Түркі халықтарындағы тәңіршілдік пен ислам дінінің арасындағы тарихи, рухани сабақтастықтарды қазақ тарихы негізінде дәлелдеу

КІРІСПЕ
ТҮРКІ ДӘУІРІНДЕГІ САЛТ . ДӘСТҮРЛЕР МЕН РУХАНИ ДАҒДЫЛАР
1.1 Түркілердің рухани өміріндегі наным . сенімдер мен тәңіршілдік түсінігі
1.2 Арғықазақтардағы (протоқазақтардағы) тәңіршілдік пен ислам дінінің өзара сабақтастық сипаты
ІІ. ИСЛАМ ДІНІНІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНЕ ОРНЫҒУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ТӘҢІРШІЛДІК ӘДЕТ . ҒҰРЫПТАРЫН ЫҒЫСТЫРУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Қазақ даласына ислам діні таралуының мәдени, тарихи және рухани бастаулары
2.2 Ислам дінін қабылдаған қазақтардағы тәңіршілдік белгілері
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Зерттеу тақырыбының өзектілігі қазіргі күндегі тәуелсіз Қазақстан жағдайында орнығып отырған рухани мәдени үрдістерден шығып отыр. Бүгінгі мемлекет пен діннің арасындағы қатынас жаһандану дәуіріне негізделген жаңа ұстанымдар арқасында жүргізілуде. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы ІХ Еуразия Медиа Форумында сөйлеген сөзінде: «Қазақстан еуропалық тәжірибеге, атап айтқанда, ЕҚЫҰ-ның нақты іс қимылына сүйене отырып, қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың жаңа үлгілері мен құрылымдарын іздейді, әрі құрады. Бұлардың бірегейі – Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңес. Бұл кеңес серпінді түрде дамып, Азия құрлығында барған сайын танымал бола түсті. Бүгінде АӨСШК мақсаты ЕҚЫҰ – ның мүддесімен сәйкес Азиядағы ұжымдық қауіпсіздіктің жаңа үлгісіне айнала бастады. Осы 2011 жылы Қазақстан Ислам конференциясы ұйымына төрағалық етеді. Қазақстан мұсылман тұрғыны басым зайырлы мемлекет ретінде ислам және христиан өркениеттерінің жақындасуына ықпал етеді. Сондықтан біз ЕҚЫҰ мен ИКҰ арасындағы диалогтың жандануына күш саламыз. Бүгінде біздің тәжірибеміз Батыс пен Шығыс елдері үшін тартымды» [1] – деген сөзі қазіргі кезеңдегі елдегі дінаралық және ұлтаралық кепілдігі туралы болды.
Қазақстан тәуелсіздігінің жариялануы қоғамдық – саяси өмірдің барлық саласында көптеген жаңалықтардың енуімен ерекшеленеді. Түркі халықтарының рухани өмірінде тәңіршілдік ерте кезеңдерден негізгі орын алып, қазіргі қазақ болып қалыптасқан халықтың өмірінде ислам дінімен бірге оның сарқыншақтары қолданылуда. Әлі күнге дейін тәңіршілдік діни сенім ретінде исламмен сабақтасуы және тұрмыстық қолданыста барынша орын алғандығы бітіру жұмысының өзін өзекті мәселе екендігін көрсетеді. Тақырыптың бүгінгі күнмен байланысы арғықазақтар мен қазіргі таңдағы қазақ халқының рухани және тұрмыс салттарында белең алған әдет ғұрыптардың көрініс табуы болып отыр. Ал, бұл тақырыптың қажеттілігі тәңіршілдіктің діни жүйе ретінде қарастырылғандығы және исламға қайшы емес элементтерін қазақ және күллі түркі қоғамында сарқыншақтары сабақтасып орын алуын ғылыми тұрғыда қарастыру қазіргі күнде тарих ғылымында өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Себебі аталған мәселенің өзекті болып отыруы, осыған дейінгі зерттеушілердің еңбектері тәңіршілдік пен ислам дінін жеке-жеке қарастырылса, олардың арасындағы сабақтастық мәселесі орын алмай, бұл мәселе қазіргі таңда жаңаша тұрғыда зерттеуді талап етіп отыр.
Қазақ даласына ислам діні VII ғасырдың басында арабтардың Орта Азияны бағындыруы нәтижесінде кіре бастады. Шындығын айтқанда, ислам діні Қазақстанға күштеп енгізілген жоқ. Қазақстанда сол дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық қатынастарға ислам дінінің кері әсері болмай, қайта ол феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра түсетінін көре білген феодалдық үстем тап иелері ислам дінін қуана қарсы алды. Өйткені бұрыннан келе жатқан тәңіршілдік феодалдардың талап-тілегін, мақсат-мүддесін қанағаттандыра алмады. Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан болсын, саяси жағынан болсын мығым ұстай алатын мемлекеттік дін бола алды. Түркілер арасында бейбіт түрде қабылданған ислам діні кейінгі қазақ халқында тәңіршілдік және өзге де наным сенімдермен қатар қолданыс алуы қазіргі күннің өзекті мәселесі болып табылады.
1. Назарбаев Н.Ә. ІХ Еуразиялық Медиа Форумында сөйлеген сөзі // Гид по конференции Девятый Евразийский Медиа Форум. – Алматы, 2010. – 2б.
2. Бартольд В.В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. – Алматы, 1998. – с.392
3. Оңғаров Е. Қазақ мәдениетіндегі ислам құндылықтарының орны. – Алматы, 2010. – 131б.
4. Махмут Қашқари Түрік сөздігі. Үш томдық. 3 том, Алматы, 1998. – 598 с.
5. Ислам - наме // Материалы по истории казахских ханства ХҮ - ХҮІІІ веков. (извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма – Ата, 1969.
6. Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері. ІІ том Көне түрік бітіктастары мен ескеткіштері (Орхон, Енисей, Талас) Алматы, - 2005. 373б.
7. Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. І том Лұбсанданзан. Ежелгі хандар негізін салған төрелік жосығының туындыларын құрастырып, түйіндеген Алтын тобчы Алматы, - 2005 364 б.
8. Баялиева Т.Д. Доисламские верования и их пережитки у киргизов. Фрунзе, 1972 – с 38-39
9. Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. Алматы, 1993. – 248 с.
10. Моңғолдың құпия шежіресі: (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) / аударған: М. Сұлтанияұлы, -Алматы: Өнер 1998 - 224
11. Лубсанданзан. Алтын шежіре: Шыңғыс хан қағанатының көне түркі моңғол тайпалараның тарихы / Моңғол тілінен аударған. А. Мауқарұлы. – Екінші басылым. – Алматы, 1998
12. Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы. – Астана 2008. 728б
13. Жалайыр Қадырғали. Шежірелер жинағы / шағатай қазақ тілінен аударған Н.Мингулов, Б.Көмеков, С. Өтениязов. – Алматы: қазақстан, 1997 – 128б
14. Шубаева Ұ.Қ. Ұлттық менталитеттің діни негіздері. Алматы. – 2009 – 125 б
15. Тойшанұлы А. Дала мен Қала 2011 ж. №6 (386) 7; (387) 8; (389) // www.google.kz.
16. Уәлиханов Ш. Көп томдық шығармалар жинағы І том, Алматы, 2010. – 376 б.
17. Тойшанұлы А. Түрік атлантидасы Ана тілі №365 // google.kz.
18. Бисенов Х. Ислам дінінің шығуы және оның таптық мәні. Алма-Ата, - 1955. - 32б.
19. Қ. Шүлембаев, Ж.Қажымов Ислам діні және ұлттық қатынастар. Алматы, 1972. – 17б.
20. Дорженов С.Б. Ислам және ұлттық қатынастар. - Алматы, 1985.- 48б.
21. Тәжікова К. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат. – Алматы, 1989. – 176 б.
22. Ә. Төлеубаев Ғұндар мемлекеті түркі мемлекетінің бастауы // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер.- Алматы, 2001. 262-268 б.
23. Орынбеков М.С. Протоқазақтардағы дүниетанымы. Алматы, 1990. 260 б.
24. Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. – Алматы, 2002. - 68 б.
25. Қартабаева Е. Т. Ортағасырлардағы араб-түрік мәдени байланыстарының тарихы: оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2007. 106 б.
26. Нұртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам (тарихи мәденитанулық зерттеу) - Алматы, 2002. 346 бб.
27. Ақатаев С. Күн мен көлеңке. Ғылыми – танымдық аңсар. Алматы, 1990. 240 б
28. Жолдасбеков М. Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық атласы.- Астана 2007. - 360б.
29. Әмірғазин С.Т. Исламның қазақ халқының рухани дәстүріне ықпалы. Т.ғ.канд., - Алматы, 1997. 143 б.
30. Зуев Ю.А., Агелеуов Г.Е. Буд-тенгри – божество древнетюркского пантеона // Военное искусство кочевников в Центральной Азии и Казахстана. Алматы, 1998. – 123б
31. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. – Алматы, 1996. – 141б
32. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап. – Алматы, 2004. – 488б
33. Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов в контексте бытового ислама в Южном Казахстане в конце XIX – XX в.в. Алматы, 1992 171б.
34. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы,1994.-480б.
35. Нұртазина Н. Д. Көне түркілік дәстүр және ислам // Қожа Ахмет Иасауи мұрасы мен ілімінің зерттелу мәселелері атты халықаралық конф.(29 қыркүйек 1қазан) Алматы: 2008. 203-210 б.б.
36. Безертинов Р.Н. Древнетюркские мировозрение «Тэнгрианство» Казань 2006. – 245 с.
37. Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. І том Лұбсанданзан. Ежелгі хандар негізін салған төрелік жосығының туындыларын құрастырып, түйіндеген Алтын тобчы Алматы, - 2005 364 б.
38. Акатаев С.Н. Мировоззренческий синкретизм казахов. Выпуск 2. – Алматы, 1994. – 243с.
39. Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. Жиырма томдық. І том. – Астана, 2005.- 496 б.
40. Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері. ІІ том Көне түрік бітіктастары мен ескеткіштері (Орхон, Енисей, Талас) Алматы, - 2005. 373б.
41. Зуев Ю.А., Агелеуов Г.Е. Буд-Тенгри – божество древнетюркского пантеона // Военное искусство кочевников в Центральной Азии и Казахстана. Алматы, 1998. – 123б.
42. Есім Ғ. Қазақ халқы исламның арқасында ұлт болып қалыптасты // Ислам және өркениет. – 2010. 21-31 наурыз №9 1-6 бб.
43. Тойшанұлы А. Дала мен Қала 2011 ж. №6 (390) // www.google.kz.
44. Аюпов Н.Г. Тенгрианство как открытие мировоззрение. – Алматы, 2004. 224 с.
45. Серикбаева А.С. Тенгрианство и ислам в духовной жизни казахов // Лавровские (среднеазиатско кавказкие чтения) 2000 – 2001. - СПб., 2002. 154с.
46. Әулеттік тарихи жылнамалар («Чжоушу», 50-цзюань, «Туцзюе баяны») ІҮ том 2 бөлім. - Алматы, 2006. 243б.
47. Қодар Әуезхан Дәстүрлі дүниетанымымыздан ажырамаған жөн // Ислам және өркениет. 2008. 1/10 Қаңтар №1 6б
48. Исаұлы М. Тәңіршілдікке оралу – пұтқа табыну // Ислам және Өркениет №1 (109) 1-10 қаңтар 2008. 7б.
49. Ағыбайұлы Е. Ислам дінін қорлағандарға тосқауыл керек // www.google.kz.
50. Нысанбаев Ә. Нұрмұратов С. Ислам дініндегі этикалық ұғымдардың тарихи философиялық маңызы. // Халықаралық конференция материалдары, -Алматы, 2009. – 75б.
51. Қинаятұлы З. Шыңғыс хан және Қазақ мемлекеті: екі томдық монографиялық зерттеу. Алматы: 2010. 728 б.
52. Әкім Ж. Түркі өркениеті негізіндегі қазақ идеясы. – Алматы. 2007. - 304б.
53. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. ІІ том Тарихи мәдени жәдігерлер Алматы: Дайк Пресс, - 2005. 75б.
54. Дербісәлі Шейх Әбсаттар қажы. Исламның жауһарлары мен жәдігерлері.Тарихи – филологиялық және теологиялық зерттеулер, эссе очерктер, қолжазбалар, сұхбаттар. – Алматы, 2008. – 487б.
55. Уложения Тимура. – Ташкент, 1992. – с 2
56. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И Казахстан: летопись трех тысячилетий. – Алматы, 1992. – 250 с
57. Кенжалиев К7 Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. - Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 125б
58. Камалиденова А. Особенности ислама в Казахстане. Обычное право // Власть как ценность и власть ценностей: сетамарфозы свободы. – Алматы, 2007. – 402с.
59. Дербісәлі Әбсаттар қажы. Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы. – Алматы: 2003. 7 б
60. Козыбаев М.К. Козыбаев И.М История Казахстана. – Алма-Ата. 1993. – с.21
61. Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской империи // Прошлое Казахстана в источниках и материалах. – Алматы, 1997. - 231 с.
62. Левшин А.И. Описание киргиз – казацких орд и степей. – Алматы, 1996 656б.
63. Стюарт Д. Религия казахов в ХҮ – ХҮІІІ вв. Дисс.канд.ист.наук Алматы 2002. 137б.
64. Тимошинов В.И. Мәдениеттану. Қазақстан - Еуразия – Шығыс - Батыс. Алматы, 2008. – 400 c.
65. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет - ғұрыптары. 1-том біртұтастығы және ерекшеліктері / құраст. С.Әжіғали - Алматы, 2005.-328б.
66. Өсеров Н., Естаев Ж. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. А. 1992. 135 б.
67. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Екінші кітап. - Алматы, 2004. - 516б.
68. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. Алматы, 1999. 200 б.
69. Саидбаев Т. Ислам и общество. – М., 1984, - 302 с.
70. Бұлұтай. М. Ж., Ата-баба діні? Түркілер нег мұсылман болды? Алматы, Білім, 2000. – Б. 504.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Зерттеу тақырыбының өзектілігі қазіргі күндегі
тәуелсіз Қазақстан жағдайында орнығып отырған рухани мәдени ... ... ... ... пен ... ... ... жаһандану
дәуіріне негізделген жаңа ұстанымдар арқасында жүргізілуде. Елбасы
Нұрсұлтан ... ІХ ... ... ... ... ... ... тәжірибеге, атап айтқанда, ЕҚЫҰ-ның нақты іс қимылына ... ... пен ... жаңа үлгілері мен құрылымдарын
іздейді, әрі құрады. ... ...... өзара ықпалдастық және
сенім шаралары жөніндегі кеңес. Бұл кеңес серпінді түрде ... ... ... ... ... бола түсті. Бүгінде АӨСШК мақсаты ЕҚЫҰ ... ... ... Азиядағы ұжымдық қауіпсіздіктің жаңа үлгісіне ... Осы 2011 жылы ... ... ... ұйымына төрағалық
етеді. Қазақстан мұсылман тұрғыны басым зайырлы ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Сондықтан біз ЕҚЫҰ мен
ИКҰ арасындағы диалогтың жандануына күш ... ... ... ... пен ... елдері үшін тартымды» [1] – деген сөзі қазіргі
кезеңдегі елдегі дінаралық және ұлтаралық кепілдігі ... ... ... жариялануы қоғамдық – саяси өмірдің барлық
саласында көптеген жаңалықтардың енуімен ерекшеленеді. Түркі халықтарының
рухани ... ... ерте ... ... орын ... ... болып қалыптасқан халықтың ... ... ... ... ... ... Әлі күнге дейін тәңіршілдік діни сенім ретінде
исламмен сабақтасуы және ... ... ... орын ... ... өзін ... ... екендігін көрсетеді. Тақырыптың бүгінгі күнмен
байланысы арғықазақтар мен ... ... ... ... рухани және
тұрмыс салттарында белең алған әдет ... ... ... болып отыр.
Ал, бұл тақырыптың қажеттілігі тәңіршілдіктің діни жүйе ... және ... ... емес ... ... және ... ... сарқыншақтары сабақтасып орын алуын ғылыми тұрғыда
қарастыру қазіргі ... ... ... ... ... бірі ... ... мәселенің өзекті болып ... ... ... ... ... пен ... дінін жеке-жеке
қарастырылса, олардың арасындағы сабақтастық мәселесі орын алмай, ... ... ... ... ... ... ... етіп отыр.
Қазақ даласына ислам діні VII ғасырдың басында арабтардың Орта ... ... кіре ... ... айтқанда, ислам діні
Қазақстанға күштеп енгізілген жоқ. Қазақстанда сол ... ... ... қатынастарға ислам дінінің кері әсері болмай, қайта ол
феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра түсетінін көре ... ... тап ... ислам дінін қуана қарсы алды. Өйткені бұрыннан келе жатқан
тәңіршілдік феодалдардың талап-тілегін, мақсат-мүддесін ... Ал ... діні ... ... ... ... ... саяси жағынан
болсын мығым ұстай алатын мемлекеттік дін бола алды. ... ... ... ... ... діні кейінгі қазақ халқында тәңіршілдік және
өзге де наным сенімдермен қатар қолданыс алуы ... ... ... ... табылады.
Академик Бартольд В. В.: «ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... емес ... және Торғай облысындағы қыпшақтармен
соғысуына тура келді», [2] – деп жазуына ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі әлі мұсылмандық жолға ... ... ... ... ... ... ... десеңіз XVI ғасырдың өзінде де
қазақтар пұтқа табынушылар деп танылып, оларға ... ... ... ... ... ... ... заңдарын араб миссионерлері үндеп,
үгіттеп, насихат жүргізгендеріне қарамастан, ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы сиынды. Ата-баба аруағына ... ... ... ... молшылық, жақсылықтар әкеледі, мал
басының аман болуына, өсіп-өнуіне көмектеседі деп, сол үшін олар ... ... ... ... ... ... деп аруақты ұмытпады...[3]. Мұның
өзі түркілерде тәңір мен табиғат ... ... ... ... ол ... ... ... сабақтасып байланыса
жүргендігін көрсетеді. Әбу Ханифа жол салған сунниттік ағым ... ... ... халықтардың әдет-ғұрып заңдарына бой ұсынғыш
болуы себепті қазақ тайпаларына да өте ... ... ... да
қазақтардың әдет-ғұрпы өз кезегінде ислам діні ... ... кері ... ... ... ... жандануына игі әсер ететін
шариғат заңдарын ... ... ... екі наным ұзақ мезгіл бойы бір-
біріне зиян келтірмей, қатар өмір сүрді. Сол себепті де ... ... ... өзінің бұрынғы болмысын сақтап қалды. Билер ... ... зор ... ... ... келе ... бұрынғы
ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары бойынша талқылап шешті. Ал өз ... ... де ... ... ... әдет-ғұрпын, сенімдерін,
праволық нормаларын, мәдени жетістіктерін лақтырып тастамай, санасуына ... ... ... ... ... ... етіп, қарастыруға тырысты.
Мұның өзі түркі қоғамында ежелден қалыптасқан ... пен өзге де ... ... ... ... кетуі бүгінде тарих ғылымындағы
зерттелуді қажет ететін мәселелердің бірі болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны. Тәңіршілдік пен ... ... ... ... ... ... қазақ тарихы негізінде қаралады.
Зерттеу жұмысының негізгі дерек көздері. Зерттеу барысында ... ... ... ... ... моңғолдық, арабтық деп бір
қарастырсақ, келесі екінші топты батыс саяхатшыларының еңбектері ... ... ... деп үшінші топ деректер қатарын айтуымызға
болады.
Тілдік типке бірінші ... ... ... қатарына араб тілінде
жазылған Ибн Баттутаның "Путешествия" атты еңбегін, шығыстың ғұламаларының
бірі Махмуд Қашқаридың Диуани ... ... [4] атты ... ... ,
парсы тілінен аударылған Қазақ хандығы тарихының мәліметтері [5], Қазақстан
тарихы ... ... ... ... ... ... мен
ескерткіштері) [6] және Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелерін [7]
Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері ... ... ... ... түркі қоғамының тарихын, соның ішінде біздің бітіру
жұмысына қатысты рухани өмір, ... ... баса ... ... ... түріктердегі тәңір сөзі құдай немесе қазіргі
күнде қолданысқа ие бір ... ... ... бір ... ... Көне бітіктастары мен ескерткіштері Күлтегін, Орхон,
Енисей және Талас ... ... ... ... ... ... ... дерек ретінде дәйектейді. Сонымен қатар әл - ... бір ... ... бұл бір ... ... біразы Тәңір – көк аспан
аты десе, басқалары тәңір бұл - аспан» деген өз пікірлерін келтіреді.[8]
Қарастырып отырған ... ... ... ... ... отырған
батыс саяхатшыларының еңбектерінен түркілердің өмір салтының көріністерін
байқауымызға болады. Соның ... ... отқа ... ... ... ... табынғандары және ата бабаларын өте жақсы құрметтегенін көруімізге
болады. П.Карпини мен Г.де Рубрукта [9] халықтың жерлеу дәстүріне баса ... ... ... де осы ... ... айналысып жүретіндігіне
сенімін олардың мәйітте бірге жерлеген құрал жабдықтары бойынша мәлімет
береді.
Ал ... ... ... ... ... ... Ел ... күн
туғанда қаған, кейде тіпті өз басына медет тілегенде жеке адам ... ... ... ... ... хан ... Халдун тауының басына
шығып, мойнына кісе белдігін асып, алақанын көкке жайып, ... ... ... ... тоғыз рет еңкейіп тағзым етіп, шашу шашып, Тәңірден
тілек тілегені «Моңғолдың құпия шежіресінде» [10] ... ... ... ... ... ием, құдірет-күшіңмен әлемнің үстінде менен басқа ... ... ... мені үстімнен басып тұрған тымағымнан басқа ештеңе жоқ»,
- деп мұрағын шешіп, төрге қойып, Тәңірге ... ... ... ... ... Қазақтың мойнына көген, кісе белдік асып
жаратқанға ... ... ... бұл ... ... А. ... ... тарихы» [12]атты еңбегінде қазақ халқының рухани өмірі,
соның ... ... ... ... ... алып отырған
тәңіршілдік пен ислам дінінің рухани сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... Жалайырдың «Жами ат-
тауарих», яғни «Шежірелер жинағы» [13] атты еңбегінің түркі жұртының, ... ... ... ... және рухани тарихында алар орны ... Оғыз ... аты ... әйгілі Шыңғыс ханмен бірге қарастырып, түркі
және моңғол ... Көк ... ... атап ... ... ... ... мәселелері қарастырылды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазіргі тарих ғылымында біз ... ... ... зерттелген еңбектер қатары жоқтың қасы. Дегенмен
ежелгі түркі дүниетанымындағы тәңіршілдік пен қазақ мәденетінің ... ... ... діні ... ... ... ... қатары
баршылық. Сол еңбектерді жүйелі талдап көрсету мақсатында біз ... ... ... ... ... ... ... кезеңде зерттелген еңбектерді
жатқызамыз. Аталмыш кезеңдегі ... ... . ... және ... ... Штернберг, К.Леви – Строс, К.Г.Юнг, Ж.Дюземиль,
С.К.Иванов және С.М.Абрамзон, [14] ... ... ... ... ... ... В.В. ... сияқты зерттеушілерді атап өтсек
болады. Сонымен қатар қазақ ... ... ... ... да ... кезеңдегі зерттеушілер қатарын құрайды. Аталған
авторлар ... ... ... пен ... ... ... бірқатар зерттеулер жүргізгенімен, олардың ... ... ... ... ... ... бұл кезеңдегі еуропа және
орыс зерттеушілері аталған тақырыпқа аса мән бермей, оны ... ... ... ... ... ... ... қарастырған болатын.
[16]
Аталған зерттеушілердің соңғысына келсек, олардың еңбектерінде
қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Ш. Құдайбердіұлының ... ... ... байланысты құнды мәліметтер алар болсақ, ал ХҮІІІ
ғасырдағы қазақтың алғашқы ғалым-этнографы Ш. ... ... және ... ... ... шамандық пен тәңіршілдік наным-
сенімдеріне байланысты мағлұматтар аламыз. [17]
Зерттеушілеріміздің екінші тобын біздің ... ... ... ... ... ... Бұл ... зерттеулер діни салаға деген
салқын көзқарастың нәтижесінде жүргізілген зерттеу жұмыстарының ... ... ... кері ... ... ... ... даму
категорияларына қатысты догмалары тағы басқаларының сынға алынуы көптеген
теріс пікірлерді ... ... ... ... ... өмір
сүру ерекшеліктерін Қ.Шүлембаев К.Бейсембиев, А.Сұрапбергенов, О.Дастанов,
Ж.Дүйсенбин өз еңбектерінде ... ... ... заманда ислам
тақырыбы төңірегінде Х.Бисенов, Қ.Шүлембаев пен Ж.Қажымов, С.Б.Дорженов
және К.Тәжікова сынды ... өз ... ... ... ... ... ... тоқталып өтетін болсақ, Х.Бисеновтың
1955 жылы ... ... ... ... ... және оның ... мәні» атты
еңбегінде «Дін дегеніміз халықтың басын айналдыратын апыйын» деген Маркстың
сөзін мысалға келтіреді. Сонымен қатар еңбекте «дін ... ... ... сана сезімін топтастандырады, инициативасын айырып, коммунизм
жеңісі жолындағы күресте ... ... ... дін өз ... діни ерекшеліктерін уағыздай отырып, ол КСРО халықтарының
достығын ... ... - деп ... [18]. ... пікірде болған
Қ.Шүлембаев пен Ж.Қажымовтардың «Ислам діні және ... ... ... дін ұлттық қатынастар деген түсінікті қабылдамайтындығын,
дін адамдардың санасын айналдыратындығын алға тартады [19]. Яғни ... ... ... ... ... ... ... ықпалынан арылу жолдарын іздеумен айналысқанын көруімізге болады.
С.Б.Дорженов «Ислам және ... ... ... ... ... ... ... себептері мен жоюдың кейбір мәселелерін
қарастырып, атеистік ... ... ... қатынастарға кері әсер
ететіндігін барынша дәлелдейді [20]. ... ... ... ... дінінің мәнін дұрыс түсінбегендігін және атеистік
идеологияның қатты әсер бергендігін көре аламыз. Тағы бір ... ... ... «Құран адамның ар абыройын төмендетіп, оның ... мен ... ... Жеке ... ... ... жоққа шығару
концепциясы орын алған» [21] деп адамдарды діннен әрі ... ... Бұл ... ... да өз заманының талабына сай, ... ... ... ... ... үшінші топқа тәуелсіздік алғаннан кейінгі және қазіргі ... ... ... атап өткіміз келеді. Нақтырақ айтсақ,
аталмыш ... ... Ә. ... [22] М. ... Е.Т. ... Н. Нұртазина,[26] С. Ақатаев, [27]Қ.
Сартқожаұлы, М. Жолдасбеков,[28] С. Әмірғазин,[29] Ю. Зуев, Г. ... ... С. ... [32] ... ... еңбектерінің
дінге жаңа көзқарас қалыптастыруда ролі зор. Әсіресе, Р.Мұстафинаның ... ... ... ... ... ... Осы ... еңбектері жатады. Бұл еңбектерде қазақтардың исламға ... ... ... және біртұтастықта көрсетілген. Сондай-ақ, аталған
топтағы авторлардың еңбектерін жоғарыда көрсетілген топ ... ... ... ... ... жаңашыл көзқарастағы
пікірлерді, түркі және қазақ мәдениетіндегі ... ... ... байқауымызға болады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Бітіру жұмысының негізінде ... ... пен ... дінінің арасындағы тарихи, рухани
сабақтастықтарды қазақ тарихы негізінде дәлелдеу және ... ... ... ... ... ... Түркі халқының рухани өміріндегі наным - сенімдер мен тәңіршілдік
түсінігін бейнелеу;
- ... ... пен ... дінінің өзара сабақтастық
сипатын түріктерден бастап ашып көрсету;
- Ислам дінінің ... ... ... ... әдет – ... ... ... Ислам дінін қабылдаған қазақтардағы тәңіршілдік белгілерін ... ... ... ... Диплом жұмысы барысында жазба ... ... ... ... ... өзара салыстыра отырып бітіру
жұмысымызда төмендегідей ғылыми жаңалықтарға қол жеткіздік:
- Түркі халқының ... ... ... - ... мен ... ... мәселелері айқындалды;
- Протоқазақтардағы тәңіршілдік пен ислам дінінің өзара сабақтастық
алғаш рет кешенді түрде талданып, олардың ... ... ... ... ... ислам дінін қазақ халқының қабылдауынан
бастап, тәңіршілдіктегі әдет – ғұрыптардың ... ... ... ... ... тарихы негізінде тарихшылардың зерттеулерінен ислам дінін
қабылдаған қазақтардағы тәңіршілдік ... ... ... ... ... V – XII ғғ., яғни ... жаулап алу
дәуіріндегі тәңіршілдік пен ислам тарихи, рухани сабақтастықтары осы
ғасырлардың ... ... Бұл ... жаңа көзқарас негізінде
арнайы зерттеуді қажет етеді.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық негізі. Диплом жұмысын жазу
барысында жан-жақтылық, нақтылық және ... ... ... ... бірге бұл мәселені талдау барысында біз ресейлік және
отандық ғалымдардың ... ... ... ... ... ... деректердің қатарын салыстырмалы анализден өткізіп,
олардың теориялық ... көп ... ... ... ... тәңіршілдік пен ислам дінінің өзара сабақтастық мәселесі пәнаралық
негізде зерттелді. Зерттеу жұмысында жүйелілік, сараптамалық, ... ... ... кең ... ... ... ... дінінің ену мәселесі көптеген пәндердің,
мысалы, ... ... ... саясаттанудың және дін
философиясының зерттеу объектісіне ... ... ... құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... ... және ... ДӘУІРІНДЕГІ САЛТ – ДӘСТҮРЛЕР МЕН РУХАНИ
ДАҒДЫЛАР
1. Түркілердің рухани өміріндегі наным - ... мен ...... ... діни ... Ол бір ... және орталықтанған қаған билігінің, түрік империясының, ... ... ... ... ... ... ... байырғы қауымдардың, олардың ішінде
түркілердің ертеде қандай наным-сенімді ұстанғанын анықтау бұл ... ... ... ... ... Көне Жібек жолы бойында орналасқан
және тарих бойы сахна болған осы ... ... ... ... ... ... этнограф, түркітанушы Л.Н.Гумилев ... ... көне ... ... ... сенгендігін, қандай
наным-сенімде болғандығына қызығушылық таныта отырып былай деп ... ... ... ... ... мен ... алғашқы
қауымдық сенім деп айтудан аулақпын. Түріктердің өзі әр ... ... Ү-ҮІ ғғ. ғана ... сол ... де өз ... ... наным-
сенімі, сол уақыттың өзге де діни жүйелері сияқты дамып жетілген ... - деп ... ... құрамында түрлі этникалық топтардың
болғандығын және діни наным-сенімдерінің де әр ... ... ... ... олар ұлан ... ... мекендеген, көшпелі өмір салтында
өмір сүрген. Ұлы Жібек жолының бойында тұрып Батыс және ... ... ... ... оны ... ... халықтар өмірінен
байқауға болатын ... ... ... ... ... идеялық негізі – табиғат заттары мен құбылыстарын
жанды деп ... ... ... ... пен сана әр ... ... жаны
бар деп пайымдайды. Дүниенің барлығы барлық ... адам ... ... мен сана ... Дінтану ғылымы әдетте "табиғи діндер" мен
"этикалық діндерді" бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... үстанған "тәңіршілдік" дінін "табиғат діні" деп
дұрыс анықтайды . Яғни, ол адамзаттың дамуының ... ... ... ... ... ... ... алғашында дін түрінде емес, космологиялық түсініктер мен
идеялардың жиынтығы ретінде, табиғи құбылыстарға мінәжат етумен байланысты
болады. Жеке бір халық қана ... ... ... қателік болады. Тәңірге
сенудің терең тарихи тамырлары бар. Ол ... дін ... ... ... [35] ... ... келеді.
Б.э.д Ү-ІҮ мыңжылдықтарда Ұлы даланы мекен етуші моңғол мен түркі
тайпаларында табын құдайы ол ... ... Яғни ... ... ... деп ... Оны Жан-Полю Ру былай деп қарастырады.
«Тэнгри» сөзі мынадай екі ... ... - ... - ... ... ... – «шығыс», және ежелде көптеген халықтарда «Ра», діни атау яғни ... ... ... ... ... күнге табыну культі болды.
Сонымен «Танра» бұл шығып келе жатқан күн деген ... ... ... де ... бұл зерттелуді қажет ететін мәселе болып қала береді,
түріктердің діндерін қалай ...... ... ... ... ... ... өзін табиғаттың
бір бөлшегі деп білуге, ... ... ... және оның ... ... ... берді. Түріктер өзен, көл, жазықтар мен
тауларға өте жақсы қарап, жалпы ... ... бір ... ... адам ... ... болса, о дүниеде оның рухы кешірімшіл ақ және
жасыл Тары ... ... ... ... ... ... Христиан
болса, мүмкін дева Мария, періштелер мен ... ... ... ... періште Жәбірейіл, ал кейін Аллахтың өзі келуі мүмкін
деген түсінік бар. ... ... ... ... мен о ... туралы
қалыпты діни аспектері орын алған. Тәңіршілдерге о дүние ... ... ... үшін ... ... ... идамдарынан гөрі, өздерінен
бұрын қайтыс болған достары, таныстары, туыстары жақынырақ. ... ... жер ... ... өмір ... ... ... кездесуді
аңсап, оларға жер бетіндегі жаңалықтарымен бөлісемін деп ойлайды [36].
Ал моңғолдарға келсек, Шыңғыс хан да тәңірге табынды. Өмірінде ... бір ірі ... ... ... ... ... ... шалып Бурхан-Халдун
тауына шығып тәңірінен пәрмен сұрайтын.
Шыңғыс қаған: «Бұрын сексен ... ... ... тұрақты (тұрқақ)
кезекші болатын. Енді Мәңгілік Тәңірінің күші дүр,
Тәңірі Жер күш-қуаты айрықша жарылқап
Гүр ... ... ... ... бағындырған кезде
Енді маған кезекші, тұрқақтарды мың-мыңнан іріктеп жасақтаңдар. ... ... ... ... ... ... жасақтаңдар» деп жарлық етті
[37]. Моңғолдардың өмірінде де түрік ... ... ... және
сенім дерін көруімізге болады. Тәңірді ұлықтап, оған ... ... ... ең көне мифологиялардан келіп шығады. «Тәңірі»
атауының шығу тегі ғұндардың «ченли» және қытайдың ... ... ... ... ... ... Бұл сөздердің бәрі бір
ғана мағынаны – аспан, мәңгі көк ... ... ... ... құдайлардан
айырмашылығы тәңірі материяланбаған, ол – рух, бүкіл тіршіліктің иесі.
«Тәңірі – құдай» - деп көрсетеді ... Ұлы ... ... ... ретінде көп қолданған [38].
Швейцар ғалымы Н.Паллизеннің болжамы бойынша тәңір сөзі ... ... ... тек ... өте келе жалпы құдайды тәңір деп атап
кеткен. Бұл ... ... ... ... ... ... ... «Тәңір, тәңір амен!» [39] деген сыйынулар кездеседі. Тәңір куман
тілінде ... ... ... түркі халқының арасында кең ... ... ... иесі ... түлкінің тәңірісі бар» деген сөздер
Тәңірге табынудың үлкен мәні барлығын бейнелейді.
Күлтегін, Білге ... ... ... тег ... ... ... Тәңірді «Ақ Нұр» (ақ айас), «Ұлы Йеміз»(ар тойын); «Йе-еде», «Хан-
Ие беруші», «Бай (Үлкен), «Ата-рухтардың ұлысы», ... ... «Құт ... анықтайды (сурет №1) [6.291б.].
Бұғыты мәтінінде Таспар қаған ... ... ... ... діні туралы, оны қолдану ерекшелігі, Тәңір мен ... ... ... ... Ол ... жалбарынды. Осыдан соң шад,
апа, тархан бектер, Сөйтіп Бумын қаған (қаған)отырды [28, 46 б]. ... ... №2) ... ... хан Ұлу ... ... айында айбынды
алып қағанымыздан айырылып кете бардық. ... ... ... ... ... ... /дүние мүлкін/ мен мойныма алдым. Су-Жер,
Тәңірі.......Табғач (шекарасына) ... ... ... ... ... ... №3) «Түрік Тәңірісі, Жер-суы былай депті: «Түрік халқы
жоқ болмасын деп, халық ... Әкем ... ... анам Ел-білге
қатынды Тәңір төбесінде ұстап жоғары көтерді. Әкем қаған он жеті ... ... ... үшін деген жолдaр келтіріледі [28,257б.].
Жоғарыда көрсетілген тастарда сақталған мәтіндерден түрік халқында толық
дерлік ... орын ... және ол ... ... күштерімен тығыз
байланыстылығын көре аламыз.
Сонымен бірге ... және ... ... да ... жеңістері Тәңірдің сыйы ... ... ... - ... ... ... ... жарылқады, Үзе (ұлы)
Көк Тәңірі жарылқағаны үшін, асыраушы йағыз-жер азық бергендіктен елімді,
төремді таптым (елді, төрелі болдым).
Мұсылман ... мен ... ... ... ... ғасырлардағы этнографиялық деректерінде түріктердің Тәңір ... ... ... ... Мысалы, Алтайларда Көк Тәңірі «ұлы»,
«Заңғар» мағынасындағы «Үлкен» немесе «Ұлы бай» - «Бай» ... ... ... Моңғолиядағы сойоттарда Тәңірі «Қайырханға» айналса,
Сахаларда бддизмнің ықпалымен келген «Оруң Айы Тойынға» орын ... ... ... ... Ұлы Түрік Тәңірісі идуқ «жер суды» жаратты-
реттеді» делінетін және т.б деректер бар. Осы ... ... ... ... ... тарапынан берілген құт, аталардан қалған мирас екендігін
көруге ... Ата ...... Ғұн ... Мөде де ... құты - өз
жерін, аталарынан қалған топырақты ешкімге ... үшін ... ... ... ... ... ұшырауы, Батыс еуропаны тітіреткен
Атилланың да Византияға қарсы соғыс ашуына себеп ... ... ... ... ел ... ұлыс ... ... (отан топырақ)
теократиялық түсініктегі болмыстар. Жер мен Көк (Тәңір) ажырамас тұтастықта
Ал, ал – ... ал – ... ... «Бір ... ... «бір құдайды» білдіреді. Олардың арасында «Тәңір» көк аспанды,
аспан десе, олардың ... ... ... ... ... ... ... [39,83б.] білдіреді.
Қазақстан петроглифтерінде Тәңірдің тарихи – логикалық ... ... ... ... ... жақын Тамғалы тастарында ашық
аспан үстінде тәңіршілдік храмдары ... ... ... ... түгелдей ансамблі тәрізді мүсіндердің бейнелерін
көруге болады. Мамандардың пікірінше, барлығы қола ... ... ... ... ... ... ғасырларда Орталық Азияда
Түрік қағанатының пайда болуымен, ... ... ... ... Түрік
қағанатының билігін уағыздап дәріптеді.
Қоршаған орта, табиғат көшпелі түрік тайпаларының тұрмыс-тіршілігінің
көзі ретінде маңызды рөл атқарды, ... қоса ... ... ... ... ... ... жағдайларға тәуелді болды. Сондықтан ... ... діни ... ... табынушылық сипат алды.
Тәңір - құдайдың пайда болған уақыты қай кез ... ... ... ... бір ... емес, француз ғалымы Жан-Поль Ру біздің
заманымыздың аз ... ... ... ... б.з.б ... ғ. дейді, ал
белгілі лингвист-ғалым О.Сүлейменов ... ... ... б.з.б ... ... ... деген ойды ұсынады. Ол: «Ғайса пайғамбар туғаннан
ІҮ мың жыл бұрын философиялық ілім ретінде қалыптасып, жер ... ... ...... және ... ... анасы болып, ежелден мысыр
діндеріне елеулі әсерін тигізген тәңіршілдік» [24,18], - деп жазды.
«Биікте Көк Тәңірі,
Төменде қара жер, жаралғанда,
Екеуінің ... адам ... ... [24,21б.], -
дейтін Күлтегін жырының үлкен жазбасындағы жыр жолдары көне түріктердің
Аспан және адам бір ... ... деп ... ... ... Орта және ... әлем деп (жоғарыда -аспан, төменде
– жер, екеуінің арасында адам) бөлу көрінісі байқалады.
Көне түріктердің ... ең ... ... бір ... – көк
аспан және құдайды білдіретін Тәңірі бар. ... ... көне ... ... бірнеше сипатқа ие: а) жоғарғыны, яғни көкті көрсетеді; ә)
еркектік бастаумен ... ... ... ... ... ... халыққа шексіз билік
жүргізеді. Оның жердегі әмірін жүргізуші қағанның іс-әрекеті де ... ... ... ... ... ... ... қағанды,
Шешем қатынды
Көтерген тәңірі,
Ел берген тәңірі
Түркі халқының атақ-даңқы
Өшпесін деп,
Мені қаған етіп ... ... ... он екі ... ... ... жарылқады.
Тәңірінің адамдарға қатысы Тоныкөк жырынан да байқалады:
Соғыстық,
Бізден екі-үш есе артық ... ... деп біз ... ... ... ... ... Тәңір туралы былайша
суреттеледі:
Ел Етміш йабғұ бітіктасының мәтінінде:
Тәңірікенге ... ... дей: ... ... ... біз: азды ... ... еді:
әкем: шад сонша: өтінді:
Тәңірікен:алмасын: дей: бүтін (халық):
Сонда: бермесіне. Ат ес (?) бол ... ... ... ... ... депті: тигені:
Үшін: жауладым:
Берік: тигенім: ұрыс: қылып:
Тәңірі: Білге: қаған(нан):
Айырылмайық: азбайық: дей: сонша: өтіндім:
үст(іңгі): Тәңірі: хан: (әке!)
ұлу: жылғы: жетінші ай: ... Көк ... ... ... ... (Жаратылғанында):
Екі ара: кісі: ұлы: қылынды(жаратылды):
Кісі: ұлында: үсті:
Тәңірі: күш: берген: үшін:
әкем қаған: сүңгісі (жауынгері)
бөрі тек:екен:
жауы: қой тек екен:
Тәңірі: жарылқадық: ... ... ... ... етті):
Жауды: тбасып, басымдылық қылды(тыныш еткен)
Тізелікті шөктірді:
Бастықты. Жүгіндірді:
Ұмай тек: шешем ... ... ... ер атты ... (атқа мінер ер болды)
Шақты (ажалды) Тәңірі жасайды:
Кісі ұлы: көп: өлгелі: туған еді.
Тәңірі тірі ... - ... ... ... ... ... үшін:
өзім: құтым: бар үшін:
қаған отырдым:
Тәңірі:.Тас бітікледім (жаздым): Йоллығтегін [40,57б.]
Өзінің мәні ... ... ... дінге жақын болды. Діни
көзқарастардың дамуы барысында көк ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ұғымдағы Тәңірі
өзіне космосты, оның көзге көрінетін бөлшектерін: күнді, айды, планетаны,
жұлдызды, ... ... ... ... ... Енді табиғат культі және басқа ... ... ... ... ... ... ... айналады. Тәңірі әрі
рух, әрі дене, әрі олардың бірлігі секілді бейнеге ие болды ... ... ... ... сөзі ... мағынада қолданылады:
Аспан, дүние бөлігі ретінде; 2) Құдай ретінде 3) ... ... 4) әмір ... әмірші. Осы политеистік мәнде Тәңірі аспанда, ... тау мен ... ... де ... ... Қазақтарда «Көк Тәңірі»,
«Жер ... «Аң ... «Су ... «Құс ... ... ұғымдар
сақталған. Барлық сөз тіркестерінде «тәңірі» сөзі «бұйырушы», «Құдай»,
«билеуші» деген мағынаны білдіреді.
Көне түріктердің ... ... ... ... ... бар көк
аспанның негізгі атрибуттары бұлар күн мен ай ... ... ... «көк аспандағы күн мен айды жоғалттым» деген сөздері жиі
кездеседі. ... ... ... ... ... ... бейнесі түркі тілдес халықтардың ғана рухани мұрасы емес, ол -
Орталық ... ... ... ... ... Көне ... ... қатарына жататын тәңіріні алтайлықтар - «Тенгри», буряттар ... ...... ...... шорлықтар – «тегри»,
монғолдар – «тэнгер», шорлықтар – «тура» дейді. Тәңірінің мекені – ... ол көк ... ... иерархия тән. Сондықтан аспан тоғыз
қабатқа бөлінеді. Әрбір қабат тағы екіге бөлінеді: жарыққа және ... және ... Бұл ... ... ... және ... және жазалаушы ретінде болады деген сөз. Ол бәрін көреді, шешеді,
адам тағдыры да сол көктегі ... ... ... ... ... сонда, ол адамды кемсітпейді, қайта адамды ерлікке, ... ... ... ... ... ... Тәңірісі бейбітшілік Тәңірісі болатын, - деп
жазды ойшыл Зия Гөкалп. Түрік дінінің өзегі ... ... ил (ел) ... ... ... «Елші, Елхан» «Бейбітшілік қағаны» деген
болатын. ... ... ... ... дейін бейбітшілік
орнықтырған, бейбітшілік саясатының бастамашылары еді [24.23б.].
Тоғыз ... ... ... туралы түсінік ұзақ уақыт бойы даму сатысынан
өткен және де өзге ... ... әсер ... ... ... ... түсінігінде сапан тоқсан тоғыз қабаттан тұрады, cоған қарай
Тәңірі атты 99 құдай бар. Ал еуропалық христиандар ... тән ... ... тек ... ... Троица туралы түсінік қалыптастырған.
Көне түріктік құдайлар пантеонында да бірнеше Тәңірі болған. ... саны ... ... ... айту ... ... де осы бағытта арнайы
зерттеулер жарық көре бастағанын атап ... ... діни ... ... орын ... Бұл ... бейнесі
көне түріктер мәдениетінде қаған билігінің символын және қағандық (ер) мен
Қатундық (әйел) бастаудың ... ... ... ... болды деп
түсіндіреді зерттеушілер Ю.А.Зуев пен Г.Е Агелеуовтар [41].
Философ ғалым Ғарифолла Есім тәңіршілдік ... ... ... ... өркениетіне қосқан ең үлкен үлесі - Тәңір идеясы.
Тәңір идеясын монетеистік ... ... ... ... ... ... ... мәселесінде ғылымда әр текті пікірлер баршылық. Менің де бұл
мәселеде өз түсінігім бар. Тәңірді біз сипаты арқылы ... Ал ... - көк. ... айтқанда көк Тәңірдің эпитеті. Сонда «көк» ... ... көк ... ... десе, «көкті» эпитет дегенге тоқтайды. Менің
пікірімше, «көк» дегеніміз «аспан» емес. Себебі «көк» деген өсіп-өну ... ... ... ... сөзі де осы тәрізді Тәңірдің ... ... - ... ол көк, яғни ... ... ... ... Тәңір деген
дін емес, онда діндік институттар жоқ, дін ... ... жоқ, ... ашық көзқарас, ашық дүниетаным. Демек дін ... ... ашық ... ... отыр». Көк Тәңірге сену тек түркілерге
ғана тән наным емес. Мұндай сенімдер барлық құрлықтарда, әсіресе, ... ... ... ... ... Азия және ... ... көне замандардан белгілі болған тәңір культі. Л.Гумилев ежелгі
қытайлықтарда түрік ... ... көк ... ... ... Көне Қытай, Мысыр, Рим, Месопотамия елдерінде көк тәңір туралы
нанымдардың ... ... ... ... ... ... ... күннің ұлы, аспанның перзенті боп аталғандығын ... ... ... ... көк ... ... нанымды тәңірлер және тәңірсымақтар туралы
культтерден ... ... ең ... наным [42]деп бағалайды және мұндай
тұрпайы сенім ең шалғай ... да ... ... ... деп
санайды.
Тәңірге, Жер–Суға табынудың пайда болуын адамда әуелден қалыптасқан
ризашылық ... ... ... Бұл ... қарапайым
тіршіліктің иелеріне қамқорлықпен қараған, ауыр кезеңдерде адамдарға азық ... ... ... ... білдірудегі ниетінен туған еді.
Осындай өмірдің нақты шындығына көз ... ... ... ... бар деген түсінікті ... ... ... ... ... ең биік шыңды Хан Тәңірі деп атауы да ... ... ... және оның ... ... ... салу қазақ халқында
көпке дейін ... ... ... ... күшті құдай тұрғысында
мұқият жасалынға талдау және көшіп-қону ... ... ... ... қаралуы өзінің дүниетанымдық тұрғыдағы Тәңіріне табынуына ықпал
етті. Бұдан шығар ... ... ... ... оның тірі ... ... ретінде уағыздалуы арасында сәйкестік бар» [29,48.] – деген
пікірге толығымен қосылуға болады.
Енді ... ... ... ... ... ... ойыспай тұрып діни сенімдердің - тотемизм, магия, анимизм,
фетишизм сияқты формаларының діни ... ... ... ... ... де жөн ... Тәңірлік дін ғылымда түбегейлі
зерттеліп, тарихи тамырлары мен адам ... орны жете ... ... ... дінінің өзекті нормалары зороастризммен үндес. Олар:
1. Көкте құдіретті жаратушының барлығына шек келтірмеу.
2. Ата–бабалар қалыптастырған ... ... ... орындау.
3. Жас ұрпақты дәстүрлі өмір салтына бейімдеп ... ... кез ... діни ... ... танымындағы, моральдық –
этикалық нормаларына негіз екендігі ақиқат. Сонымен бірге, «олар көзге
көрінбейтін және көрінетіннің ... ... деп ... ... ... ғана иланады, оны осы дүниедегі шаттықтармен бірге ... деп ... ... сол өз Құдайын намаз оқып, дұға қылып
құрметтейді» ... ... ... ... ... ... қағидасы мен түпкі
мақсаты, ... етер ... ... ... ... белгілі. Әлемдік діндерде бар бұл жүйе Тәңірлік дінінде де ... ... ... ақиқатты» сыйлауға, христиандық – «үш түрлі
кейіптегі жалғыз құдайды», ислам – Алладан басқа ... ... ... ... екенін мойындауға негізделсе, Тәңір діні ...... – ана деп ... ... ... ... түпкі мақсаты –
адамды о дүниеге көретін азаптан қорғау, ... ... ... ... мақсаты адамды осы дүниеде лайықты ғұмыр кешуге баулу болып ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
қағидаларынан «сол дінді өмірге халықтың дүниетанымынан, тұрмысынан, мінез
– құлқынан, салт – дәстүр мен ... ... ... ... ... ... ... халықтарында оларда әлі күнге дейін ... ... ... ... ... немесе “көкке тапсыру“ сияқты көнеден қалған дәстүрлері
сақталған. Тибет және түркі халықтарының өзара ... ... ... мен қолөнері, оның ішінде кілем-текеметтеріндегі ою-өрнектерден
де ... ... ... ... ... ... ... тұнғыстардың немесе тоғыз-оғыздардың туыстары. Тоғыз-оғыз және
ұйғырлар бір халық. Қазіргі ғылымға белгілі деректерде б.д.д. I мыңжылдықта
түркі ... оның ... ... ... иозылар”) Алтайда
тұрғаны белгілі. Шамамен б.д.д. V-IV ... көне ... ... ... ... ... ... көне түркі тайпасының біреуінің Кедер
пайғамбардың есімімен аталуы заңды құбылыс. Себебі, Сырдария өзені мен ... ... хион ... ... тарихы Алтайдағы көне түркі
тайпалары және олардың діні Тенгримен тығыз байланысты.
Тұран тайпалары, оның ішінде “ғұндар күнге, айға, ... ... ... ... ... ... ... Геродоты” - Сымь Цянь. Олардың
рухани жетекшісі – ... қар, ... ... ... ... қуатын
аспанда өздерінің мемлекеті болған. Византия тарихшысы Менандр “ертедегі
түркілер отқа, суға және ... ... ... оларға арнап түйе, өгіз,
қой сойып садақа берді” дейді. Дүниежүзілік діндер ... ... ... ... ... көне Алтайдан шыққан
Тенгридің мағынасы монғұл, ... ... және фин ... немесе алтай-
орал тілдері тобына және қытай тіліне ортақ. Осы ұлы ғалымның кезінде, яғни
XIX ғасырда тибет ... шығу тегі ... ... ... тұран
діні тобына жататын халықтардың толық классификациясы жасалмағанымен, ол
“...егер тибет халқы орал-алтай тілдері ... ... ... онда ол ... ... бөлігін құрайды” деп болжап кеткен болатын. Үш мың ... ... ... көне ... бір ... ... Е.Кастрен мен
М.Мюллер сияқты данышпандардың рухтарына тағзым ете отырып, олар болжаған
тибеттіктер тұранның оңтүстік ... ... ... және ... тобына, ал монғұл, тұнғыс, түркіден бастап финдерге дейінгі
халықтар тұранның ... ... ... ... ... ... Адамзат тарихы мен өркениетінің шоқтығы болып ... ... ... өткен сайын ғылыми жаңалықтармен толығып, өзіне
тиесілі тарихтағы абыройлы орынын алады. Өз басшыларына берілген ... ... ... ... ... ғұндардан алынғанын
қытай тарихшылары дәлелдеді. Соңынан пайда болған қытай императорларының
негізі осында жатыр. Оның ... ... ... ... ... императорға” өзгерген. Қытайша бұл сөз Tien – ... ... ... ... ал ... сөздігінде “ұлы”, яғни жердегі өмірді
жоғарыдан басқарып ... ... ... ... тілі тұран тілдері сияқты
агглютинацияға ұшырамағанын, ал Тенгри сөзінің алғашқы мағынасы ... ... ... ... ... ... ... рух болғанын ескергенде бұл
сөздердің төркіндерінің бір екенін көреміз.Көне түркілердің ... ... ... ... ... - Көк ... ... - құдай
ретінде болды. Аспан жердегі тіршіліктің барлығынан ... қол ... және ... ... ... күш, өмір мен берекенің көзі ретінде
діни сана-сезімге енді “Тянь-Шань” - ... ... ... Ол ... ... ... оның ... қытайлықтарға да ортақ ұғым.
Сондықтан, ... ... ... (Tengri) деп ... ... атымен
атаған дұрыс. [43] Негізінен Тәңірлік терең мәнді Аспан ғана емес, қазақ
халқының алғашқы діни ... ... діни ... да ... Жер мен ... үшін ... ... тұрған табыну заттары болды. Тәңір мен жер
- ... ... ... ... шын ... ... ... жөніндегі
пайымды ойға жетелейді. Жер тәңірінің кіндігі арқылы жермен байланысқан.
Тәңірді ... ... бар Көк ... деп ... оған ... етті.
Араб географы Әл-Макдисидің айтуынша: «Бір Тәңір дегені «Бір құдай» ... ... ... ... деп ... көкшілдігін айтады,
басқалары Тәңірді аспан ретінде түсінеді» [24.24б.] Көне түрік нанымдарында
басқа да әйел құдай болды.
Ю.Зуев ортағасырлық қимақтарға ... ... ... ... және
тәңірие есімі екендігін дұрыс көрсетеді, дегенмен, ... ... Ями, ... ... өз ... екпінімен кеткендіктен: а) түркіге
қатысты «ими» ... ең ... ... ... ... байланысты екендігі;
б) бір біріне ... ... ... ... ... ... да көп кездесетіндігін, яғни оларды (шежірелік, аңыздық,
ертегілік егіздерді) міндетті түрде Имиге телудің қажеті ... ... осы ... екі ... ... ... сымбатты құрылымын
құрастырған [31,69 б]. Ол - Ұмай ана. Ол ... ... ... ... ... ... ... үнді құдайы Умамен салыстырады.
Себебі, ол да сондай міндеттер атқарған. Абакан өзенінің ... ... ... ... ... «Біздің атамыз Ұмай бег, біз алып ердің
күйеуіміз..... сен ... ... ... менің қаһарманым өз
халқымда». Осы сөздер де Ұмай туралы біраз ойларға жетелейді. Ұмай – ... ... ... құдайы болып табылатын және олардың тағдырында аса
маңызды роль атқарды. Жер бетіндегі ... ... ... ... «Бұл ... күш – табиғаттың әртүрлі құбылыстарын
адамға ұқсатуға байланысты ... Ұмай ... ... - ... ... түріктерде «аспандағы ұлы жасампаз» және «өмірлік ... ... атап ... ... ... ... ... тәңіршілдік діни идея ретінде діни
қызметкерлер ... ... Бір ... ... мен ата – баба ... ... тәңіршілдік семит мәдениетіне ұқсас келеді. Сонымен қатар ... және ... иран ... ... ведалық ежелгі үнді дінімен
сәйкестенеді. Бұл діндерде кездесетін Зороастра, Будда, Христос, Мұхаммед
тәрізді пайғамбарлар ... орын ... ... ... ... ұмытқан кезде, яғни Құдай пайғамбарларды адамдарды «дұрыс
жолға» түсу үшін жібереді [44.161б].
Махмуд Қашғаридің «Диван» атты ... ... ... ... ... ... иалабаш, тенгрикандар, тивиндер, камдар,
бақсылар мен әулилер [31,612б.].
Тәңіршілдікте аталған діни ... ... ... Тенгрикандар деп білімді, ғылым және дін мәселелерімен терең
шұғылданатын, ... ... алыс және ... қоғамдағы
адамдармен байланысқа аз түсетін жоғары діни ... ... ... ... діни ... халыққа таратып тәңіршілідік
қызметін атқарды. Қызметтері жағынан бұл топтағы қызметкерлер
семит діні тобындағы пайғамбарларға ұқсас ... ... ... ... діни дәстүрлерді басқаруды және жас
оқытушыларды тәрбиелеу мәселелерімен шұғылданды.
4. Камдар адамдармен үнемі байланыста болып, бала туу және ... ... ... ... ... өз кезегінде қасиетті адамдар санатына еніп, сиқырлық
пен магияға жақын болды. Осыған ... ... ... ... қули ... - ... тауларында өмір сүрген
Тәңір Құлбақтың қызметкерлері ерекше бір ... ие ... ... ... шақыра алатын еді».
6. Бақсылар экстрасенстік қабілеттерге ие болып, емдеу ... ... ... ... ... діни
қызметкерлерге қатынасы болмады. [44,162б]
Көптеген түрік мәдениетін зерттеушілер тәңіршілдікте ... ... не жоқ ... сөз ... ... ... ... Бітіг.
Тәңіршілдік кітабы». Тәңіршілдіктің түрік халқында кең тараған ... ... ... ... ... ... ... Ақыл кітабы [44,164б] және тағы басқа
еңбектер ... ... ... діни ... ... ... және бағалы храмдар тұрғызудың қажеттілігі болмады.
Себебі, олар күнделікті храмда дұға оқып сыйынбады. Тәңіршілдікте ... ... ... ... ... құдайларға немесе ата-баба
әруағына арнап орташа храмдар тұрғызды. Діни ... мен ... орын ... тыс ... ... ... кіру құқығын тек
діни қызметкерлер ғана ... ... ... ... рухтар
храмдарда күнтізбелік мейрам күндері ғана болады деп есептелді. Ал қалған
күндері ... ... ... ... тауда болатындығына сенген
[44,165б.].
Тәңіршілдікті діни жүйе ... ... ... ... ... ... кітабы жоқ. Алтын Бітіг кітабы халық жадында архитеп
ретінде қалған. Алайда бұл ... ... ... ... ... дін ретінде қарастыруға оның өзге де канондық қағидаларымен
қоса, қасиетті кітабының ... ... оны дін деп ... ... ... ... пен ислам дінінің
өзара сабақтастық сипаты
Қазақ халқы мыңжылдықтың ... ... ... ... ... сақтай отырып, мұсылмандарға қосылды Б.з І мыңжылдықтың
ортасында адамзат, мың жылдай отырықшылықта өмір ... ... ... дәстүрін дамыта келе, тағы да бір діни–әлемдік идея – ... Осы ... ... «... если же признавать в истории внутренний
смысл и целесообразность, тогда без сомнения ... ... ... как
создание Ислама и основание мусульманской ... ... ... ... деп көрсетеді [44,184б].
Түрік халқы исламды қабылдағанға дейін арабтардың ислам діні ... ... ... ... пен ислам дінінің ұқсастығы бір
құдайға деген сенімнің болуы. Профессор Н.А.Нысанбаевтың ... ... ... ... ... ... кейін келе ислам дінін
қабылдауына алып келді. Ежелгі түрік халқында Тәңір ... және ... ... ... ... осындай кеңшілдік Тәңірдің
Аллахпен байланыстылығын көрсетіп, ... жаңа ... ... ... ... көп уақытқа дейін тарихи санада халықтың өмірінде
тәңіршілдік сарқыншақтары сақталып қалды.
ХІХ ғасырдың ортасында қазақ ғалымы, ағартушысы, ... ... ... мен ... ... Орта Азияны зерттеуші ... өз ... ... ... екі ... орын ... және бұл
Русь жерінде ... ... ... діни ... ... ... ... рулық тайпалық дәстүрдің жойылуынан Тәңір
культіне бағыныштылық сейіліп, түркі халқында ... Бір ... яғни ... ... ... ... ... рухы) әруақ, Көк Тәңірі Аллах немесе
Құдай, жер рухы шайтан ... пері ... ... бастады».
Мұсылман дінін таратушылар тәңіршілдік пен ислам ... ... ... пайдаланып отырды [45].
Тәңіршілдіктің діни философиялық көзқарастары қазақ ... ... орын ... ... ... ... ... дейінгі Тәңір, Құдай
терминдері Алла есімдерінің орнына ... ... ... ... енді ғана ... келе ... исламды
қабылдады. Ең алдымен бұл аймақтарда ... ... ... ... ... сунниттік ханафи мазхабы кең таралды. Кейбір зерттеушілер
ханафияны протестанттық этикамен салыстыруда. Исламның етек алуында сопылық
ағымдағы–тариқаттар ең ... орын алды ... азия ... ... ... ... ... әруақтарға сену, қасиетті адамдарды ... ... және ... ... ... ету, ... ... (үш, жеті, қырық ... ... ... ...... ІХ–Х ғғ. түрік халқында тіл,
ұлттық дін және әліпбиге байланысты өзіндік ... орын ... ... бірі
20 наурыз күні. Бұл күні үй ішінде толық тазаланады. Кешкі ... ... ... ескі жылды шығарып салу дәстүрі жүріп отырды.
Жаңа жылдың басталуы, адамзаттың қайтадан пайда болуы тәрізді есептелді. ... күні ... ... – Жаңа жыл ... ... келетін. Мейрамның ең
бір маңызды бөлігі ата-баба рухына арнап құрбан шалу болды. ... ... ... ... шама – ... ... ... Құрбан шалу рәсімі
аяқталған соң, ... ... ... үйден үйге барып бір-бірлерін
құттықтау, денсаулық тілеу және сыйлықтармен өзара ... ... ... ... ... ... бұл ... жоғары орынды иеленді.
Түркі халқы мамыр айында ауа рухына қатысты құрбан шалып отырса, ... ... ... ... Жаз ... ... ... Қарттар
қақаған қыстан аман өттік десе, ... ... ... ... ойнауға
мүмкіндік алды. Түріктер мен моңғол халықтарында ... ... ... құрбан шалу естен шығарылмайтын. Бұл мейрам жыл мезгілінің бесінші
айының бастапқы немесе ... ... ... ... ... ... әзіл-оспақпен (ат жарыстыру, садақтан оқ ату) жалғасын ... Жаз ... ... күздің келуін түріктер Қартайған шақ деп
қарады. Күзгі мейрамдар аяқталған еңбекті тойлаумен және Жер рухы мен ... ... ... ... ... ... жылнамасы «Чжоушуда» Көк
Тәңірі туралы былайша келтіреді: «түріктер бесінші айдың аралығында қой
немесе жылқыны ... үшін ... ... [46] ... Көк Тәңіріне құрбан
шалу көп ғасырлар бойы ... ... ... халықтарында сақталып қалды.
Түрік және моңғол хандарының тәңіршілдіктен бас ... ... ... бет алуы ... ... Көк Тәңіріне табынуды
азайтып, кейін ... ... ... ... ... жоғалды.
Айтылғандардың көпшілігі мұсылмандық болып ... де, ... ... келетін тұстары да бар.
М.Қашғари бойынша ерте түрік діні Ном деп аталды. Ол: «Тәңри номы ... ... иә ...... сөз осыдан шыққан. Діннің бәрін ном
дейді. Бұл шынлықтардың сөзі» [4.193б.]. М. Қашғари ... ... ... ... ... ... бұрынғы кезде түріктердің
Тәңірге жақындықты білдіру үшін ... атап ... ... ... ... өз ... Тәңір сөзін қолдануы бір құдайға сенімді
көрсетуді меңзейді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... «Тәңірі сөзі - Аллах бір, одан өзге ... ... ... ... ... Диэу, Готт, Год, және Құдай сөзі
идолдар мағынасында қолданылуы мүмкін, алайда Аллах ... ... ... Ал ... ... ... қазіргі кезде Бір Құдайды
білдіруде араб сөзі «Аллах» пен парсы сөзі «Құдай», түрік сөзі ... ... ... мұсылман М.Қашғари «дінге сенбеушілерді» - тәңіршілерді
ислам ... ... ... – Улуғ ... ... мундак кәлгән. Тивин Тәңриғә тепинғақ,
лекин Тәңри үниң бу ишидін мәмнуң әмәс. Капирларниң диний ... ... ... ... ... Улуғ ... ... ишидин әмәс бу макал өз
ишини бәзиларғә ... дәп ... ... әмма өз иши ... ... ... ... Шеирда мундақ кәлгән:
Тәңриғи тун –кун тивин, боюнтавлик қилма,
Униғдин қорқуп әймән, ойнимиғин.
Худа урғур капирлар асманни «тәңри» дәйду.
Улар ... чөң ... әр ... ... – эгиз тағ, ... ... ... Шуна бундақ нәрсиларға сәждә килиду. Улар инә
билимлик әдәмни ... ... ... ... худа ... бойынша: «Тәңір – Ұлы Тәңір. Мақалдың мағынасы Тәңірге
бағыну. Кәпір дін қызметкерлері Ұлы ... ... ... ... ... ... қабыл етпейді».
Расымен де түрік халқының архитепінде бір құдайға табыну – «Бир ... ... ... яратамиш» деген атаулармен белгілі болып тұр. Осындай
түсінікте Тәңір ... ... ... грек және тағы ... халықтарда
айқындалған. Мысалы, ежелгі мемлекеттік(қытай халықтары) дін ұйымдасқан
жүйе ретінде қалыптасқан. Бұл түсінік бойынша Тянь – ... Шань – ди – ... ... Ұлы. ... ... ... ... жаңбырдың құдыреті,
күннің шапағаты, ыстық пен салқында, әлеуметтік және қоғамдық құрылыстың
құдыреті болып табылады. ...... ... Ан – ... ... ... ... саналады.
Тәңіршілдік діни идея ретінде бір басшы құдай – Тәңір ... ... ... төменгі тәңіршілдер иерархиясында ... ... ... кей ... ... құдайлармен бірге әлемде,
адамдардың өмірінде орын алады: «өмір сүру уақытын белгілейді», қағандарға
билік ... ... ... күнә ... ... қағанға мемлекеттік
және әскери істерді орындауға «бұйрық» береді.
Жоғары түсініктен тәңіршілдік исламға дейін ... ... өз ... ... ... ... ... – діни ілім негізінде ...... ... ... ... Тотемдік, анимистикалық, фетишистік, түсініктерге ие болған діни
табиғатта Тәңірге сенім Аспан – Кеңістігін біріктіріп, табиғат
пен ... ... ... ... ... дін санатында табиғат культі мен ата ... ... ... Камдар діні Тәңіршілдіктің деградациясы ретінде ... ... ... және ... ... ... жаулаушылығы қарсаңында Шығыс халықтарының мәдениеттері мен ескі
діндері терең дағдарыс үстінде ... ... ... оның ... Қазіргі
Қазақстан территориясында мекендеген түркі тайпаларын ... ... ... ... ... ... алғышарттар пісіп жетілді.
Түркілердің ислам ... ... ... ... олар ... ... және ... жағы адамдарды қанағаттандыра алмады. Ескі
сенімдердің исламмен ... ... ... ... болды. Адамның рухын көтере
алмайтын отқа сыйыну, әруаққа сыйыну, табиғатқа сыйыну тағы ... ... мен ... ... келгенде қаншалықты негізсіз екені анықталды.
«Бақсының безектеуі мен аң-жануарлардың киелілігі, ислам ... ... ... және мағынасын жоғалтқан жоқ» [35,205б.].
Көптеген ортағасырлық деректерде қазақ және қырғыз ... ... ... – Наме - и - ... атты ... «қазақтардың діні
дұрыс жолмен жүрмесе, әртүрлі идолдар мен күнге табынуды қоймаса олардың
арасында діни ... ... ... хан ... ... Және осы аталған еңбекте көктем уақытында адамдар күнге қарап,
шығысқа қарай қымыздарын төгіп, жерге табынатын. Автордың ... ... ... ... ... қоры шөп және одан ... болатын қымыз үшін
білдіретін рахметі болып табылады [24,23б]. С.М. Абрамзонның көрсетуі
бойынша ... ... ... ... ... қол жаюын, күн мен аспанға
табынғандығын тәңіршілдікте орын ... ... ... өзі қазақ халқының Тәңірге табынғандығын бейнелеп, К. Әуезхан
былайша келтіреді: «Тәңірі – Күн де емес, ... да ... Ол ... ... ... ... күш, құдірет, құдай» [47]. Тәңіршілдіктегі
Аспан, Күн ... ... бір ... ие ... қазақ халқында ислам
келгеннен соң да қалып, ислам бірге қоғамда қолдануда.
Діни наным-сенімнің ең бедерлі айғағы өлік ... ... ... Осы ... қазақ арасында өлік жөнелтуге қатысты қалыптасқан
рәсімді ... атап өту ... ... оң жаққа қою, қаралы ту көтеру,
жоқтау айту, сүйекке түсу, мәйітті арулау ... жуып ... ... ... үйді үш не жеті (кейде тоғыз) рет айналдырып мәйітті ... ... ... ... ... ... ... қосу (көнеден келе жатқан,
қазір ұмыт болуға айналған рәсім), дене топырағын жинау, ... ... ... ... салу, мола тұрғызу, там соғу, күмбез орнату, ... ... ... ... көк тас орнату мен жетісін жөнелту, мініс ... ... және ... беру ... ас ... ... жылқыны сою,
қаралы туды түсіру), өліктің киімі мен тұтынған заттарын үлестіру орын
алған. Өлік ... ... осы ... ... ... дінінің үрдісінде
жоқ, байырғы замандардан келе жатқан тәңірлік наным-сеніммен сабақтас
рәсімдер мен ... ... ... ... ... ... бірге,
рәсімдер қазақ халқының арғы замандардан бастау ... ... ... ... ... де ... ... Кез келген әлеуметтік ... ... бір ... ... ... ... Ру-тайпалық
жүйені негіз еткен көшпелілер қоғамында орныққан байырғы наным-сеніммен
сабақтасқан дәстүр салт-дәстүр бойынша адам ... ... ... ... бақилық болған адам сүйегі өзінің кіндік қаны тамған, ... ... ... ... Көк ... кейінгі құдірет - Жер-ана.
Адам өлімі өкініш қайғы әкелсе, сол адам ... ... ... ... ... де ауыр ... ... арасында бағзыдан қалыптасқан мойынға ... ол ... ... ... ... ... түю ... де ата мекеннен
сүйекті ажыратпауды мұрат тұтудың белгісі болса керек. ... ... ... ... ... ... ... сөзінің
пайда болуы әбден мүмкін. «Туған жердің топырағы бұйырсын», ... ... ... ... ... деп ... ... қазақ
арасында күні бугінге дейін айтылады. Яғни, ру-тайпалық ... ... ... үшін ... жер – К. Маркс айтқандай, «еңбек құралы»,
мәңгілікпен табыстырар киелі дәнекер [12,128б].
Тәңіршілдік дәстүрінің әлемдік ... ... ... христиан және ислам дініне дейінгі адамдардың әлемдік
көзқарасын жеткізуші.
2. Жаратушы Тәңір – Табиғат деп білуі.
3. Тәңіршілдікте ... діни ... ... ... ... және
т.б.) қасиетті кітаптар, діни қызметкерлер жоқ, олардың ... ... ... ... ... ... ... бір догмалар мен
діни істер орын алмайды.
5. Тәңір мен адамдар арасында ... бір ... ... қызметкерлер) жоқ, оның қызметін де табиғат өзі ... ... - ... ... ... деуінде ешқандай қателік жоқ.
Өйткені, түркі тілінде Жаратушы «тәңір», араб тілінде «илаһ», парсы тілінде
«худа» болып ... ... ... ... ... ... ... Аллаһ
Тағаланы меңзеген.[48]
Тәңіршілдік сенімі басқа діндермен таласып, олардың құдайларын ... ... ... жоқ. Қайта ол басқа діндердің кейбір
элементтерін өзіне ... ... ...... пен әлем ... ... жоқ. Тенгриан күнтізбесі Ғарыш пен ... мен ... ...... және мәдени өміріндегі
кездесетін гармониялық ... бір ... ... ... ... ... белгілі антропоғарыштық күнтізбе, олардың
дүниетанымын, экологиялық мәдениетін, өзара арақатынастағы парасаттылықты
қалыптастырғанын шеттен келген ... көре ... Ол ... ... ... арасында сөз таластыру сирек ... ... ... ... ... адамды жаралау немесе өлтіру олардың арасында
ешқашан болмайды... ... ... ... ... және олар ... тату... Олардың арасында өзара қызғаныш жоқ болуы керек; олардың ... ауыр ... жоқ; ... жек көрмейді, бірақ қолдан келгенше
қаржымен көмектеседі. Олардың әйелдері ... және ... ... қылықты естіген жоқпын” десе, [9.160б]тағы бір ұлы саяхатшы Ибн
Батутта: “Мен бұл аймақта әйелге ... ұлы ... ... ... ... ... ... қорытынды яғни тәңіршілдіктегі сарқыншақтың исламда да
орын алуы. Ислам дінінде де әйел орны ерекше айтылғаны белгілі [43].
Н.С. ... ... ... V-ІІІ ғғ. Түркілерде құлшылық ету
объектісі ретінде ... ... ... ойының бір арнада
тоғысқандығы мәлім. ... ... ... ол ... діндердің
алғашқысы ретінде белгілі. Тәңіршілдік идеясында бір Құдайға табыну идеясы
орын алған» [49] - деуі, исламның әр ... ... бір ... ... көрсетеді. Ислам осы дінді қабылдаған халықтардың
мәдениетін жойып жібермей, керісінше жаңа ... ... ... ... үнемі қозғалыста, дамуда болатын жүйелер. Түркі мәдениеті мен
ислам өркениеті туралы айтқанда ... ... ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан салт-дәстүрлері мен
әдет-ғұрыптары ислам қағидаларына орайласқан. Түркілердің түсінігінде ... ... ... ... ... ... ... бірі,
тұрғылықты халықтың наным-сенімдерін өзінің канондарына бейімдеп, негізгі
қағидаларын нығайта алуында деп ойлаймыз. Ресми исламға қарағанда ... ... ... бағыт кеңінен таралды. Сопылық бағыттың таралуына
осы жерлерде исламға дейін қалыптасқан «әулиелерді пір ... ... ... ... ... ... емшілік қасиеті, тақуашылығы ... ... кең ... ... ие ... сопылардың аты тірі кезінде-ақ
аңызға айналды. Ал қайтыс болған соң олардың бейіттері қасиетті орындарға
айналды. ... ... ... ... ... ... таралуына сопылықтың маңызы зор болды. ... ... ... ... ... ... ... сіңірілді. Ал қоғамдық өмірдің
ресми деңгейінде Әбу ... ... ... ... ... ... арасында бұл мәзһабтың ... ... ... ... кең ... ... қоғамдық өмірді реттеуде
әдеттік заң нормаларына көбірек жүгінгенімен, ислам шарттарын орындау мен
ғибадат мәселелерінде осы ... ... ... ... Бала
туғанда азан шақырып ат қою, неке қию, жерлеу рәсімдері, ораза тұту, ... ... осы ... ... сәйкес атқарылды. Басқа да ... ... ... де ... айт, ... айт ... мейрамдарды
атап өтіп отырды.
Сонымен қатар, қазақ этносын ... ... ... ... секілді көшпелі ... ... ... ... ғғ. ... ... тәңіршілдік пен христиан
табысты бәсекелес болған. Ислам Хорезм мемлекетімен көршілес орналасқан
хәне ... ... ... ... ... [50].
Моңғол ұлыстары дәуірінде қазақтың көшпенділік ... ... ... ... ... болуына Шыңғыс ханның мұрагерлері де ... ... ... «Ұлы жасақ» заңында көшпенділік салтты бұзбау туралы арнаулы
ереже бар. Оны бұзуға ешкімнің де ... ... Бұл мал ... ... ... сай ... Қазақтар мен және моңғолдар ашық аспан
астында жұлдыз санап, көк тәңірімен тілдесіп ... ... ... ... жайында Шоқан Уәлиханов пен Дорж Банзаров көшпенділердің
тәңірлік сеніміне аса ... ... ... ... үшін әлем ... және ішкі ... құралады. Сыртқы дүние ол
табиғат (ай, күн, жұлдыз, жер). Ал ішкі дүние ол ... ... ... дүрсін (черная вера) сенімінің кілті, міне осылар. ... ... ... ... пәк ... еді» [29,45] деп ... Екі ... күн
мен айдың тұтылуы, күннің күркіреуін тәңірінің адамзатқа берген ... деп ... Екі ... ... іс ... ... аруағын шақырады. Аруақ шақырылғанда ... ... ... ... ... ... ... жекке шыққанда қазақ «аруақ» деп
ұмтылады. Тәңірлік наным сенім қазақ арасында ұзақ уақыт сақталды.
Қазақ арасына ... ... ... ... ... ... хан ұрпақтары ұйытқы болды. Хан ордалары ... ... қоса ... араб мәдениетін қабылдады. Хан жарлықтары мен хаттар ежелгі ұйғыр-
найман жазуымен ... ... ... Мұны біз тек ... ... екі түрлі жазба мұра және басқадай деректерден көре аламыз.
Солардың бірі ... ... ... ... ... ... тасқа
бастырған жазуы». [51,691]
Қалай айтсақ та, ҮІІІ-Х ғасырларда түркілер арасына енген ислам діні
басқа ... ... ... жоққа шығарған жоқ. Бір құдайшылық идеяға
бет бұру ... ... ... күші ... ... Орталық
Азияға жаңадан келген Ислам діні мен тәңірге табыну біршама бейбіт түрде
және ... ... ... пен имандылық пен теңдікті бойына
сіңірген ислам дінінің басым түсуі заңды еді. Алайда ... діні ... ... сан ... табынып келген Тәңірі дінінің ең жақсы
қағидаларын өз ... ... ... ... ... ... рухани
мәдениетінде маңызды рөл атқарған діни ұстанымға тәңіршілдік жатады. ... бір ... ... тән ... және ... өзара
сабақтастығын көрсеткіміз келеді.
Көне түркілердің Тәңірі (Тенгри), яғни түркіше “Аспан құдайы”, немесе
“Мәңгі көк аспан” ... ... ... ... халық болып
қалыптасуына көмектескен5. Ол аңыз бойынша, көне Алтайдағы түркілерге дұрыс
өмір жолын көрсету үшін Тәңір ... ... ұлы - ... ... ... ... – Георгий - Джиржис) жібереді. Бұл ... бір ... ... Гесер жер бетіндегі алғашқы пайғамбар. Осы қасиетті пайғамбардың
қайырымды істері туралы түркі халықтарында ... ... ... ... ... ... немесе “Гэсэр” атты көне
эпостар бар. Ондаған ғасырлардан бері оның есімі өзгеріп, ... ... ... Кедер, немесе Хызыр деп атайды. Қазақтардың ислам дінін
қабылдағанына мың ... асса да, олар ... ... ... оны айрықша
құрмет ... ... тау, ... көлдердің рухына
сыйыну емес, олардың өзіне сыйыну, яғни ... ... ... оны ... процессі жүреді. Көне түркілердің дүниетанымының негізі
аруақтарға табыну болып табылады. ... ... ... ең ... ... ... шыққан. Ертедегі бабаларының аруақтарына табынып,
олардың ... ... ... ... ... ... ... соғсқан
өшпенді массагет тайпасы қағанының: «Сендер ... ... ... ... ... ... жеңу ... алдымен біздің бабаларымыздың молаларын
табуларың керек» деген сөзінен көреміз. Бұл ... ... ... ... себебі бабалар аруағына, өздерінің қасиетті
жеріне сыйынады. Бостандық үшін күресте батыр-бабаларының ... ... ... аруағына табыну құдайдың жаратушы күшіне сенудің ең көне
формасы. Тарихи даму ... ... ... ... халықтардың
аруақтарға табынуы, соңынан барлық дүниежүзілік ... ... бірі ... енді. [43]
Толып жатқан тыйымдардың бірі – жандардың суретін салдырмау. Ол ислам
дінінде бар. Оған дейін ондай тыйым иудаизм ... де ... ... ... барғанда, оларға жан бітер деп қинайды екен. Ал қазақ кілемдерінде
архар, нар, жылқы cуреттері жиі ... [52]. ... ... ... ... оның аты-жөнін жазу тек кеңес дәуірінде орын алды. Бірақта
тау үңгірлерінде тасқа салынған суреттерде ... ... ат ... ... ... кездеседі. Бұл суреттер ислам дінінен әлде қайда ерте,
бәлкім Тенгриан дәуірінде ... ... ... ... ... ... ырымдар көп болған. Бұл бұғытастардың дені ертe ... ... ... ... ... ... жағынан сол
өңірлерден ашылған сақ-скиф дәуірінің жерлеу ... өте ... бір ... ... ... ... ... мекен еткен
сақтардың белгілі бір тайпасының діни-ғұрыптық, тотемдік дүниетанымына
тікелей ... ... ... дау жоқ. ... ... ... ... жер-суға, көк пен тәңіріге, ата бабаларына сиынып,
табынатын діни ... ... ... ... ... болуы мүмкін [53]
екендігінен мәліметтер келтіреді. Түркілердің жерлеу дәстүрі ... ... ... ... баяндалады: «Қайтыс болған адамның
мәйіті киіз үйге жайғастырылып, әрқайсысы туыстары жылқы, қойларын ... ... ... олар атпен қайтыс болған адамның үйін жеті рет
айналып шығып, үйдің есігіне барып ... ... ... ... ... қан мен көз жасы ... жосылады. Осылайша жеті рет жоқтау жасалады.
Содан соң өлген адамды заттарымен бірге ... оның ... жиып ... ... ... ... мен ... өлген адамды ағаш жапырағы мен шөп
сарғайып, қурай бастағанда, күз бен қыста өлген адамды гүл ... ... ... ... Жерлеу күні адамның ... ... ... ... аяқталған соң қабір ... тас ... ... ... ... ... ... арғықазақтарда жоғарыда аталып
өткендей орын алуы, қазақ халқының рухани өміріндегі сенім мәселесі - ... ... ... ... және одан ... ... мүлде бөлек
емес, керісінше екі кезеңде де өзара байланысқандығының белгісі.
ІІ. ИСЛАМ ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ӘДЕТ – ... ... Қазақ даласына ислам діні таралуының мәдени, тарихи және рухани
бастаулары
Түрік халқында Тәңір жалғыз деп, жалғыздық құдайға ғана жарасатындығы
туралы мәселелер орын ... ... ... түрік халықтарында ұят,
адалдық деген рух басым ... ... өзі, яғни Ұлы ... ... ... ... ... қабылдауға себепші болды. Қашаған
жыраудың ... ... Адам ата ... ... келе ... сену деп, исламды тәңіршілдіктің жаңаруы ретінде ... шығу ... көз ... ... ол ... деп
аталатын осы күнгі Араб түбегінде пайда болды. Алла тағала қасиетті Құран
Кәрімді осы ... ... ... шыққан Абдуллаүлы Мұхаммед (с.а.у.)
пайғамбарымызға уахи еткен. Алла тағала адам баласын қараңғылық зұлматы мен
адасушылықтан - ... ... ... мен ... толы тура жолга салу
үшін әр ... ... ... отырды. Оларды белгілі ... ... ... Алла тағала қасиетті кітаптарды, яғни
өмір сүру заңын да қоса жіберіп тұрды. Адам баласы оны ... ... ... қоғамдарды жойып жіберген. Сонында Алла тағала
адамдарға «Алланың ... ... ... ... ... сүресі, 103-
аят], «Ақиқатында, Аллаға қабыл дін - Ислам діні» [ Әл ... ... ... деп таза да ... дін - исламды жіберді. Адам баласы қасиетті Құранды
басшылыққа алып, ешкімге де, ... де ... ... ... ... ... әділ де ... болсын деп дұрыс жолды көрсету үшін Құран
Кәрімді Мұхаммед (с.а.у.) ... уахи ... ... пен ... өз ... ... ұйытатын, рух тазалығын
уағыздайтын асыл дін ... ту ... ... аз ... соң Араб
түбегінен шағындап шығып, осы күнгі Сирия, Палестина, Ирак жеріне жетті.
Исламды негізгі дін деп ... араб ... бір ... ... ... ... ... тіреді, соңыра әрі арай қазіргі Мағриб араб елдеріне де
байрағын желбіретті. Ливия, Тунис, Алжир, Марокко ... ... ... ... ... жаңа ... жалау етіп Атлант мұхиты мен Жерорта
теңізін бөліп жатқан Гибралтар бұғазынан ... ... ... ... аяқ басты. Олар сондай-ақ Испания мен Франция арасындағы Пиреней
тауларына да жетті. ... ... діні ... Африка ғана емес,
Орталық Африканың да біраз жерлері мен елдеріне тарады. Араб ... ... ғана ... сондай-ақ осы күнгі Кіші Азия мен Кавказ тауларына да ат
басын ... ... жаңа дін ... деп ... Орта Азиядагы
түркілер өлкесіне де жетті. Бұқара мен Самарқанд, Шаш (Ташкент) пен ... ... де ... кабылдады. Осылайша Ислам діні ІХ-Х ғасырларда
суниттік бағытта бірте-бірте түркілер әлемінде де нығая ... ... ... ... ... ... жарты ғасырдан астам уақыт ... ... ... ... ... ... Ашина державасы
көршілес жатқан мемлекеттерді өзімен қуатты мемлекет ... ... ... Осы ... ... түркілер Еуразия даласындағы барлық
тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп, өркениеттік дамудың бағыт-бағдарын
айқындауға пәрменді ... етті ... ... ... ... ... созылды. Түркі халықтары арасында ислам дінінің ... ... ... ... болады:
1. 751 ж. Талас шайқасынан кейінгі дәуірдегі исламның тарала бастауы. Бұл
кезеңде ... ... ... арасында, ішінара таралған еді.
2. Орта Азиядағы саманилер билігі дәуіріндегі исламның таралуы. Бұл
кезеңде ислам Орталық ... ... ... ... ... екіншіден, Мауереннаһр халқының бейбіт қоныстануы арқылы және
үшіншіден, сауда жолдары арқылы таралды.
3. Қарахандар дәуіріндегі ... ... ... ... барлық
түркі халықтары арасында жаппай таралуы. Бұл кезеңнің аяғында Орталық
Азияның солтүстік-батыс бөлігінде, яғни ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи бастаған ... ... ... орын ... ретте Талас маңында арабтардың 751 жылы
қарақытайлармен ... ... ... ... рөл атқарды. Талас шайқасы
туралы атақты француз тарихшысы, шығыстанушы Рене ... ... ... ... ... ... ... түдүні қытайларға талай рет бас
иді (743, 747, 749 ... ... ... сол ... Кучидің
губернаторы немесе империялык комиссары Као Сьенчэ оны Қытайға барар
жолдарды қорғаудағы өз ... ... ... деп жазғырады. Као
Сьенчэ Ташкентке барып, түдүннің басын алып, байлығын иеленді. Бұл ... ... ... ... ... Басы алынған түдүннің үлы
Тарбағатайды және Балқаш көлінің шығыс жағалауынан Ертіске дейінгі Ұрынғыны
мекендейтін түркі-қарлұқтардан, ... ... араб ... ... Араб ... Зиад ибн Салих оңтүстіктен, қарлұқтар
солтүстіктен келеді. 751 жылдың шілдесінде Као ... ... ... ... Бартольдтың айтқанындай, бұл тарихи жеңіс Орталық
Азияның тағдырын шешті. Барлық оқиғалардың осыған ... ... ... Қытай ықпалында қалудың орнына Орталық Азия мұсылмандыкқа бет
бұрды» [3.12б.].
909 ж. Еділ бойы Бұлғарларына да ислам ... ... Осы ... ... ... ... мемлекеттік дін деп жариялады да, 920 ж.
аббасид халифіне діндар адамдар мен сәулетшілерді жіберу ... ... ... ... ... 920-922 жж. аралығында керуен
жібереді. Ол керуен 922 ж. мамыр айында Еділ бойы ... ... Осы ... соң, Еділ бойы ... ... ... ... мәдениетінің өзінше бекітілген пункті, апорпосты қызметін атқарады
[15, 59 с]. Бұл турасында Шығыс елдеріне саяхат ... ... де ... ғ. ... Еділ ... өтіп бара ... бұлғарлар туралы: «Бұл
жерлерге Мұхаммедтің заңдарын қай хайуан жеткізгендігіне таң қалдым?» ... ... мән ... болады [3.13б.].
Түркілердің исламды қабылдауындағы бұқаралық сипат 1043 жылдың күзіне
жатқызылады, осы кезде 10 000 ... ... 20000 ... құрбан айт
мерекесіне орай құрбандыққа ... ... ... Бұл ... ... Еділ ... ... қыстаулары Баласағұнда болатын.
Осылайша Каспий маңы жерлері мен Еділ ... ... ... қыпшақ және т.б.
тайпалардан тұратын түркі ... ... ... ... ... ... [3.13б.].
«Қазіргі Қазақстан жерін мекендеген, кейіннен қазақ халқын құраған
тайпаларды арабтар жаулады ма? ... ... жоқ» деп ... өз ойын дәлелдейді. Қазақстанның басқа аймағын айтпағанда ... ... және ... жері ... ... құрамына енбеген.
Бірақ арабтар жоқ кезде, Орта Азияны мұсылман ирандықтардың саманид әулеті
билеп тұрған ІХ ... ... ... ... облыстары мұсылман
әлемі мен ислам дінің ықпалына ... ... ... ... ...... қақтығысын санамағанда арабтар түркі тектес
тайпалармен ... ... олар ... ... ... талпынбаған деп жазды В.Бартольд. сондықтан, біздің ойымзша,
қазақ ... ... ... ... ... ... ... сөз
тіркесінің өзі қисынға келмеді. Оны «арабтардың Орта Азияны жаулап алуының
Қазақстанның мәдени, ... ... ... деп ... жөн.
Парсылар мен соғдылықтардан айырмашылығы кейіннен қазақ халқын құраған
түркі тайпалары исламды мүлдем бейбіт жолмен қабылдаған. Дін ... ... ... ... ... яғни миссионерлік жолмен тараған.
Кейіннен медреселер, мектептер, мешіттер салу ... беки ... ... ... ... мәдениеті тылсым дүние. Араб және ислам
әлемі – қазақ халқына жат емес, ол әлдеқашан ... ... бір ... оның ... мен ... ... ... исламдандырудың басты кезеңі ретінде елімізді Қарахан әулеті (Х-ХІ
ғғ.) ... (XIV-XV ғғ.) ... ... ... ... ... діні осы
халықтар аралығында мемлекеттік дін болып жарияланған. Атап ... ... ... бірінші болып мұсылмандықты қабылдаған Сатұқ-
Богра хан болды. Ол ... 955-956 жж. ... есім Абу ... Оның ұлы Мұса 960 ж. ... ... дін ретінде жариялады.
Н.Бакина өз зерттеуінде: «Қараханид түркілерінің исламдануы миссионерлердің
белгілі бір күштеуімен емес, бірыңғай мемлекеттік ... ... ... және ... ... күшімен ағымдалды» [3.14б.], - деп атап
өтеді. ... ... ... ... ... ... берген
кезде бір ғана талап қойған. Исламды қабылдаған кезде ғана ... ... ... ете ... Қараханидтердің саяси және әскери жеңістері
Орталық Азия ... ... ... қана ... оның осы ... ... ... ретінде ресми статусқа ие болуына жақсы
жағдай жасады.
Исламның таралуы ... ... ... ... ретінде нығаюына жаңа
қалалардың дамуына ықпал етті. Оның өзіндік ерекшеліктері бар. Жошы ұлысына
ислам мәдениетінің таралуына әсер ... ... бес ... атап ... бірінші атап етер мәселе: мұсылмандық қауымдастыққа кіруді хандардың
субъективті шешімі болғанымен, араб ... Ибн ... ... ... ... ... рөлі зор ... Ибн Батутта (1304-
1377), 1342 ж. Қытайға делилік ... ... ... ... ... ... ... Гуанчжоу, Ханчжоу жэне Ханбалық
(Пекин) калаларында ислам ... бар ... ... ... ... әр
қаласында мұсылмандардың жеке туратын қалашығы бар. Онда жамағатпен намаз
оқитын, басқа да жоралғыларын жасайтын мешіттері бар. Олар ... ... ие ... ... Ал оның жасы ... замандасы францискандық
монах Парденоннан шыққан Одорико Ибн Баттутаға дейін екі онжылдық ... ... 40 000 ... ... тұрақты түрде болғандығын жазып
қалдырған [33.14б.]. Екінші ... ... Таяу ... ... XI ... ... ... өркениетті трансформацияға ұшыратты» [3.15б.]
Транформацияға ұшыраған үмбетті қыпшақ даласы кандай да бір ... К.Э. ... ... ... ... ... ... тарихы бар түркі мұрасы сопылық ордендеріне ... Олар өз ... ... ... ... бағытын қуатты түрде
ұстанды» [3.15б.].
Үшіншіден, Дешті Қыпшақ жеріне ислам мәдениетінің таралуына Қожа ... рөлі өте зор ... ... ... ... ... ықпал
еткен тағы бір фактор султан Бейбарыс билік қурған ... ... ... ... ... 1261 жылдан бастап екі жақ елшілік делегацияларымен
алмасты. Бейбарыс елшілері ... ... ал ... ... қаласына келеді. 1263 жылы Берке мен Бейбарыс ... ... ... ... ... ... ... үшін бұл маңызы зор оқиға болды. Берке мұсылман әлемін
қан қақсатқан ... ... ... ... ... сақтап
қалды. Ал қыпшақ даласынан сенімді одақтас тапқан Бейбарыс крест жорығын
тоқтатты. Бүл жерде ... ... ... екі ел ... жеке ... қарым-қатынас Жошы ұлысына да Исламның таралуына
өзіндік үлесін қосты. Бартольд өз зертеулерінде: «Сұлтан Бейбарыс ... жж.) ... ... ... ... ... Беркенің мысырлық немересі
сұлтан Бейбарыстың ... ... ... ... ... құрметіне
моңғолдық Берке ханның Насир ад-Дині деген ат алады. Сонымен ... 1280 ... ... ... ... ұлы Бедр ... ... Құран аяттарын
түсіндіріп, араб тілінде өлеңдер мен діни ... ... ... Дешті Қыпшақ даласындағы өзгеріске түскен исламның мәдени
дәстүрі Алтын Орданың мемлекеттік әріптестері ... ... бір ... ... ... ... ... исламның таралуында басқарушы
династияның рөлі үлкен болса, ... ... ... сіңісуіне
қалалардың рөлі маңыз берді [3.14б.]. Исламның тарауына ... ... ... ... ... есте қалдыру мақсатымен оба
үстінен мазарлар тұрғызу ... ... ие ... Осы ... ... ... ... қарахандар дәуірінен қалған
атақты ескерткіштері – ... ... ... және Айша бибі мазарлары жан-
жақты зерттеле отырып, олардың ... ... ... ... қайталайтындығы жөнінде айтылады. Сонымен,
монғол шапқыншылығына ... ... Орта Азия ... ... күш ... ... тағы бір ... – Қарахан мемлекетінде мұсылман
дінбасылары вакуфтық (жеке жер меншігі) жерлермен ... ... ... ... ... ... ... Дәстүрлі ислам символдары бар
теңгелер шығарылды, мұсылмандық оқу орындары – ... ... ғ. ... ... мен Мауереннаһрда пайда болған ... ... ... бір ... ... еді. ... ... медреселер алғаш рет, яғни Х ғ. мұсылман әлемінің ... ... ... тек ХІ ғ. ғана ... оқу ... ... Иранда және
халифаттың астанасы – Бағдатта ашылады. ХІ-ХІІ ғғ. Сайрамда (Испиджаб)
рухани оқу орындары – ... және ... –ақ ... ... ... ... мәлім. “Халифаттан тыс жерлерде, атап ... ... ... ... ... ... ... насихаттың
қарқынды жүруі мүмкін осымен түсіндірілетін болар”, - дейді В.В. ... ... Азия ... ... ... ғғ. арасында ислам
діні таралып, орнықты. Түріктер арасында ислам көбіне бейбіт ... ... ... ... және дін уағыздаушылар арқылы) тарайды.
Сондай-ақ исламның жергілікті халықтың діни ... ... ... біз осы ... ... қалаларындағы мешіттердің көптеп
салынуынан, қаза болған кісіні мұсылманша жерлеу салтының орнығуынан, түрік
ақсүйектерінің мәйіті қойылған ... ... ... ... ... және бұл ... мұсылмандық діни мазмұндағы ... ... ... мен ... ... т.б. ... ... Әбсаттар қажы Дербісәлі: «Ислам ортағасырларда казақ
даласында бұрын болған қалалар мен ... ... мен ... ... қана ... өзге де ... ірге тебуіне ықпал
етті. Исламды уағыздайтын мешіттер мен медреселер, ғылым-білім ошақтары бой
көтерді» [54], -дей келе, ... ... ... Манкент, Тараз,
Түймекент, Құлан, Меркі, Баласағұн, Шу қалалары гана емес, Сыр бойындағы
Сүткент, Ясы ... ... ... ... Қауған, Өзкент т. б.
қалалардың ... атап ... бір ... ... ... араб тілі ... ғасырлар бойы Орта
Азияда ғылым мен білімнің тілі болды. Отырарлық Әбу Насыр әл - ... ... ... ... Таяу және Орта ... ... білім
молықтырып, әлем мәдениетінің алтын қорынан орын алатын ... ... ... ... тек араб тілі ғана ... ... жергілікті халықтың түркі тілінде де шығармалар дүниеге ... ... ... ... ... Қожа ... Йассауи салған
дәстүрді XV - XVII ғасырларда Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали би Қасымұлы
Жалайырилер жалғастырды. Сөйтіп ... ... орта ... ... дейін Орта Азия халықтарының әдебиеті мен ... ... ... әсер ... ... шыққан араб, парсы, түркі тілді
ғалымдардың бір тобы ... ... ... ... ... ... пен тіл, ... саласындағы еңбектерімен аты шықса, енді
бірі қасиетті Құран мен тафсир, шариғат, мазһабтар, ... ... де ел ... ... Бул ... Бүрһан ад-Дин Ахмад әл-
Фараби, Имад ... ... ... әл-Фараби, Қауам ад-Дин әл-Фараби, ... ... ... ... ... ас-Сығнақи, Әбу Абд Алла ... Әбд ... ... ... әл-Кердери, Хафиз ад-Дин
әл-Кердерилерді атауға болады. ... ... әл ... ... да ... ... ойлы ... дін Ислам ғылымына ... ... ... ... Обу-л Хасан Әли әл Байдауи секілді
қазылар да шыққан. Соңғы ... - ... жері ... көз ... ... Орта Азия мен ... софылық ілім де тарады. Ол көбінесе
көшпелі тіршілік кешкен ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен мәдениетіне әсер етті [54,351б.].
Қазақстандағы діни жағдайды ... ... ... ... ... ... уақытта қарама – қайшылықты тенденциялар бар екендігін
айшықтайды. Жалпы, Ислам өзінің өміршеңдігін және тұрақтылығын ... ... ... ... дін ... ... ... кейін қазақ
дүниетанымына мәдени негізде толыққанды енді. Халқымыздың барлық ... ... ... ... ... ... ... берік бекігендегінен көруге ... ... ... Ислам діні
Қазақстан жерінде әртүрлі кезеңде территориялық аймақтағы мемлекеттік
бірлестіктерде түрлі маңызға ие ... рөл ... ... ... ... болады. Оған Әмір Темір мен Тәуке ханның тұсындағы
Мәуеренахр мен Даладағы ... ... ... ... ... Әмір Темірдің ... ... ... «Мен ... Құдайдың діні мен Мұхаммед (с.а.у.) заңдарын насихатталуын
алдым. Мен Исламды барлық жерде және ... ... ... ... мен заңдарға негізделмеген өкімет пен биліктің өміршең «болмайтындығын
тәжірибем көрсетті. Сондықтан, әр ... ... ... ... өз ... ... көрсетілген сенім бойынша бұқара халықты ұятты
нәрселерден тиятын болады. Адамдардың білімін ... үшін ... ... ... Мен әр ... ... ... Ислам дінінің негізіне
атақты ғалымдардың зерттеулері арқылы үйрететін иманды діни өкілдер туруына
жағдай жасадым» [55],- деп атап ... ... ... ... исламды қабылдау Орта және
Алдынғы Азия елдерімен түрік ... ... ... ... ... ... алып ... атап өту кажет. Ислам
құндылыктарының білім, отбасы және ... ... ... ... қазақ этносының генезисінің ерекшелігімен немесе ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, рулық
шежірені білу немесе жеті атаға дейін қыз алыспау салтының өзі Мұхаммед
(с.а.у.) пайғамбар ... ... ... бірі білсе бірі біле
бермейді.
XII ғ. моңғолдардың басып кіруі нәтижесінде ислам ... ... Көп ... бұл ... моңғол басып алушылардын бір діни жүйені I
енгізу ойының болмағандығымен түсіндіріледі. Ислам позицияларының нығаю
Алтын Орданың бастапқыда Берке хан ... ... ... ... ... хандар тұсында мұсылмандықты қабылдауына алып келді.
Әрі қарай исламның бекуіне Тәуке ханның «Жеті ... деп ... ... өз ... қосты. Осы заңдар жинағында мемлекеттің мұсылмандық
дінге ресми қолдау көрсетуі көрініс ... ... ... ... ағайын туыстары, оларды барлық меншігінен айыруға хақы бар»,
«Рухани мұрагерлік тума-туыс пен ... ... ... және т.б. ... ... 3. Кенжалиевтің пайымдауынша, қазақта тәртіп адам
еркіндігін ... ... ... ... ... ... негізінде бейбіт өмірге деген құлшыныс, тыныш өмірді аңсау
жатыр. Бір ғажабы, қоғамдық тәртіп ... ... ... ... ... ... тәртіп туралы ойдың өзі әлі жеке-дара
боп шықпаған еді. Ол ел ішінің тыныштығы. ағайын татулығы, ел ... ... бір ... ... белігі түрінде өмір сүрді.
Халықтың бірлігі, ынтымақтығы, тату-тәттілігі - онын өз ... ... ... үшін ... ең ... ... Алауыздықтан
бойын аулақ сала білген ел ғана еркін өмірге лайық. ... ... ... душар болу қауіпі әрқашан дайын [57].
Ислам дінін қазақ мәдениетіндегі орны мен тарихи ерекшеліктері жөнінде
көптеген ... ... ... ... ... ... шолу
жасасақ, белгілі тарихшы, исламтанушы Назира Нұртазина ... ... және ... ... ... діні ... ... мәдениетінің идеялық.құқықтық, саяси және рухани-адамгершілік
фундаменті болды. Қазақ халқының дәстүрі мен мәдениетін біз ... ... көне ... ... мен ... ... тарихына пәрменді
рухани фактор болып келген ұлы ислам дінінің бір-бірімен ... ... ... ... ... деп ... ... пен диалектикалық ойлау тұрғысынан қарасақ, ежелгі түркі дәстүрі
өзгермей, бір ... ... ... емес еді, ол ... келгенде міндетті
түрде түбегейлі өзгеріске, трансформацияға ... ... ... болды. Ислам діні арқасында түркілер қоғамы жаңа сапалық деңгейге
көтеріліп, моральдық, идеологиялық, мәдени-гуманитарлық жағынан ... ... ... ... ... - дей ... «Қазір
Орталық Азия мен бүкіл әлемде өз ықпалын көрсетіп отырған ... ... ... ... ... даму ... өткені мен
келешегі, жалпы бұл діннің ... ... ... ... ... ... энергиясын, пассионарлығын, белгілі мағынадағы батылдығын оң жолға
бұрып, шынайы ... ... ... ... негіз етуге бола
ма? Бұл дінде гуманистік құндылықтар қаншалықты бағалы» [26,142б] - ... ... ... ... ... өз ... ... арабтардың өркениеті
емес, кұрамында көптеген халықтар мен ... ... ... ... ... ... ... [3.31б.], - деген
болатын.
Сонымен қатар, А.Қамалиденова «Особенности ислама в Казахстане. Обычное
право» еңбегінде: «Шариат ... ... ... ... ретінде
қазақ жерінде өзінің қатаң ресми шарттарына орай сіңіспеді. ... ... ... ісі ... ХҮІ ... бастау алған. Атап өтер бір жайт,
ежелден қазақ әйелінің мұсылман ... ... ... ... Ол ... ер азаматтармен тең құқылы болған. Исламды ... ... ... паранжа кимеген. Қазіргі таңда ... жүзі ... саны 1,5 ... ... Арабтың «мүсілім» сөзі исламды қабылдаған
адам яғни ... ... ... білдіреді» дей келе, Исламды екіге бөліп
қарастырады, атап айтқанда: «нақты дін тұрғысынан Ислам ... ... бар ... ... ... заңдар жиынтығы және ... ... ... ... ... ... өмір ... жоғарыда аталған исламның екінші нұсқасы көрініс тапқан, яғни
ислам діни тұрғыдан ... ... ... ... ... - деп атап ... ... Т.Сұлтанов, Ю.Зуев сынды ғалымдар пікірінше елімізде
өзіндік тұрмыс-тіршілігі бар қазақстандық ... ... ... ... А.Артемьев, А.Сұлтанғалиева. Я.Трофимов ... ... діни ... нақты әсер еткен бірнеше кезеңдерді бөліп
көрсетеді, алайда, еліміздегі ... ... ... ... ретінде
мемлекет, халық және конфессия арасындагы әр сарынды қатынас. яғни діннің
міндеттерінің ... ... ... ие ... тоқталады. Олар
Қараханид түріктерінің исламдану интенсивтілігін Орталық және ... ... ... ... ... ену жолының
бұрыннан қалыптасқан сабақтастығы негізінде жүзеге асырылды деп ойлайды.
Оның ... ... әсер ету ... ... ... өзара
байланыстырылады [3.32б.].
Қазақ халқы тек «бір Алладан басқа ... жоқ» ... ... ... ... ... ... үмметіне лайық кемел мұсылман болуға
ұмтылған деп білемін. Өйткені, ... ... тек ... ... ғана емес,
тіпті, бүкіл әлемге аттары әйгілі мұсылман ғалымдарын шығарды. ... ... Ол ... ... Ә. ... ... деп нық тұжырымдарды
ұсынады: «Ислам ортағасырларда қазақ даласында бұрын болған калалар мен
корғандар, ... мен ... ірге ... нығайтып қана қоймай, өзге де
шаһарлардың ірге тебуіне ықпал ... ... ... ... ... ... ошақтары бой көтерді» [59], - дей келе, Отырардың
шығысындағы Сайрам, ... ... ... ... ... Баласағұн, Шу
қалалары ғана емес, Сыр бойындагы Сүткент, Ясы ... ... ... ... Өзкент т. б. қалалардың жанданғандығын атап өткен.
Тағы бір ... ... ... араб тілі ... ... бойы ... ... мен білімнің тілі болды. Отырарлық Әбу Насыр әл-Фараби, Ысқақ
әл-Фараби, Исмаил ... Таяу және Орта ... ... ... әлем мәдениетінің алтын қорынан орын ... ... ... Х-ХІІ ғағасырларда тек араб тілі ғана емес, ... ... ... ... ... де шығармалар дүниеге ... ... ... Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет ... ... XV - XVII ... ... Хайдар Дулати, Қадырғали би Қасымұлы
Жалайырилер жалғастырды. ... ... ... орта ... ... ... Орта Азия халықтарының әдебиеті мен мәдениетіне, рухани
өміріне үлкен әсер ... ... ... ... парсы, түркі тілді
ғалымдардың бір тобы ... ... ... ... логика,
музыка, әдебиет пен тіл, медицина саласындагы ... аты ... ... ... ... мен ... ... мазһабтар, фиқһке арналған
шығармаларымен де ел ... ... Бул ... ... ад-Дин Ахмад әл-
Фараби, Имад ад-Дин Әбу-л Қасым әл-Фараби, Қауам ад-Дин ... ... ... ... ... ... ... Әбу Абд Алла эл-
Баласағуни, Әбд ... ... ... ... ... ... әл-
Кердерилерді атауға болады. Сайрамдық Ахмад әл-Исфиджаби атты ғұламалар ... ... ойлы ... дін ... ... ... ... сондай-
ақ әл-Қади әл-Байдауи, Әбу-л Хасан Әли әл-Байдауи секілді қазылар да
шыққан. ... ... - ... жері ... көз ... Орта ... ... мен Қазақстанға софылық ілім де тарады. Ол көбінесе ... ... ... Ислам дінінің мықтап орнығуына, халықтың тұрмыс-тіршілігіне,
әдебиеті мен мәдениетіне әсер етті ... қажы ... бұл ... ... ... Қазақ даласынан
осыншама ғалымдар шығып, тіпті, іштерінен «қази» шариғат соты қызметін
атқарған ғалымдары бар ... ... ... ... деңгейде ғана ұстанған
деп баға беру, қазақтың мәдениет тарихына жасалған қиянат деп білеміз.
Қазақ хандығы құрылмай тұрып, XVI ғасырда ... ... ... Алтын-
Орда сұлтаны болғаны белгілі. Сол кезде Өзбек ханның ... ... ... араб ... Ибн ... 734 һижра жылының (шамамен
1334 ж.) рамазан ... ... ... Ол ... ... ... Өзбек ханның мемлекетінің қарамағына кіретін Қирам деген үлкен,
көркем қала бар екен. ... хан оған ... әкім етіп ... ... қазилардың ішіндегі ең ұлығы, ханафилік қази Шамсиддин Сайилиді
жолықтырдым. Сондай-ақ ірі ... ... ... Шейх ... ... таныстым. Ол Сұлтан Мұхамед Өзбек хазіретіге Сарай
қаласына бізбен бірге серік болып ... деп, ... ... діни ... ... әрі ... ... арба үстіне тігілген киіз үйін суреттейді.
Ибн-Баттута Қазақтың жылқы етін жеп, сүтін ішетінін, оны ... ... ... атай келіп, қазақ даласын ... ... ... ... кітабында тоқталған. Өзбек ханның жұма намазын ... ... оның төрт ... ... ... ... діни ұстанымын, исламда бұйырылған ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек, орданың жоғарғы соты
ханафи мазһабының қазиы Шамсиддин Сайили болған. Оны «қазилардың ішіндегі
ең ұлығы» деп ... ... ... ... ... ... ... алатынын атап отыр. Бұл Өзбек ханның Алтын орданы шариғат ... ... ... ... Оған қоса кез келген мемлекеттің
қаржы бірлігі (валютасы) сол мемлекеттің рәмізі, ... ... ... Ал, ... ... ... ... орданың теңгесі исламдағы
һижри жыл санауымен мерзімделгенін көреміз. Мысалы, 737 һижри жылы (1337
ж.) басылған ... ... ... ... хан» деп ... өз аты
жазылған (сурет №4) [3.36].
XV ғасырда Қазақ Хандығы құрылып, ... ... ... бір ... ... №5) тарих бетінде мәңгілікке қалды, ... ... ... аяғы мен II ... басындағы әлемдік діндер мен ұлы
даланың ахуалына қарайтын болсақ, қазақтың киелі даласындағы исламның дамуы
территориалдык ... ... ... ... ... ... ислам түркі мемлекеттеріндегі діндер арасындағы
бәсекелестікте жеңіске ... Оның ... ... бар. ... ілімі баска
діни ілімдермен салыстырғанда қарапайым әрі ... ... ... әрқашан синкреттілігімен ерекшеленді. Ол өзіне дейінгі діндердің
көптеген идеяларын ... Оны ... өзі ... ... ... [60]. ... ислам оны қабылдаған халықтардың
мемлекеттілігі мен мәдениетінің ... жаңа ... бере ... ... ... алған халықтарға қатысты ислам өркениеттендіруші рөл
атқарды, оларға ауқымды ... ... жэне ... тіл ... ... берді. Көшпенді халықтарға қатысты ол мемлекеттік пен құқықтық
қалыптасуға ықпал ... ... ... мен оны ... ... ... ... «Мұсылман Ренессансы» деп атаған ... ... ... ... ... ... ... отырып, тарихи деректер
қараханидтер (ІХ-Х ғғ.) кезінде ... ... ... ... ... ... ... қойылған мөр дәлел. Қараханидтер
мемлекетінің негізін құрушы Қарахан 960 жылы ... ... ... оның
баласы Мұса исламды мемлекеттік дін деп жариялағаны белгілі. Мұның бәрі,
қазақ ... оған ... ... ай, ... ... ... ... т.б.
қараңғылық нышандарынан арылып, мұсылманшылықты берік ... ... ... ... ... ... сіңіргеніне дәлел болады.
Демек біздің ел қазақ болып танылғалы ... ... ... ... ... бойына сіңірген. ... ... ... ... ... ... мен ... нәр алатынын осы
зерттеу арқылы .
Господь – ... ... ... и ... ... радости и печали.
Господь трона, престола и звезд,
Который побил звездами Шайтана.
Господин семи небес и земли
И всего ... что ... ними ... и ... - он его ... ... врагов, то есть джунгар.
Когда дело неверных достигло совершенства,
То их настигло, наконец, проклятие ислама.
То господь явил ... их ... ... их благоустроенность обрела
совершенство,
То тот всемогущий погубил их совершенство.
Он оказал милость людям ислама,
Настигло его ... ... ... жоңғарларға қарағанда дін ұстануында жоғары тұруы және
Аллах дінді дұрыс қабылдағандардың жағында екендігі мысалға келтіреді.
2.2 Ислам ... ... ... ... белгілері
Қазақ дініндегі ең бір маңызды тұсы – ол ата-баба ... ... ... ... рухы ... рух болып саналады. ... ... өз ... жамандықтан қорғап, оларға бақыт сыйлаушы.
Әруақтар немесе рухтар өз өмірлерінде Тәңірге ... ... ... рухы ... ... Көптеген ата-баба культтері қазақтық
рухпен тығыз байланысты. Қазақстан территориясындағы ... Қожа ... ... Айша – ... ... хан, ... ана, ... Жұбан ата, Қозы-Көрпеш және Баян-Сұлу культтік танымның негізінде
салынған. Қазірдің ... ... ... ... ... Шыңғола, Бөгенбай
батырлардың басына барып зиярат етуді жалғастырып келеді.
ХҮІІІ ғ. көптеген орыс және ... ... ... ... ... ... ислам діні мен тәңіршілдік қатар жүргендігі
беріледі. ... ... ... және ... Қазақстан аймағына
жасаған экспедициясының негізінде қазақтардың діни өмірі тұрғысынан және
көптеген тәңіршілдіктің белгілерін ... Бұл ... ... ... ... ... мәселелерді келтіреді:
• Кітап немесе жұлдыздар арқылы болашақты болжау;
• Қой сүйегі бойынша болжау;
... ... ... соң берілетін ем немесе кеңестер;
• Тұтқындарды дуалау және т.б. [61].
Қазақтар арасында жұлдызға қарап бақытты не ... ... ... Ол ... Шаян ... ... ... отырды.
Ертеде әлемді түріктер тіктөртбұрыш, яғни әр бұрышы солтүстік,
оңтүстік, батыс және шығыс ... ... ... ... әркімнің
орны болды. Тіктөртбұрыш ішіндегі кей бағыттар өзгелерге қарағанда, жақсы
саналды. Шығыс өмір мен ... көзі ... ... басталуы, батыс күз,
өлім, арғы дүниенің символы есептелді. Сондықтан түріктер ... ... ... ... еді. ... мен ортағасырлық түріктердің әсерінен
солтүстік өлімнің белгісіне айналса, керісінше оңтүстік ата – баба әлемін
негіздеді. Осыған орай, киіз үй ... ... ... ... ... ... ... барлық түркі халқы, кейін келе ... да ... ... ... солтүстік – батысқа қарай қойып, ол символдық
теорияны негіздейді.
Сонымен қатар түріктер мен моңғолдардың өмірінде сандық символдар роль
атқарды. Көп ... 3, 7, 9, 40 ... еді. Бұл ... ... ... өмірінде өлген адамды еске алумен байланысты. Қазақтардың сенімі
бойынша бұл күндері өлі ... ... ... Моңғол халқында 9 саны
қасиетті саналып, ... ... 9 рет ... еді. ... ... ... дәстүрінде 3 пен 9 сандарын қатты есте ұстайды. Мысалы, ... ем алу, 3 ... 9 қой, ... 3 белгі» деген мысалдар келтіреді [62].
Аталған белгілер ежелгі ...... ... ... ... ... ... келеді.
Түркі қоғамында түстерге символдық ерекшелік берілді. «Ақ» сөзінің өзі
қазақ тілінде ақ түсті бейнелеп, таза, әдемі, ... ... ... Ақ түстің жоғары бағалануы, көшпелі өмірдегі сүт тағамдарымен де
байлынасы болуы мүмкін. Табиғаттың ... ақ ... ... ... ... ... ... жазуларында ақ жылқы бейнесі бейнеленген. Ақ
жылқыны құрбандыққа шалу ... ... ... халқы ақ түйені
құрбандыққа шалса, ... ... ақ ... ... етіп ... ... ... әсері ол, өлгендерге және Тәңір, Жер – Су,
Ұмайға құрбандық шалу. Қасиетті орындар мен табиғатқа қазақтарда ... ...... ... Бұл ... дүниетанымында табиғатқа
Тәңірдің күш беруімен байланысты деп түсінуінен. Бұл ... ... ... ... от және ... тағамдар кіргізілді. Қазақтардың
материалдық мәдениеті діни түсініктерімен тығыз байланыста болды. ... ... ... адам ... осы ... кейін, о дүниеде мәңгі
өмір сүретін болғандықтан, үлкендер мен ата – ... ... ... ... ... ... мен ата – бабаны ренжітпеу қорқынышы,
әлемдік діндердегі Құдай алдындағы қорқыныштан ... ... ... жаңа дінмен кездесу немесе сол дін туралы білім
алу, ол ... ... ... және ... ... ... ескі салт –
дәстүрлерден тек, жаңа дін өзінің мақсаттарын орындауда ... ... бас ... ... діни ... саяси басшылардың дінге ықпалы басым болды.
Олардың көпшілігі моңғол хандарының келуімен өзгеріп отырды. ... ... ... ислам дінің күйреуі болып, будда діні
етек ала бастады. Алайда ХІІІ ғасырда Берке ... ... ... күш ... ХІҮ ... ... ... – Темір исламды Моғолстанның діні
етіп жариялады. Алайда қазақтар толығымен өз діндерін исламға өзгертпей,
бар ... ... ... ... ғалымдардың бір бөлігі, жалпы отандық ислам тарихын саралағанда
көшпелі түркілердің исламдануының тағы бір кезеңін сопылық ілімнің ... Атап ... ... ... ... элементтер мен
сопылық түсініктердің органикалық синтезделуі ... ... ... ... ... ... ... дәстүрге
негізделген сопылық ілімнің ... Қожа ... ... әулие
тұжырымдамасында «кемелденген адам» бейнесінің жарқын ... ... ... ... келбетке көшіру арқылы ... ілім ... ... діні ... ... ... А: «В ... присутствует ислам в форме сунизма
ханафитского мазхаба. ... о ... ... в ... ... его ... ... с древними народными верованиями. В Казахстане
присутствует не классический и традиционный ... а ... «со ... ... ислам. До тех пор на нашей земле почитаюся культ
предков, обращася к Небу – ... и ...... ... ... ... и ... [3.21б.] деген ойлары кездеседі.
Сагиқызы А: «Позиции ислама в Казахстане противоречивы. Казахи, ... ... ... себя ... не ... мусульманами в класическом смысле. Классический ислам - это
религия закона, которая не признает ... ... ... и светским. Каждый мусульманин должен соблюдать и свято
придерживаться всех норм ... ... ему ... ... ... келе ... ... «халықтық дін» яки адамдардың тұрмыстық мүддесіне
жақын келетін, олардың жүрегін, сезімін, сарабын ... ... ... ... ... ... ... ой білдіреді.
Н.С. Бакина пікірінше: «б.з.д. V-III ғғ. Түркілерде ... ... ... ... ... зерттеушілер ойының бір арнада
тоғысқандығы мәлім. Дүние ... ... ол ... ... ... белгілі. Тәңіршілдік идеясында бір Құдайға табыну идеясы
орын алған» [3.39б.], - деуі, ... әр ... ... ... ... біріктіргендігін көрсетеді. Ислам осы дінді қабылдаған
халықтардың мәдениетін жойып жібермей, ... жаңа ... ... Қоғам
мен мәдениет үнемі қозғалыста, дамуда болатын жүйелер. ... ... ... ... туралы айтқанда олардың бір-бірін толықтырып отырғандығын
ескеруіміз керек. Түркілердің түсінігінде ... ... ... дінінің басты ерекшеліктерінің бірі, тұрғылықты халықтың наным-
сенімдерін өзінің канондарына бейімдеп, негізгі ... ... ... ... Ресми исламға қарағанда көшпенді түркілер арасында сопылық
бағыт кеңінен таралды. ... ... ... осы жерлерде исламға
дейін қалыптасқан «әулиелерді пір тұту» дәстүрі көп ықпал етті. ... ... ... ... ... ... ... кең танылып,
беделге ие болған сопылардың аты тірі кезінде-ақ аңызға айналды. Ал қайтыс
болған соң олардың бейіттері ... ... ... ... ... қарамастан көшпенділер арасында ... ... ... зор ... Сопылық арқылы исламның моральдық принциптері
бұқара халық санасына сіңірілді. Ал ... ... ... ... ... ... ... тапты. Отырықшы түркі халықтары арасында бұл
мәзһабтың қолданыс ... ... ... әлдеқайда кең болды.
Көшпенділер қоғамдық өмірді реттеуде әдеттік заң нормаларына ... ... ... ... мен ... ... осы
мәзһабтың ұстанымдарын басшылыққа алды. Бала туғанда азан ... ат ... қию, ... ... ... тұту, намаз оқу тәртіптері осы ... ... ... Басқа да мұсылман халықтары сияқты көшпенділер
де ораза айт, құрбан айт сияқты ... атап өтіп ... ... ... ... ... ... жолдың
бірнеше қорғаушысы болған. Мысалы, Тәңірінің елшілері, яғни ала ... ... мен қара ... жол ... ... ... ... Сонымен қатар,
Тәңірінің өзі Жол – тәңірі деген ... ... ... ... ... бала мен ... сапарға аттандырғанда қариялар «Ұмай анаға тапсырдым»
деген сөзбен ... ... ... ... ... маңызы зор болды және жылқы малымен
көптеген әдет–ғұрыптар байланысты. Мысалы, жылдың ... ... ... қара ат пен ... атты ... Егер ... ... болып ақбоз ат
жетсе, онда жыл сәтті болады, егер қара ат ... ... ол қиын ... ... ... ... үшін ақбоз атты ерттемей, белгілі күні
құрбандыққа шалған. Ат о ... ... ... ... ... ... сәйгүлікпен жерлеген. Міне осыдан қаған атағын беру рәсімі
шыққан. Болашақ қаған шаршағанша атқа ... ... соң оны ... өз-өзіне келген соң ақ киізге көтеріп қаған ... Бұл ... ... барып, Тәңірден халықты билеуге рұқсат сұрап, ... ... ... алыс ... ... отырған, әр тайпаның өзіндік табиғи әулие
жері болған. Ол көбінесе тау болатын. Ол жерге бөтен ру мен ... ... ... құқықты емес еді.
Бақсылық - исламға дейінгі кезеңде сақталған. Қазақ дәстүрлі ... ... ... Оның ... ерте ... бергі рух туралы
түсінік қалыптасқан.
Ислам қазақ тіліне «жын» деген жалпы рух ... ... ... ... ерекше түрін білдіреді. Құран жынды мұсылмандық және мұсылманды ... ... ... Жын ер мен әйел ... көрінеді.
«Жын» термині рухтың басқа түрлерінің бұрынғы атауларын ... ... ... ... Олардың арасында мұсылман, құдайға
сенбеуші, иудей, үндістер сияқты әр түрлі діннің жолын қуушылар да ... ... екі ... деп ... яғни жан ... кейпін өзгерте алады
деп түсінген. Оларды басқаратын ... бар деп ... ... ... әрі қауіпті, адамдарға дұшпан – дию еді. Рухтардың
арасында ... ... ... ... ... әйел ... -
албасты ерекше орын алған. Албастының сүйетін ісі жас босанған әйел мен ... ... ... [65]. ... ... басқа халықтары сияқты
қазақтардың ... ... ... (реликт) исламға
дейінгі пандемониумның көптеген ... ... тән ... ... араб тіліндегі жалпы «жындар» атуаымен белгілі екенін
дәлелдейдi.
ХІХ-ХХ ғасырларда бақсылықпен ... ... ... беріледі деп
саналған. Бақсыны қорғаушы мен көмекші рух, перінің бір түрі болса да ... жын деп ... ... ... «ақ ... көмектеседі деп
ойлаған. Кейбір бақсылар өз ... ... деп ... ... алып ... берген. Ал мал мен құс, ат, қасқыр, бүркіт кейпін беру ... ... де ... мұсылмандыққа дейінгі дәстүрлердің ең
айқын жұрнақтарының бірі бақсылықтың қалдық түрлері екені даусыз. ... ... ... байланысты болып, ұзаққа созылды және адам үшін
аса ауыр соқпақ болады. ... ... адам ... ... ... түрлі азаптарға тап болатын.
Кейбір зерттеушілер бақсылыққа тұқым қуалаумен қатар осы өнерді үйрену
жолымен де қол жеткізуге болады деп ... ... ... ... ... жөнінде қол жеткізген дәлелдер болмғандықтан әдебиетте
жазылып жүргеніндей, ... ... ... ... ... өнер деген
пайымдауларды қуаттауға тура келеді.Ислам қазақтардың бақсылық өнерінде ол
бұрын бастау алған «жоғары әлем» ... ... ... ... ... рөл атқарды. Бақсының арнайы киімінен айырылып қалуы да исламның
ықпалы деп түсіндірілді ... ... ... ... бірі оның ... еді. Әдет–ғұрыптар орындалар тұста әрқашан Алладан денсаулық,
ұрпағының ... мен ... ... ... ... ескі ауыл
сенімінде – бақсы, құмалақшы, ... ... ... қыл ... мен асатаяқ ойнаған кезде билеп, бас – аяғы жоқ түсініксіз сөздер
айтылып есінен айрылғанша ... ... ... ол ... ... ... ... Емдеу барысы бірнеше кезеңнен тұрып, кей жағдайларда қасіретті
тұстарға тап болып жатады.
Күз түскен соң қыстауға келгенде, жаз ... ... ... жынды қуу
үшін» үйге түтін салған. Ежелгі сенім бойынша отты сумен өшірмеген, отқа
түкірмеген, ошақты баспаған, оны ... ... ... ... ... соң, ... шешесі оған отқа
май құйғызып, алақанын отқа тосып жылытқаннан кейін ... ... ... ... ... ... үшін» от айналдырған. От пен
аластау Қазақстанда ежелгі түркілік дәстүрлерден келген.
Бақсының тәжірибесінде тәуіп, сәуегей, сиқыршы іс ... де ... ... адамның денсаулығын жақсарту, оны ауру – сырқаудан
қорғау сияқты ... ... ... Ауру әртүрлі, соның ішінде рух
әсері, көз тию, ... ... ... ... ... ... ... – сипау сияқты тәсілдермен қатар, халықтың сиқырлы
анимистикалық сеніміне негізделген ем ... ... ... ... емдеуге қолдарынан жеңіл – желпі ем – дом жасау келетін адамдар ... ... және т.б. ... ... да ... ... ... өзіне тән архаикалық сенімдер шаруашылық саласында
да сақталған. Сенімдер мен дәстүрлер малшылықпен ... ... ... ... ... ... мал ... қолданылған.
Қыстаудан жаңа жайылымға көшерде қазақтар малды екі оттың арасынан айдап,
артынан өздері де жүрген. Бұл барлық ... ... бәрі ... ... ой еді. ... ... алас, аластау деп аталған. Табиғатқа сену.
Ертеде күн күркіреуі мен ... ... бұлт ... ... ен ... ... періштелері бар, лар жын –шайтандыь ұрып, қуып жүр деп ... ... ... ... (Лә ... Иллалаһ Мұхаммадан расул Алла)
тіл келтіреді егер ұзақ ... күн ... ... ... ... ... ... жасап, мал сойып, Тәңірге жалбарынған. ... ... ... деп ... ... ... ... тырысқан. Құйын
арасында қалып қойса, аяқ-қолы, не ... дене ... бірі ... не жынды деп қорыққан.
Жер ұзақ мегіл қозғалса, онда ел болып, мал сойып, малдың қанын жерге
төккен. 1966 ... ... жер осы ... кездесті. Бұл деген сөз
адамдардың Жерге табынуының бір түрі ... ... от ең ... бірі ... Ш.Уалиханов: «От ең жоғарғы ... ... ... қырғыздар мойнына белбеу салып…отқа садақа әкеледі,
майын отқа тастайды», - деп ... ... ... - деп үй ... ... ... деп қарғауы, «от басы» [66] деп Отанын, үйін айтуы
оттың зор қасиетілігін ... Сол ... ... еуақытта отқа
түкірмейді, от жағылған жерді баспайды. Мал төлдеп ... ... ... ... ... – ақ әйел бала ... ... басқаларға от бермеген, үйден от алып шықпаған. Жаңа ... ... ... үйге ... ... от ... отқа май тастап, ... ... деп ... етсе жаңа түскен келн әзәзіл тіліне
ермейді, сол босағаға шын беріледі деп ұққан. ... бар ... ... ... соң ... ата-баба рухына құрбандық шалып, құран оқытып,
әруақтан бақыт пен байлық тілеген.
Б.Өгелдің «Түрік мифологиясы» атты еңбегінен ... ... ... ... ... ... ... болады. Түріктер туған жерінің ... ... ... ... ... мән ... Енді осы «Жер Тәңірдің бесігі»
немесе «Жер-Ана» тіркестеріндегі ана мен ... ... деп ... ... жер де ... ... ... ішінде екендігі анық байқалады.
Дегенмен де Тәңір мен жер арасына ... ... ... отырған жоқпыз.
Тәңірлік сенімде Тәңір – жердің иесі. Қазақтардың Тәңірге жердің ... ... оған ... атауын Е.Тұрсынов ақ жылқының қылына ораған
бір шелек қымызды ... ... желі ... ... үшін ... -
деп қайың ағашының алдына қоятындығын айтады. Демек, ... ... ... ... ... ұғымдары мен ұстындары ұмытылғанымен,
дәтүрлі дүниетанымның сынықтары (элементтері) халық ырымдарында әлі ... ... сөз. Бұл ... ... ... да ... ... саналады.
Өйткені тәңірлік сенімде қайың «ғарыштық орталықтың» символын білдіреді.
Наурыз мерекесінде жасалатын баталарда да «көк көп ... ақ мол ... егіз ... төрт ... ... болсын, қымыз мол болсын» және т.с.с.ақ
тілектер иесі – Тәңірге жасалатын мінәжаттың көрінісі. Әдебиеттанушы ... те ... ... ... атамекенді ардақтау, аялау
сезімін «қоныс-құт-құдірет» [39,275б.] формуласына ... ... ... ... ... болмыспен айланыстылығын ашып көрсетеді.
Бүгінгі қазақ «Ұлыстың ұлы күні» деп 22 наурызға, яғни көктемгі күн мен
түн теңелуі сәтіне ... ... ... ... мерекені айтады.
Бір қарағанда үш сөзден тұратын орнықты тіркестің ... ... ... сөз жоқ ... ... да, «ұлың» да, «күнің» де мөлдір мағыналы
сөздер болып табылады. ... ... ... ... ... бүгінгі қазақ тіліндегі «ұлыс» - «ел, жұрт, аймақ» ... ... де, ... сөз ... ... «халықтың ұлы күні, үлкен
мерекесі» деп көрсетіледі. Бірақ , бұл – бір ... ... ... және «ұлы » ... бүгінгі қазақ арғықазақтық та сыры бар.
Осыларды саралауға кіріспес ... ... ала ... ... ... ... келеді.
1. «Ұлыстың ұлы күні» деген тіркестің о ... ... ... жоқ, ол – бүгінгі қазақ та, жалпы түркі де ... ... ... атап ... жаңа жыл мерекесінің атауы болған.
2. «Ұлыс» деп отырғанымыз – ең алдымен «халық, ел, жұрт, ... ... ... сөз ... о баста мифтік бейненің есімі ... сөзі - ... ... ... бір ... келген «наурыз» мерекесі қазақтың арғы аталарының дәстүріне,
ары кеткенде – бастапқы исламдану заманында (VIII-XI ғғ.), бері ... ... ХҮ ... ғана ене ... ... ХІҮ ... ... толықтай
мұсылманға айналу дәуіріне дейін осы дәстүрдің қыпшақ тілді кеңістікте
жаппай танымал болды.
Бүгінгі қазақтың ... ... ... ... ... ұғымдарына тоқталатын болсақ, Ұзынсары – көктемгі күн теңелуден
кейінгі күннің ұзара бастау уақыты (наурыз, ... ... ... ... сипат береді. Қазекем осы Ұзынсарыға арнап сүрленген еттің, ... ... ... ... ... Ал ... «ет жеу» ... ие
боларлықтай тұлға кім болуы тиіс? Бұл «өдген ата-баба рухы», «Ұлы Рух». Ал,
арғықазақ түсінігі бойынша, Ұлы Рух ең ... ... ... кейіпте
болады, сондықтан «ұзынсары» сөзіндегі «ұзын» сөзін сол ... ... ... ... ... (сарыүйек, шаракань)» деп те, моңғол тіліндегі
«күнтізбелік ай» (сар) [67] деп те түсіндіруге болады.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымның ... ... ... ... ... ... ... қазақ философиясының негізгі ойлау жүйесінің ұстындық
желісі болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... атты ... «....Қазақ тілінің қалыптасуының бірінші
кезеңіне рулық сана, Тәңірлік сенім, тайпалық қарым-қатынас, әдет-ғұрып
негізіндегі тіл, ауыз ... ... ... ... ... ислам діні
енгеннен кейінгі Ақ Орда, Алтын Орда мемлееттері ... ... ... ... Махмұт қашқари, Қожа Ахмет Иасауи, ... ... ... ... ... ... Бас ... ешкіммен айырбастауға болмайды, еденге
лақтыруға, аттап ... және т.б. ... ... Бұл ... ...... кеңінен таралған. Еркекті, малдың желісі мен ... ... ... ... т.с.с ... болмайды.
Бас бауырмен қатар құт қонған жер деп саналады. Ш. Уалиханов былай деп
жазған: «Кейбір ... ... бас ... өлсе де бермейді, өйткені
арты жаман болады деп ойлаған» . Ер адам ... соң оның бас ... ... қалған. Ал басқа киімдері туыстарына таратылған.
Қазақтар ежелгі заманнан бері өздерін тап болуы мүмкін қасіреттерден:
көз ... ... ... үшін ... ... ... Ислам
тарағаннан кейін ежелгі жергілікті дәстүрлі тұмарлармен қатар қазақтар
мұсылмандық дұға бойтұмарды ... ... ... Оның ... ... ем
дом жасайды. Шын мәніне келгенде мұсылмандық «дуа» ежелгі тұмарлардың
баламасы. ... тағу ... ... сақталғанымен, бұл дәстүр исламға
тән ... ол ... ... ... ... ... ... табылады [64,132-
135б.].
Жоғарыда аталған мәселелер қазақ халқының ислам ... ... де ... ... ... сақталғандығын көрсетіп, исламмен
бірге қолданысқа ие болып отыр. Дегенмен біздің ханафи мазһабымызда исламға
қайшы келмейтін ата-баба ... ... ... ... ... ... исламға дейінгі дәстүрлердің қалдық жұрнақтары өзін
діни синкретизм ретінде, демек тұрмыстық ... ... ... ретінде
көрсетіп, исламмен әрекеттесе отырып ... ... ... ... осылайша қорыта отырып, жоғарыда аталған мәселелердің
барлығы ... ... деп айта ... пен ... дінінің арасындағы ... ... ... ... ... біз мұнда негізінен қазақтардың
түркі кезеңінен басталған діни наным-сенімдерінің ... мен ... ... байланысты жан - жақты талқыладық. Диплом жұмысын
жазудағы біздің ... ... ... мақсатымыз көне түріктердің ұстанған
тәңіршілдік, сондай-ақ олардың күнделікті өмір салтында көрініс ... ... мен ҮІІІ ... ... етек ... ... дінінің бүгінгі
күнмен сабақтастығын (қазақ тарихы негізінде) анықтау ... ... ... ... ... ... ... тәңіршілдік
түсінігі монотеистік сипаттағы діни жүйе ретінде қалыптасты. Ол бір ... және ... ... ... ... империясының, кейіннен
қағанаттардың идеологиясы ретінде ... ... ... ... ... ... ... қатар түркілерде кейін келе, қазақ
халқының рухани өмірінде орын алған тәңіршілдік Көк Тәңірі, ... ... ... ... ... ... да, түп ... бір жаратушыға
деген сенімнен шығып отырғаны белгілі.
Орталық Азияны ... ... ... олардың ішінде
түркілердің ертеде ... ... ... ... бұл ... ... негізі болып табылады. Көне Жібек жолы бойында орналасқан
және тарих бойы сахна болған осы ... ... ... ... және ... ... өмірінде біте қайнасып кеткен солардың
көріністерін өлген кісілерді жерлеген соң, ... тас ... Оған ... ... Бүкіл тас жазулар осының айғағы болып ... Бұл ... көбі ... ... ... ... жоқтау айту дәстүрі де осы
ежелгі салттың жалғасы секілді. Жалпы тіршіліктегі әрекеттің көбі ... ... ... ... ... ... орта ғасырларда ислам дінін шартты
түрде ғана қабылдап, оның әдет-ғұрыптық ... ... ... ... ... Оған ... ... негізгі фактор - көшпелі өмір салты және
тәңіршілдік түсініктердің үстемдігі. Ол жер мәселесі, кедейшілік, ... ... ... ... ... ... ... негізі
ислам діні ертеден қалыптасты. Ислам таңы атқан кезі, яғни ...... Омар ибн ... ... ... ... Орта Азияға исламды тарата бастады. Көп ұзамай – ақ қазақ жеріне
де ... ... ... ... ... баршамызға белгілі.
Себебіне мұсылмандар белгілі бір елді ... алу үшін ... ... ... әлемге жарық сәулесін түсірген ... ... ... Жаратушы мен пенделердің арасындағы соңғы жолдаманы, ақиқатты
жеткізу мақсатында ... ... Осы ... ... ... хақ дін екендігін түсініп, оны өз ... ... ... ... ... мемлeкеті ретінде танылғанымыз ... ... ... ... мөр ... бола алады.
Әулиелер және ата-бабалар культі адамдардың діни өмірінде маңызды ... ... ... ... ету ... ... культінің көрінуінің
негізгі формасы. Қайсыбір мұсылман болмасын, оларды зияратқа итермелейтін
басты ... ... ... басына түскен қиындықтан арылу немесе
жамандықтың алдын алу болып табылады. Әулиелер культінен ата бабалар ... де ... ... ... аса ... әулиелер культінің
қалыптасуында басты роль атқарған. Қазақтарда аруақтарға табыну бұл ... ... ... ... ... ... иіс ... мал
сойып, құран бағыштамайтын мұсылмандар қатары аз.
Исламға дейін орын ... ... ... ... арасында кеңінен
таралған. Қазіргі күні емдеу тәжірибесін тәуіп, тамыршы, палшы, түкіруші
аталған емшілер іске асырады. Бұл ... ... ... және ... байланысын қарастыруға мүмкіндік берді.
Қазақтардың діни нанымында бақсылық, табиғатқа сену, ата баба культі,
аруақтарға ... ... ... қалғандығын қолда бар мәліметтер
дәлелдейді.
Жүргізген зерттеуіміздің нәтижесінде біз ... бір ... ... Құдай түркі тілдес халықтардың тұрмысына, өмір салты ... ... ... ... кетті. Кейініректе түріктер ислам дінін
қабылдағанда да Тәңірі Құдай ретіндегі ... ... ... ... ақ
түріктердің құдай туралы тұжырымдары Жаратушы туралы исламдық ұғыммен
жаңаша ... ... ... жаңа ... ... ... түрде
қабылдауының жеңіл әрі басты себептерінің бірі осыдан болса керек, өйткені
түріктер ... ... ... ретінде де, яғни бүкіл тіршіліктің
материалдық емес субстанциясы деп түсінді. Басқа да ... ... ... ... де жетілген ырым жоралғылары болды, солардың
бірқатары исламды қабылдағаннан кейін де сақталды. ... қаза ... ... ... ... ету т.б. [25] ... дүниетанымы
бойынша, бір құдайға сеніммен бірге әр түрлі рухтардың да болатынына
сенушілік орын ... ... ... бірқатар ырымдарды орындаумен қатар
жүрді. Солардың ішінде ең негізгісі ата-баба ... ... ... ... өзі ата-баба рухтарының о дүниеде өмірін жалғастырады деген сеніммен
туындады. Бұл наным қазір де өзінің маңызын ... ... ол ... кеңістіктің өзара байланысын, өмірдің мәні мен мақсатын айқындай отырып
терең философиялық және ... ... ... ие. Осы ... арқылы жас
ұрпақты дүниеден өткен ата-баба аруағын ... ... және ... ... ... болашаққа жеткізу, сондай ақ өз халқының
тарихын сақтауға тәрбиелеу іске асырылды, мұның өзі ... ... ... ... еді. ... да ... ... байланысты
жасалатын ырым жоралғылар, әсіресе құрбандыққа мал шалу ... ... ... ... ... ұқсас ислам дәстүріне қарағанда
анағұрлым терең мәнге ие. Түріктер қайтыс болған ... жаны ... ұшып ... деп ... Көне ... ... «ұшу» деген сөз «жұмақ»
деген ... ... ... ... Жалпы, адамзаттың өзін тану, өзін
қоршаған әлемді тануға ұмтылуының нәтижесі ... ... ... әр ... ... ... ... ықпал етіп,
бірін-бірі толықтырып отырғаны тарихтан белгілі ... ... ... ... ... ... барлық салаларына терең әсер еткен
дінмен тығыз байланысты», - деп ... ... Т. ... [69]. Бұл
заңдылық басқа да әлемдік діндерге қатысты. Алайда, ол ... ... ... сезіледі. Оның басты себебі: ислам діни ... ... яғни ... ... ... ... тұрмыс – осының
барлығы да діни ... ... ... ... те ... ... ... ғасырлардағы Орталық Азияны алатын
болсақ, бұл ... да ... ... ... ... алғышарттар пісіп
жетілген еді. Көне түркі мәдениеті өз кезеңінде қоғамдық дамуға жақсы ... ... оның ... ... ... ... анықталды.
Ескі наным-сенімдер идеялық мазмұндық және рухани адамгершілік жағынан жаңа
дәуір талаптарына ... ... ... ... ... ... ... Осы
жерде алғашқы діндер мен кейінгі әлемдік діндер ... ... кету ... ... ... ... ... діндер» мен «этикалық
діндерді» бір-бірінен ажыратып қарайды. Түркия ғалымы Йылмаз Озтуна ежелгі
түркілердің ... ... ... ... ... деп дұрыс
анықтайды. Яғни, ол адамзаттың дамуының алғашқы кезеңіне, «балалық шағына»
сәйкес келетін дін. ... бір ... ... ... ... әркім үшін оңай
болмасы анық; өйткені, адамдар ... ... ... ... ... ... ... келеді. Заттық денелерден арылған, шексіз, барлық
құдірет иесі Аллаһ ұғымына жету үшін ... көп ... зер ... ... керек. Сондықтан тарих қойнауында пайда болған ... осы ... ... ... ... - деп ... М. Бұлұтай.
Табиғи діндердің этикалық қағидалары әлі анықталмаған, яғни «жақсылық» ... ... ... ... ... ... діни нанымдар мен дәстүрлер халықтың діни санасында өзгеріссіз
түрде сақталған жоқ, олар бір жағынан исламның ықпалымен формасын ... ... ... ... даму барысында жойылып отырды. Ислам мен
жергілікті діни ... ... ... ... олардың ұласып кетуі,
біріншіден, олардың бірін – бірі сақтауын, екіншіден, исламның жергілікті
жерлері ... ... діні ... ... ... көптеген наным сенімдердің, соның
ішінде тәңіршілдіктің әдет ғұрыптарын ығыстыру барысы жүрді. Тәңіршілдікте
орын алмаған, догмалар мен ... ... ... ... ... жат ... ... Осы жағдайда көне түркілердің жоғарыда
аталып өтілген отқа май құю, ... ... ... ... ... және тағы ... кездесетін әдет ғұрыптарын өз бойына сіңіріп алып
қалды.
Діннің барлық ... ... ең көп ... ... ... ... кезінде жүргізілген саясат мұсылмандық әдет ғұрыптарды
халық ... ... ... ... ... қарамастан дінге
сенушілердің көпшілігі әдет ... ата – ... ... ... ... ... дін әрбір адамның көз ашықтылығының қажетті
бөлігін ... ... ... ... өз ... ... ... халықтың сана
сезімі үшін қажет болып табылады және оның сеніммен байланысты болуы
міндетті ... ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... үстінде деуге болады. Алайда тұрғындардың діни сезімдері әлемдік ұлы
ислам дінімен ғана емес, мұсылмандыққа жатпайтын ... ... ... ... ... ғажап. Олардың қайсыбірі, мысалы, әруақтарға
сену мен ... ... ... болып табылады, олар ізгілік сезімдеріне,
өмірден озған ата бабаларға, ... ... ру, ... ... ... ұласып жатады және жеке адамның да сондай ақ әртүрлі ... да ... ... мен ... ... ... баршаны
топтастыруға жәрдемдеседі.
Қорытындылап айтар болсақ, протоқазақтардың ата бабасы болып келетін
түркілердің тәңіршілдік діни ... орын алуы және әрі ... ... ... ... ... өзара байланысын көрсетіп отыр.
Ислам өркениет тарихында маңызды роль атқарды және ... ... ... ... әр түрлі сферасына маңызды ықпал етуші күш ретінде
қалып отыр. Бұл тұрғыдан алып қарағанда исламды және оның жеке ... күн ... ... ... ... тәңіршілдік іспетті
ежелгі наным - сенімдердің орнына рухани қуаты зор, өркениет ... жаңа ... ... ... ... ... еді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.Ә. ІХ Еуразиялық Медиа ... ... сөзі // Гид ... ... Евразийский Медиа Форум. – Алматы, 2010. – 2б.
2. Бартольд В.В. Двенадцать лекций по истории ... ... ...... 1998. – ... Оңғаров Е. Қазақ мәдениетіндегі ислам құндылықтарының орны. – ...... ... ... Түрік сөздігі. Үш томдық. 3 том, Алматы, 1998. –
598 с.
5. Ислам - наме // ... по ... ... ... ХҮ - ... ... из персидских и тюркских сочинений). Алма – ... ... ... ... ... ... ІІ том Көне түрік
бітіктастары мен ескеткіштері ... ... ... ... - ... Қазақстан тарихы туралы моңғол ... І том ... ... ... ... ... жосығының туындыларын құрастырып,
түйіндеген Алтын тобчы Алматы, - 2005 364 б.
8. ... Т.Д. ... ... и их ... у ... 1972 – с 38-39
9. Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука.
Алматы, 1993. – 248 ... ... ... ... (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) /
аударған: М. Сұлтанияұлы, -Алматы: Өнер 1998 - 224
11. Лубсанданзан. Алтын шежіре: Шыңғыс хан ... көне ... ... ... / ... ... ... А. Мауқарұлы. – Екінші
басылым. – Алматы, 1998
12. Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы. – Астана 2008. ... ... ... ... ... / шағатай қазақ тілінен ... ... С. ... – Алматы: қазақстан, 1997 – 128б
14. Шубаева Ұ.Қ. Ұлттық менталитеттің діни негіздері. Алматы. – 2009 – 125
б
15. ... А. Дала мен Қала 2011 ж. №6 (386) 7; (387) 8; (389) ... ... Ш. Көп ... шығармалар жинағы І том, Алматы, 2010. – 376 б.
17. Тойшанұлы А. Түрік атлантидасы Ана тілі №365 // google.kz.
18. Бисенов Х. ... ... ... және оның ... ... Алма-Ата, - 1955.
- 32б.
19. Қ. Шүлембаев, Ж.Қажымов Ислам діні және ... ... ... – 17б.
20. Дорженов С.Б. Ислам және ұлттық ... - ... 1985.- ... ... К. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат. – Алматы, 1989. – 176
б.
22. Ә. Төлеубаев Ғұндар мемлекеті ... ... ... // ... өркениеті: жазба ескерткіштер.- Алматы, 2001. 262-268 б.
23. Орынбеков М.С. Протоқазақтардағы дүниетанымы. Алматы, 1990. 260 ... ... А.Ш. Көне ... ... ...... 2002. - 68 б.
25. Қартабаева Е. Т. Ортағасырлардағы араб-түрік мәдени байланыстарының
тарихы: оқу құралы. Алматы: ... ... 2007. 106 ... ... Н. Қазақ мәдениеті және ислам (тарихи мәденитанулық зерттеу)
- Алматы, 2002. 346 ... ... С. Күн мен ... Ғылыми – танымдық аңсар. Алматы, 1990. 240
б
28. Жолдасбеков М. Сартқожаұлы Қ. Орхон ... ... ... 2007. - ... ... С.Т. ... қазақ халқының рухани дәстүріне ықпалы.
Т.ғ.канд., - Алматы, 1997. 143 б.
30. Зуев Ю.А., ... Г.Е. ...... ... // ... ... ... в Центральной Азии и
Казахстана. Алматы, 1998. – ... ... Қ. ... ...... 1996. – 141б
32. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап. – ... 2004. ... ... Р.М. ... ... ... у ... в контексте
бытового ислама в Южном ... в ... XIX – XX в.в. ... 1992
171б.
34. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы,1994.-480б.
35. Нұртазина Н. Д. Көне түркілік дәстүр және ... // Қожа ... ... мен ... ... ... атты халықаралық конф.(29
қыркүйек 1қазан) Алматы: 2008. 203-210 б.б.
36. Безертинов Р.Н. ... ... ... ... – 245 с.
37. Қазақстан тарихы туралы ... ... І том ... ... ... салған төрелік жосығының туындыларын құрастырып,
түйіндеген Алтын тобчы Алматы, - 2005 364 ... ... С.Н. ... ... ... Выпуск 2. – Алматы,
1994. – 243с.
39. Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. Жиырма томдық. І том. – ... ... ... ... ... ... ... деректемелері. ІІ том Көне түрік
бітіктастары мен ескеткіштері (Орхон, Енисей, Талас) ... - ... Зуев Ю.А., ... Г.Е. Буд-Тенгри – божество древнетюркского пантеона
// Военное искусство кочевников в ... Азии и ... 1998. – ... Есім Ғ. ... ... ... арқасында ұлт болып қалыптасты // Ислам
және өркениет. – 2010. 21-31 наурыз №9 1-6 бб.
43. Тойшанұлы А. Дала мен Қала 2011 ж. №6 (390) // ... ... Н.Г. ... как ... ... – Алматы, 2004.
224 с.
45. Серикбаева А.С. Тенгрианство и ислам в духовной ... ... ... (среднеазиатско кавказкие чтения) 2000 – 2001. - СПб., ... ... ... ... ... 50-цзюань, «Туцзюе баяны») ІҮ том
2 бөлім. - Алматы, 2006. ... ... ... ... ... ... жөн // ... және
өркениет. 2008. 1/10 Қаңтар №1 6б
48. Исаұлы М. Тәңіршілдікке оралу – пұтқа табыну // ... және ... ... 1-10 қаңтар 2008. 7б.
49. Ағыбайұлы Е. Ислам дінін қорлағандарға тосқауыл керек // www.google.kz.
50. Нысанбаев Ә. ... С. ... ... ... ... ... маңызы. // Халықаралық конференция материалдары,
-Алматы, 2009. – 75б.
51. Қинаятұлы З. Шыңғыс хан және Қазақ мемлекеті: екі томдық ... ... 2010. 728 ... Әкім Ж. ... ... ... ... идеясы. – Алматы. 2007. -
304б.
53. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. ІІ том ... ... ... Дайк ... - 2005. ... Дербісәлі Шейх Әбсаттар қажы. ... ... ...... және ... ... ... қолжазбалар, сұхбаттар. – Алматы, 2008. – 487б.
55. Уложения Тимура. – ... 1992. – с ... ... С.Г., ... Т.И Казахстан: летопись трех тысячилетий. ... 1992. – 250 ... ... К7 ... ... ... дәстүрлі құқықтық мәдениет. -
Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 125б
58. ... А. ... ... в ... Обычное право //
Власть как ценность и власть ценностей: ... ......... Дербісәлі Әбсаттар қажы. Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы. –
Алматы: 2003. 7 б
60. Козыбаев М.К. Козыбаев И.М ... ...... 1993. ... ... П.С. ... по разным провинциям Российской империи //
Прошлое Казахстана в источниках и материалах. – ... 1997. - 231 ... ... А.И. ... киргиз – казацких орд и степей. – Алматы, ... ... Д. ... ... в ХҮ – ... вв. ... Алматы
2002. 137б.
64. Тимошинов В.И. Мәдениеттану. Қазақстан - ...... - ... 2008. – 400 ... Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет - ғұрыптары. 1-том ... ... / ... ... - Алматы, 2005.-328б.
66. Өсеров Н., Естаев Ж. Ислам және ... ... А. ... ... ... С. ... ... Екінші кітап. - Алматы, 2004. -
516б.
68. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. Алматы, 1999. ... ... Т. ... и общество. – М., 1984, - 302 с.
70. Бұлұтай. М. Ж., Ата-баба діні? Түркілер нег ... ... ... 2000. – Б. ... 1- ... ... ЖАЛПЫ КӨРІНІСІ
Сурет 2 - ОНГИН МӘТІНІ ҚАШАЛҒАН ҰСТЫН
Сурет 3 - ... ... ... 4 – 737 һижри жылы (1337 ж) ... ... ... әл-Ағзам
Өзбекхан» деп сұлтанның өз аты жазылған.
Сурет 5 - ХҮ ... ... ... ... ... ... ажырамас бір
бөлігі болғандығы көрсетілген.
Сурет 6 – І ІІ ... ... ... ... ... дамуы
территориалдық шекара арқылы көрсетілген.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев4 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Адамгершілік – рухани тәрбие маңыздылығы6 бет
Адамгершілік – рухани тәрбиенің маңыздылығы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь