсыз ыңғайлас, кезектес
салалас ... жиі ... ... ... ... ... ... қимыл-сын
бағыныңқылы және аралас сөйлемдер кездеседі.
-Сан есімді есімді жай сөйлемдер сан ... ... ... ... ... ... де зат есімдерден кейін М. Әуезовтің роман-
эпопеясында ең мол кездесетін түрі. Олардың жалпы саны 19 ... ... ... ... ... 11,3 ... құрама баяндауыштысы 7,6
пайыз.Біз өз ... ... ... түрлеріне, жасалу
жолдарына, семантикасына көңіл бөліп, есімдіктің сөйлемнің соңында келіп,
ойды тиянақтап, есімді сөйлем ... ... ... ... ... де, ... да бізде.
-Сілтеу есімдігі: Жидебайдағы қыстаудың ең үлкен бөлмесі осы.
-Сұрау есімдігі: ... ... ... ... атыңыз қайда?
-Өздік есімдігі: Жаңағы даурықтардың бәрін естіп, тоқыраған Шөженің өзі.
-Белгісіздік есімдігі: Мұхаметжан – Абайдың туысқандарының ... ... ... есімдіктің әрбір түрінің орны ерекше. Роман-
эпопеяда жіктеу, ... ... ... ... жиі ... ал
белгісіздік есімдіктері сиректеу.
-Барлық есімдіктер нольдік, ... ... ... ... ... ... сөйлемді тиянақтайды, әсіресе жіктеу, сілтеу
есімдіктері септік жалғауларының ... ... ... ... ... оқығандары осылар. ...Сол таңым сенсің бе? Абайдың бұрыннан жақсы
білетін бір танысы Жиренше де ... ... ... ... ... жалғанған түрлері де
кездеседі: Шөжікеңнің түскен үйі ... Ет ... туыс ... –Ел де
сенікі, ел ішіндегі тентек те сенікі.
- Есімдіктерге көмекші ... ... ... ... жалғасып, есімдікті
құрама баяндауышты есімді сөйлем болып, сөйлемді одан әрі тиянақтай түседі:
Қазірде Абай байқаса, мына ... ол ... ... ... ... үшін
алысатын мақсаты сол ғана. Жеміс күтіп, нәр алатыны ... ғой. ... ... ... дәл ... өзі сияқты. Саркөл айналасындағы топыры көп
ауыл сол тәрізді. Алшынбайдың ойы да осы ... ... ... ... ... сөйлемге қарағанда есімдікті есімді жай
сөйлем басым. Жай ... ... ... ... бұйрықты, жақты,
жалаң, жайылма, толымды, толымсыз, болымды, болымсыз сөйлемдері кездеседі,
тек есімдіктерден жай ... ... түрі ... Осы ... ... ... ... бұйрықты сөйлемдері жиі кездеседі.
- Салалас құрмалас ... ... ... ... ... ... және ... салалас сөйлемдер мол
кездеседі: Шөженің атына Абай қанық, бірақ ... ... ... ... ... ... ... сабақтас, қимыл-сын
бағыныңқылы сабақтас, қарсылықты бағыныңқылы сабақтас, шартты бағыныңқылы
сабақтас сөйлемдер түрлері жиі ұшырасады.
- ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің көбінесе
басыңқы сыңарында кездеседі: Базаралыны бұдан былайғы бір қимылға шүйлеп,
қайрап ... анық сөзі ... Көп ... ... ... сөйлемдер де бар.
- Көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем:Абай ауылынан кеткен бетінен қалаға
бүгін жетіп, Мұхаметжан жаңа кеп, ат ... ... жері ... ... ... ... сөйлемдер 16,4 пайыз құрайды. Оның ішінде таза
«бар», ... ... ... 12,3 ... құрама баяндауышты түрлері 4,1
пайыз. Құрама ... ... ... ... ... жасалған есімді
сөйлемдерге қарағанда таза ... ... ... ... есімді
баяндауыштар мол.Бұл сөздер арқылы жасалған есімді сөйлемдер жай, құрмалас
және аралас болып келеді.
- Жай және ... ... тең ... ... Жай ... ... ... мол.
- Хабарлы сөйлем: Бақанаспен қатар ағатын Жәнібек суы бар.Ерболдың
алдында түк бөгет жоқ.
- ... ... ... ... өз өңірінде ол өспейді.Өзге ... бар? ... ... ... бар ... ... ... сөйлемдердің жасалуындағы төмендегідей
парадигмалық қатарларын қарастырдық.
-Зат есімді есімді сөйлемдер;
-Сын есімді есімді ... ... ... сөйлемдер;
-Есімдікті есімді сөйлемдер;
-«Бар», «жоқ» сөзді есімді сөйлемдер;
-Зат есімді құрама баяндауышты сөйлемдер
-Сын есімді құрама баяндауышты сөйлемдер;
-Сан есімді ... ... ... құрама баяндауышты сөйлемдер;
-«Бар», «жоқ» сөзді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер.
Есімді сөйлемдер баяндауышы роман-эпопеяда мынадай жағдайда кездеседі:
есімдер нольдік, ... ... ... септік жалғауларында тұрып
сөйлемді нақты тиянақтайды: Соның екі жағасы ... ... ... ... ... ... де аппақ.
-есімдер, шылаулар, (демеуліктер) көмекші есім, көмекші етістіктің
түйдектелуі арқылы және ... ... ... ... ... нақтылана
түседі: Шаң ғана емес, адырдың құлай берісінен селдей қаптап, жосытып келе
жатқан қалың қол екен. Бөжей ... басы осы еді ғой. ... боп ... ... ... ... Күткені, тісін басқаны біреу-ақ. Бірақ,
атадан бала, баладан нәсіл сол көргеннен өнеге ... бар ма? Абай ... ... ... жоқ ... -дікі қосымшасы арқылы: - Бұйрық ұлықтікі. Құнанбай мен
Майбасардікі...
Сөйлемді тиянақтауда бұл ... зат ... сын ... сан есімді,
есімдікті, «бар», «жоқ» сөздері арқылы жасалған баяндауыштарда және құрама
баяндауыш түрінде әр түрлі деңгейде ... ... жай ... мен ... ... ... тең
дәрежеде деп айтуға болады.
Қорытынды
Синтаксис – тіл білімінің ... ... ең ... ... Алғашында сөз бен сөздің бірігуі, қосақталуы деген ұғымнан кеңейе
келе, сөйлем құрудың жүйесі және ... ... ... ... ... ... ие ... зерттеу нысаны адам ойын білдірудің тура сәулесі, көрінісі болып
табылатын сөз және ... ... ... ... айтқанда сөз тіркесі, жай
сөйлем және құрмалас сөйлемдер. Біз бұл жұмысымызда М. Әуезовтің ... ... ... ... ... ... жолдары, түрлері
мәселесін қарастырдық.
Жалпы басқа түркі тілдерінде М. Әуезов сияқты жазушылардың еңбектерін
тілдік жағынан талдау жан-жақты қолға ... Ал ... ... осы ... ... жағы ... сөз болмады десе де болғандай. Сөйлем
синтаксисі өте ... Осы ... ... ... байланысты.
Қазіргі кезде қазақ тілінде жай сөйлем, құрмалас сөйлем, жалаң, жайылма,
жақты ... ... ... ... ... ... ... толымсыз, белгілі жақты, белгісіз жақты, атаулы деп беріліп
келеді. ... ... беру ... да, ... ... ... ... түрлері қатарына есімді, етістікті сөйлемдер дейтін де түрлері
орын ала бастады.
- Осы кезге ... ... ... ... ... ... түрліше көзқарастар бар. Сонда ірі ғалымдар есімді сөйлемдер бұрын
қалыптасты десе, керісінше, етістікті сөйлемдер бұрын қалыптасты ... ... орын ... Орыс тіл ... ... ... ... бұрын пайда болды деген М. Ломоносовтың пікірін қолдаушылар
А.А. Потебня, А.А. Шахматов, Н.Ю. Шведова, В.А. ... Г.А. ... ... Н.М. ... Я.И. Рословец болды. Түркі тілінде ... Э.В. ... Н.З. ... Б.А. Серебренников т.б.
ғалымдар ең алдымен есімді сөйлем пайда ... ... ... ... пайда болғанын ғылыми дәлелдейді.
- Ойдың ұғымдық мәнін білдіретін есімді ... М. ... ... ... мол ... кейін жазба әдебиетінде есімді жай
және құрмаластардың қалыптасуына негіз болды деп ... ... түрі ... ... ... бастады. Жоғарыда талданған еңбектердің
барлығы есімді сөйлемдерді жеке зерттеудің ... ... ... ... ... ажыратуда, баяндауыштың жасалу ерекшелігін анықтағанда
айтылып отырған. Қазақ тіл білімінде ... ... жеке ... ... ... ... екі еңбек бар. Оның бірі – К.Қ.
Оңалбаеваның «Қазіргі қазақ тіліндегі есімді ... атты ... ... ... – Б. ... ... тіл ... есімді
құрмалас сөйлемдер» тақырыбына кандидаттық диссертациясы.
– Есімді сөйлемдердің етістікті сөйлемдерден ... ... ... ... ... және ... ... ұғымдық
мәнін білдіреді. Есімді сөйлемдер мен ... ... ... ... ... Егер ... сөйлемнің баяндауышы сан алуан амал,
әрекет, іс, ... ... жай, күй ... ... қатысты ұғымдарды
қамтиды, ал есімді сөйлемдерде баяндауыш қай сөз ... ... ... сөз ... ... ... сандық, мекендік, салыстырмалылық,
мезгілдік ... ... М. ... ... ... ... ... сөйлемдердің
баяндауыштың барлық түрлері анықталды. Есімді сөйлемдегі байланысу
тәсілдері нақтыланды. ... ... ... әрбір есімді сөз
табының ... ... кең ... М. ... ... жолы» роман-эпопеясының екінші басылымында есімді
сөйлемдер мол ... ... ... ... берілді.
М. Әуезовпен қатарлас жазушылар С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, ... ... ... ... жақын үзінді алып,
баяндауыштары талданды. Көлемі жағынан ... ... ... ... ... ... төрт шығармада да «түннің суреті», ... әр ... ... сай ... ... ... М. ... ... ... ... ... сөйлемдердің мол екені тілдік деректермен нақтыланып,
сандық ... ... М. ... ... жолы» роман-эпопеясының синтаксистік жүйесі есімді
сөйлемдердің белсенділігімен сипатталады. Ойдың ұғымдық мәнін білдіретін
есімді сөйлемдер М. Әуезовтің «Абай ... ... мол ... ... әдебиетінде есімді жай және құрмаластардың қалыптасуына негіз
болды деп білеміз. Сөйлемдердің есімді түрі соңғы уақытта айтыла бастады.
– М. ... ... ... ... ... ... ... молы зат есімнен жасалған баяндауыштар. Олар нольдік тұлғада, көптік
тұлғада, жіктік ... ... ... ... ... және ... -тікі қосымшалары арқылы жасалады. Роман-эпопеяда септік тұлғада
кездесетін есімді сөйлемдер жатыс, шығыс ... ... өте ... ... ... ... шапан қоржында. Алпыс үйдің екеуіне бір
аттан. ... ... ... ең жиі ... атау, жатыс, шығыс
жалғаулары арқылы ... ... ... деп ... болады. Роман-
эпопеяда көптік, тәуелдік және ... ... ... ... ... мол, ал ... ... есімді сөйлемдер санаулы ғана.
– Зат есімдерге көмекші сөздердің түйдектеле тіркесуінен ... ... Ол – осы ... ... ас туралы, Бөжейдің асы
туралы. Ұлықтар қасында өзінің екі атшабар, екі старшынымен ... ... ... ... ... ... ілік жалғауының ашық, жасырын түрі
арқылы жасалады: Осы – Тереңсайдың тұсы. Модаль сөздер есімді ... ... ... мүмкін т.б. сөздер мол қатысады: Оның бәріне ас
пісіретін, отын-су қамдайтын халық ... ... ... ... танып, бауыры ... ... ... М. Әуезовтің роман-эпопеясында сын есімдер есімді сөйлемде сапалық та,
қатыстық та, дара, күрделі түрде де ... ... сын ... ... және құрмалас сөйлемде де кездеседі: Бірақ, үні зор, лебі
екпінді, ... ... ... ... Басындағы кимешек шаршысы да
ұқыпты сәнмен тартылған, кіршіксіз аппақ. Сапалық сын есім ... ... ... шылаулармен де келіп, ойдың тиянақтылығын нақтылайды: -
Қара көктің жал-құйрығы қара ғой.
– Сын есімдер барлық шырай ... ... - ... ... ұмтылу
талабы аса зор. Салыстырмалы шырай арқылы: Қанша дегенмен қырдың ... ... ... ... ... ... заңы адамға
мейірімдірек, рахымдырақ қой. Асырмалы шырай: Бірақ, байқап қараса Тоғжан
тіпті ұялшақ.
– Қатыстық сын есімдер арқылы ... сын ... ... екі ... болады, біріншісі: есімдерден сын есім ... ... ... ... ... ... анау ... тұрған екі, Ақшоқы биігіндей... ... ... ... ... сыртынан да салқын, үнсіз...
– Сын есімдер жіктеліп те, ... те ... ... - ... ... ... ... -Айтқаным айтқан, жазықтысың,
арамсың. Сын есімдер құрама баяндауыштар түрінде де салалас сөйлемдерде мол
жұмсалады: Толық денелі, дөңгелек жүзді Нұрғаным сұлу да, ... ... ... ... ... ... сабақтас құрмаластың бағыныңқы және
басыңқы ... да ... Омбы қар ... ... ... дәл шилердің ішіне кіргенде оншалық қатты емес, күпсек екен.
– Сан есімді есімді ... ... сөз ... ... ... ... кездеседі. Сан есімдер есімді сөйлемде таза түрінде және
аналитикалық тәсіл арқылы келеді. Сан ... ... ... ... ... сан есімдері кездеседі. Олар дара, күрделі, түрде және
тәуелдік, жіктік, ... ... да ... ... сан есімді:
Абайдың қасындағы жас ... саны он екі. ... сан есім ... сөздер: Мұнда келгелі биыл бесінші жыл. Топтау сан есімді:
Бәйгенің бәрі де тоғыз-тоғыздан. Болжалдық сан ... ... ... ... ... аулы көп үйлі ... ... он бес шамасындай.
– Сан есімді есімді сөйлемді тиянақтауда көмекші есім, ... ... ... ... де қатысады: Байтастың мінгені Құнанбайдың қара жал
бурыл аты, дәмелі бәйге аттың бірі еді. Күткені, ... ... ... мал ... ... қой ... Сан ... көмекші сөздер құрамында
келіп, тәуелдік, көптік, септік жалғауларында да ойды тиянақтайды: Бас
тоғызы ... ... ... жылқы, аяғы қой, ешкі тоғыздары және ішік-кілем
сияқты тоғыздар еді. ... анау ... ... ... сан ... ... бес жүзден кем емес.
– Салалас құрмалас сөйлемнің екі сыңары да сан есімді:Алдыңғы бәйге
түйе бастатқан тоғыз, ... ... ... ... Сан есімді есімді
сөйлемдер құрмаластың басыңқы сыңарында жиі ... Бас ... ... ... жүз ... жібек кілемнен басталса, содан ары, ішік жиырма
бес, сырмақ, сандық, жиырма ... ... ... ... де зат ... ... М. ... роман-
эпопеясында ең мол кездесетін түрі. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... көңіл бөлініп,
есімдіктің сөйлемнің соңында келіп, ойды тиянақтап, есімді ... ... ... сөйлем құрауда есімдіктің әрбір түрінің орны ерекше.
Роман-эпопеяда жіктеу, сілтеу, ... ... жиі ... ... ... сиректеу. Барлық есімдіктер нольдік, көптік,
жіктік, тәуелдік, септік ... ... ... ... ... ... сілтеу есімдіктері септік жалғауларының барлық түрінде
ұшырасады:Абайдың бас алмай оқығандары ... ... ... ... ... ... жақсы білетін бір танысы Жиренше де осында.
- Роман эпопеяда жіктеу есімдіктеріне -нікі, -дікі қосымшалары, ... ... ... ... ... есімдікті құрама баяндауышты есімді
сөйлем болып, сөйлемді одан әрі ... ... ... ... ... ... ... сөйлемге қарағанда есімдікті есімді
жай сөйлем басым. Жай сөйлемнің хабарлы, сұраулы, ... ... ... жайылма, толымды, толымсыз, болымды, болымсыз сөйлемдері кездеседі,
тек есімдіктерден жай сөйлемнің жақсыз түрі жасалмайды. Осы ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
– «Бар», «жоқ» сөзді есімді сөйлемдер жай, құрмалас және аралас ... Жай және ... ... тең ... кездеседі. Жай
сөйлемдердің хабарлы,сұраулы түрлері мол.
– Есімді сөйлемдердің ... ... ... ... баяндауыштары есімдерден жасалады және сөйлемдегі ойдың ... ... ... ... ... ... барысында предикативтілік
тек етістік сөз табына, оның ... ... ... ... ... ... ... де шақ, ... ... ... ... ... құрамы арқылы білдіреді: Мен Оралбай
емеспін. Ұзынша боп біткен, қоңырқай көздері саналы сияқты.
– М. ... ... ... ... ... ... ... қарап, бұл құрылымдар дербес синтаксистік құрылым
ретінде анықталды, оның ... ... ... ... жүйесі қалыптасқан.
– Зерттеу жұмысында есімді сөйлемдердің роман-эпопеяда ... ... бар: 1) ... ... (зат ... есімді сөйлемдер; сын
есімді есімді сөйлемдер; сан есімді есімді сөйлемдер; ... ... 2) ... ... ... ... (зат ... құрама
баяндауышты сөйлемдер; сын есімді құрама баяндауышты сөйлемдер; сан ... ... ... есімдікті құрама баяндауышты сөйлемдер;
«бар», «жоқ» сөзді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер); 3) ... ... ... сөйлемдер; көмекші есімді құрама баяндауышты есімді сөйлемдер.
- ... ... ... ... ... ... мәтін түзушілігі, олардың ... ... ... мен ... ... ... (шартты түрде) тәуелсіз бола
алатындығы ... ... ... ... М. ... ... тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі.
– Алматы: Ана ... 1992. – 247 ... ... М.А. ... ... ...... 1839. – 1-
издание. – 416 с.
3 Мелиоранский П.М. Синтаксис / Краткая ... ... В 2-х ч. – ... ... имп. АН, 1897. – Ч. 2. – ... ... А. Тіл ... – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
5 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі ...... ... 1999. –
581 б.
6 Жиенбаев С. ... ...... ... 1941. – 43 ... ... С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы. ...... 1940. – 141 ... Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы:
Санат, 1994. – 320 б.
9 Сауранбаев Н. Қазақ ... ... ... ... ...
Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1948. – 86 б.
10 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищеге арналған. – Алматы, 1953. ... ... ... М. ... ... ... ... туралы // Қазақ
тілі мен әдебиеті. – 1959. – № 2. – 39-48 ... ... Т. ... ... ... ... синтаксисі. – Алматы:
Санат, 1995. – 171 б.
13 Балақаев М., Сайрамбаев Т. ... ... ... ...... 1997. – 237 б.
14 Амиров Р. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – ... ... ... 1972. – 180 ... Әмір Р., ... Ж. Жай ... синтаксисі. – Алматы: Санат, 1998. –
191 б.
16 Оңалбаева К.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... дис. ... ...... 2002. – 25 б.
17 Елікбаев Б. Қазіргі қазақ тіліндегі есімді құрмалас сөйлемдер: Филол.
ғыл. канд. дис. ... ...... 2000. – 24 ... ... А.П. Избранные труды / Отв. ред. А.А. Курбанов. –
Ашхабад: Ылым, 1975. – 291 ... ... Э.В. О ... вопросах структуры предложения в тюркских
языках // Исследования по сравнительной ... ... ... / Под. ред. Э.В. ... – М.: ... 1961. – С. 21-28.
20 Гаджиева Н.З. Основные пути развития ... ... ... – М.: ... ... 1973. – 408 ... ... О.С. Көне түркі тіліндегі сөйлем мүшелері: Филол. ғыл. ... ... ...... 2000. – 25 б.
22 Гаджиева Н.З., Серебренников Б.А. ... ... ... ... – М.: ... 1986. – 284 ... ... Н.П. Грамматика ойротского языка. – М.-Л.: Издательство
Академии Наук СССР, 1940. – 302 с.
24 ... М.М. ... по ... ... ... языков.
Глагол. – Л., 1981. – 311 с.
25 Поцелуевский А.П. ... ... ... ... ... ... 1943. – 169 с.
26 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка.
– М.-Л.: Изд. Академии наук СССР, 1960. – 446 ... ... А.Н. ... ... ... ... – М.-Л.: ... наук СССР, 1956. – 569 с.
28 Баскаков Н.А. ... ... ... ... ... и ... – М.: Наука, 1975. – 286 с.
29 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М.: ... 1958. ... ... ... А.А. Мысль и язык. – Харьков, 1926. – 110 ... ... В.В. ... ... ... ... о слове. – М.:
Высшая школа, 1972. – 784 с.
32 Твердохлебова Е.А. Функционирование ... ... типа ... – Алматы: Наука, 1998. – 190 с.
33 Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. – Л.: Наука, 1941. – 620 с.
34 Бабайцева В.В., ... Л.Ю. ... ... ... – М.:
Просвещение, 1987. – 255 с.
35 Галкина-Федорук Е.М. ... ... ... В 2-х ч. – ... ... ... 1964. – Ч.2. – 637 с.
36 Шведова Н.Ю., Лопатин В.В., ... И.С., ... В.Н. ... ... ... языка // Теоретические проблемы ... ... – М.: ... 1968. – С. ... ... В.А. Минимальные структурные схемы русского предложения.
«Русский язык за ... №5 ... ... ... Н.А. О ... ... // Теоретические проблемы
синтаксиса индоевропейских языков: Сб.ст. – Л.: Наука, 1975. – С. 29-35.
39 Золотова Г.А. О структуре ... ... в ... ... ... ... – 1967. – № 6. – С. ... Золотова Г.А. Очерк функционального синтаксиса русского языка. – М.:
Наука, 1973. – 351 с.
41 Табакова З.П. Структурно-семантические типы безглагольных предложений
в ... ... ... Дис. д-ра ... ... ... – Алматы,
1994. – 52 с.
42 ... М. ... ... ... // ... ... ... Әдеби-
сын мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 145-154 бб.
43 Сәтбаев Қ. Аса ... ... // ... ... ... Әдеби-сын
мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 35-45 бб.
44 Нұрқатов А. Ел ... ... // ... ... творчествосы:
Мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1965. – 18-146 бб.
45 Қабдолов З. Менің Әуезовім. – ... ... 1997. – 395 ... ... Т. ... // ... М. Абай ... – Алматы: Жазушы, 1989.
– 1-кітап. – 592-604 бб.
47 Әуезов М.О. ...ескермедім, ... ... ...... Үйі» ... ... 1998. – 227 б.
48 Қабдолов З. Нар сүтіне шыққан құмаршық // Ана тілі. – 2007. – ... ... А. ... ... тілі. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 383 б.
50 Марр Н.Л. Историко-грамматические исследования. – М.-Л.: ... ... 312 ... ... В.В Русский язык. Синтаксис и ...... 1979. – 268 ... Мұсабаева Ұ.К. Екі негізді жай сөйлемдердің синтаксистік жүйедегі
орны: ... ғыл. ... дис.: ... – Алматы, 2000. – 136 б.
53 Бектаев Қ.Б., Жұбанов А.Қ., Мырзабеков С., ... ... ... ... жолы» романының жиілік сөздігі. – Алматы:
Ғылым, 1979. – 317 б.
54 Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай ... ...... ... – 175 б.
55 Серғалиев М., Айғабылов А., Күлкенова О. ... ... ... ... ... ... 2006. – 255 б.
56 Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. – Алматы: ... ... ... 1957. – 91 ... ... О. ... қазақ тіліндегі жақты жай сөйлем баяндауышының
жасалуы және оның негізгі типтері: Филол. ғыл. ... дис.: ... ... 1955. – 228 ... ... Қ. ... қазақ тіліндегі шартты және қарсылықты бағыныңқы
сөйлемдер. – Алматы: Ғылым, 1969. – 193 ... ... М.Б. ... ... ... валенттілігі: Филол. ғыл.
канд. дис. авторефераты: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 23 б.
60 Аманжолов С. Қазақ тілінің ... ... 5-6 ...... 1939. – 95 ... ... А. ... есімдер // Халық мұғалімі. – 1948. – № 9. – ... ... А. ... в ... ... ... – Алма-Ата: Наука,
1950. – 85 с.
63 Ысқақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді таптастыру ... // ... – 1950. – №9. – 5-7 ... ... А., ... Қ. Қазақ тілі грамматикасы. – Алматы: ОҚБ, 1952. ... ... ... Қ. Көмекші сөзді сөйлем мүшелері: Филол. ғыл. канд. ... ...... 1993. – 24 б.
66 Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. – Алматы: Мектеп, 1967. – 288 б.
67 Сайрамбаев Т., Оңалбаева К. ... ... ... ... ... ... 2005. – 173 ... Белошапкова В.А. Минимальные структурные схемы русского предложения
// Русский язык за рубежом. – 1978. – №5. – С. ... ... В.А. ... ... ... – М: Изд. Московского
института востоковедения им. Нариманова при ЦИК СССР, 1928. – 159 ... ... О. ... қазақ тіліндегі жалпы модальді және мақсат мәнді
жай сөйлем типтері. – Алматы: Мектеп, 1968. – 178 б.
71 Убрятова Е.И. Исследования по ... ... ... ... ... ... наук СССР, 1950. – 304 с.
72 Убрятова Е.И. Исследования по ... ... ... ... – М.-Л.: Изд. ... наук СССР, 1975. – 214 с.
73 Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. – Алматы: ... – 198 ... ... Қ.. ... ... сөйлем // Қазақ тілі мен әдебиеті. –
1993. – №6. – 31-32 бб.
75 Есенов Қ. ... ... ... // ... ... ... және өнер ... – 1960. – №5. – 50-69 бб.
76 Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – ... ... 1995. – 136 ... ... ... құрмалас жайында // Қазақ тілі мен әдебиеті. ... – №10. – 40-48 ... ... Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің бірер түрлерінен // Қазақстан
мектебі. – 1977. – №5. – 92-96 ... ... ... ... ... ... ... // ҚазССР ҒА-ның
хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – 1969. – №5. – 63-69 бб.
80 Есенов Қ. Сабақтас құрмалас ... ...... ... – 141 ... Сағындықұлы Б.Аралас құрмалас ... ... ... // ... тілі мен әдебиеті. – 1997. – №7-8. – 54-58 бб.
82 Сағындықұлы Б. Аралас ... ... ... // ... ... ... – 1998. – №17. – 72-76 бб.
83 Хасенов Ә. ... ... ... және олардың тыныс белгілері
жөнінде // Халық мұғалімі. – 1954. – № 1. – 36-39 ... ... ... ... М.О. ... тарихи роман. – Алматы: Қазақтың Біріккен Мем.
Баспасы, 1942. – 397 ... ... М.О. ... ... ...... Қазақтың Біріккен Мем.
Баспасы, 1947. – 441 б.
3 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – ... ... ... ... ... 1952. – 801 б.
4 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік
көркем әдебиет баспасы, 1956 – 830 ... ... М.О. Абай ... ...... ... ... әдебиет баспасы, 1961. – 801 б.
6 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік
көркем ... ... 1961 – 830 ... ... М.О. Абай ... ...... Жазушы, 1989. – 1-
кітап. – 605 б.
8 Әуезов М.О. Абай жолы: роман-эпопеясы. – Алматы: Жазушы, 1989. – ... – 611 ... ... С. ...... ... 1989. – 479 б.
10 Мүсірепов Ғ. Оянған өлке. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік ... ... 1962. – 500 ... Мұстафин Ғ. Миллионер. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет
баспасы, 1951. – 295 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Есімді сөйлемдер28 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Газет мақала тақырыптарын зерттеу145 бет
Етістікті болымсыз сөйлемдер41 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
«Қаһар» романы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь