Қызметін жаңа бастаған ауыл мектебі мұғалімінің кәсіби бейімделуінің педагогикалық жағдайлары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 . бөлім. Қызметін жаңа бастаған ауыл мектебі мұғалімінің кәсибі бейімделуі . педагогикалық проблема ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 . Жас мұғалімнің кәсіби бейімделуінің теориялық негіздері ... ... ... ... ... 9
1.2. Ауыл мектебіндегі оқу. тәрбие процесінің әлеуметтік. педагогикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 26
1.3. Жаңадан келген жас ауыл мұғалімі іс.әрекетіндегі дәстүрлі мәселелер мен қиындықтардың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
1.ші бөлім бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 61
2 . бөлім.Қызметін жаңа бастаған ауыл мектебі мұғалімінің кәсіби бейімделуінің тиімділігін арттыру жөніндегі тәжірибелік.эксперименттік жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 62
2.1.Қызметін жаңа бастаған ауыл мұғалімінің кәсіби бейімделуінің деңгейлері мен жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 62
2.2.Қызметін жаңа бастаған ауыл мұғалімінің кәсіби бейімделу тиімділігі
мен жетістігін арттыру жөніндегі әдістемелік жұмыстар ... ... ... ... ... .. 76
2.3. Кәсіби.педагогикалық іс . әрекетке табысты бейімделудің жағдайлары мен факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 91
2 .ші бөлім бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 110
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 115
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 127
Қазіргі қоғамда мектептердің дамуы мен қайта құрылуы мұғалімдерден кәсіби қызметтің жаңа сапалы деңгейге көшуін талап етеді. Білім реформаларының идеялары, гуманизация және демократизация идеяларын оқушыны оқыту және тәрбиелеу кезінде жеке – бағдаршы әдістемесін жүзеге асыратын жаңа мұғалім қалыптастыру көптеген талпыныстарға, әсіресе маманның жоғары оқу орнында алған кәсіби- педагогикалық дайындығына байланысты. Жоғары мектепте болашақ мұғалімді оқу процесі қанша жетілдірілсе де , бітірушіні « бітірген жоғары» маман ретінде қарауға болмайды. Тек нақты тәжірибе кезінде ғана педагогикалық шеберлікті иемденіп, кәсіпкер тұлғасына ие болады.
Мұғалімнің кәсіби қалыптасу үрдісінен балаларды тәрбиелеу және оқытуына дара жауапкершілігі бар нақты өздік қызметке өту кезеңі кәсіби қызметке бейімделумен байланысты.
Жас мұғалім қызметінің бастапқы кезеңі – оның кәсіби өсу жүйесінің ең маңызды кезеңі. Дәл осы оқу процесінен еңбек қызметіне өту жеке тұлғаның қалыптасуының маңызды заңдылықтары байқалады. Бұл үрдіс ортаға пассивті бейімделу емес, қажетті еңбек біліктілігі мен өзін-өзі бекітіп алудың белсенді үрдісі. Сонымен қатар, бұл кезең жас мамандардың көбінде педагогикалық қызметке көзқарастарының қалыптасуының шешуші кезеңі болып табылады. Педагогикалық жоғарғы оқу орны жас маманды қанша дайындаса да, әлі өмірлік және педагогикалық тәжірибесіз жас мұғалім жаңа заманға сай жаңалықтар мен күтпеген жағдайларға байланысты қиындықтармен беттесуі заңды нәрсе.
Шеберлік мұғалімге дербес жұмыс процесі барысында келеді. Дәлірек айтсақ, алғашқы жылдарда мұғалімнің бейімделу және шеберлік деңгейін анықтайтын кәсіби қасиеттер қалыптасады. Егер жас мұғалімдерге кәсіби шеберлікті меңгеруде керекті көмек көрсетілсе, жас мамандар алдында кездесетін қиындықтарды жеңуі мүмкін.
Жас мұғалім қызметінің алғашқы кезеңі мұғалімнің әлеуметтік-кәсіби қалыптасуының шешуші кезеңі болып қана қоймай, сонымен қатар маманды дайындаған педагогикалық жоғарғы оқу орны жұмысының тиімділігін объективті түрде тексеру кезеңі де болып табылады.
Республикада ауыл мектептері қала мектептеріне қарағанда әлдеқайда көп екенін ескерсек, ауылда мәдениет және әлеуметтік экономикалық дамыту деңгейін жоғарлатуда жас мұғалімнің жұмысы маңызды екені белгілі.
1. «Ауыл мектебі” 2003-2005 жылға арналған бағдарлама.(Қазақстан Республикасы президенті мен үкіметінің актілер жинағы), Астана, 2003, 136-155 б.
2. Чалов А.Н. Педагогические проблемы подготовки учителя сельской общеобразовательной школы: автореф.дисс… пед. ғыл. докт., Ленинград, 1982, 40 б.
3. Алексеева А.Н. Формирование готовности будущих учителей сельской школы к общественно-педагогической деятельности: автореф.дисс. …пед. ғыл. канд., Москва, 1989, 16 б.
4. Андорало А.И. Формирование профессионально-педагогической готовности будущих учителей к работе по ориентации школьников на сельскохозяйственные професии: автореф. дисс… пед. ғыл. канд., Минск, 1983, 18 б.
5. Бондарчук Л.И. Пути совершенствования подготовки студентов педагогических вузов к осуществлению профориентационной работы со старшеклассниками сельской общеобразовательной школы: автореф. дисс... пед. ғыл. канд., Киев, 1980, 21 б.
6. Аксакова Т.А. Особенности профессиональной адаптации выпускников педагогического вуза в условиях городских и сельских школ Чувашской республики: дисс… пед. ғыл. канд., Чувашский МПУ, 1989, 172 б.
7. Подготовка учителя к работе в сельской малокомплектной школе: К.Маркс атындағы Смоленск МПИ-тың ғыл. тр. жинағы, ред. А.Е.Кондратенков, Смоленск, 1988, 163 б.
8. Шаин Е.Г. Исследование готовности выпускника педагогического вуза к профессионально-педагогической деятельности в сельских школах: автореф. дисс… пед. ғыл. канд., Ташкент, 1977, 24 б.
9. Джораева Ш.М. Педагогическая практика студентов как доктор подготовки учителя к работе в сельской школе: автореф. дисс…пед. ғыл. канд., Москва, 199, 14 б.
10. Егоров В.М. Современные тенденции обновления сельской школы. (Мәскеу облысы мектептері материалы негізінде): автореф. дисс. …пед. ғыл. канд., Москва, 1991, 16 б.
11. Жильцов П.А. Воспитательная работа в сельской школе., Москва: Просвещение, 1980, 175 б.
12. Куликов М.И., Бутузов И.Д. Адаптация молодых специалистов к работе в сельской школе. (Новгород облысының ауыл мектептерін зерттеу материалы негізінде), Новгород, 1982, 16 б.
13. Шептенко П.А. Профессиональная адаптация молодого учителя сельской школы в процессе стажировки: автореф. дисс…пед. ғыл. канд., Москва, 1983, 20 б.
14. Кондратьева Г.В. Педагогические факторы и условия совершенствования адаптации молодого учителя к работе в сельской школе: дисс…пед. ғыл. канд., Москва, 1986, 208 б.
15. Агбаева У.Б. Подготовка студентов педагогического вуза к воспитательной работе в сельской школе: дисс… пед. ғыл. канд., Волгоград, 1994, 169 б.
16. Проблемы адаптации молодых учителей к условиям работы в сельских школ, Барнаул, 1977, 120 б.
17. Ромашина С.Я. Педагогическое общение учителя как фактор адаптации молодых учителей сельской школы, Кітапта: Адаптация учителя сельской школы.-ғыл.тр.жинағы, Барнаул, 1981, 74-82 б.
18. Леонтьева Т.А. Индивидуальный стиль деятельности учителя сельской школы как фактор его адаптации, Кітапта: Адаптация учителя сельской школы, ғыл. тр. жинағы, Барнаул, 1981, 32-33 б.
19.Гуслякова Г.Г. Формирование научного мировоззрения будущих учителей, Кітапта: Проблемы адаптации выпускников высшей школы к условиям работы на селе, Барнаул, 1983, 64-67 б.
20. Ефремова Н.В. Рационализация учебной деятельности студентов педагогического вуза-условие их успешной адаптации в сельской школе, Кітапта: Адаптация учителя сельской школы, Ғыл. тр. Жинағы, Барнаул, 1981, 66-73 б.
21.Садвокасова К.Г. Социально-педагогические аспекты профессионального закрепления выпускников педагогических вузов: дисс. …пед. ғыл. канд.,Алматы, 1988, 178 б.
22. Васильченко П.Л. Система стабилизации учительских кадров, Алматы: Педагогическое общество Казахской ССР, 1991, 112 б.
23. Вершловский С.Г. Источники профессиональной активности, Кітапта: Профессия-учитель, Москва:Педагогика, 1987, 144 б.
24. Ермолаева Е.Н. Профессиональная адаптация как один из критериев качества подготовки выпускников педагогического вуза, Кітапта: Обучение студентов основам педагогического мастерства, Иваново, 1971, 185- 188 б.
25. Просецкий П.А. Активная творческая адаптация студентов нового приема к условиям высшей школы, Кітапта: Психологические проблемы формирования социально-активной личности учителя. (ММПИ-ның ғыл.тр.жинағы), Москва,1982, 3-18 б.
26.Свиридов Н.А. Социальная адаптация личности в трудовом коллективе: дисс… психол. ғыл. канд., Ленинград, 1974, 246 б.
27. Сластенин В.А. О профессиональной адаптации молодых учителей.// Советская педагогика, 1984, №3, 88-95 б.
28.Скубий М.И. Проблемы социональной адаптации молодых сельских учителей: автореф.дисс… пед. ғыл. канд., Москва, 1974, 23 б.
29. Ходаков А.И. Проблемы профессиональной адаптации молодых учителей.-Кітапта: Воспитательная деятельность молодого учителя, Ленинград, 1978, 72-89 б.
30. Зубцова Л.К. Организационно-педагогические условия адаптации молодых учителей: дис… пед. ғыл. канд., Казань, 1995, 179 б.
31.Голянская Н.М. Организационно-педагогические условия профессиональной адаптации будущих учителей в системе: Школа-педагогическое училище (колледж)-вуз: дисс… пед. ғыл. канд., Москва, 1995, 192 б.
32. Милославова И.А. Адаптация как социально-психологическое явление.-Кітапта: Социальная психология и философия. /Б.П.Парыгинаның ред., ғыл.тр.жинағы, Ленинград, 1973, 111-131 б.
33.Буева Л.П., Ковальзон М.Я. Социальная среда и формирование личности, Кітапта: Социология и идеология, Москва: Наука, 1969, 235-247 б.
34. Русилинова А.А. Будякин М.П. Некоторые аспекты социально-психологической адаптации новичка на производстве.//Социальная психология и социональное планирование, Е.С.Кузьмин ред, А.А.Бодалева, Ленинград: ЛМУ; 1973, 51-56 б.
35. Ошуркова Н.А. Динамика социально-психологической адаптации: автореф. дисс… психол. ғыл. канд., Москва, 1995, 20 б.
36. Борисова Л.Г. Молодой учитель: труд, быт, творчество, Москва: Знание, 1983, 80 б.
37. Шакуров Р.Х. Социально-психологические основы управление: руководитель и педагогический коллектив, Москва:Просвещение, 1990, 208 б.
38. Асеев В.Г. Теоретические аспекты проблемы адаптации, Жинақта: Адаптация учащихся и молодежи к труду и учебной деятельности, Иркутск:ИГПИ, 1986, 3-17 б.
39. Овдей С.В. Проблемы социально-психологической и профессиональной адаптации молодых учителей: автореф. дисс…психол. ғыл. канд., Москва, 1978, 21 б.
40. Немченко В.С. және басқалар. Профессиональная адаптация молодежи, Москва:ММУ баспасы, 1989, 128 б.
41. Шубина Л.С. Проблемы адаптации при подготовке к учительской деятельности: дисс…пед. ғыл. канд, Пермь, 1978, 200 б.
42. Педаяс М.Я. Приспособление молодого учителя к работе, Кітапта: Подготовка учителя и пути ее совершенствования в свете решений ХХ4 съезд КПСС, Рига, 1973, 68-74 б.
43. Шубкин В.Н. Некоторые вопросы адаптации молодежи к труду.-Жинақта: Социальные исследования, Москва:Наука, 1965, 1басылым, 118-139 б.
44. Кирпичникова Е.Н. Особенности адаптации молодых учителей сельской школы в педагогических коллективах разного уровня развития, Кітапта:Адаптация выпускников высшей школы к работе на селе, Барнаул, 1981, 68-70 б.
45. Широкова Е.Ф. Роль наставника в адаптации молодых учителей в сельской школе, Кітапта: Проблемы адаптации молодых учителей к условиям работы сельской школы, Барнаул, 1977, 42-58 б.
46. Кряжева И.К. Социально-психологические аспекты адаптации личности, Кітапта: Комплексное изучение человека и формирование всесторонне развитой личности, 4 басылым, Москва, 1975, 51-54 б.
47.Мороз А.Г. Профессиональная адаптация выпускников педагогического вуза:дисс…пед. ғыл. канд., Киев,1983, 258 б.
48.Скульский Р.П. Учиться быть учителем, Москва:Педагогика, 1986, 143 б.
49. Снегирева Т.В.Процесс социально-психологической адаптации в условиях специализации учебной деятельности:автореф. дисс…пед. ғыл. кан., Москва, 1973, 23 б.
50.Воронова Р.А.,Тамарин Э.К. К вопросу об адаптации выпускников к работе в сельской школе и вузе, Барнаул, 1973, 187-198 б.
51. Воронова Р.А. Трудности вхождения молодых учителей в коллектив сельской школы, Кітапта:Адаптация выпускников высшей к работе на селе, Барнаул, 1981, 68-70 б.
52. Денискина Е.В., Сидоров Л.И. және басқалар. Быт как фактор социальной адаптации молодых учителей сельской школы, Кітапта:Проблемы адаптации молодых учителей сельской школы, Барнаул, 1980, 23-33 б.
53. Кузьмина Э.М. О готовности выпускников педагогического вуза к воспитанию познавательных интересов школьников, Кітапта: Проблемы адаптации молодых учителей сельской школы, Барнаул, 1980, 129-137 б.
54. Растигеев А.П. Социально-психологическая адаптация и ответственность личности, Кітапта:Адаптация выпускников высшей школы к работе на селе, Барнаул, 1981, 3-5 б.
55. Сидоров Л.И. Жилищно-бытовой фактор в социальной адаптации молодых учителей сельской школы, Кітапта:Адаптация выпускников высшей школы к работе на селе, Барнаул, 1981, 15-18 б.
56. Тамарин В.Э.Методы изучения готовности выпускников педагогического вуза к реализации дидактических принципов, Кітапта:Вопросы совершенствования качества подготовки учителя сельской школы, Смоленск, 1981, 58-70 б.
57.Утуков А.А. Социальные источники пополнения кадров учителей и их адаптация к сельским условиям жизни: дисс…философ. ғыл. канд., Москва, 1980, 159 б.
58.Гавриличев Е.Е. Адаптация выпускников педагогического вуза в условиях сельской местности, Кітапта:Особенности подготовки и работы учителей сельской школы, Ярославль, 1979, 77-78 б.
59. Кулдавлетов Т.Ф.Проблемы профессиональной адаптации, Кітапта: Внедрение рациональных методов педагогического труда, Раченко ред., Москва,1979, 67-74 б.
60. Методические рекомендации к организации работы учителя-стажера. (құраст. С.Г.Вершловскии, Т.В.Шадрина, Ю.Л.Львова), Ленинград:НИИ ООВ, 1979, 68 б.
61.Сермяжко Е.И., Овчинников Р.Н. Учителю-стажеру: Некоторые рекомендации из опыта работы, Минск: Народная асвета, 1980, 126 б.
62. Кондратенков А.Е. О подготовке учителя сельской общеобразовательной школы в свете современных требований.-Кітапта: Проблемы совершенствования подготовки и повышения квалификации учителей средней общеобразовательной школы, Москва: НИИ ОП, 1974, 23-36 б.
63. Кондратенков А.Е. Педагогический вуз и учительские кадры сельской общеобразовательной школы// Советская педагогика, 1979, №3, 88-92 б.
64. Ахматов А.Ф. О подготовки студентов педагогических вузов к работе в сельской школе. // Советская педагогика, 1977, № 4, 88-94 б.
65. Жильцов П.А.Подготовка будущего учителя к работе в сельской школе.// Советская педагогика, 1982, № 10, 73-78 б.
66. Селиванов В.И. О психологической подготовке студентов к воспитательной работе в сельской школе, Жинақта: Вопросы формирования личности учителя, Рязань, 1978, 10-29 б.
67. Челнокова В.А. Общекультурная подготовка учителя сельской школы в деятельности роно: дисс…пед. ғыл. канд, Казань, 1992,151 б.
68. Концепция комплексного исследования по теме : «Новые принципы и технологии подготовки учителя в условиях прехода к непрерывному образованию», Москва, 1989, 58-59 б.
69. Рубин В.Г., Колесников Ю.С. Студент глазами социолога, Ротов-на- Дону, 1968, 277 б.
70. Афанасов В.А. Типичные затруднения в работе молодых учителей: Рязанск пединституты баспасы, 1959, 2 басылым, 7-62 б.
71. Стурова М.П. Исследование процесса становления и организация труда молодого учителя: автореф.дисс…пед. ғыл. канд., Москва, 1971, 21 б.
72. Белозерцев Е.П. Подготовка учителя в условиях перестройки, Москва: Педагогика, 1990, 81б.
73.Кузьмина Н.В. Способности, одаренность, талант учителя, Ленинград: Знание, 1985, 32 б
74. Чистякова С.Н. Профессиональная ориентация школьников, Москва:Педагогика ,1983, 84 б.
75. Чурекова Т.М. Профессиональная адаптация выпускников университета к деятельности учителя средней общеобразовательной школы: Автореф.дисс…пед. ғыл. канд., Кемерово, 1989, 21 б.
76. Поляков В.А. Пофессиональное самоопределение молодежи. // Педагогика, 1993, № 5, 33-36 б.
77. Павлютенков Е.М. Формирование мотивов выбора профессии у учащихся.// Вопросы психологии, 1985, № 5, 82-84 б.
78. Хмель Н.Д. Педагогический прцесс в общеобразовательной школе, Алматы: Мектеп, 1984, 134 б.
79. Касабекова Г.Н. Профессиональное становление выпускника педагогического вуза в период стажировки: автореф. дисс…пед. ғыл. канд, Алматы, 1991, 18 б.
80. Керимбаев М.С. Преемственность между педагогическими вузами и институтами усовершенствования учителей в работе по профессиональному становлению молодых учителей: дисс…пед. ғыл. канд, Алматы, 1993, 139 б.
81. Фатеев. С.В. Подготовка учителя к актуализации прфессиональных знаний в условиях первого года практической деятельности: автореф. дисс…пед. ғыл. канд, Алматы, 1991, 18 б.
82. Бабанский Ю.К. Оптимизация учебно-воспитательного процесса, Москва: Просвещение, 1982, 199 б.
83. Бутрымович М.И. Профессиональное становление учителя. // Народное образование., 1985, №5,13-19 б.
84. Макеева Г.П., Савицкая И.Ф. Педагогическая направленность учебно- воспитательного процесса-важное условие успешной адаптации молодого учителя к работе в школе, Кітапта : Вопросы профессиональной ориентации учащихся, Минск, 1980, 141-150 б.
85. Лушников И.Д. Педагогическое основы профессионально-личностного развития учителя на послевузовском этапе: дис…пед. ғыл. канд. В.И.Ленин ат.МГПИ, 1993, 399 б.
86. Вершловский С.Г. Особенности профессианального становления молодого учителя.// Советская педагогика, 1984, №4, 53-59 б.
87. Вершловский С.Г. Непрерывное образование учителя как предмет научного исследования и управления.-Жинақта: Молодой учитель в системе непрерывного образования, Москва: АПН СССР, 1987, 3-10 б.
88. Гоноболин Ф.Н. Книга об учителе, Москва:Просвещение, 1965, 260 б.
89. Кузьмина Н.В. Актуальные проблемы профессионально-педагогической подготовки учителя // Советская педагогика, 1982, №3, 9-14 б.
90.Щербаков А.И.Психологические основы формирования личности советското учителя в системе высшего педагогического образования, Ленинград: Просвещение, 1967, 266 б.
91. Сластенин В.А., Тамарин В.Э. Адаптация и социальная активность выпускников высшей школы, Кітапта: Проблемы адаптации выпускников высшей школы к условиям работы на селе, Барнаул, 1983, 3-5 б.
92. Кондратенков А.Е., Осовский Е.Т. Сельская малокомплектная школа как объект научного исследования, Жинақта: Совершенствование работы сельской школы.-Вуз арасындағы ғыл.еңб.жинағы,Смоленск, 1989,5-17 б.
93.Кондратенков А.Е. Сельская общеобразовательная школа на современном этапе, Москва: Педагогика, 1979, 174 б.
94. Брудный В.И. Адаптация студентов младших курсов вуза, Москва: НИИ ВШ; 1975, 36 б.
95.Основы педагогического мастерства, И.А.Зязюн ред., Киев, 1987,206 б.
96.Юзликаев Ф.Р. организация работы с молодыми учителями. // Народное образование, 1986, №2, 59-62 б.
97. Львова Ю.Л.Творческая лаборатория учителя: Из опыта работы, Москва: Просвещение, 1985, 158 б.
98. Костенков П.П. Модель молодого специалиста-педагога, Жинақта:Адаптация выпускников высшей школы к работе на селе, Барнаул, 1981,23-27 б.
99. Кагальняк А.И., Бендерская О.Н.Опыи изучения профессиональной адаптации молодых учителей.// Советская педагогика, 1981, №9, 99-102 б.
100. Вершловский С.Г., Бритвихин А.Н. Социально-педагогические проблемы адаптации молодых учителей, Кітапта: Подготовка учителя к воспитательной работе в школе, Ленинград, 1981, 3-15 б.
101.Лушников И.Д. Профессиональная адаптация выпускников в педагогическом институте, Москва: Просвещение, 1991, 185 б.
102. Кузьмина Н.В. Методы исследования педагогической деятельности, Ленинград: ЛМУ, 1970, 104 б.
103. Полякова Т.С. Анализ затруднений в педагогической деятельности начинающих учителей, Москва:Педагогика, 1983, 128 б.
104. Михайлова С.И., Козлова И.Н. Особенности педагогического общения учителя-стажера в сельской школе, Кітапта: Профессиональная адаптация выпускников высшей школы к условиям работы на селе, Барнаул, 1983, 133-134 б.
105.Мороз А.Г. Адаптация молодого учителя к условиям учебно-воспитательного процесса школы, Киев, 1985, 51 б.
106. Степанов А.Я. Удовлетворенность молодых учителей профессией и воспитательной работой в школе ( из опыта работы), Ленинград, 1981, 15-28 б.
107. Свиридов Н.А. Социальная адаптация личности в трудовом коллективе: дисс…психол. ғыл. канд., Ленинград, 1974, 246 б.
108. Куликов М.И., Бутузов И.Д. Адаптация молодых специалистов к работе в сельской школе. )Новгород облысының ауыл мектептері зерттеу материалы негізінде), Новгогрод, 1982, 16 б.
109. Тарве В. Анализ работы молодых учителей в период их профессиональной адаптаций) Тартуск университетінің ғылыми хаттары), 1979, 510 басылым, 38-39 б.
110. Вайсбург А.А. Проблемы профессиональной адаптации молодых учителей,Кітапта: Воспитательные функции школьного коллектива, Свердловск, 1978, 103-108 б.
111. Федорова Л.И. Совершенствование подготовки студентов педагогов к воспитательной работе в сельской школе: дисс…пед. ғыл. канд./ НИИ теории и воспитания РАО, 1992, 185 б.
112. Зотова О.И., Кряжева И.К. Методы исследования социально-психологических аспектов адаптации личности.—Методология и методы социалбной психологии, Москва: Наука, 1977, 173-189 б.
113. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания, Ленинград: ЛМУ, 1969, 339 б.
114. Кончанин Т.Л. К вопросу о социальной адаптации специалистов, Тарту, 1971,67-80 б.
115. Кулдавлетов Т.Ф. Некоторые вопросы профессиональной адаптации молодых учителей к условиям сельской школы,. Кітапта: Вопросы совершенствования качества подготовки учителя сельской школы, Смоленск, 1979, 70-75 б.
116. Маркова А.К. Психлогия труда учителя, Москва: Просвещение, 1993, 192 б.
117. Сиомичев А.В. Психолгические особенности адаптации студентов в сфере познания и общения в вузе:автореф. дисс…психол. ғыл. канд, Ленинград, 1985, 17 б.
118.Рогинская Т.И. Изменение системы личностых характеристик в процессе адаптации студентов: автореф… психол. ғыл. канд., Ленинград, 1987, 16 б.
119. Мацкевич А.Л. Специфические характеристики субъекта общения в процессе профессиональной адаптации будущего молодого специалиста: автореф…психол. ғыл. канд., Ленинград, 1987,17 б.
120.Бушурова В.Г. Психологическая адаптация курсантов к условиям вуза.// Вестник Ленинградского университета, 6 серия, 1985, №27, 34-41 б.
121. Робалде А.Л. О личностной адаптации в профессиональной деятельности.// Вестник Ленинградского университета, 6 серия, 1986, 3 басылым, 30-35 б.
122.Бенедиктова Л.Ф. Взаимодействие адаптации личности студента к вузу и педагогической деятельности в школе: автореф. дисс…пед. ғыл. канд, Минск, 1980, 24 б.
123. Таранов Е.В. Адаптация молодых рабочих на промышленном предприятии.// Проблемы психологии личности, Москва: Наука, 1982, 154-167 б.
124. Философские проблемы теории адаптации, Г.И.Царегородцева ред., Москва: Мысль, 1975, 277 б.
125. Маркарян Э.С. Метод анализа социальной системы, Кітапта Социология и идиология, Л.А. Воловик ред., Москва: Наука, 1969,38-43 б.
126. Андреева Д.А. Проблемы адаптации студента, Кітапта: Молодежь и образование, Иркутск: Молодая гвардия, 1972, 194-203 б.
127. Шафажинская Н.Е. Психические особенности формирования самосознания будущих учителей. Жинақта:Совершенствование спихолого-педагогическо подготовки студентов педагогических вузов, Москва,1985, 33-33б.
128. Кинелев С.В. Адаптация личности как социальное явление: автореф. дисс…филос. ғыл. канд., Ленинград, 1978, 20 б.
129. Милославова И.А. Понятие и структура социальной адаптации: дисс…филос. ғыл. канд., Ленинград, 1974, 189 б.
130. Будякина Н.П., Русалинова А.А. Некоторые аспекты социально-психологической адаптации и социальное планирование, Ленинград: ЛМУ, 1973, 24б.
131. Сазонов В.А. Педагогические условия профессиональной адаптации сельской молодежи в сельскохозяйсвенном пройзводстве: автореф. дисс…пед. ғыл. канд., Челябинск, 1980, 20 б.
132. Насырова Г.И. Профессиональная адаптация будущих учителей, Жинақта: Формирование социальной активности личности учителя, Москва, 1985, 58-63 б.
133. Артемов С.Д. Проблемы социальной адаптации молодого рабочеге на социалистическом промышленном предприятии: автореф. дисс… псих. ғыл. канд., Свердловск, 1970, 20 б.
134. Растова Л.М. Социальная адаптация личности в коллективе: автореф. филос. ғыл. канд., Томск, 1973, 22 б.
135. Профессиональная деятельность молодого учителя.(Социально-психологический аспект), С.Г. Вершловский.,Л.Н. Лесохина ред., Москва: Педагогика, 1982, 144 б.
136. Шепаньский Я. Элементарные понятия социологии. Польша тілінен ауд. Р.Ф.Чесноков, Новосибирск: Наука, 1967, 247 б.
137. Тамарин В.Э. О соднржании вузовского образования реальной действительности молодого учителя, Жинақта:Адаптация выпускника высшей школы к работе на селе, Барнауыл, 1981, 11 б.
138. Зарихта Т.Р., Назимов И.Н. Рациональное использование трудовых ресурсов молоежи, Москва: Экономика, 1970, 222 б.
139. Синявский В.В. Психолого-педагогические вопросы прфессиональной адаптпации выпускников профтехучилищ: автореф. дисс… пед. ғыл. канд, Москва, 1975, 23 б.
140. БогдаревскаяЕ.В., Пивненко П.П. Ценностно-смысловые ориентации и стратегические направления развитмя сельской школы.// Педагогика.-2000, №5, 52-64 б.
141.Колесников Л.Ф. Село начинается со школы.// Народное образование, 1983, №11, 18-21 б.
142. Жильцов П.А. Воспитательная работа в сельской школе, Москва, 1980, 52 б.
143. Сокольников Ю.П. Общие и специфические прблемы воспитательной работы в национальной школе, Грозный, 1975, 41-48 б.
144. Чалов А.Н. Деятельность сельского учителя и проблемы подготовки к ней как педагогическая проблема.// Советская педагогика, 1981, №8, 113-118 б.
145. Григорьева В.К. Улучшать подготовку учителя сельской школы.// Проблемы высшего педагогического образования. (А.И.Герцен ат.ЛПМУ конференциясының материалдары), Ленинград, 1971, 48-49 б.
146. Демчинская А.П. Особенности взаимодействия учителя и ученика в малокомплектной школе.// Советская педагогика, 1990, №4, 39-42 б.
147. Жолдасов К., Агинисьян В. Вуз и сельская школа. // Народное образование, 1978, №7, 29-31 б.
148. Зайкин М.И. Плюсы и минусы малой наполняемости классов в организации учебного процесса, Нижний Новгород, 1991, 76 б.
149. Иванов А.Ф. Сельская школа: состояние и перспективы развития. // Советская педагогика, 1990, №9, 14-20 б.
150. Методические рекомендации по подготовке выпускников педагогических учебных заведений к работе в сельской школе
( Министерство просвещения СССР, управление учеб.заведениями), Москва, 1984,35 б.
151. Особености учеьно-воспитательного процесса в сельской малокомплектной школе: Мақ.жин, Ярославль, 1984, 104 б.
152. Программа исследований по проблемам сельской школы, АПН СССР, Москва: Просвещение, 1990, 15 б.
153. Комплексное исследование труда учителя, Новосибирск, 1983, 112 б.
154. Профессиональное становление молодого учителя.// Мақ. жин, Гродно, 1989,56 б.
155. Калеева Ж.Г. Заботы сельской школы.// Педагогика, 2000, №5, 64-69 б.
156. Гурьянова М.П. Российская сельская школа как социокультурный феномен.// Педагогика ,1999, №7, 58-61 б.
157. Фролов В.А. Вариативное образование на селе: состояние и перспективы.// Наука и школа, 1999, №5, 36-39 б.
158. Суворова Г.Ф. Чему учить в сельской школе?// Педагогика, 1992, №3-4, 31-36 б.
159. Жильцов А.П. Подготовка будущего учителя к работе в сельской школе. // Советская педагогика, 1982, №10, 73-78 б.
160.Стирлин Л.Ф., Зайцев Е.С. Трудовое воспитание в сельской школе: В помощь классным руководителям сельских школ, Москва, 1979, 84 б.
161. Адильгазинов Г.З. Теоретические основы совершенствования подготовеи учителя к управлению педагогическим процессом в малокомплектной школе: дисс…пед. ғыл. докт., Алматы, 2002, 337 б.
162. Пискунов А.И. Основные проблемы и задачи исследований в области общепедагогической подготовки будущих учителей в высшей педагогической школе, Жинақта.: Вопросы общепедагогической подготовки будущих учителей, Москва, 1972, 3-10 б.
163. Сластенин В.А. Формирование личности учителя как предмет социально- педагогического исследования, Жинақта: Вопросы высшего педагогического образования, Томск, 1971, 47-49 б.
164. Жильцов П.А., Величкина В.М. Учитель сельской школы, Москва: Просвещение, 1985, 150 б.
165. Мороз А.Г. Молодой учитель и школьный коллектив, Киев: Знание, 1981, 47 б.
166. Тамарин В.Э. Реализация принципа преемственности в деятельности молодых учителей сельской школы, Кітапта: Профессиональная адаптация молодых учителей сельской школы, Барнаул, 1980, 37-65 б.
167. Спирин Л.Ф. Качественные характеристики уровней сформированости общепедагогических умений в процессе профессионального обучения студентов.- Кітапта: Формирование социально- активной личности учителя: В.И. Ленин ат. ММПИ-дің ғыл. мақ. жин., В.А.Сластенин ред.,Москва, 1982, 119-124 б.
168. Сластенин В.А. Формирование личности учителя Советской школы в процессе профессинальной подготовки, Москва: Просвещение, 1976, 160 б.
169. Баклицкая О.П. Социально-психологическая адаптация молодых рабочих в трудовых коллективах: автореф. дисс… психол. ғыл. канд., Москва, 1988, 17 б.
170. Жмыриков А.И. Диагностика социально-психологической адаптированности личности в новых условиях деятельности и общения: автореф. дисс… психол. ғыл. канд., Ленинград, 1989, 15 б.
171. Таранов Е.В. Адаптация молодых рабочих на промышленном предприятии.// Проблемы психологии личности, Москва: Наука, 1982, 154-167 б.
172. Самойлов В.А. К проблеме оптимизации процесса адаптации молодых специалистов производственном коллективе, Москва: Наука, 1983, 145-152 б.
173. Ясницкий М.С. Основные психологические механизмы адаптации студентов к учебной деятельности: Автореф. дис… психол. ғыл. канд., Иркутск, 1995, 26 б.
174. Маркова А.К. Психология труда учителя, Москва: Просвещение, 1993, 192 б.
175. Шакуров Р.Х. Творческий рост педагога, Москва: Знание, 1985, 80 б.
176. Мороз А.Г. Профессиональная адаптация выпусников педагогического вуза: / Автореф. дисс… пед. ғыл. докт. , Киев, 1983, 27 б.
177. Кузьмина Н.В., Кухарев Н.К. Психологическая структура деятельности учителя , Гомель: ГГУ, 1976, 57 б.
178. Беляева Л.М. Проблема подготовки и педагогического одбора старшеклассников к продолжению учебы в высшей школе: Автореф. дис… пед. ғыл. канд. , Одесса, 1974, 23 б.
179. Магомедов А.М. О подготовки будущих учителей к работе в сельской малокоплектной школе.//Советская педагогика, 1985, № 11, 69-71 б.
180. Львова Ю.Л. Беседы с молодым учителем.- В.Г.Онушкин жетекшілігімен, Москва: Педагогика, 1987, 192 б.
181. Руководство работой учителя – стажера: Методические рекомендации, Ленинград: АПН СССР НИИ ООВ, 1984, 118 б.
182. Бачманова Н.В., Калиничева Э.В. О роли интеллектуального фактора в формировании профессиональной самостоятельности молодых специалистов, Жинақта: Человек и общество(Ученые записки.-вып.Х111), Ленинград: ЛУ Баспасы, 1973, 80-89 б.
183. Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям, Киев: Радяньска школа, 1969, 247 б.
184. Сухомлинский В.А. Избранные педагогические сочинения в 3-х томах, Москва: Педагогика,1980.
        
        Абай  атындағы  Қазақтын Ұлтық педагогикалық университеті
М а ш е н б а е в Т і л е у л е ... е р м а х а н ± л ... жаңа ... ауыл мектебі мұғалімінің кәсіби бейімделуінің
педагогикалық жағдайлары.
13. 00. 01- жалпы педагогика, педагогика
білімі тарихы және ... ... ... ғылымының
докторы, профессор.
Алматы, 2003
Мазмұны:
Кіріспе…….…………………………………………..…………………………3
1 - бөлім. Қызметін жаңа бастаған ауыл мектебі ... ... - ... 9
1. . Жас ... ... бейімделуінің теориялық
негіздері................... 9
1.2. Ауыл ... оқу- ... ... ... ... . ... ... келген жас ауыл мұғалімі іс-әрекетіндегі дәстүрлі мәселелер
мен қиындықтардың ... ... ... ... ... ... 61
2 - ... жаңа ... ауыл мектебі мұғалімінің кәсіби
бейімделуінің тиімділігін арттыру жөніндегі ... ... жаңа ... ауыл ... ... ... мен жағдайлары …………………………..........…...………… 62
2.2.Қызметін жаңа бастаған ауыл мұғалімінің кәсіби бейімделу тиімділігі
мен жетістігін арттыру жөніндегі әдістемелік ... ... ... іс - әрекетке табысты бейімделудің жағдайлары мен
факторлары
............................................................................
................ 91
2 –ші бөлім бойынша қорытынды ……..…………………………….….... 110
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... мен қайта құрылуы
мұғалімдерден кәсіби қызметтің жаңа ... ... ... ... ... реформаларының ... ... ... ... оқушыны оқыту және тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... жаңа ... қалыптастыру
көптеген талпыныстарға, әсіресе маманның жоғары оқу орнында алған ... ... ... Жоғары мектепте ... оқу ... ... ... де , ... « ... маман ретінде қарауға болмайды. Тек нақты тәжірибе кезінде ғана
педагогикалық ... ... ... ... ие болады.
Мұғалімнің кәсіби қалыптасу үрдісінен ... ... ... дара ... бар ... ... қызметке өту
кезеңі кәсіби қызметке бейімделумен байланысты.
Жас мұғалім қызметінің бастапқы кезеңі – оның ... ... ең ... ... Дәл осы оқу ... ... қызметіне
өту жеке тұлғаның қалыптасуының маңызды заңдылықтары ... ... ... пассивті бейімделу емес, қажетті еңбек біліктілігі ... ... ... ... ... ... қатар, бұл кезең жас
мамандардың көбінде педагогикалық ... ... ... ... ... табылады. Педагогикалық жоғарғы оқу орны жас
маманды ... ... да, әлі ... және педагогикалық тәжірибесіз
жас мұғалім жаңа ... сай ... мен ... ... ... беттесуі заңды нәрсе.
Шеберлік мұғалімге дербес жұмыс процесі барысында ... ... ... ... ... ... және шеберлік
деңгейін ... ... ... ... Егер ... ... шеберлікті меңгеруде керекті көмек көрсетілсе,
жас ... ... ... ... ... мүмкін.
Жас мұғалім қызметінің алғашқы ... ... ... ... ... ... болып қана қоймай, сонымен қатар
маманды дайындаған ... ... оқу орны ... ... түрде тексеру кезеңі де болып табылады.
Республикада ауыл ... қала ... ... ... екенін ескерсек, ауылда мәдениет және әлеуметтік экономикалық дамыту
деңгейін жоғарлатуда жас мұғалімнің жұмысы маңызды ... ... ... бар ... ... ... ... құрайды. Қазіргі заманға
сай ауылды дамыту, оған жоғары мәдениетті енгізу – ауыл мектебіне ... ... жас ... үшін ... ... ... табылады.
2003-2005 жылдарға жоспарланған «Ауыл мектебі» деген үкімет
бағдарламасындағы ауыл ... ... ... алдына қойылған
міндетпен тығыз байланысты бекітілген: « Ауылдағы білім жүйесінің дамуын
және ... ... ... ету, ауыл ... ... сапасын
жоғарлату, білім беру мамандарын, ауылдың білім беру ұйымдары, оқушылар
мен тәрбиеленушілерді әлеуметтік ... ... 136 ... мұғалімдердің ауылдан қалаға көшуі мен жұмыс орындарына
тіркелуі әлі ... ... ... мәселе болып келеді. Педагогикалық
кадрлардың ауылдан көшуі үлкен абыржу тудырады. Жоғары кәсіби ерекшеліктері
бар ... ... сай ... ... оның жеке ... қалыптасуы күрделі процес, сондықтан бұл процесті бақылауда
тиімді әдіс табу өте ... ... ... ... ... ... жеңе бастаған сайын, оның бейімделуі мен педагогикалық
ұжымға «енуі» соғұрлым тез өтеді. ... ... ... жас ... ... ... ... нәтижесінде кәсіби бейімделу
процесі оңай және тез ... ... ... жас ... ... ... ынтамен қарау тегін емес. Педагогикалық жоғары оқу
орны түлегінің кәсіби ... - ... және ... қана ... қатар экономикалық та мәселе.
Педагогтардың кәсіби қалыптасу қиындықтары ауыл мектебінде ... ... ... ... ... ... ... соның
ішінде қабіл етті және потенциалды мүмкіндіктері бар ... осы ... ... ... өз ... ... Мұғалімдер
кадрларын, әсіресе ауылдық жерлерде бекіту – ... ... ... ең ... Бұл мәселе аз зерттелініп, ғылыми
әдебиеттерде аз ... және ... бұл ... ... Осы ... ... ... барлық жас
мұғалімдер қиындықтарға тап ... ... ... ... нақты қиындықтарға кездеседі.
Мамандыққа тиімді енуді ұйымдастыру, мәселенің ... ... ... ... ... жас ... сәтті бейімделуін
қамтамасыз ету, ғылыми әдебиеттерде бұл ... ... ... нақтылы қарастырылмауы, білім беру органдары және
педагогикалық жоғары оқу орны ... жас ауыл ... ... ... ... ... таңдауға негіз
болды.
Қазіргі бейімделу мәселесі жағдайының талдауына сүйенсек, бейімделу
процесін ... ... мен ауыл ... ... ... ... кәсіби бейімделуі туралы ғылыми білімдердің ... ...... және ... ... ... ... жаңадан келген жас мұғалімнің кәсіби бейімделу
процесін оңтайландырудың ... ... табу ... ... табылады.
Қазіргі ауыл мектебі практикасы үшін педагогикалық ... ... ... бейімделу мәселелерінің өзектілігін және жас ... ... ... көп ... жете ... отырып, жаңадан келген ауыл педагогтарының кәсіби бейімделуінің
жалпы заңдылықтарын ... ... мен ... негіздемесін жасау,
білім беру органдарының жұмыс жағдайлары мен формаларын, ... ... ауыл ... ... ... бейімделу тиімділігін арттыру
жағдайлары мен факторларын аныктау жұмысымыздың мақсаты болып ... 5 ... ... ... жаңа бастаған педагогтардың кәсіби іс
- әрекеті зерттеуіміздің объектісі болып табылады.
Қызметін жаңа ... ауыл ... ... кәсіби іс - әрекетке
бейімделу процесі зерттеуіміздің пәнін құрайды.
Жас мұғалімдердің ауыл мектебі жағдайларына бейімделу деңгейін ... ... ...... және ... ... талдау
мынандай ғылыми болжам ұсынуға мүмкіндік берді: егер де педагогикалық
жоғары оқу ... оқу ... ... ауыл мектептерінде жұмыс
жасауға бағыт - ... ... ... ауыл ... оқу- ... ерекшеліктерімен және қиындықтарымен танысса, ауыл мұғалімінің
ролін білсе, ал ауыл ... ... мен ... ұжымдары
жас мұғалімдерге қажетті көмек алса, онда ... жаңа ... ... ... ... болып, жас мамандардың ауылдан кету
көрсеткіші төмендейді.
Зерттеудің ... ... мен ... ... ... ... Ауыл мектебі жағдайына жаңадан келген жас мұғалім бейімделуінің арнайы
ерекшеліктері мен маңыздылығын зерттеу.
2. Ауыл ... ... ... ... әсер ... маңызды шарттар
мен факторларды анықтау.
3. Ауыл мектептері жағдайындағы оқу- тәрбие ... ... ... ... және ... ... жасау барысында алғашқы
жылдарда оның кәсіби–педагогикалық қызметінің өзгеру динамикасын
қарастыру.
4. Ауылдық ... жас ... ... ... анықтау.
5. Ауылдық мектептің жас мұғалімінің кәсіби бейімделуін жетілдірудің
ғылыми - әдістемелік сипаттамасын ... ... жас ... кәсіби бейімделуінің табыстылығы жас
мұғалімнің кәсіби дайындығы мен белсенділігіне ғана ... ... ... мамандардың алғашқы кәсіби қалыптасу, яғни кәсіби бейімделу кезеңінде
көмек беру бағдарламасына да байланыстылығы зерттеуіміздің жетекші ... ... ... теориялық-әдістемелік негізі қызмет процесіндегі
жеке тұлғаның даму ... ... ... ... және жоғары білім
беруді жетілдіру жөніндегі материалдары мен құжаттары, сана мен ... ... ... ... ... практикамен байланыстыру
болып табылады.
Зерттеу көздері – педагогикалық, психологиялық және ... ... ... мәселесі және ауыл мектебіндегі оқу-тәрбие
процесінің ерекшелігі ... ... ... ... беру саласындағы
нормативті құжаттар; автордың жеке педагогикалық және зерттеу тәжірибесі.
Қойылған міндеттерді шешу үшін біз бір топ ... ... ... ... мәселеге байланысты ... және ... ... теориялық түрде талдау;
бақылау, сарапшылық ... ... және ... ... сұрақ-жауап,
педагогикалық эксперимент, салыстыру, ... ... ... жас
педагогтардың құжаттамаларын талдау.
Жаңадан келген жас мұғалімнің ... ... ... ... ... пен теориялық маңыздылық болып табылады. Бейімделу
процесінің сәтті ... ... ... ... жаңадан келген жас
педагогтардың бейімделу процесін ғылыми ... ... ... мен ... көрсетілген.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы жаңадан келген жас мұғалімдердің
кәсіби бейімделудің тиімділігін, оңтайландыруын және жеделдетуін жоғарлату
мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері:
Бірінші кезеңде (1997-2000ж) зерттеу проблемасының педагогика
ғылымындағы, сонымен қатар ... және ... жай – ... Ауылда жас мамандарды ... ... ... ... оқу орны мен ... беру ... ... жұмысы мен мәліметтері талданды.
Екінші кезеңде (2000-2002ж) жаңадан келген жас ауыл ... ... ... ... ... ... кездескен қиындықтардың
көзін анықтаған ... ... ... - ... және оны ... ... ... әдістемесі
жасалды. Ауыл мектебіне жаңадан келген жас мұғалімдердің сәтті бейімделу
жағдайлары мен ... ... ең ... ... ... кейінгі эксперимент барысында анықталды.
Үшінші ... ... ... - ... ... ... нәтижелері мен түйіндері тексерілді, сынақтап
өткізу мен енгізілу және ... ... ... ... жаңадан келген жас ауыл мұғалімінің ... ... ... ... ... ... ... жас мұғалімнің ауыл мектебінде жұмыс жасауға ... ... ауыл ... ... келген жас педагогтардың кәсіби бейімделуінің
деңгейлері мен қағидалары;
Зерттеуден ... ... ... ауыл ... ... жүргізілген зерттеу ... ... ... ... ... ... педагогикалық жоғары оқу орны түлектерінің
зерттеуге енуі, ... ... мен ... ... , ... ... ... зерттеу әдістерінің кең ... ... ... ... ... ... жүзеге
асады.
Зерттеудің базасы: Алматы облысының ауыл орта білім беру мектептері
мен мектеп-гимназиясы.
Зерттеудің ... ... ... ... және ... Алматы облысының мектептерінде жүзеге асты. ... ... ... және ... конференцияларда
баяндалды. Бұлар автордың жарияланымдарында жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы жүргізілген зерттеудің нәтижелерін, ... ... ... ... екі бөлімнен, қорытындыдан, қолданған
әдебиеттер ... және 4 ... ... ... ... мен ... ... негізделіп,
міндеттері мен мақсаты, пәні мен объектісі анықталып, гипотеза ... ... ... ... мен ғылыми жаңалығы
көрсетілді.
«Қызметіп жаңа бастаған ауыл ... ... ... ... ... проблема» атты бірінші бөлімінде жас маманның ... ... ... ... ауыл ... ... әлеуметтік–педагогикалық ерекшелігін көрсетіп,
жаңадан келген ауыл ... ... ... ... қиындықтардың мінездемесі берілген.
« Қызметіп жаңа бастаған ауыл мектебі ... ... ... ... ... тәжірибелік -эксперименттік
жұмыстар» атты екінші бөлімінде ауыл ... ... ... ... ... ... бейімделудің факторы мен жағдайлары, деңгейі мен
қағидалары анықталып, зерттеу ... ... ... ... ... және ... ... өткізілген
экспериментке талдау жасалынған.
Қорытынды ... ... ... бойынша түйіндемелер
ұсынылып, ауыл мектебі ... жас ... ... ... үшін ... ... ... жасалған.
1 - бөлім Қызметін жаңа бастаған ауыл ... ... ... - педагогикалық проблема.
1. Жас мұғалімнің кәсіби бейімделуінің теориялық негіздері.
Жас мұғалімдердің бейімделу мәселесі көптеген ... ... ... ... оқу орны ... ... тек
әлеуметтік және психологиялық ... ... ... сондай-ақ
экономикалық қиындықтарға да әкеледі. Біз жас ... ... ... ... мен жаңа ... ... еңбек
қызметінің бастамасын қарастырамыз.
Қазіргі кезде жас ауыл ... ... ... ие ... ... ... ... артықшылықтардың өзгеруіне
байланысты ауылдық мектептегі ... ... да ... ... ... Дамудың тәуелсіз, дәстүрлі жүйесіне өту өсіп келе ... ... бойы ... ... ... халық тық
педагогиканың прогрессивті идеяларын ... ... ... бұл бағдарламаны жүзеге асыру ауыл мектептерін маманданған
педагог кадрларымен ... ... ... ... ... ... ... зерттеу бірқатар ғылыми
әдіс-тәсілдерімен жүзеге асады: ... ... ... ... ... ... ... бағытталған жұмыстардың ішінен ... ... [3], ... [4], Л.И.Бондарчуктің [5],
Т.А.Аксакованың [6], ... [7], ... ... [9], В.М.Егоровтың [10], ... ... [12], ... [13], Г.В.Кондратиеваның [14],
У.Б.Агбаеваның [15], Барнауыл педагогикалық институт ... ... ... бойы жүргізген зерттеулері және т.б. ... ... ... ... ауыл ... ... үрдісінің
ерекшелігі, ауыл тұрмысы дәстүрінің артықшылығы ашық ... ... ... ... жас ... ... бейімделу үрдісінің
ерекшелігі мен ... ... анық ... ... ... ... ... психологиялық-педагогикалық
деңгейлері анықталып келеді. Жас ауыл ... ... ... ... ... ... жұмысына арналған. (Белоусова
И.И., Беннер В.М., Брецтигам Э.К., ... ... ... ... ... асыратын факторларды анықтауда,
оның ішінде: педагогикалық қарым-қатынас ( С.Я Ромашина [17]), жұмыстың
жеке ... ( ... [18]), ... ... ... ... әсер
ететін жағдайлар ... ... [19], ... ... ... бекітуге байланысты мәселелерді
К.Г.Садвокасова [21] және П.Л.Васильченко [22] ... А.Л. [2] ... ... ... онда ... ... ... ауыл мектебі мұғалімі қызметінің ... ауыл ... жеке ... ... оның ... ұсынылып, жас мұғалімдердің ауылда жұмыс жасауға дайындық
деңгейі зерттеулерінің нәтижелері ... [6] ... ... ... ... үрдісінің психологиялық-педагогикалық ... ... және пәні ... Ол қала және ауыл ... ... бейімделу процесінің өту ерекшеліктерін
салыстырады. Осы ... ... ... ... айқындайды.
С.Г.Вершловскийдің [23], Е.Н.Ермолаеваның [24], П.А.Просецкийдің
[25], Н.А. Свиридовтың [26], ... [27], ... ... [29], ... [30], Н.М.Голянскаяның [31] және
басқалардың зерттеулерінің пәні әр түрлі ... ... ... ... оның ... ... белгілі бір ортаға, өмір және
еңбек ... ... ... ... мен ... ... ... кіреді. Ғалымдар кадрларды реттеу
және қою, көшудің алдын алу, ... ... ... ... ... мәселелерін шешуге тырысуда.
С.Г.Вершловскийдің [23] жетекшілігімен құрылған ... ... ... ... әлеуметтік-педагогикалық аспектілерін жасаумен
шұғылданды. Олар мамандықты таңдау себептері, мамандыққа деген көзқарасы,
оған ... ... ... қалыптасудың жетекші факторларына
сипаттама ... ... [30] жас ... ... жағдайға бейімделуін ықпал ететін маңызды ... ... ... беру және психологиялық факторларды
атап өтті. Ол болашақ ... ... ... ... ... ... ... жұмысының әдістері мен формалар
жиынтығын ұсынды.
Сонымен қатар, осы ... мен ... жас ауыл ... ... ... ... сәтті бейімделуге маңызды
шарттары, ауыл мектебінде жұмыс жасауға педагогикалық институт түлегінің
бейімделу ... ... ... ... мен ... ... оқу орны ... ауыл мектеп жағдайларындағы
оқу-тәрбие жұмысына дайындығының ... ... және ... ... ... ... ... бейімделу
процесін жеделдету сияқты мәселелер жеткіліксіз қарастырылған.
Бейімделуді әлеуметтік-психологиялық құбылыс ... ... ... [26], ... [28], ... [32], ... Г.В.Кондратьева [14], ... [35], ... ... [37], В.Г.Асеев [38], С.В.Овдей [39], В.С.Немченко [40],
Л.С.Шубина [41], М.Я.Педаяс [42] және ... ... ... ... ... ... оқу орнының әсер ететінін
зерттеді. Л.С.Шубина [41] кәсіби ... ... ... іс ... ... мәселелерін қарастырады. Осы мәселе жөнінде
М.Я.Педаяс [42] өз ... ... атап ... ол ... ... ... қызметке бейімделуіне жоғары оқу орныдағы
кәсіби дайындық пен ... ... ... іс - ... салыстырды. Г.В.Кондратьеваның [14] пікірінше, кәсіби және
әлеуметтік-психологиялық ... ... мәні ... – ұжым – ... ... ... әрқашан қарым – қатынасты жақсартуында; жаңадан келген
жұмысшының барлық қызмет түрлерін жақсартуында; тұлғаның ... ... ... ... ... ... , жаңа келген жас тұлғаның ұжымға сәтті енуін ... ... ... ол ... ... ... болып, эмоционалды
аймаққа жетуінде.
М.И.Скубий [28] жас ауыл мұғалімдерінің әлеуметтік ... ... ауыл ... ... жас ... ... ... зерттеді, бейімделу ... мен ... әсер ... ... және ... ... жас ... әлеуметтік дағдылану процесіне
әр ... ... ... ... ... ... ... 11-12 б.] бейімделу маңыздылығын әлеуметтік құбылыс ... «… ... орта мен ... өзара әрекеттесуінің адамдық
тәсілі, адам сыртқы жағдайларға пассивті ... ... ... ... мен қажеттіліктеріне сәйкес практикалық қызметін
өзгерте ... ... әсер ... бейімделу қос бірыңғай үрдіс, онда адам ... ... өз ... оны ... белсенді субъект ... ... ... және ... өнімі ғана емес, жағдайлар да
– адам ... ... ... ... ... бейімделуінің кейбір әлеуметтік-психологиялық аспектілері
М.Я.Педаястың [42], ... [43], ... ... [45], ... [46], А.Г. Мороздың [47], Р.П.
Скульскийдің [48], Т.В. ... [49] ... ... ... мен ... ... бейімделуінің әлеуметтік- психологиялық
аспектілерін зерттей отырып, тұлғаның жалпы адекватты ... ... бар ... бір ... ... саласына бейімделу
процесін және оның ... іс ... ... және ... ... әсер ... ... Мұғалімнің кәсіби бейімделуінің
маңыздылығын бағалауда осындай әдістеме ... ... ... ... ... ... және ... психологиялық бейімделуі тығыз
байланысты. Оның мамандыққа енуі жаңа әлеуметтік ортаға, ... ... ... ... ... ... жас ... жұмысшы ретінде
қалыптасу процесі оның жеке қалыптасу процесімен ... ... ... ... ... өзгеруімен, жаңа жүріс- тұрыс стереотиптер
және сәйкес әлеуметтік – психологиялық ... ... ... байланысты. Г.В. Кондратиеваның [14] мәлімдеуінше кәсіби бейімделу
мен әлеуметтік – ... ... ... ... екі ... ... қарастыруға болады, дегенмен, процестер бір ... ... ... жөн. Егер де жас ... өзін ... ... ... мақұлдаса, ұжымда оның ... ... оның іс ... ... бағаласа, осындай жағдай жас мұғалімнің дағдылануының
тиімді түрі болады.
И.К.Кряжеваның [46] айтуынша тұлғаның ... ... ... қызмет процесі кезінде тұлғаның ... ... ... ... Кәсіби салада тұлғаның әлеуметтік – психологиялық
бейімделуі қолайлы ... ... ... ... ... ... ... асыра алатын, қызметке психологиялық кірісу
ретінде қарастырады. Әлеуметтік – психологиялық бейімделу – бұл ... бір ... тобы ... ... үшін ... роль ... бейімделу.
Е.Н.Ермолаеваның диссертациялық зерттеу жұмысында әлеуметтік бейімделу
түсінігі индивидтің қоршаған микроортаға белсенді ену процесі, ... ... ... ... ... ... өз ортасында
белсенді қызметтерімен ... ... іс ... мен анықтау
сияқты мәселелермен сипатталады. Автор әлеуметтік бейімделудің маңыздылығын
анықтауда бір топ ... ... ... бейімделу
механизмінде жас маман тұлғасына көп көңіл бөлінеді. Оның белсенділігінің
өндіріс ... тез ... ... [47] айтуынша, әлеуметтік жағдайлар бейімделу
механизміне тікелей еніп, ... ... ... ... асыруға
мүмкіндік беретін, мектептің мүддесі мен жағдайлардың жас мұғалімдер
мүдделерінің және ... ... ... ... ... қатар, біздің жүргізген зерттеуіміз жас мамандардың
мамандығына және ауыл ... ену ... ... ... ... Жас ... ... үрдісін ... ...... және ...... ... жүйесін
жасау талпынысы әлі ... ... ... ... ... жас ... ... мен жас ауыл ... ... ... ... өте аз көңіл бөлініп отыр.
Кеңес үкіметі уақытында жасалынған зерттеулердің ... ... [50,51]. ... [52], ... ... [53], А.П. ... [54], Л.И: ... [55],
В.Э.Тамаринның [56], А.А:Утуковтың [57] жұмыстарын атап кету ... ... ауыл ... ауыл ... жас ... ... позициясының бейімделуіне әсерін ғана талдамайды. Сонымен қатар,
мұғалім тұлғасының қалыптасуында жеке ... ... ...
қатынасы және мектеп ұжымының ролін, ауыл мұғалімдерінің ... ... ... де ... Олар мынандай аспектілерді
зерттеді:
1) жас мұғалімдердің азаматтық қалыптасу ... ... ауыл ... ... ... жас мұғалімнің бейімделуінің кәсіби –
педагогикалық аспектілері
3) жас ... ... ... – психологиялық аспектілері.
4) ауыл мектебі жұмысына жас мұғалім ... ...... ... [57] ... ауыл ... жас мұғалімдердің
тұрақтану мәселелеріне арналған.Ол ауыл мұғалімдерінің өмірлік қызметінің
басты салаларын ... ... ... жеке меншік шаруашылықтағы еңбегі,
мәдени – тұрмыстық, қоғамдық жұмыс. Оның ... ... ... және жұмысшы жанұясынан шыққан жас мұғалімнің кәсіби саласына
бейімделуі ең жоғары ... ал ... ... ауыл мектебі
жұмысына нашар бейімделеді. Оның ... жас ауыл ... ...
тұрмыстық саламен , сонымен қатар материалды – тұрмыстық жағдайымен және
мұғалім мамандығының аса ... ... - жас ... ... ... себебі болып табылады. Жаңадан келген ... ... ... ... – кәсіби бейімделіп, ауыл тұрмысына
дағдыланып, жаңа географиялық және этникалық ... ... ... [58] ... ... ... бейімделу процесі ауыр
өтетінін дұрыс атап кеткен: олар ... ... да, ... ... ... да ... ... жаңа мектеп ортасына, ауыл
жағдайларына, ... ... ... ... ... ... қарым – қатынастар жүйесіне дағдылануы қажет.
Бірнеше жылдар бойы ... ... ... ... ... ауыл ... жас мұғалімнің сәтті ... оқу ... ... ... және ауыл ... сәйкес
жағдайларын құруы көмектесетіні жайында жасауға мүмкіндік береді. Сөйтіп,
Е.Н. Кирпичникова [44,30б.] ауыл мектептерінде ... ... ... ... зерттей отырып, « ... ... даму ... ... жоғары болса, жас
мұғалімнің жұмысқа сәтті ... ... жас ... ... ... ... мінез-құлықтың қалыптасуы соғұрлым жас
мұғалімдердің көбісі жүзеге ... ... ... ... келді. Т.Ф.
Кувдавлетовтың мәлімдеуінше [59] жас ... ... ... ... өз ... ғана емес, сонымен қатар педагогикалық ұжымда
шығармашылық жағдайдың болуы мен тұлғаның және ... ... ... ... алу саласында құндылықтардың қалыптасу деңгейіне байланысты.
М.И.Скубийдің [28] пікірінше, ауылға келген жас ... жаңа ... пен ... ... бейімделу процесіне, осы
процестің әлеуметтік – ... және ...... ... ... осы ... ... басқаруына байланысты.
В.Э. Тамарин [56] ауыл ... жас ... ... зерттеушілерге көмек ретінде әдістемелік нұсқаулар жасады. Оның
жұмыстары ... ... ... және ... ... ... жоғары оқу орныры түлектерінің дайындық деңгейін
талдауына, түлектердің ауыл ... ... ... ... ... күндерде
көрінетін психологиялық – педагогикалық білім мазмұнындағы кемшіліктерді
анықтауға арналған. С.Г.Вершловскиймен, Т.В.Шадринамен, Ю.Л.Львовамен ... ... ... ... ... ... үшін ... нұсқаулар қызығушылық тудырады. Олар жаңадан ... ... ...... ... жас ... жұмыс істеуде жұмыстың мынандай формалары мен
мазмұндарды ұсынады: кеңес ... ... ... ... ... ... жас ... жұмысын кеңінен
талқылау. Жаңадан келген мұғалімдер жұмыс тәжірибесі бар ... ... [61] ... ... ... Олар ... ... мен оқушы тұлғасын зерттеу әдістемесі, сабақтарды дайындап
өткізу, сыныптан тыс ... ... ... ... ... мұғалімдерді ауыл мектебі қызметіне ... ... ... бағыты А.Е.Кондратенконың [62-63], А.Ф.Челнокованың [67,68],
В.Р.Рубиннің зерттеулерінде сипатталған. Жас ... ... ... [70], ... [71], ... ... аталып кеткен. Дегенмен, бұл жұмыстарда еңбек іс
-әрекетінің ... ... ... ғана ... Бұл ... жоғары оқу орнығы дайындығы мен ... ... ... байланыс байқалмайды.
Кәсіби іс -әрекетке ... ... ... мәселелері Н.В.Кузьминаның [73], С.Н.Чистякованың ... [75], ... [76] ... қарастырылған.
Педагогика ғалымдары С.Н.Чистякова [74] мен В.А.Поляовтың [76] пікірі
бойынша жастардың бейімделу ... ... ... ... ... алу. ... ... кәсіби дағдыланудың соңғы
кезеңі ретінде қарастырады.
Мамандықты таңдау себептерінің қалыптасу мәселелерін бір ... ... ... [77] ... процесінде ең
маңызды рольді ... ... ... ... ... ... ... өзі анықтаудың қоғамдық себептері анағұрлым маңызды болса, жас
мұғалімдердің әлеуметтік – психологиялық дағдылануы соғұрлым ... ... ... тұлғасының ... ... ... ... ... [78], ... ... [79], М.С.Керимбаеваның [80], С.В.Фатеевтың [81] ... ... ... Олар ... ... ... ... оны педагогикалық процестің маңыздылығын аңғаруды
оқытудан және оларды басқарудан тікелей байланыстылығын дәлелдеді.
Жоғары оқу орнынан ... ... ... жас ... ... ... формалары мен тәсілдері Ю.К.Бабанскийдің
[82], М.И.Бутрымовичтің [83], ... [84], ... ... [85], ... [86,87] жұмыстарында ашық
көрсетілген.
Педагогикалық ... ... және ... ... дайындауға
арналған Ф.Н.Гоноболинның [88], Н.В.Кузьминаның [89], А.И.Щербаковтың [90],
В.А.Сластениннің [91], ... [92,93], ... ... ... ... ... тұлғасына және оның кәсіби іс
-әрекетіне ... ... ... ... ... бейімделу
процесімен байланысты педагогикалық қабілеттіліктерге ... ... ... оқу орны ... кадрларын дайындайды, оның әрбір
профессоры мен оқытушысы ... ... ... - ... қаруландырулары тиіс, және бұл ұғым өмір талабы ретінде
тәрбие теориясы мен ... ... ... шені ... ... [92] ... ... кадрларын дайындаудың мұндай
тәсілі жаңадан келген мұғалімдердің кәсіби ... ... аз ... бұл ... тез және сәтті өтуіне үміттенуге
мүмкіндік береді.
Педагогикалық кадрлардың кәсіби ... ... ... ... ... ... профессор, И.Я.Зязюнанің [95]
жетекшілігімен үлкен жұмыс жасалды. ... ... ... тәжірибесі
педагогикалық білімде жаңа технологиялар мен ... ... ... және оның оқу ... ... студенттер мен
мұғалімдердің бірге жасалынған ғылыми жұмыстары мен ... ... бір ... ... ... ... бейімделуінің сәтті кезеңінің факторы
ретінде өз бетінше білім алу және ... ... ... ... [97], ... [45], П.П.Костенков [98] және басқалардың
зерттеулерінде қарастырылған.
В.И.Бруднойдың [94] ... ... ... ... ... ... ... процесі сапалы кезең нәтижесі
ретінде бейімделу жағдайын талдай отырып, А.И.Кагальняк, ... ... ... және қоғамдық іс -әрекетінің орындалуымен
қанағаттанбаған жас мұғалімнің ... және ... ... тізімін ұсынды.
Дегенмен, кәсіби бейімделу мәселелерінің ... ... ... ... ... оның ... жүзеге асыруы әлі
де төмен деңгейде қалып отыр. Бұған дейін ... ... ... ... квалификациялы мінездеме) қалыптастыру, оның ... ... ... мәселесінде және кәсіби іс - әрекетте
бейімделуінің ... ... ... Жас ... ... білімі, қабілеттілігі, кәсіби білімідерінің жиынтығы дайындық
барысында табысқа ... ... ... соған қарамастан,
педагогикалық оқу ... ... ... ... жылдарда мектеп жұмысына
қалдырылған мұғалімдердің 40 % ... қате ... ... ... ... ... ... әр түрлі сипаттағы қиындықтарды
С.В.Овдей [39], А.Н.Бритхивин мен С.Г.Вершловский [100], ... ... [102] мен ... [103], ... ... [104] ... жұмыстарында қарастырылған, олар жас педагогтың
қиындықтары бейімделу процесіне кері және жағымды әсерін тигізетінін айтты.
А.Н.Бритхивин мен ... жас ... ... ... ... ... қарастыра отырып, педагогикалық ... мен ... ... ... нәтижесін болжауға болады деген
қорытындыға ... Бұл ... ... ... ... процесі
жетілдіруінің ең тиімді ... ... ... үшін ... ... [23] жас ... еңбек қызметінің бастапқы
кезеңінде қиындықтардың ... ... оқу ... ... ... ... ... түсіндіреді. Жаңадан келген
мұғалімдер тек ... ... ғана ... алатын білім тапшылығын
сезінеді. Мұғалім ... ... ... педагогикалық теория пәні
тәжірибені жалпы қарастырады және нақты ... ... ... Жас ... ... тәрбиелеу жағдайлары
комплексті сипатқа ие болып және оларды шешу үшін бар ... ... ... ... шешу жас ... ... байланысты: міндеттілік, өзін- өзі бағалау деңгейі,
өзін -өзі қадағалау қабілеттілігінің ... мен ... ... ... [104, 133-134 б.] ... ... қиындықтарын комплексті және бірыңғай әдістемемен
зерттеуде ... [102] және ... [103] ... Олар ... ... ... анықтап,
классификациясын жасап, жаңадан келген мұғалім жұмысындағы қиындықтардың
себептерін табуға ... ... ... жеңу үшін ... ... оқу ... кейінгі және жоғары оқу орныдағы
дайындық процедурасы және ... ... ... авторлар жас мамандардың ... ... ... анықтау үшін көп жұмыс жасаған. Мұғалім мамандығына мұндай
талпыныс М.И.Скубий [28], ... [105], ... [106], ... [6], ... [30], Н.А. ... [107], ... ... [41] еңбектерінде кездеседі.
Критерийлер жүйесін анықтау - өте қиын ... ... ... көп жақты әлеуметтік құбылыс, мұғалім ... ... ... іс - әрекетін өлшеп, санмен белгілеу қиын ... ... [28] ... ... ... объективті
көрсеткішін үшінші жақ – сарапшылардың субъективті ... ... ... ... Олар ... ... ... критерийлерін ұсынады:
- біліктілігін арттыру;
- мамандыққа қанағаттану;
- мұғалім шеберлігінің сарапшылық бағалауы.
Критерийлер жүйесінің кәсіби ... 3 ... ... жоғары,
орташа, төмен.
Бейімделудің белгісі болып уақытша интервал есептеледі. Н.А.Свиридов
[107] бірінші уақытша ... ... ... ... 2-ші ... ... үш ... астам жұмысты, 3-ші кезеңді- үш жылдан астам жұмыспен
сипаттайды. А.И.Ходаков [29]бейімделудің басқа мерзімдерін көрсетеді: ... ...... 2-3 айы, 2-ші ...... бірінші жылының аяғына
дейін, 3-ші кезең – жұмыстың бірінші жыл аяқталғанда. ... ... ... ... мамандығының өндірістік қызметінің
нәтижелерін өлшеу қиын. Осыдан көптеген ... ... ... ... критерийлерін ерекше көрсетті:
1) біліктілікті арттыру;
2) мұғалім шеберлігінің сарапшылық бағалауы;
3) мамандықпен қанағаттану.
«Мамандықпен қанағаттану» және «жұмыспен қанағаттану» ... ... ... [106] ... ... ... ... және әлеуметтік ортада бекітілуін анықтау үшін, еңбекпен
қанағаттануының маңыздылығын ... атап ... ... ... ... педагогикалық институттың зерттеушілері
қарастырған. М.И.Куликов пен И.Д.Бутузовтың [108] ... ... ... 20-25% ... көшіуге ынталы, оның себептері әр түрлі:
бір ... ... ... ... ... ... жұмыс ... ... оқу ... ... елді ... алшақтығы, мәдени мекемелердің
нашар жұмысы».
Л.С.Шубина [41] мұғалімнің педагогикалық қызмет ... ... ... ... атады: балалар алдында қорықпау; мұғалім
ретінде өз -өзіне сенімді болу; ... ... ... ... істің сәттілігіне сенімде болу; өзінің іс - ... ... ... ... ...... болу.
Ол бейімделуді күрделі, комплексті, көп жақты сипаты бар оқушының,
педагогикалық ... оқу орны ... және жас ... ... дамытатын мәселе ретінде ұсынады. Ол кәсіби дайындық процесі
кезінде педагогикалық қызметке ... мен ... ... ... ... ... мен ... қарастырды.
Жас мұғалімнің кәсіби бейімделуіне әр түрлі факторлар әсер ... ... [42] ... іс - әрекетке жеке тұлғаның сәтті
бейімделуі үшін ... ... ... ... ең ... фактор
деген нәтижеге келді. Саналы ... ... ... бар ... ... ... ... қарағанда мектептегі іс -
әрекетке оңайырақ ... ... ... жас ... ... талдай отырып,
В.Тарве [109] мынандай факторларды көрсетеді:
1 топ - алдыңғы даму деп ... ...... таңдау адамның
мұғалім қызметіне психологиялық дайындығы, жоғары оқу орнына ... ... ... ... мен ... оның ... дамуы
жоғары оқу орны түсуге дейінгі жұмысының стажы мен сипаты;
2 топ – ... ...... ... ... объективті
факторлар – мектеп түрі, мектептің материалдық ... ... ... ... ... ... факторларды «жалпы»,
«жұмыстық», «жеке» деп бөлуге болады.
3 топ – субъективті – ... ... ... әдістемесі, тәрбие жұмысы
бойынша мұғалімнің кәсіби дайындығы, жұмыс ... ... пен ... ... ... ... [110] кәсіби бейімделуді зерттеуінде жас
педагогтардың ... ... үшін жаңа ... мен ... ... Болашақ мұғалім өзінің ролі, ... ... ... ... ... орындаудың тиімді әдістерін, педагогикалық қызметте ... ... ... ... ... оқу орны қабырғасында
меңгеруі ... ... ішкі ... тән ... жаңа сезінетін, тіршілік
әрекетінің сыртқы күйлерінің ауысу әдісімен адам осы ... ... ... ... ... ... ең ... көшеді.
А.Г.Мороз [105] кәсіби бейімделуге әсер ететін факторлар жайында
айтқанда мыналарды ерекше атап ... жас ... жеке ... даму ... ...... факторлар;
3) әлеуметтік факторлар.
Ол факторлардың бірінші тобына – таңдаған ... жас ... ... бекітілуін, жас маманның кәсіби жарамдылығын,
педагогикалық іс - әрекетке ... ... ... ... жүйесінің
түрі, өзін -өзі бағалауы, коммуникабелділігін, оның кәсіби ... ... ... ... қасиеттері және басқалары.
Екінші топ факторларына – жас мұғалімнің педагогикалық ұжымымен
қарым –қатынасы, ... мен ... ... ...... ... ... ерекшеліктері, ұжымның психологиялық
климаты және басқасы жатады.
Зерттеп отырған ... ... ... ... ... ... ... барлығы бейімделу сәттілігі
мен әсерінің ұзақтығы мен жүиелік деңгейіне ... ... ... ... бұл ... ... ... сертті жүйесі ретінде
біртұтас болып әсер етеді.
М.И.Скубий [28] ауыл мен қала арасындағы ... айта ... ауыл ... ... ... мынандай факторлар әсер етеді:
- бұрын индивидтің ауылға қатынасы, оның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... [101] өзінің зерттеуінде мұғалімнің үздіксіз кәсіби
тұлғалық дамуы мен ... ... оқу орны ... ... ... ... ... мен ... ... және ... ... ...... ... анықтаған. Мұғалім үздіксіз кәсіби – тұлғалық дамуы
жақсы нәтижелі оқу – ... ... ... ... ... ... Ол бейімделуді нақты ... ... ... ... ары ... жетілуі мен қалыптасу кезеңі ретінде
түсінеді.
Тәрбиеші ретінде жас ... ... ... ... ... зерттеулерін А.Н.Ходаков [29], У.Б.Агбаева [15],
Л.И.Федорова [111] ... Олар ... ... ... ... аспектілерін ерекшеледі: жалпы әлеуметтік, жеке ... және ... Бұл ... ... келген мұғалім
тек кәсіби іс - әрекетке мұғалім – ... ... ... ... ... ... ауыл ... жағдайларына, оқушылар және
педагогикалық ұжымына да дағдылануымен байланысты.
Көптеген зерттеушілердің пікірі бойынша ... ... ... бар. ... ... кезеңінің ролі мен мәні зерттеушілермен әр
түрлі бағаланды. Бір ... ... [36], ... [46],
О.И.Зотова [112] ) мұғалімнің кәсіби бейімделуі алдыңғы үш ... ...... ... қалыптастыру процесінің
аяқтаушы кезеңі ... ... ... ... орта ... ... мамандықты таңдауда және кәсіби дайындалуда. Олар осы
кезеңдерді әр мағыналы түрде ... олар бір – ... ... ... ... авторлар (И.Д.Лушников [101], С.В.Овдей [39]) кәсіби дағдылану
кезеңі мен кәсіби дайындық кезеңін кәсіби бейімделудің теңі жоқ ... ... ... ... ... [113,158 ... ... пікірінше «адам дербес қайраткер ретінде
қоғамдық жұмысқа ... ... ... ... де, ... жолы үшін ... ... ... өте ... Сонымен
қатар,ол «білім мен тәжірибенің бірігуі ... іс ... ... ... ең ... шарттары болып табылады, нақты ... ... ... ... әрдайым жетілдіруді» атап кеткен
[113,166-167 б.]. М.И.Скубий [28] жас ауыл ... ... ... зерттей, тығыз өзара байланысты екі ... ...... ... – негізгі
Екінші кезеңнің басы дербес педагогикалық ... ... мен ... ... жас маман жаңа әлеуметтік ортасының және ... ... ... ... түседі. Г.А.Кончанин [114],
А.Н.Свиридов [26], А.И.Ходаков [29] өздерінің ... ... үш ... ... ... ... ... – «ену», өзінің жаңа ... ... ... эмоционалды
сипатталатын моделімен көрсетіледі;
2 кезең – «арылу» ... ең ауыр ... ... ... мен
нақты мүмкіндіктері, қалыптасқан ... мен жаңа ... ...... ... сипатталады.
3 кезең сезім маңыздылығының «бекітілуі» барысында жаңа әлеуметтік ... ... ... ... тұрақтанып, өнегелі тұрақты өзін -
өзі қадағалау процесінің қалыптасуына әсер етеді. Т.Ф.Кулдавлетов [115]
мамандықта ... ... ... ... Ол жас
мұғалімдердің мамандық пен мектепке бейімделу процесіне әсер ... ... ... ... ... бірі жас мұғалімдердің
тұрмысы мен өмір ... ... оқу – ... ... ... Басқалары жоғары оқу орнының ... ... ... ... ... ...... деп атайды.
Нақты зерттеу міндеттеріне байланысты бейімделудің әр алуан түрлері
қарастырылды: психофизиологиялық, әлеуметтік, әлеуметтік – психологиялық,
өндірістік, ... ... ... ... болып табылады, ... [116] ... ... адам ... құрылым ретінде
бейімделеді: ағза ... ... ... ... ... ... жеке тұлға ретінде (әлеуметтік ... ... ... ( ... ... ... ... мұндай көп аспектілілігі бейімделу
анықтамасының әр түрлілігіне ... В.А. ... [117] ... ... - ... және өміріндегі жеке ... ... ... ... ... Т.И. ... [118] бейімделуді орта
мен жеке ... ... ... ... процесі ретінде қарастырады,
А.Л.Мацкевич [119] бейімделуді ... орта мен жеке ... ... ... ... ... жеке тұлғаның өзінің
құндылықтары мен ... сай ... ... белсенділігінің деңгейіне
байланысты екенін айтты. В,Г,Бушурова [120] өмірдің жаңа ... ... ... ... ... ... реттеуі
жүретін бейімделудегі өзгерістерді көреді. А.Л.Робелде [121] бейімделуді
өмір мен іс - ... ауыр ... жеке ... ... ... ... ... ретінде анықтайды.
Ең бірінші рет «бейімделу» терминін биолог Н.Ауберт қолданды, содан
бері нақты қоздырғыштарға ... ... ... ... ... ... белгілеу үшін медициналық
әдебиеттерде қолдана басталды. ... ... ... шығу ... ... ... [14, 18 б.]
айтуынша оны қоғамдық ғылымдарда қолдану ... ... ... ... ... өзгеруі әлеуметтік қайта құруға
қарағанда, саналы түрде әлдеқайда төмен реттеледі. Әлеуметтік ... ... адам мен ... ... ... биологиялық түзетіле алатын және
қоғаммен басқарылатын процес».
Адамдық индивидті зерттеуде ... ... ...
философтар, социологтар, психологтар және ... жиі ... ... [122], ... [114], ... ... [28], ... [123], Е.Г.Шаин [8], Л.С.Шубина [41] ... ... ... ... ... жеке ... және өзгергіш жағдайының арасындағы байланыстар менжалпы
заңдылықтарды ... ... ... ... ... әр түрлі құрылымдық элементтерге ... ... ... ал ... мен ... дағдыланып жатқан тұлғаның
жүріс – тұрысының негізгі бағыттары мен анық бейімделуінің белгілері ... ... ... ... талқыланып, әр түрлі ... ғана ... ... қатар, нақты бір ғылым да және оның
өкілімен қолданылады, ол оның ... ... бір ... ... ... бейімделу ұғымы жеке тұлғаның топтық
нормаларын қабылдау, адамдар арасындағы ... ... ... ... ... және ... бір ... іс - әрекеттерге, еңбек
шарттарына дағдылануды ... ... ... ... өмір ... ... дамуын, оның қоғам тенденцияларына сай шығармашылық
жекешелігін қорландыруды талап етеді.
Бірқатар ... ... ... ... ... ортада адамдық
қоғамның дағдылану реакциясының жиынтығы ретінде ғана немесе әлеуметтік
және қоршаған ортаның ... ... бір ... ... ... қарастырылады (В.Н.Шубина [43], Д.А.Андреева [125]). Қарастырылып
отырған ... ... ... ... ... жеке тұлғаның
құрылымында ешбір елеулі өзгерістер ... ... жеке ... ... тек жай пән іс - ... ... ғана білдіреді.
Бейімделу процесі барысында тұлғаның ... даму ... [127], ... [25], ... [101], С.В.Кинелев
[128, 8 б.] ерекше атап кеткен. Оның ойынша бейімделу – бұл «жеке тұлға мен
әлеуметтік орта ... ... ... ... оның ... ... ... әлеуметтік іс - әрекетінің субъектісі мен ... ... әр ... ... ... ... ... өзінің
жеке бағдарламасы мен жүріс – тұрыс стилін ... осы іс ... ... тіршілік әрекетінің, өзін -өзі ... -өзі ... ... ... ... ... жеке тұлғаның белсенділігін
И.М.Милославова [129] да айтып кеткен. Оның ... ... ... екі ... ... ... бір жағынан – қоршаған ... ... үшін ... ... және ... іс ... өзгеруі кіреді; екінші ... ... ... үшін орта да ... С.Г.Вершловский [100], И.К.Кряжева [46] айтуларына
қарағанда ... ... ... жаңа ортаға кірісуінің белсенді
процесі болады және жеке тұлғаның ... ... ... жеке ... мен ... ... ... және қоғамның
тиімді дамуын іске асырады.
И.Д.Лушников [101] мәлімдеуінше, ... ... ... ... іс - ... талаптары мен индивидтің талаптары мен
сәйкестігі жас ... ... ... ... ену ... кезінде
жетілдіріледі. Ол және тағы басқа көптеген зерттеушілер мамандыққа
бейімделуді жай өмір ... ... ғана ... ... ... ... ретінде анықтайды. Педагогикалық жоғары оқу ... ... тек ... түрде кіруі кезінде ғана, оның кәсіби
тұлғалық қасиеттері оқу және ... ... ... сәйкес бола
бастағанда жоғары деңгейге ... ... ... мен ... [130] ... бейімделуді жаңадан келген
тұлғаның белгілі бір ... ... ... ... ... дағдалануын түсінеді.
М.И.Скубийдің [28] пікірі бойынша, кәсіби бейімделу белгілі бір
мамандықты толық ... және ... ... ... ... ... ... жиынтығын меңгеру ретінде анықтай алады. Кәсіби бейімделу кәсіби
білімдерді меңгеруде ... ... ғана ... ... ... ... да болады.
С.Н.Чистякова [74] бейімделудің негізгі қағидасын құрастырды: тұлғаның
кәсіби іс - әрекетінің жаңа жағдайына ... осы жаңа ... ... іс - ... жүйелі жасауы арқылы жүзеге асады.
В.А.Сазонов [131] ауыл ... ... ауыл ... ... ... отырып, кәсіби бейімделу процесін
әлдеқайда кең деп есептейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... факультативтерді оқу барысында
жалғастырылып, ауылшаруашылық өндіріста аяқталады. Автор кәсіби ... ауыл ... ауыл ... әлеуметтік бейімделуді жүзеге асыру, әр
жаста белсенді өмірлік позицияны қалыптастыру толық ... ... ... ... ... ... бейімделу психологиялық-педагогикалық аспектілері
қарастырылды. А.И.Ходаков [29] , М.Л.Педаяс [42], Л.С. Шубина ... [25], ... [96], ... [132] кәсіби
бейімделуді жаңа ... мен ... ... ... болатын ішкі
қайта құру ретінде ... ... ... ... ... ... осы процестің өзара әрекеттесу әдістерін
ұсынды.
Авторлардың көбісі (М.И.Скубий [28], С.Д.Артемов [133], Н.А.Свиридов
[107], ... [134] және ... ... түсінігінің аралас-
құраластығы мен ... ... ... негізсіз емес-адамдардың
биологиялық және рухани өмірлерінің әртүрлі салаларында осы процестің көп
жақтылығы мен ... ... ... осы құбылыстың аз
зерттелгенінің белгісі.
Жеке тұлғаның бейімделу процесінде зерттеу объектісі ... ... Іс - ... белгілі бір саласында жастардың ... өте ... ... ... бар. ... ,
Л.К.Лесохина [135] бейімделудің өнегелі мәселелерін қарастырды. Олардың
айтуынша, бейімделу- жаңа ... ... ... өз-өзін бекіту
процесі. «Жастарға көмектесу-жастармен ... ... жаңа ... ... табу ... ... әрекеттердің барлығы жас адамның
жеке тұлғасына, оның сезіміне арналып, белсенді жауапкершілікті ... ... ... ... [136] жеке тұлға бейімделуінің үш элементін ерекше
атады: танымдық-жаңа жағдайды ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... сай ... дағдылану. Осы үш
элементтерді Л.С. Шубина [41] үш жүйелі ... ... ... ... жүріс-тұрыс әдісін анықтау, нақты бір жүріс-тұрысты
таңдау.
Сөйтіп, бейімделу дағдылану ретінде көрсетіледі.
А) ... ... ... ... ... ... ... орта мен жеке адам арасындағы
өзара әрекеттесуінің белсенді процесі, ... ... ... ... ... ... үрдісі және адамның өмірге өз-өзін
бекітудің белсенді процесі ретінде түсінеді.
М.И.Скубий [28] ... ... ... ... ең ... ... болып, жалпы әлеуметтік бейімделудің де негізі болып
табылатынын өз ... ... В.Э. ... [137, 59 б.] ... ... бейімделу процесін шектеді. Осы кәсіби бейімделудің
белгілі бір қызметте жергілікті жағдайын «тазартылған» , ... ... ... мен жеке тұлға арасындағы оптималды сәйкестікті орнату
ретінде түсінеді. Өндірістік бейімделуде жас ... іс - ... ... ... ... пен өндірістің жағдайлар жиынтығы арқылы ... ие ... ... ... ... кәсіби топты сипаттайтын,
жеке тұлғаның мақсаттары мен қылықтарын қабылдаудан ... мен ... [38] ... бейімделуді әкімшілік
қызметінің стиліне ... ... ... бейімделу-жұмысшының
әкімшілік стиліне және талаптарына , еңбек жағдайына дағдылану ... [139] ... ... ... мамандықтың талғауын
анықтаған, себептер сипатына байланысты қарастырады.
Сонымен көптеген авторлардың ... ... ... ... - ... қызметтің мазмұны мен сипатына дағдылану, кәсіби
рольді беретін (студент, мұғалім, инженер және т.б.) ... ... ... барысында жеке адам белгілі бір қызметке ... ... жеке ... ... кәсіби қасиеттері қалыптасады.
Кәсіби бейімделу нақты мамандық бойынша сәтті жұмыс ... ... және ... ... дамытатын процес ретінде бола алады.
Бұдан ... ... ... [13] ... бойынша, кәсіби
бейімделу- бұл белглі бір еңбек іс - әрекетіңне тән ... ... ... келген жас педагогтардың ауыл мектебі ... ... ... ... тән ... бар. Айтылған мәселелерден
басқа, ауылда жұмыс жасайтын жаңадан келген ауыл ... ... ... ... ... таныс болуы
керек. Ол оқушылар мен олардың ата-аналарымен тығыз қарым-қатынаста болуы
керек. Өзінің педагогикалық іс - ... ... ... ... ... ... тәрбиеде біріккен жұмысына қызықтыруы тиіс.
Сөйтіп, ауыл мектебіне жаңадан ... жас ... ... туралы айтқанда, бір орта мен жеке ... ... ... ... ... жеке ... іс - әрекетіне қажетті,
ауылдың тарихын, оның тұрғындары, дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... процесін ұйғарамыз. Ауыл мектебінің
модернизациясын, оның кейінгі ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Осындай жағдайларда жаңадан келген
жас мұғалімдердің ауыл мектебі ... ... тез, ... ... ... ... болып табылады.
1.2Ауыл мектебіндегі оқу-тәрбие процесінің ... ... он ... ... беру ... ... қарастырылған кезеңде, ауыл
мектебі назардан тыс қалды, слл себепті ауыл мұғалімдері өз ... ... тура ... Тек ... ... ... ... дамыту және ауыл мектептерін ... ... ... ... ... ... ... мақсат қойылған:
ауылдың білім беру ... ... ... ауыл және ... ... ... ... тұрақты дамытуды қамтамасыз
ету, ауылдық білім беру мекемелерінің оқу-материалдың базасын және кадрлік
потенциалды нығайту [1,143 ... ... ... ауыл мектептері әрбір адам, отбасы,
ауыл қоғамдастықтары өмірінде маңызды роль атқарады. ... ... [140] ... ... оның дәстүрлі жоғары ... ... ... ... ... ... мектебі-
ауылшаруашылық өндіріс үшін кадрларды ұсынады); әлеуметтік (мамандықтардың
кәсіби ... бар ... ... ... қауымдастығы); білім беру
( кейде ауылды жерлерде бір ғана білім беру ... ... ... ... мен ... мәдени күштерінің назарын бір
нәрсеге аудару); өнегелілі (ауыл өмірінің рухани ошағы).
Ауыл мектептерін ... ... ... ... оның ... рухы және ... әрекетінің қоғамдық сипаты арасындағы қарама-
қайшылығы; ... ... және оның іс ... ... ... бір ізге ... ... басқарудың мемелекеттік сипаты.
Бұл қарама-қайщылықты жеңу ... ауыл ... ... Ауыл ... ... және ... ... мұғалім, оқушылар, ата-аналар және ауыл ... ... ... ... жасауы, яғни оның қызметі халықтың ... ... ... ... бағытталған.
Кеңес заманында ауыл мектебінің гуманистік құндылықтары идиология мен
партиялық ... ... ... өзгерісті басынан өткізді. Кеңес
заманынан кейінгі білім беру реформасының басты ... оның ... және ... ... ... ... Бұл рухани және
мәдениетті , ауыл социум иесі ... мен ... ... өмірінің
жаңаруына және жақсаруына әкелді.
Қоғамдық танымда ... ... ... жаңа ... ... орнату, кейінгі уақытта, жер ,еңбек , жеке меншік, ... ... тану ... ... ... ... ауыл мектебінің роліне
міндеті мен даму ... әсер ... ... Ауыл ... ... ауыл ... ... тануына тән басты белгілеріне мыналарды
жатқызуға болады: жер, табиғатқа деген ... ... ... ... ... қарым-қатынастарына сенушілік, әр
отбасы мен әр қауым ... ... жеу және ... [140].
Ауыл мектебінің білім беру-тәрбие ... көп ... ... ... ... шектеледі, ол ауыл отбасы-ауылшаруашылық
еңбегіне оның барлық ... ... ... ... жер, ... ... оның қоғамдық өмірі мен ... ... ... ... мен өмір сипатына ... жаңа ... ... ... ... деген адалдықты сақтау және
туған ауылда жұмыс жасау, ата-анаңнан мамандықтарын меңгеру және ата-ананың
еңбек тәжірибесін кеңейту, ... ... алу және ... ... ... ... еңбек нәтижесіне құрмет көрсету және ұқыпты қатынас
орнату; жасы үлкендерге, ... ... ... ... мен ... ... ... мектеп-ауылдың рухани орталығына , бала
және үлкендер мәдениеті көзіне ... ... ... ... ... көп ... болады. Бұл еңбекші ... ... мен іс - ... ... ... ... ... өзара
байланысты болып келеді. Бұл ұжым қоршаған орта мен ... ... ... ... ... ... еңбек
тәжірибесі принциптерін, тәсілдерін тиімді беру мен ... ... ... ... ... ... біріктіреді. Отбасының жасы
үлкен мүшелерінің еңбекке үлкен ... ... үшін ... Ауыл отбасы қонақжайшылығымен, әлеуметтік қайырымдылығымен, қарым-
қатынас жасау шеберлігімен және ... ... ... ... бәрі ... ... ... тәрбиелеуге қолайлы
жағдай тудырады.
Ауыл отбасының тағы бір ... ... ... ... болу ауыл отбасы мүшелерінің ... ... із ... олар ... ... ... болып келеді.
Қазақ ауыл отбасының тұрмысы ... бір ... ... отбасының
белгілі бер күнтізбесі болады, әр ... ... ... ... Ауыл отбасы ерте тұрады, мезгілдік ауылшаруашылық ерекшеліктерін
есепке ала ... ... ... ... ... ауа-райы
жағдайларында бір-біріне қол ұшын береді.
Отбасының еңбек іс - ... ... ... оны ... өте ... ... өндіріс мақсаттары мен мүдделері жанұя
ұжымын біріктріп, әр ... ... және ... ... алады. Қазақ ауыл ... ... ... ... мүшелерінің тығыз қарым-қатынасы арқылы жүзеге асады. Барлық
балалар ... ... және ... ... мүшелері алдында өз
борышын ақтайды. Үлкендер кішілерді бағып, әрбіреуі өз міндеттерін орындап,
басқасы үшін ... ... Бұл ... өнегелілі тәжірибе мен
отбасы ар-намыс сезімін және ... ... ... ... ... ... береді. Отбасы мүшелері ... ... ... ... ... қиындықтарды жүйелі түрде жеңу-жанұя
тәрбиесінің тиімді негізі.
Бірақ осындай жағдай барлық ауыл жанұяларында бар деп айтуға ... ... ... ауыл ... ... қасиеттер болса да,
кемшіліктер , қарама-қайшылықтар және бұрыс құбылыстар да байқалады.
Ауыл жанұяларының тәрбие мәселесінде де үлкен қиындықтары бар. ... бұл ... ... да, ... да көп ... ... оған ... және жанұя тәрбиесінің күші ғана емес, басқа да көптеген ... ... ... ... ролі жанұяны тәрбиелеу жағдайының
өзгеруіне ... ... осы ... ... ... жағдайдағы тәрбиелеу процесі қиындайды.
Зерттеу ... ... мен ... [140] ... алды, ата-аналар мен мектеп мұғалімдерінен: «Сіздің ... ... ... ... ... идея ... ... па? Бұл идея
не жайында болуы керек?» деп сұрағанда, ата-аналардың 62% мен мұғалімдердің
58% жауап беруге ... 8% және 18% ... ... ауыл мектебі іс ... оны ... ... ... ... идея ... керек.
Респонденттердің ойынша, ауыл мектебінің ұлттық идеясы: туған жеріне
деген сүйіспеншілікті ... ... ... 30% ... ... ата-аналар), ауылда тіршілік әрекетінің ұлттық дәстүрлерін жаңғыртуда
(25% педагогтар мен 26% ... ... ... ... ... мен 20% ... тәрбиелеудің бір тұтастығында (5%
педагогтар мен 5% ... ... ... ... (3% педагогтар
мен 1% ата-аналар); білімнің табиғи мазмұнында (14% педагогтар мен 6% ... ... діни ... (2% ... мен 10% ата-аналар).
Алынған мәліметтер бойынша ата-аналар мен балалар әлемінің ... ... ... бар; ... ... ... бар;
жауапты; әлемге қызмет ... ... бар; ... ... ... ... ... жерге қызмет жасау ең жоғарғы борыш ... ауыл ... мен ... ... қадірлейтін; ұлттық
мерекелерге, әдет-ғұрыпқа, ұлттық киімге, ... ... ... қарайтын адам ретінде көргісі ... Ауыл ... іс - ... мұғалімдер, оқушылар мен ата-аналары үшін жеке
тұлғалық мәнді болатын ... ғана ... ... сипаты белгілерін
оқушыларды тәрбиелеу арқылы ғана жүзеге асыра алады. Бұл қазіргі заманға
сай ауыл мектебінің ... ... ... ... ... идеялары
негізінде құрылуы керектігін білдіреді.
Сонымен қатар, оның дамуының ... ... ... ... ... жеке ... бостандық, демократия идеяларының
салтанаты, республиканың әлемдік ... ... ... сияқты бейімделу құндылықтарының өзгеруін ... ... ... жеке ... рухы тек қалыптасқан ... ... ... сол ... оның өнегелілігі мен азаматтығы да қоғамдық
дәстүрлерде ғана негіз ... ... Ауыл ... жаңа ... ... ... үшін ашық болуы қажет. Ауыл мектебі өзінің
басты іс - ... жаңа ... беру ... ... даму
жағдайларында ғана іске асыра алады; оның тіршілік әрекеті бір жағынан-
ауыл ... ... ... ... жағынан-тарих (мемлекеттік, ауылдық
және т.б.), мәдениет, ауылшаруашылық еңбек және ашық азаматтық қоғамда өз
өмірінің субъектілері ... ауыл ... жеке ... ... ... жағдайларды құруына бағытталады.
Қазіргі заманда ауыл мектебі ... ... ... жасалуы
біріншіден, тіршілік әрекетінің мәдени-білім беру ... ... ... мен құндылықтары бірегейлі миссиясын анықтау
нәтижесіндегі тарихи ... ... ... ... беру ... ... ретінде ауыл мектебінің ғылыми ұғынуына; үшіншіден,
ауыл социумындағы көп ... ... ... жеке ... ... ... ашық ... дамушы орта ретінде
ауыл мектебін зерттеуге негізделуі керек.
Білімдегі артықшылықтардың өзгеруіне ... ауыл ... ... ... мазмұны сапалы түрде өзгереді. Осыған байланысты,
қоршаған орта мен ... ... ... байланысын, білім
мазмұнының қызметтері мен міндеттерін, ... ... ... ... ... ... ұлттық педагогика ... ауыл ... ... үшін ... кадрларды дайындау
жүйесін қайта қарастыру қажет.
«Ауыл мектебі» бағдарламасында аталып ... ... ... ... ... ... артықшылығы ретінде білім беру іс
- әрекетінің сапасы мен ... ... ... ... ... ауыл мектебінің үлгісін жасау қажеттілігі ... ... Қала ... ... ... бастауыш, орта және жоғарғы кәсіби білім алуда
бастапқы ... ... ... ... аударуды талап етеді.
Ауылда білім сапасын басқару оқудың дамушы ... іске ... ... ... ... меңгеруіне бағытталуы керек, бұл
оқушыларға ... беру іс - ... ... ... беруін, ауыл
аумағының ерекшелігін ескере отырып, оқытудың ұйымдасқан формалары мен ... ... ... болуы керек» [1, 148 б.].
Ауыл ... ... ... ... ... ... ... оқу метериалын меңгеруіне кепілдек беретін , оқытудың жаңа
технологияларын қолдануды ... ... ... ... қолдануға көп көңіл бөледі.
Зерттеулердің көрсетуінше, ауыл ... ... ... іс ... ... педагогикалық жоғары оқу орны дайындық процесі
кезінде жеткілікті түрде қарастырылмайды. ... ... ... ... ... ... ... кәсіби-білім беру
бағдарламаларын және көп ... оқу ... ... ... мамандықтар бойынша шағын мектеп мұғалімдерін ... ... ... ... беру ... ... ... 151 б.]. Ауыл мектебі қазақстандық оқушылардың негізгі ... ... ... бірі, сондықтан ұйымдастырылған тәрбиелеу
процесінің нәтижелілігін ертеңгі ауылдың ... ... оқу ... ауыл ... 6225 ... ... ... мектептеп жұмыс істеді. Оларды ... 1,6 млн. бала ... ... ... ... ... жартысын құрайды [1, 139 б.].
Сонымен қатар, Т.А.Аксакованың [6] мәліметтері ... жыл ... ... оқу орны ... жас ... 60 пайызы
ауылға барады. Осыған байланысты жас ... ... ... ауыл мектебімен байланысты.
Қала мен ауыл арасындағы айтарлықтай ... ... ... ... әсер ... (Л.Ф.Колесников [141]). Ауыл өмірі
жағдайлары жас маманның өмірлік қызметі өтетін әлеуметтік ... ... ... ... Ауыл мектебінің ерекшелігі, ауыл
тұрмысының ерекшеліктері, ауыл тұрғындарының аумақтық және ... , ... ... ... ортақтығы, құнды бағыттары,
жоғарғы әлеуметтік бақылау, жүйелі түрде адамның (әсіресе ауылда ... ... ... ... әсер ... авторлар (А.Ф.Ахметов [64], П.А.Жильцов [142], Я.Е.Кондратенков
[62] , Ю.П.Сокольников [143], А.Н.Чалов [144], ... ... [145], ... [146], ... [147] және ... ... мұғалімдерінің қызметінің өзіндік ерекшеліктері бар, ауыл
мұғалімі қызметінің әлеуметтік диапазоны ... ... ... ол ... ... ... ... жаршысы болып табылады, ауыл
ортасының ... тура ... ... ... ... пікірі бойынша, ауыл мектебі жағдайларында оқушылар мен оқу-
тәрбие жұмысын, ... ... ... ... бар. Оқу ... мен ... барлық түрлерінің
негізінде оқушыларды тәрбиелеу мен ... ... ... беру ... асыратынын түсінетін мұғалім ғана іске ... [149] ... ауыл ... ... ... ... ... ғана ерекшелеп қоймай, сонымен қатар табиғатқа ауыл өмірі мен
тұрмысына , ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің өз жұмысын ауыл тұрғындарының жалпы жұмысы
ретінде қарастырып, өмірді жетілдіру мен жаңғыртуда өз ... ... [144] ... ... ... ... ауыл ... жоғары оқу орны дайындығының мазмұны, әр түрлі
қызмет ... ... ... ауыл ... түлектердің
дайындығы кезінде анықталған кемшіліктер мәселелері ... ... [4], ... [5], Ш.М. ... [9] ... ... мәселеге арналған. Эксперименталды ... ... ... ... ... пәндерін қолдану жолдарын,
сонымен ... ... ауыл ... ... ... ... ... (ауылды жерлерде) мүмкіншіліктерін ұсынады.
Ауылда сыныптан тыс балалар мекемелерінің жетіспеушілігі және ... ... тыс ... ... ұйымдастырушысының жоқтығынан
болашақ мұғалімдерді тәрбиелеу жұмысына дайындауға қосымша талап етіледі.
Сыныптан тыс барлық ұйымдастыру түрлерінің азаюы салдарынан ... ... ... және ... ... ... клубтары) ауылда
тұратын оқушылардың 3, 4 пайызына ғана қосымша білім ... [1, ... ... оқу орны ... ... ... ... сыныптан
тыс және мектептен тыс жұмысының ерекшеліктерін жақсы ... ... ... үйірмелері мен секцияларын басқару, саяхат-
экскурсиялық жұмыстарды өткізу және т.б.) ... әр ... ... орындау тиімділігі мұғалімнің педагогикалық
жоғары оқу орны дайындық ... ... іс - ... ... ... мектебіндегі жұмыс жағдайына ену ... ... және ... ортаға бейімделуіне, оқушылар, әріптестермен
және ауыл тұрғындарымен жеке тұлға аралық ... ... ... ... ... ауыл тұрмыс жағдайларына бейімделуге
болашық мұғалімдерді дайындау әлі ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орны
түлектері жергілікті ауылшаруашылық өнімі ... ... ... өз ... ... ... ауыл еңбеккерлері өмірі мен
қызметінен нақты материал ... ауыл ... ... мен ... ... ... ... жеткілікміз
меңгереді. Мұндай қиындықтардың болуы жас ауыл мұғалімдерінің кәсіби және
әлеуметтік ... ... ... ... көрсетеді.
Педагогикалық жоғары оқу орны оқу процесінде болашақ ауыл мұғалімі
қоғамның ... ... ... ... ... ... қойған міндетін шешуге
және ауыл ... ... ... жағдайларын есепке ала ... және ... ... ... болу өте ... ... білім беретін мекемелердің жалпы функцияларын орындайтын ауыл
мектебі, аграрлық ... ... ... ... қажеттілігінен
туындаған бірқатар ерекше функцияларды ... ... ... әлеуметтік-экономикалық, тарихи,
демографиялық, территориялық, өнімділік, ... ... ... ... Біреулері объективті сипатта
болса, екіншісі- субъективті сипатта болады. Бұл факторлар ... ... ... ... әсер ететін және оның сапалы дамуын тежейтін
факторларды анықтауға болады.
У.Б.Агбаева [15] ауыл мектебі іс - ... ... ... мен ... мүмкін кадрларды зерттей отырып, ауыл мектебі жұмысына болашақ
мұғалімдерді дайындауда ... ... ... ... ... ... қазіргі мектеп нарық қарым-қатынасы
саласына , жеке меншіктің әр түрлі субъектілері мен ... ... беру іс - ... ... ... қоғамдық ұйымдар ғана кірмей,
сонымен қатар шаруашылығы жағынан дара мекемелер, ұйымдар қосылуда. ... пен ... ... ... ... ... қажет:
-перспективті өндірістік және ауылшаруашылық кешендердің болуы;
-білім саласын жақсарту мен ... ... әр ... ... құру;
-фермерлік шаруашылықтың, жеке меншіктің, жекеше кооперативті, акционерлі
формаларын қалыптастыру;
-білім саласын басқаруының перспективті ... мен ... ең ... және ... ... ... жергілікті қажеттіліктеріне сай оқушылардың кәсіби
дағдылануын мамандығы бойынша реттеу.
Объективті факторларға мыналар жатады:
-ауылшаруашылық өндірістің басты ролі және онымен байланысы ауыл ... ... ... және ... жеке ... ... бірнеше ұйқасы;
-ауыл халқында жеке шаруашылықтың болуы;
-өндірістік және мәдени орталықтардың табиғи жойылуы;
-жылдың әр кезеңінде өндірістік ... ... ... сауықтыру мен табиғат арқылы еңбек, физикалық, өнегелі-
эстетикалық тәрбие үшін қолайлы ... ... ... мен ауылшаруашылық еңбектің
интеллектуалды мазмұнын жоғарлату және т.б.
Бұл факторлар тұрақты сипатта болып қалады және ... ... ... Ауыл ... ... ... ... мыналарды
жатқызуға болады:
-ауыл мектептерінің санын қысқартатын , ауыл халқының қалаға тым көп
қоныс аударуы;
-жанұяның жалпы және ... ... , ... ... мектебінде кәсіби дайындық пен еңбек оқуының , кәсіби дағдылану
мүмкіндігінің шектеулілігі;
-мәдени-ағартушылық және ... тыс ... ... ... ... ... белгілі практицизмі;
-квалификациялы емес еңбектің ауыр салмағы.
Ауыл мектебінде ... ... ... факторларды білу
керек. Сыныптағы оқушылар санының аздығынан әр мұғалім 2-3 басқа ... ... ... ... ... ... әрқашан мүмкіндік бола
бермейді. Көп пәнділік жүктеме мұғалімнің еңбегін, ... ... ... ... ... Мектеп жұмысының күн тәртібі мен
кестесі айтарлықтай өзгереді. ... ... ауыл ... ... ... ... ... қайтадан дайындау
жүйесі арқылы педагогикалық кадрларды таңдау бойынша ... ... тура ... ... ... қажетті
жағдайларды қамтамасыз етумен байланысты: үй, ... ... ... және көмірмен қамтамасыз ету.
Ауыл аймағында жанұя дәстүрлерінің ... ... ... ... ... ауыл мектебі мұғалімімен терең зерттелуді
қажет етеді. Жанұялық тұрмыстың ... мен ... ... ... ... ... ... жанұя ... ... ... ... ... ... жастық
шағынан еңбекке баулу және адамдардың еңбекте еңбек біліктілерін беру ... қой ... ... тігу ... киіз үй тігу ... ... ... кептіру және т.б.).
Әдетте, ауыл жанұясы нақты дәстүрді ... ... ... ... ... ... елеулі әсер етеді. Олар ... ... ... ... ... қалыптасуына ықпалын
тигізеді. Сөйтіп, ауыл мұғалімінің оқушылармен жұмыс жасауды ... ... ... , ... ... даналығын ескермеуге
болмайды.
Табиғи-географиялық және территориялық факторлар: климаттық ... ... жыл ... ... рельефіне (таулар, дала), географиялық
орналасуына (солтүстік немесе оңтүстік ... ... ... ұйымдастырудың вариативтілігіне бұл факторлар елеулі ... ... ... ... халықтың тарихи
қалыптасұан өмір салтында, оның ... және ... ... ... ... ... сәйкес жанұяда қалыптасқан тәртібі
(уклад), жеке ... ... ... ... ... ... бір жыл мезгілінде ересектер мен баланың халықты қосымша
еңбекпен жүктеу, оқушылар мен ... ... ... ... да ... қажет.
Қазақ ауыл мектебінің біраз ерекшелігі елді мекендердің территориялық
бірікпеушілігіне байланысты. Осындай жағдайда мектеп ... ... ... ... ... пен ... ... ететін көптеген
қиындықтарды жеңумен байланысты. Бұл ... ... ... ... ... оқу және ... тыс сабақтарға қатысуды
қамтамасыз етуде; сыныптан тыс кезеңде оқушыларға педагогикалық ықпал ету
шарттары жүйелерін іске ... ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптардың бір тұтастығын қамтамасыз ету
жұмысында.
Ұлттық факторлар: қоғам өмірінің демократизациясы, ұлттар ... ... мен ... ... ... ... мектеп қызметін
ұйымдастыру және қаржыландыруда ұлттық факторлардың ... ... ... ... беру ... орталықсыздандыруында ұлттық ерекшелікті
ескеріп, осы жағдайды жұмыстың факторлары мен ... ... ... ... ... мектепті дамыту үрдісі қолға алынып жатыр,
онда ана ... ... бір ұлт ... ... ... ... ... Мұндай мектептер қатарында көп ұлтты мектептер бар, олар ... ... ... ... ... тану жаңғырығы Қазақстанда тұрып ... ... ... ... мен намысын шектеу есебінен жүзеге асыруға болмайды.
Мектептің мақсаты өз халқының ұлттық адамдық белгілерін ұстанушы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас
мәдениетін тәрбиелеу болып табылады.
Ауыл өмірінің қалыптасқан тәртібі оқушылардың ... , ... ... ... әсер ... және ауыл ... ... еңбек қызметінде кездесетін қателіктерді жасамау үшін жас педагог
нені ескеру ... ... ... Көптеген ғалымдардың
[140;141;412;148 және басқа] зерттеулері ... ... ... ауыл ... ... ... тәжірибесіне , ата-аналарының
тәжірибесіне байланысты мектепті бітіргеннен кейін білімдерін одан ... ... ... ... ... , ... бір ... алу үшін
арнайы білім алуды жоспарлайды. Сондықтан мектептен-ақ олардың оқуға деген
ынтасы біліне бастайды. Оқушылардың ... ... ... білім алу
талаптарын қанағаттандыру үшін бармай, жарты күнді құрбыларымен ... үшін ... Бұл ... ... ... ... ... ауылда ең
бастысы ауыл шаруашылығы болып ... және ... ... мен ... ... ... ... уақытта жай ғана отырып кетіп, қалған уақытында ата-
аналарына , ... ... Егер ... ... ... әдетте бала да білім алуға талпынбайды. Оқылатын
материалды оңай ... ... ... ... ... ... элементі
барда қызықтырады. Ауыл интеллегенциясының балаларымен жағдай басқаша.
Мұғалімдердің ... ... ... өз ... ... ... бағдарламаларды оқулықтармен бекітілмеген. Ауыл ... ... ... емес. Жоғары оқу орныға түскенде олардың
теориялық білім ... ... ... графикалық және сапалық есептерді
шығара алмай, процестер мен ... ... ... ... ... ... олимпиада нәтижелерімен, 2001 жылғы ауыл
мектептер талапкерлерінің ... ... ... ... ... Бұл көбінесе мұғалімдердің компетенттілігіне байланысты, өйткені
мұғалімдерге 2-3 пәннен ... ... тура ... ... ауыл ... ... ... деңгейі төмен болады, әсіресе ... ... , ... ... ... ... ... мағынасын ашып, белгілі бір ... ... ... үшін мұғалімнің өзі де оларды ... ... ... ... ... білім беру ... ... ... ... ... ... ... байқалып ... ... ... мамандығы бойынша жұмысының аздығынан, оған басқа
пәндерді жүргізілу ұсынылады. Сонымен қатар , кадрлардың ауылдан ... ... ... ... ... нәтижесінде жыл сайын ауыл оқушылары бір
пәннен бірнеше жаңа мұғалімнен оқуға тура ... ... ... ... ... ... сөз жоқ. Осы ... бір себебі-ауыл
аумағындағы ... жаңа ... ... нашар дамуы. ... 20,7 ... ғана ... ... ... ... ... лицейлердің 10 пайызы ғана ауыл аймағында орналасқын. [1, 140 б.].
Мұғалімдердің пікірі бойынша, бүгінгі ... ең ... ... ... ақпараттық біліктіліктерінің нашар дамуы. Бұл кітаппен ... ... ... ... ... ... талдау мен синтез,
салыстыру мен қарама-қарсы қою, ... ... ... орнатуға
байланысты. Автор айтып кеткендей, көптеген оқушылар мәтінмен өзіндік
жұмыс кезінде , қосымша ... ... ... ... істеуде
қиналады. Анықтамалармен де қиындықтар туындайды. Сілтемені ... ... өз ... ... ... ... салыстыру үшін қарапайым
білім негізі жетіспейді. Естіту қабілеттері нашар дамыған: ... ... есте ... ... алғанда, адам өмірге мәліметті қолдана алмайтын керекті жағдайларда
білімін пайдалана алмайтын, нәтижелерді қорыта алмайтын, анықтамасын тауып,
терминдер, графикалық және ... ... ... ... ... аудара алмайтын болып шығады.
Ауыл мектеп оқушыларының білімін жалғастыруға дайындығының қалыптасуында
екі негізгі қиындық ... ... ... оқу- ... ... ... шартты ерекшеліктері. Дегенмен, мұғалімдердің
қалыптасқан жағдайының жақсы жаққа ... ... ... қазіргі кезде барлық нақты практикалық ұсыныстардың әдістемелі
негізделген технологиялар мен ... ... ... ... ... ... не? ... [156, 54 б.] келесі анықтаманы
береді: «Бұл ауыл аумағында орналасқан ... ... беру ... ... ... ... ... әлеуметтік ортасы, ... әр ... ... ... және ... дайындығының ерекше
міндетін орындауға және балалардың білім талаптарын ... ... ... ... ... ... ... менталитет
артықшылығы, халықтың тұрмысы мен өндірісі, қызметтің шартталған ... ... ... ... ... танымдық қызығушылықтың
дамуы, жалпы білімнің көлемі, ауыл мектебі оқушыларының ... қала ... ... болмауына тырысу керек. Ботаника,
зоология, химия, ... ... ... ... ... ... жету үшін ... материалды ауылшаруашылық өндіріспен
байланыстыру ... ... ... ... ауыл ... дәстүрлі
пәндердің ішінде ең сүйіктісі биология екенін және ауылшаруашылық өндіріске
тұрақты қызығушылық қалып ... ... ... ... ... ... қажет. Осы факторларды танымдылық
белсенділігінің, туған табиғатқа ... ... өз ... ... ... болу талпынысының даму кезінде қолдану ... ауыл ... ... тек қана ауылшаруашылық мамандықтарға
дағдылауға болмайды.
Ауылдағы ... ... ... мен жағдайларын ойластыра,
В.А.Фролов [157, 16 б] ескертеді: «Оқушыларды ... ... ... ... ... одан ... ... Ауданның инфроқұрылымын жандандыру - басты орынға ... ... Ауыл ... ... процесіне әсер ететін
объективті факторларды қатыстыра отырып: ... ... ... ... ... үздіксіз байланыс ... ... ... ... ... ... ... дамуы қалаға қарағанда артта ... ... ... ... ие болады, дегенмен қоғамның даму ... ... ... Ауыл ... ... жұмыс тиімділігін жоғарлатуына ықпал
жасайтын факторларға ауылшаруашылық орта мен ... ... ... ... ... ... түрлері мен оқу-тәрбие
процесінің оптималды ұйымдастырылуымен жердегі өмірмен тәрбие және ... үшін ... ... ... ауылшаруашылығына және
туған жеріне деген сүйіспеншілігін тәрбиелеуге көмектесе алады.
Дүниеге ғылыми көзқарастың қалыптасу мен білімін ... ... ... ...... ... табиғи, ғылыми білімдерді меңгерудің
қолайлы құралы табиғатпен ... ...... ... ... ... оқу – ... пен өндірістік аймақтардың болуы
өсімдіктердің жаңа ... ... мен ... ... зерттеу мен
тәжірибе жұмыстарын жүргізуді ұйымдастыруға мүмкіндік берді.
Қала ... тән емес ауыл ... ... ... ... ... ... қиндықтардың жоқтығы
белгілі. Ауыл баласы ... ... ... мен ... ... ... өзінің бос уақытының көбісін таза ауада ... ... ... ... ... ... бар ... да,
мектепте оқушылардың еңбек ... мен ... ... нашар
ұйымдастырылған. Ауыл мектептеріндегі спорт залдары мен ... ... ... деп ... ... ... құрал –
жабдықтар жыл бойы ... ... ... ата – ... ... ... ... қатысуына наразылығын білдіріп отырады. Ауылда бұл мәселе оңайырақ
шешіледі, себебі бұл ... ... ... және ... ғана ... ... ... орталығы ретінде болады. Ата – ... ... ... ... – қатынасының нәтижелері шаралардың көлеміне
байланысты емес, білім беру үрдісіне ... ... ... ... ... ... мен ... [ 160, 3 б.]
айтуы бойынша, «ауыл мектебі – ауылда болып жатқан барлық ... ... ... ... ... ... ... Ол ауылшаруашылық
өндірістерінің кадрларын дайындап, өз оқушыларын еңбекке баулып, ... ... ... ... ... оның ... ... беру процесі деңгейінде
объективті көрінетін маңызды фактор. Шағын ... ... ... және оның даму ... ... ... түрде
жасалынған стратегия жоқ.
Қазақстан Білім және Ғылым ... ... ... ... ... – бұл ... ... астам ғана бала оқитын, қала
мектебіндегі балалар санынан екі есе кем ... ... ... ... 40 пайызы осындай мектептер.
Республика территориясында шағын мектептердің ... ... саны және ... ... ... ... мүмкіндік
берді. Шағын мектептердің көбісі ... ...... – 809, ... – 678 ... ... Ақтөбе және Батыс
Қазақстан облысына түседі) орналасқан. Оңтүстік облыстарда ... ... 858 және ... – 424.
Тіліне қарай шағын мектептерді 3 топқа бөлуге ... ... ... ... ... (49,6%);
- орыс тілінде оқитын мектептер (50% аз);
- аралас шағын мектептер( 0,3%аз) ... ... 161, 33 ... ... ... ... санының өсуі Ақмола, Павлодар, Жамбыл, Шығыс
Қазақстан және Қарағанды облыстарында ... Бұл ... ... ... ... ... көшуімен байланысты және орта мен
негізгі болған мектептер шағын мектептерге айналып жатыр. ... ... ... ... ұлт ... ( немістер, орыстар, еврейлер және тағы
басқалары) Солтүстік және Орталық облыстардан тарихи ... ... де ... ... [161, 41 б.] анықтамасы
бойынша «шағын толық орта емес мектеп пен шағын орта мектептері – бұл ... ... ... ... ... мәдениет орталықтарынан
қашықтығымен, шағын ақпараттық ортамен, мектеп тыс және ... ... ... параллелді сыныптардың болуымен, осыған
байланысты мұғалімдердің бірнеше пән ... ... ... ... ... ... ... анықталады».
Әдетте, саны аз сыныптардың ... ... ... байсалдылығымен сипатталады. Кішігірім сыныпта «лидерлер
мен ... ... ... мен ... ... Педагогтар мен оқушылардың арасындағы сенімді өзара қарым –
қатынастарды ... ... әр ... жеке – ... ... әр ... жеке әдісін жүзеге асыруға ... ... ... ... Өз ... ... ерекшеліктерін біле отырып, мұғалім олардың білімдерін
жеңілдіруге бейімдеу сияқты жеке тұлғада қасиеттердің қалыптасуына ... ... ... ... ... байланысты мұғалім әр оқушымен
ұзақ, терең қарым – қатынасы айтарлықтай ұлғаяды.
Бұл оқу процесінен, ... ... ... ... ... шағындығы оқушылар мен ... ... ... ... керек. Мысалы, ауыл мектебінде оқушылар ... ... ... ... ... өзгешеліктер мәселесі
елеулі психологиялық ыңғайсыздық туғызуы мүмкін. Қала ... ... ... әдетте әр түрлі болады, бірақ оған аса көңіл
бөлінбейді, ... бір ... ... ... ... ... ... бұл жағдай объективті басқаша. Сонымен қатар, ... ... ... көп ... ... ... ... мәселесі кішілерге қарағанда, онша күрделі болмайды.
Бірақ, оқушы саны аз ... ... ... ... ... ... ал
қалыптасқан дау – жанжалды мұғалім өзі де шеше ... саны аз ... ... ... ... ... оқу ... ешбір мүмкіндік жоқ. Оқушылар дамудың әр түрлілігіне ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан оқу
процесі қарапайымланады, жоғары эмоциалық көңілдің ... ... ... ... кері әсер ... ... ... бекітілген оқу және тәрбиедің басқа формаларын
оқыту ауылда тиімсіз болып, сапалы нәтижелерге жете ... ... саны аз ... ... жасайтын мұғалімдер сабақты ... оқу ... ... ... мен ... ... оптималды бағытын таңдауда қиындықтарға тап болады. ... ... оқу ... ... де ... ... ... жалғастыру дайындығының маңызды ... да зиян ... ... ... ... ... білім
сапасын жоғарлатуға мүмкіндік беріп, полифункционалдық және интегративті –
білім беру ... ... оқу – ... ... ... ... енгізуімен байланысты болады. Жаңа мектеп түрлерін
дамытуды ... ... ... «мектеп- кітпхана-мәдени орталық»,
«мектеп –балабақша», «мектеп –агробиолаборатория», «мектеп- ауылшаруашылық
кешені», «мектеп - ... ... және ... ... алу ... іске асыруға мүмкіндік береді [1, 149 ... ... ... ... ұмытпау керек, себебі жай ауыл
мектебінде оқушы өз уақытының көп бөлігін осы ұжымда ... ... ... өз ... ... ... өмірі қызықты өтетіндей,
білімдерін қоғамдық ... ... ... ... өз ... ... ... керек.
Оқушы саны аз сынып жағдайында оқушыларды оқу іс - әрекеті әрбір сынып
ұжымының қалыптасқан ішкі ... тән ... ... ... ... орай, оқушының оқу жұмысы мен әрбір әрекеті ... ... ... ... жаңа оқу жылы ... –ақ ... ... алдына шығарып, үй жұмысын қалай орындағанын сұрайды
деп ... ... ... ... ... ... күні бойы жүретенін
ескерсек, оның ... ... ... - ... ... Бұл ... ... оқушыларының білім тереңділігіне және оқу ... кері ... ... ... ... ... (Ж.Г.Калеева [155]
мәліметтері бойынша) саны аз сынып жағдайында оқушы білімін бағдарлауда
объективтілік ... ... ... ... мұғалім барлық
оқушыларды сұрап үлгермейді де, балалар бар материалды оқымай, белгілі ... ... бір ... ғана ... ... Шағын мектеп жағдайында
баға бәріне қойылатындықтан, оқушылар үй жұмыстарын ... ... бұл ... шеберлі педагогикалық жұмысы арқылы ғана ... ... ... ... ... ... оқытатын педагогтың дер кезінде бала ... ... ... ... ... ... сыныптарда
педагогикалық көмектің әсері қатені уақытында ... ... ... жеке ... жасағанда көмек көрсетудің ең тиімді
формалары мен әдістерін таңдауға мүмкіндіктің болуында.»[147, 17 б.] ... ... ... білімнің қалыптасуында үлкен жетістік. Саны ... ... ауыл ... өз сабақтарында балалар қатысып,
теориялық танудан практикалық салаға өтуін өзінің жұмысында ... бар, бұл оқу ... ... ... мен
ынталандыру күші.
Ауыл мектептерінде бір мұғалім бірнеше пәнді жүргізу кезеңі тарапынан
таралған. Бір жағынан бірнеше ... ... беру ... ... ... оқу ... ... өзара байланысты іске асыруды
жеделдетеді. Бірнеше ... ... ... бір ... ... байланысты қолдануға болады.
Сонымен қатар, ... ... ... беру оқу ... ... ... әдістерін таңдауда, жазбаша және ауызша тапсырмаларды
бағалағанда, әр түрлі мұғалімдермен ... ... ... ... ... қысқартуға мүмкіндік береді. П.А. ... [159] ... ... үшін ауыл ... жағдайында сабақ беруінде
қиындықтардың ... ... ... ... ... ... сабаққа дайындалуға көп уақытын жұмсайды, ...... ... жүктемесінің аз болатындығынан, басқа пәннен арнайы
дайындықтың жоқтығынан оқытатын пәннің ... ... ... оқу – ... ... ... оқушылардың
ақпараттық біліктілігіне елеулі әсер етеді. Ауыл мектептеріндегі сыныпта
балалар санының ... ... ... ... ... кері
әсер етеді. Өзара қатынасатын оқушылар санының қысқаруымен, олардың сөздік
қоры азайып, дүние танымының дамуы ... ... ... өмірлік тәжірибесін баяу жинайды. Бұл оқу материалын есіне
сақтаудың нашарлауы мен өз ойын анық ... ... ауыл ... оқу – ... процесінің ерекшеліктерінің
ішінен өзіндік дұрыс және теріс жақтары көрінеді. ... ... ... ... ... ... үшін ауыл оқушыларының білімін
жалғастыру дайындығын қалыптастыратын жүйені жасау керек.
А.Н.Чаловтың [144] ... ауыл ... ... ... ауыл ... мен ... сай бар ... факторлар мен
шарттарға ... ... ... ... бейімделу ерекшеліктерінен
туындайтын факторлар ортаның әсеріне түспейтін баяу ... ... өмір ... ... және ... ... ... сипатына
ғана әсерін тигізбей, өздері де ... ... ... ... ... оқу – танымдық қызметін басқару - өте
күрделі міндет, ол ... ... және ... ... ... ... ... оқыту және
тәрбиедің әдіс – тәсілдерін мұқият таңдауын талап етеді. «Мұғалім сабақтың
әр ... ... және ... ... жүзеге асырып, бір уақытта бір
сыныптың жұмысын ... ... ... ... өздік жұмысын
қадағалауы ... Ол 2-3 есе көп ... ... ... бір-
бірімен байланыстырып, педагогикалық ... жету үшін ... ... [161, 181 ... ауыл ... оқу – ... ... ерекшеліктерін болашақ
мұғалім жоғары оқу орнында оқып жүргенде білуі тиіс. Ал алғашқы мектепте
жұмыс ... ... ... ... ... ... ... істеу мұғалімнің кіші және ... ... мен ... ... ... ... етеді. Сабақтардың парға ... ... ... ... бір ... ... сабағы
әдебиетпен қосылса, қазақ тілі сурет салу сабағымен ... ауыл ... ... оқу – ... ... ... мамандығын жоғарлатуын, оқу -тәрбие ... ... ... және ... да мәселелерді шешуі керек. Осындай
мектепте оқу - ... ... ... ... ... ауыл ... мен ата – ... мүмкіндіктерін пайдалану шеберлігіне
байланысты. Осы жағдайда педагогикалық жоғарғы оқу орны оқу ... жан – ... ... бар жас ... тез ... мен ... ... ауыл мектебінде ауылда туып
өскен жас ... ғана ... ... Ауыл ... ... ... ... Осындай жас мамандар қала тұрғындарына
қарағанда, ... ... ... тап ... ... ... етіп, кәсіби және қоғамдық ... ... ... мен ата – ... тез ... қарым – қатынас
орнатып алады. Олар ... мен ата – ... оқу – ... ... ... қиналмайды. Ал бұрын қалада тұрған ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің,
технологиялық жабдықтың, мәдени – ағартушылық мекемелердің жоқтығына
шағымданады. Ауылда жас ... ... мен ... үрдісіне
мұғалімдердің отбасылық жағдайы мен педагогикалық ұжымының ... әсер ... ... ... жас ... ... өздерінің жеке
өмірлерін жайғастырып, ауыл ... ... ... ... ... еңбек пен тұрмыс жағдайына жағымды әсер ететін,
маңызды қолайлы факторлардың бірі адамның табиғатпен жақындығы: Таза ... ... ... ... ... Ауыл мектебі жағдайында жас педагогтың
бейімделуінің жағымды факторы ретінде ауыл ... ... ... ... той – ... тегіс қатынысын, халықтың
әрқашан бос болмауын айтуға болады. Ауыл оқушылары ... ... және ... ... ... мен ... ... жоғары болады, бұл жас педагогтың ... ... ... ... ... және ... жұмысын
ұйымдастыруының ерекшелігі ауыл өмірі мен халық тұрмысының ерекшеліктерімен
сипатталады. Әдетте, ауыл мұғалімі оқушыларының жанұялық ... ... ... ... ... ... көмектесіп, өз жұмысымен қанағаттанып,
бейімделу үрдісін ... ... ... Өз ... ауыл ... өмір жағдайының спецификасы жас қаладан келген маманға жоғары
талаптар ... Ауыл ... ... ... ... ... ауыл ... жұмысына көмектесіп, кәсіби міндетіне
жауапты, үлгілі мұғалім ғана ауыл жағдайына тез ... ... ие ... қалаға қарағанда, мұғалім беделі жоғары болады. Көп ... ... өз ... ... қалыптасуына әсер етіп, ал
кейінгі өз тәжірибелерін үлгі ретінде таңдайды. Ауылда ақпарат ... ауыл ... ... ... ... оның ... жастар арасында мұғалім мамандығының беделі жоғарлайды.
Ауылда жас мұғалімдердің бейімделуіне тұрмыстық жағдайлар да ... ... ... ... ... ... аз ... ауыл
мұғалімі үшін су ... отын ... және ... да ... бос уақыты болмайды. Егер мектеп ... ... ... ... ... ... ... бейімделу уақыты
қысқарады. Жергілікті дәстүрді бұзбау үшін, шаруашылықты да жүргізеді.
Ауыл мектебі мұғалімі - өз ... ... ... жалғыз
мұғалім ғана болады, осындай жағдайда ол өз жұмысын ешкіммен ақылдасып
салыстыра алмайды. Ол ... ... ... ... ... аз. ... ұжым санының аздығы мектепте ... ... ... ұйымдастыру мүмкіндігі төмендейді. Ауыл
мектебі жағдайында педагог әрқашан өз ... ... алуы ... ... ауыл ... үшін өз ... ... алу өзінің жалпы
мәдениетін, кәсіби деңгейін, ... ... ... жоғарлату
қажеттілігі ретінде болуы тиіс.
Сәтті бейімделудің тағы бір шарты – ауыл ... ... ... ету. ... ... ауыл мектептерінде (19%) кітапхана
жоқ. Мұғалімдердің кәсіби - әдістемелік ... ... ... ... Ауыл кітапханаларын қажетті әдебиеттермен қорландыру ... ... ... ... кітапханалар қорлары сыныптан тыс ... ... мен ... ... ... ... бағдарламасында белгілегендей: « Ауыл ... ... ... ... ... мен мемлекеттің аграрлық секторын
қамтамасыз етуде. Ауылда білім беру және ... ... ... ... ... экономикалық- әлеуметтік дамуының тұрақтылық
факторы ... [1, 138 ... ... ... ... екі ... өзара әрекеттесетін
тенденцияларымен анықталады: біздің республикамыздың қоғамдық ... ... ... ауыл ... маңызды роль
атқарады. Олар бар ұлттардың мәдениет ... ... ... ... жаңғырту жоспары үлкен дәрежеде алғашқы қадамдарын жасап
жатқан мұғалімнің жаңа кәсіби іс - ... ... ... ... Олар ... кәсіби – жеке тұлғалық даму
жағынан дамыса, ауыл мектептері мен ауыл ... ... ... ... ... ... ... Жаңадан келген жас ауыл мұғалімі іс - әрекетіндегі дәстүрлі мәселелер
мен қиындықтардың сипаттамасы.
Ауыл мектебі жас ... ... ... оның тез және ... ауылдың ерекше жағдайында өзінің ... ... ... ... ... ... Ауыл
оқушыларын ауыл ... ... ... ... дайындығы
мен қадірлеу сезімі тәрбиеленуі қажет.
Тәрбие жұмысына қоғам қоятын ... ... іске ... оның ... ... ... Қоғамның талаптары мен мұғалімнің
кәсіби ... ... және оның ... ... ... заңды сәйкестік ... ... ... оқушыларға беру қабілеті болуы қажет. И.Д.Лушниковтың
[101, 15 б.] пікірінше, ... ... бұл ... ... ... ... ... сәйкес келуі арқылы ... Оқу – ... ... нәтижелерін кең ауқымда, перспективті
жүргізу, оқушы тұлғасын кәсіби қызметке қалыптастыру тек кәсіби ... ... жеке ... ... асыра алады. Осындай мұғалімнің
жоғары арнайы дайындығы өз жұмысында жоғары нәтижелерге жету талпынысы ... ... ... педагогикалық жоғары оқу орны түлегі басқа ... ... ... ... оған тез арада дағдылануы керек. Осы
жағдайдың талдауы жас ... бір ... ... ... ... – оқушы тұлғасын қалыптастыру, екінші жағынан – ... өзі ... бай ... ... ... көрсетеді.
Мұғалімнің жалпы, кәсіби, рухани, мәдениеті негізгі жұмысшылар
көпшілігінен әлдеқайда ... ... ... ғана, әлеуметтік үрдіске
көмектеседі. Мұғалім мүмкіндіктері көбейсе де, қазіргі ... мен ... ... ... Ол оқушылармен қарым ... ... ... ... ... ... ... жоқ
мұғалімдерге оқушылардың қарсы тұруы өсті. Оқушылардың ... ... ... ... ... қоғам талаптарымен сәйкес болып,
бағалау критерийлері үлкен адамдікі сияқты болады.
Сонымен қатар, қазіргі күні ... ... ... ... қызметке сәтті бейімделуге кедергі ететін бірқатар ... ... Бұл, ... өсіп ... өзектілік көлемі
мен Әлеуметтік – саяси ақпараттың және оны қайта жасауының ескі ... мен беру ... ...... ... ... ... өсіп жатқан талаптар мен олардың
нашар мамандануы арасындағы қарама- ... ... ... ... қоғамның талаптары мен мұғалімнің ... ... ... ...... төртіншіден, әлеуметтік- кәсіби
топтардың бос уақытының ұлғаюы мен мұғалім мамандығының кері ... ... ... ... ... мамандығынң әлеуметтік
объективті маңыздылығы мен жастар ... ... ... ... ... ... –қайшылықтар;
«Жаңадан келген жас мұғалімдердің 30 % мектепке нашар және жалпы
педагогикалық дайындықсыз ... ... [162, 68 б.] ... кәсіби шеберлікті меңгеруге сәйкес көмек ... ... ... ... Ол ... үшін, олардың қиындықтарын білу
қажет. А.И. Пискуновтың [162, 63 б.] анықтамасы бойынша , «қиындықтар ... ... ... ... білімділік дайындық фактор сипатын
тәуелді болатын және қызметінің ... ... ... ... ... мен қанағатсыздығы».
Көптеген ғалымдар зерттеуінің мәліметтері бойынша жас ... кең ... ... ... ... ... пен тәрбие
іс – шараларын педагогикалық мақсаттарын анықтай ... ... ... жоспарлай алмауы, өз сабағы мен тәрбиелеу іс – шараларын талдай
алмауы, сабақта ... ... ... үй жұмысын жүйелі түрде
тексере алмауы, жазбаша жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... танымдық талаптарын,
санасын дамытып, қоғамдық жұмысқа ... ... ... шешу үшін ... ... таңдаудың принциптерін тәжірибе
жүзінде асыру үшін мұғалімдердің нашар дайындығы анықталған» [163, 94- 95
б.].
Ауыл мектебі жұмысы ... ... [93,7 б.] ... [164,32 б.] ... бірқатар объективті факторлармен
анықталады: шағындылық, үлкен ... және ... - ... ... ... ... елді мекендердің территориялық әр
түрлілігі, ауылшаруашылық еңбек пен ... ... ... ... ... ... ... - ауыл тұрмысына
«кірісуімен» байланысты. Кейбір кезде жас педагогтар ... ... ... нашар біледі. Бұл жағдай «қаладағыларға» тән.
Сондықтан, ауыл мектебінде оқу – тәрбие ... ... ... мектебінің жағдайында осындай ... ... ... ... ... оқу ... көлемі, оның
сипаты, дайындық саны.
Зерттеу барысында, жас ... 32,7% ... ... ... ... кәсіби бейімделуді объективті ... ... ... келген мұғалімнің апталық ... ... ... ... әкеп ... ... ... жұмыс сапасынан ... ... жас ... толық оқу
жүктемесін орындамаса, сол мектепте бекітіле алмайды.
Зерттеу ... ... ... 54% ... ... ... өткізуду қиналады, 50,5% айтуынша алғашқы жылы сыныппен
қарым – қатынас ... ... [5.32]. Жас ... ... сынып
жетекшісі ретінде тәрбиелеу жұмысын ... ... ... ... жеке ... ... қиналады.
А.Г.Мороздың [165, 37 б.] ... жас ... ... ... ... ... оқу орны ... психологиялық – педагогикалық аспектілерін терең қарастырмай,
тәрбие ... ... үшін ... ... алмауынан болады.
Студент 4-5 жыл ішінде бір рет ғана оқушыға ...... ... ... ... болашақ мұғалімге адам
психологиясы жайында терең ... беру ... ... оның ... «жас ... тәрбиелеу қызметіне
бейімделуде шешуші рольді мектеп және педагогикалық ұжым ... ... ... жас ... ... ... ... қою мен
қажетті көмекті ұйымдастыру жүйесі құрастырылған жоқ». Сондықтан, ... жас ... ... ... мен ... ... басқару
қажет тілігі туындап отыр.
Т.С.Полякова [103] мәлімдеуінше, жас ... ... ... ... ... ... мен осы құбылыстың сәттілігін
қамтамасыз ететін ... ... ... ... қарама –
қайшылықтар тудырады. Кәсіби бейімделудің осы негізгі ... ... жас ... ... басынан көрінуі маңызды, себебі
жас маман белсенді түрде оны тез ... ... жөн. ... ... барлық жас мұғалімдер сезінеді. Сондықтан, ... ... мен ... шешу ... табу – қазіргі
педагогика ... ең ... ... Жас ... ... қызметті моральды және материалды шығынға әкеп ... ...... ... ... педагогикалық қызметте ауыр жағдайлар
мен қиындықтар туындайды.
Н.В.Кузьмина [102] ...... ... және ... ерекше көрсетеді. Жас педагог ... ... ... ... ... ол ... ... оптималды әдістерді анықтап,
мобилизация үрдісі жүріп, мұғалімнің кәсіби өсу процесі ... ...... жас ... даму ... ... ... Егер
туындаған қиындықтарды уақытында шешпесе, бұл жас ... ... ... ... ... мұғалімдерді
сәтсіздікке ұшыратады, өз -өзін бағалауы төмендеп, өз ... [23] ... жас ... ... ... ... ... өз ойын жоғары оқу орнында ... ... оқу ... ... ... ... ... Бұл нәтижелер мен
алғашқы баға беруі бір ... ... ...... ... Бірақ,
алғашқы қалыптасқан пікірі ... ... ... және ... ... әсерін тигізеді.
Жас мұғалім жұмысының сәттілігі оны ...... ... ... ... ... – педагогикалық әдістемелік дайындығымен байланысты
болады. Жаңадан ... жас ... ... ... ... үшін біз
мектеп басшылары мен орынбасарлары арасында сұрақ – жауап өткіздік. «Жас
мамандар қиындықтарының ... ... ... аспектілерінің
қайсысымен байланысты болады?», - деген сұраққа мынандай ... ... (
1 ... ):
1 ... ... мұғалімдердің қызметінде кездесетін қиындықтар.
|Педагогикалық қызмет аспектілері | ... саны % ... ... беру |2,2 ... (пән ... ... |2,4 ... – педагогикалық |54,1 ... |41,3 |
| | |
1 ... ... ... ... ... психологиялық –
педагогикалық дайындықпен байланысты. Бұны түлектердің ... де ... ... ең әлсіз жақтарын атап ...... ... ... ... ... ұжымымен жұмыс істей алмауы,
ата – ананлармен қарым – ... ... ... ... тыс іс –
шаралар дайындауда қиналуы.
Агбаеваның [15] мәліметтері бойынша ... ... жас ... келесі қиындықтарға тап болады:
- ата-аналармен жұмыс жасауда -60%;
- сабақ беру әдістемесінде -56,6%;
- оқуда жекеше әдістемені іске асыруда ... ... ... ... ... ... ұжымның және әр оқушының жұмысын бақылау шеберлігінде -13,5%;
- сынып назарын қадағалау шеберлігінде -10%;
- сынып және мектеп құжаттарын ... ... ... ...... ... ... оқытатын пән теориясын білуінде -3,3%;
- оқу мен тәрбиелеудің болашақ мақсаттарын анықтауда- 3,3%;
- материалды түсінікті жеткізуде -3,3%;
Көптеген қиындықтар ауыл ... ата ... ... тәрбиелеу
жұмысын мектеппен бірге ұйымдастырудағы ... ... [23] өз ... нәтижесі көрсеткендей жас мамандар
оқушының оқу үлгерімінің жауапкершілігін ата – ... ... ... оқу мен ... ... оның күш – жігері мен ... деп ... оқу ... өз колдарына алады.
Жаңадан келген жас мұғалім ата – ... ... ... ата – ... ... ... қиналады. Бұнын себебі, жас
мұғалімнің мұндай жұмыс түріне дайынсыздығы, өйткені жоғары оқу орны ... ... ... міндеттерін студенттерге өздік жұмыс ретінде
береді. Сонымен ... бұл жеке ... ... жас ... ... ... ... өздерінің жанұялары болмайды.
Бірақ, педагогтар мен ата – аналар ... ... ... әр ... әдебиеттер ұсынылған. Бүгінгі күнге мұғалімдер ...... ... ... ... бойынша ынтымақтастық орнатылған,
осы тәжірибе жас мұғалімдер игілігіне айналуы керек. Осыдан ... ата – ... мен ... ... ... болады.
Жас мұғалімдер ата – аналар жиналысына ... ... ... әр ... жағдайын айтпаған жөн, бұл ... жеке ... ата – ... ... ... қалыптасқан қиындықтарды шешуде
тиімді әдістерді бірге анықтау қажет. Жиналыста сыныптың жалпы жағдайын,
осы ұжым үшін ... ... ... ... ... ... ... психологиялық – педагогикалық
дайындығына қойылатын құрылымдық, ұйымдасшыл, коммуникативті ... ... ... ... ... талаптар кіреді.
Жас мұғалімнің педагогикалық біліктіліктерді меңгеру дәрежесі көптеген
зерттеушілердің жұмыстарында сипатталған ... 167;]. ... жан – ... болып табылады, бұл уақытта өнеге, тәртіптілік,
ұйымдастырушылық аспектілерін ерекше ... ... [23] ... ... жас мамандар өз жұмысының
бірінші жылдарында тәртіптілік аспектілеріне көп көңіл бөледі. Жұмыстың
екінші жылында жас ... өз ... ... ... ... оқушылардың қарым – қатынастары, өмірлік көзқарастары, жүріс –
тұрысы мен жанұясы сияқты басқа мәселелер толғандырады. ... ... ... бірақ олар басқаша сипатталып, мұғалім оларды
басқа әдістермен ... ... ... ... байланыстыру қажеттілігі
мен оқушыларда ауылшарушылық мамандықтарға сүйіспеншілігін баулуда қандай
қиындықтарға тап боласыз?»,- деген сұраққа мектеп ... ... 2 ... ... ... ... жас ... қызметінде кездесетін қиынтарға баға
беру.
|Қиындықтар ... саны % ... ... ... білу |11,4 ... шарушылық өндіріс |25,7 ... ... білу | ... ... ... |16,0 ... ... менталитетін білмеу |6,5 ... ... ... ... |1,4 ... ... ... | ... жұмыста ауылшаруашылық |4,3 ... ... ... | ... ... тап болмау |10,0 ... ... ... ... ... ... ... деп жауап берді:
«… егер жас маман ауылдық мектеп ... ол ... ... ортамен байланыстырады» (Шептенко мәліметтері бойынша [113,
55 б.])
Жаңадан келген жас мұғалімдер жұмысындағы қиындықтар объективті ... ... ... ... ... жатады:
- жас мұғалімдердің нашар дайындығы;
- оқушы ұжымын ... ... ... және ... ... ауыл ... жұмысы мен өмірін, еңбек ерекшеліктерін, ауылшаруашылық
өндірістің перспективатилық дамуын нашар білуі
3 Кесте - Жоғарғы оқу ... ... ... алмаған жаңадан келген жас
мұғалім ауылда қандай ... ... тап ... ... ... саны % ... ... жағдайларына бейімделмеу |12,8 ... алу |18,0 ... ... |22,4 ...... ... ету |15,7 ... ... ету |4,3 ... қамтамасыз ету |9,4 ... ... ... |2,4 ... ... ... |5,0 ... | ... ... ... |2,4 ... аударуы | ... жоқ |8,6 ... ... ... |12,7 ... ... ауыл ... жағдайында жас мұғалімдер
жұмысқа ... ... ... бар екенін ... ... ... қиындықтарын тәжірибе жоқтығымен сипаттайды ( 3
кестеде).
Эмоциялық – ... ... ... тобы 4 кестеде
көрсетілген.
4Кесте - Ауыл өмірі мен жұмысын жас мамандардың психологиялық дайынсыздығы
неден көрінеді?
|Факторлар ... саны % ... ... ... жасағысы |5,7 ... | ... ... ... және ... |12,0 ... ... | ... мен ата – ... ... – |8,6 ... ... алмау | ... ... ... |5,7 ... ... ... ... |13,6 ... | ... өз ... ... ... |1,5 ... ... қиналады |9,0 ... ... 80 ... ... ... ... ... өздерінің эмоционалды жоғары, көтеріңкі, жақсы жұмыс күйлерін
айтады. Ал 20 пайызы қобалжып, ... ... ... ... ... ... Бұл көрсеткіш қала мұғалімдерінде әлдеқайда жоғары
( 69% бен 3%). ... ... ... өздерінің кәсіби қызметін ауыл
мектебінде бастайтын жас ... ... ... өздерін
сенімді ұстайды. Бұл жағдай ауыл мектептерінің өз бетінше ... ... ... Жиі, ... ... , ... ... педагогикалық технологияларды білуі, барған ... ... ... ... ... ... бірге, қала
мектептеріне қарағанда, ауыл ... ... ... білімі бар
мұғалімдер аз болады. Қала ... ... ... ... ... қойылатын талап деңгейі өте жоғары, ... ... ... ... ... ... ... және сөзіне сенімсіздік
күйімен түсіндіріледі.
Жалпы, ауыл мұғалімдерінің ... ... ... ... 73,5%, ал қанағаттанбағандар – 26,5%.
Кәсіби бейімделу үрдісінің сәтті болуы және ... ... ... өз ... ... ... ... беделді
әріптестер мен мектеп ... мен ... ...... ... ... жетекшілік көмекті қалай ұйымдастыруы міне, соған тығыз
байланысты. Мектеп ... жас ... ... ... бұл да ... ... табылады. Кездесу өте қызық, көңілді, есте қаларлықтай деген
ауыл жас мұғалімдері - 46% ... ал ... ... ... ... күнделікті дегендер - 54 % құрады. Бұл мектеп ... ... жас ... ... қызмет пен ұжымға бейімделуге
эмоционалды – ... ... ... ... жұмысымыз көрсеткендей, мейірбандық және қызығушылық қарым –
қатынас ... ... ... жас ... енуі мен жас
мамандардың эмоционалды – психикалық көңіл күйі және өз ... ... ... ... ... ... – психологиялық жағдайларына қанағаттануды
зерттеу мынаны көрсетті:
- әріптестермен қарым –қатынас жасауда риза ... жас ауыл ... 73 %;
- ... ... –қатынас – 73,3%;
- әкімшілікпен қарым – қатынас - 50%;
- педагогикалық ұжымдағы күйі мен оның ...... ... ... ... жас ... 10% еңбектің әлеуметтік –
психологиялық жағдайына ( не ... не ... ... ... ... не педагогикалық ұжымдағы орны мен оның
климаты) мүлдем риза еместігін білдірді. Көптеген жас ... ... ... ... ... адам іскери ақылшы болганды жөн
көретінін жазды. Бірақ ... де, ... ... жас ... көбісінің ғана - 15% жетекшісі бар.
«Әріптестер мен мектеп әкімшілігі жұмысымызға назар аудара ма ?» ... ... ... ... иә, ... – 70 %;
- ... - 30%;
Кәсіби қызметте қиындықтар кездескен ... жас ... ... ... ... бар ... ... - 70%;
- мектеп жетекшілерінен ( директорадан, завучтан)- 20%;
- мектептің әдістемелік – бірлестік жетекшісінен- 3,3%;
- жоо ...... ... ... жеңуге талпынады, соның ішінде арнайы
әдебиеттер мен әдістемелік жетекшілерге жүгінеді -25%;
Әкімшілік жас мұғалімдерге ... ... ... ... деген сұраққа
берілген жауаптар:
- Жеке кеңес -51%;
- Табыс пен сәтсіздік туралы әңгімелесу - 37%;
- Мектеп өмірінен алынған педагогикалық жағдайды ... ... ... тыс ашық іс – ... ... Тәжірибелі сынып жетекшісінің қасына алдыру 6%;
- өз бетінше білім алу бойынша жоспар құрастыру -19%;
Тәрбиелеу ... ... ... кең таралған көмек
түрлеріне жеке кеңес пен ... тыс ашық іс – ... ... , ... ... түріне тәжірибелі сынып жетекшісінің қасына ... ... ... талдау жатады.
Жас мұғалімдер сабақ беру әдістемесі, сыныптан тыс ... ... және ... ... беруді жекелендіру, ... ... және ... құжаттамасын жасау сияқты сұрақтарға көмек алғысы
келетінін айтты.
Көмек алу түрі : ең ... ... ... кейін – тәжірибелі
мұғалімдердің сабақтарына және сыныптан тыс іс – ... ... ... айту мен ... ... Жас педагогтар беделді әріптестер олардың
сабақтарына қатысса және талдау ... ... ... ... сұрақ беру нәтижесінде біз көмек алу ниетінің жүзеге аспайтынын
көреміз. Егер жағдайға ... ... ... және ... ... ... керекті көмекті ... үшін ... ... олардың жұмысында кейбір қиындықтар тууы әбден мүмкін.
Сондықтан көмек берудің ... ... ... – экономикалық жағдайына қанағаттануға келетін
болсақ, оқуда жүктелген міндетке қанағаттанған – 26,6 %, ... ... ... және ... оқу ... ... ... жас ауыл
мұғалімдерінің 13,3 %-н құрады. Ауыл ... ... ... әлеуметтік – экономикалық жағдайына мүлдем риза ... ( 5 ... ... - Жас мұғалімдердің өз қызметіне қанағаттануы мен мотивациясының
сипаты.
|№ |Мұғалім қызметі аспектілері мен еңбек жағдайы |% |
|1 ... ... ... ... қанағаттану: | |
| |А) иә |73,5 |
| |Б) жоқ |26,5 |
|2 ... ... ... ... | |
| |А) пән ... |3 |
| |Б) пән ... |57 |
| |В) ... ... ... |50 |
| |Г) ... тыс ... жұмысы |47 |
| |Ғ) ... ... ... |10 |
| |Д) ата – ... ... |60 |
| |Е) ... ... ... ... |7 |
| |Д) ... ... ... |20 |
|3 ... ...... ... қанағаттану: | |
| |А) оқушылармен ...... |73,3 |
| |Б) ... ... – қатынас |73,3 |
| |В) ... ... ... |50 |
| |Г) ...... ... және ... |40 |
| |ұжымдағы орны | |
|4 ... ...... ... ... | |
| |А) оқу ... |26,6 |
| |Б) ... ақша |10 |
| ... оқу- ... ... |13,3 |
|5 |Жас ... ... ... пен әріптестер назар аударады:| |
| |А) иә, ... | |
| |Б) ... |70 |
| |В) тек ... ... болғанда |30 |
| |Г) жоқ |-- |
| | |-- |
|6 |Жас ... ... тап ... ... көздері | |
| ... |70 |
| |А) ... ... |20 |
| |Б) ... ... |6,6 |
| |В) ... оқу орны ... |3,3 |
| |Г) ... ... ... жетекшісінен |3,2 |
| |Ғ) ... өз ... ... | |
|7 ... ... ... | |
| |А) өте ... |16,6 |
| |Б) ... гөрі ... |70 |
| |В) ... гөрі ... |-- |
| |Г) ... беру қиынға соғады |13,3 |
|8 ... ... ... ... | |
| |А) ... ... |86 |
| |Б) ... емес және ... мәні жоқ |14 |
|9 ... ... ... сенімділік және мектепте жұмыс | |
| ... ... ... | |
| |А) иә |67 |
| |Б) жоқ, ... ... әлі шешкен жоқпын |33 ... ... жас ... ... ... жағымды қарым – қатынасы оның
еңбегіне, сол сияқты ... ...... ... ерекшеліктеріне тікелей байланысты әр түрлі дәрежедегі
қанағаттану факторының нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз қарым – қатынастың болуы мүмкін.
Маманның жоғары бейімделушілік күйі өз ... аса ... және ... ... ... ... әсер ететін негізгі кемшіліктер мен қиындықтар
сипаты бейімделуші жеке тұлғаның өзіне және жас ... ... ... ... ... ... ... келген жас мұғалімнің
жеке тұлғасына көп байланысты.
Педагогикалық жоғары оқу орны ... ... ... ... бірақ оның ең ... ... ... ... ... ... ең аз ... педагогикалық мамандық
«құпияларын», оның өнерін толық ... ... ... ... ... әр ... жеке ... осындай қасиеттерін
тудыру болып табылады [160]. Кәсіби қызметке ... ... ... ... ... ... бір топ мәселені бойына
жинайды, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... қарым – қатынас орнату,
педагогикалық ұжымда сәтті жұмыс істеуіне, онымен ... ... ... ... алғы шарт ... Осы және тағы ... ... мұғалім
қызметіне бейімделуді басқа мамандықтарға бейімделуден ерешелеп тұрады.
Жалпы білім ... ауыл ... ... ... оқу ... ... ... заман күйін терең білетін ...... және өз ... оқу - білім беру жұмысын ... ... ... ... ... олардың интеллектуалдық, өнегелілік ... ... ... ... ... де ... ... Мұғалім
өз білімін жүйелі түрде толықтырын, жетілдіріп отыруға міндетті. Сонымен
бірге, ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, саяси және
басқа да салаларында ... ... ... ... ала отырып,
жас мамандарды көпшілік мақұлдаған өнегелілік қасиеттерден басқа оқушыларда
кәсіпкерлік, іскерлік, ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін жас мұғалімнің өзі ... өмір мен ... ... оңай ... ... өз іс ... жетіп, арадасатын ... ... ... ... ... өте ... Бұған кәсіби жете білушілік өзгеріп ... тез және ... ... алу ... , ... буу және ... түрлері мен єдістерін өз ... ... ... ... ... ... мен ... реттеу де жатады. Жаңа ... ... ... ... ... және ұрпақты тәрбиелей алатын жетік мамандарды дайындаудың
міндетті шарты болып табылады. Ұрпақты жақсы ... олар ... және ... күші ... және жаңа ... ... оңай ... алатын болады.
Жас мұғалімдердің алғашқы іс - әрекет жолында кездесетін ... ... ... ... жеке тұлғаның қасиетін , мінез қасиетін
және адамгершілік-ерікті қасиеттерін көрсету ... ... ... [168] кез ... адам ... бола ... ... үшін қабілеттілік пен жеке тұлғалық қасиеттерінің нақты ... ... ... ... ... ... [14] мұғалімдердің педагогикалық шеберлік биіктігіне жете
алмайтын ... ... ... ... ... ... ... келетін мақсаттарының болуы, өз пайдасын ғана ойлайтын және ... ... өз ... ... пайдақор-өз қамын
ойлаушы; төмен интеллектуалды деңгей; ... ... ... ... ... ... пен төзімділіктің жоқтығы; есту
мен ... ... ... [102] өз ... жұмысында педагогикалық жоғары оқу орны
түлектеріне сұрақ-жауап жүргізу нәтижесінде, олардың кәсіби ... ... ... келесі топтарға бөлуі және ... ... ... ... ... дамытудағы қиындықтар;
Б) оқу еңбек біліктілігін қалыптастыру;
В) үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс.
Бұл топтың ... ... ... әр ... білім беру әдістерін
оптималды үндестіру ... ... ... жеткіліксіздігі, соның
ішінде оқушылардың ойлау жүйесін ... ... және оқу ... ... ... әдістемелік әдебиеттің ... ... ... ... оқу орны ... дидактикалық
дайындыққа қанағаттанбауы.
2 топ.
А) педагогикалық іс - әрекеттің диагностикалық компонентінің қиындықтары;
Б) ынталантырушы-реттеуші компоненттер.
Бұл топтың ... ... ... педагогика және психология
бойынша лабораторлы-тәжірибелік сабақ жүргізу жеткіліксіздігі, ... ... мен ... жетекшісінің қасиеттерін анықтауға ... ... ... ... нақты педагогикалық жағдайда
өте сирек қарастырылады; жаңа педагогикалық әдебиет және ... ... ... талданбайды, беделді мұғалімдермен кездесу өте сирек
болады және т.б. Субъективті ... ... ... көрсетіледі:
бақылағыштықтың жоқтығы, батылсыздық, тез шешім ... ... ... ... мәселені бағаламау және берілген мәліметтер
бойынша әдебиеттірдің жоқтығы.
3 топ.
А) коммуникативті компоненттегі қиындықтар;
Б) ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық шеберлікті
практикалық түрде дамытатын жоғару оқу ... ... ... ... ... ... сендіре білу шеберлігі,
көндіру, дәлелдеу, қызықтыра отырып ... айту және ... ... әдеп ... ... ... жоқтығы; қарым-
қатынас жасау үшін жеке ... ... ... ... ... ... болмауы.
Қазіргі уақытта мектеп өмірінің практикасына әлеуметтік-экономикалық
құбылыс әсер етеді, тәрбиені әлеуметтендіру қолға ... ... ... ... ... ... саяси үрдіске мұғалім кәсіби қызығушылықпен қараған ... сол ... ... ... ... ғана ... мүмкін. Жаңа
өмірді кең мөлшерде білмейтін, әр ... ... ... ... өрісінде
болып жатқан өзгерістерді ... ... ... оқушыларды
схоластикалық түрде оқыту мен тәрбие процесін ... ... Бұл ... ... жоо ... педагогикалық жұмысқа
кіріскен күннен бастап-ақ ауыл ... мен ... ... ... ... ... керек.
Қазіргі кезде мемлекет пен кәсіпорын, позиция және жұмыс ролі өндірістік
құрылымындағы ... ... ... ... ... ... ... басқару әдісінен экономикалық және демократиялық
әдісіне ауысу байқалады. Ауылда әлеуметтік және ... ... ... ғана ... сонымен қатар оқушыларды да экономикалық
білім беру мен тәрбиелеу, экономикалық ... ... ... туып ... ... беру және адамдық ... ... ... ғана ... бұл ... елінің экономикасы дамытады.
Оқушыларды болашақ еңбеккер ... әр ... ... ... ... ... дербестік, іске батыл
кірісетін, істі жағымды нәтижеге жеткізе білу шеберлігі берік ... ... ... ... ескі және жаңа ... құрылымдарын, оны
басқару әдістерін салыстырған ... ... ... ... ... ... бір ... жүзеге асады. Қоғам
дамуында ... ... ... бір топ өнегілілік мәселелер
тудырады: өсіп келе жатқан ... өз ... ... сақтау. Сонымен қатар, қарым-қатынас жасауда риясыздық,
адамдық және адамгершілік қасиеттерді тудыру , ... жаңа ... ... ... ... өнегелігімен ... ... ... кәсіби қызметті бастау барысында ... ... ... ... кездестіреді, бірақ дербес жұмыс
жағдайында қиындықтарды жеңуге сырттан ... алу ... ... Көп ... ... өз ... ... және
қателіктерімен жалғыз қалады. Әсіресе , ауыл мектебінде ол ... ... ... ... да, ауыл ... шағындығы салдарынан
ол методистен ... ... ала ... ... оның ... әдістемелік бірлестік жоқ. ... ... ... үрдісі жеке бағытта жас ауыл ... ... ... ... ... ... байланысты мұғалімдердің мектептен кетуі өткен
ғасырымыздың соңғы ... ... ... өте көп ... ... оқу орны ... көп пайызы мамандық бойынша
емес жұмыстарға орналасады. Мысалы, өндірістік ... ... ... мұғалімдердің бестен бір бөлігі жұмыс істесе, ғылыми
зерттеу институттарында ... ... ... ... мұғалімдердің жартысынан көбісі, ал шет тілі , ... ... ... ... ... бір ... жұмыс істейді.
Осындай жағдайлардың себептері, біріншіден, әлеуметтік-экономикалық
факторларымен , ... ... жас ... дайындау мен мұғалім қызметінің
ұйымдасқан-педагогикалық жағдайындағы қарама-қайшылықтарымен байланысты
болып, кәсіби ... ... ... ... ұйымдастыруын талдауы болашақ мұғалімнің кәсіби
бейімделуін ... ... ... ... ... ... қалыптастыру педагогикалық жоғары оқу орны ... ... ... ... педагогикалық қызметін
орындауға дайын студентке бірқатар өзара байланысқан қызметтік ... ... ... білім негізіне жүйелік тұтастық әдістеме
белгіленген кезде ғана бұл ... ... ... ... ... ... ... дайындығының кемшіліктері бар. Олардың
ішіндегі ең маңыздысы, біздің ойымызша, аналитикалық сияқты ... ... ... ... арнайы жұмыстың жоқтығы болып ... осы ... ... ... ... ... ... ұйымдастырусыз
күрделі өтеді . Нәтижесінде, студенттің осы білім саласы нашар ... ... да ... саласы.
Мұғалімнің дайындығы кезінде ... ... ... ... ... ... дайындығының маңызды бөлігі-қызмет
нәтижелерін талдау және оларды ... ... ... әкеп ... ... қызметке бейімделуінің негізгі көрсеткіштерінің ... ... ... ... бұл ... баяу ... ... дидактикалық дайындық мазмұнын қайта қарастырып, оны
кәсіби іс - ... ... ... ... ... Жас
мұғалімнің кәсіби ... ... тағы ... ... оқыту
әдістемесімен байланысты.
Әдістеме бойынша оқу бағдарламасы мектепте оқу ... ... ... ... негізінде құрастырылады. Сөйтіп, жас мұғалімнің кәсіби
бейімделуі сәтті болуы ... ... ... негізінде әдістемелік
дайындық қажет, ал дидактика бойынша оқу бағдарламасы пәндік- дидактикалық
білім негізнде ... ... ... ... да ... ... жас ... өз жұмысында жеңе алады, бірақ бұл одан
шығармашылық әдістемемен көп ... ... ... ... , ... ... оқу орны ... кәсіби педагогикалық
қызметке кірісу ... өту ... ... мақсатымен
жүргізілген зерттеу барысында ауыл ... жас ... ... тап болатынын анықтады: сыныптан тыс тәрбиелеу жұмысын
ұйымдастыру, оқу ... ... ... ... және ... ... ... жүргізу, оқушылар мен ата ... ...... ... ... ... ... қойылған
міндеттерге сай оқу әдістемесін дұрыс жасау, материалды ... ... ... аудару.
Бұл қиындықтар негізінен жоғары оқу ... ... ... ең ... ... оқудың тәжірибемен байланысының
нашар ұйымдастыруымен, дидактикалық ... ... ... ... ... ... бойынша жоо арнайы жұмыстың
жоқтығымен байланысты. Бұл көптеген зерттеушілердің нәтижелерін растайды:
«жеке тұлға жаңа қызметке ... ... ... тап ... ... осы ... күрделілігі мен қарама – қайшылықтарын көрсетеді».
Дегенмен, қиындықтар мұғалімнің кәсіби қалыптасуына ... ... ... ... ... факторларға байланысты болады.
Біріншіден, жас мұғалімнің жағымды педагогикалық ұжымға ... ... ... ... ... жас ... эмоциалық- психологиялық
күйіне елеулі әсер ... ... ... ... ... ... оның мектепте жұмыс жасау ниетіне, оның кәсіби
мотивация сипатына ... Жеке ... жеке ... ... ерекшеліктерін ескеру қажет.
Бірінші бөлім бойынша қорытындысы:
1) Зерттеуіміздің психологиялық – педагогикалық ... ... ... ... процесі жан – жақты екен деген қорытындыға
келдік. Жас ... ... ... бұл ... ... ... ... мезеті, болашақ кәсіби қызметінің тиімділігін
анықтайтын фактор болады. Біздің түсінігімізде, кәсіби бейімделу – бұл
жас мамандардың өз ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орныда алған теориялық ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа ... меңгереді. Олар осы ... қана ... ... де ... әсер етіп, оны
өзгерте алады. Жас маманның болашақ кәсіби ... оның ... ... ... Ауыл ... ... мұғалімдерінің кәсіби
бейімделуінің жан – жақты сипаты ... ... ... ... себептеріне әсер ететін ұйымдасқан – педагогикалық
факторлардың комплексін зерттеуді ұсынды. Жас ... ... оқу – ... ... ... ... ... олар:
- ауыл мектебінің дәстүрлі жоғары беделі, оның ауыл ... және ...... ... ауыл ...... ... идеяларын белсенді
ұстанушысы, ауыл ортасын дамытудағы ... ... ... ...... және ... тыс мекемелердің
жеткіліксіздігі, ... ... ... ауыл ... ... ... көп ... – бір мұғалімнің
бірнеше сабақтан ... ... және ... ... ... ... және ауылшаруашылық ортаға жақындығы тәрбие ... әсер ... Ауыл ... мұғалім қиындықтарының мезгіл себептері мыналар :
- ауыл мектебінде еңбек ... ... ... ... дайындықтың жеткіліксіздігі (әдістемелік, психологиялық,
тәрбиелеу ... және ата - ... ... ... өз ... ... дұрыс ұйымдастыра алмау;
- мектеп әкімшілігі, аудандық білім беру бөлімдері ... оқу орны ... ... ... ... жас
маманға көңіл бөлмеуі;
- ауылдың пәтер- тіршілік ... ( үйді ... , азық – ... және ... .
2 - бөлім Қызметін жаңа бастаған ауыл ... ... ... ... ... ... тәжірибелік-эксперименттік
жұмыстар.
1. Қызметін жаңа ... ауыл ... ... ... мен ... процесінің нәтижесі бейімделушілік күй болып табылады,
яғни «адам-кәсіби ... ... қол ... ... ... қол ... көрсеткішті қалай түсіндіруге болады? Әр автор
бейімделудің әр ... ... ... әр ... ... яғни ... орта” жүйесіндегі тепе-теңдік ең
алдымен, адам қызметінің тиімділігінде көрінеді. Тиімділік деп ... пен өнім ... ... ... және жүйелік –
психикалық шығын мен кәсіптенген адамның қанағаттануын сипаттайтын қызметті
атайды.
Әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... қоғамдық белсенділік өрісінде-қоғамдық жұмыстарға ... одан ... алу; жеке ... ... ... өрісінде-
социометриялық бедел және жолдастармен ... ... ... алу, бірлестікке (үлкен топ), ұжымға (шағын топ) деген қарым-
қатынас, жұмыс ... ... ... ... ... ... басқа да іс - әрекет ... ... ... ету
адекваттылығы.
Психофизиологиялық бейімделу критериясы деп денсаулық жағдайын, көңіл-
күй, абыржу мен ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде бейімделуді объективті
және субъективті деп бөледі. Мәселен, ... [169] ... ... ... жас ... өндірістегі еңбегінің
тиімділігін атаса, субъективті түріне ... ... ... ... ... ... ... аспектілерімен қанағаттануын жатқызады.
А.Н.Жмыриков [170] бейімделу критерииі ретінде іс - ... ... ... оның ... ішкі жеке тұлғалық
потенциялын іске ... ... жеке ... мен ... интеграциялық
деңгейі, сонымен қатар жеке тұлғаның эмоцияналды қөңіл-күйі.
Е.В.Таранов [171] жас жұмысшының жеке ... ... ... ... ... ... оның қоғамдық-саяси белсенділігін
атайды. М.П.Будякин мен А.А.Русалиновтың [130] зерттеулерінде өндірістік
бейімделуді ... үшін ... ... ... ... ... ... қолданылады (өзара қарым-қатынас пен топтағы өз
позициясын бағалау және өз ... ... ... ... ... жас ... ... бейімделуі оның еңбек
ұжымында қарым-қатынас жасау жүйесімен ғана шектелмейді, сонымен қатар
еңбек іс - әрекетіне жеке ... ... ... ... байланысты И.К.Кряжева келесі критерийлерді көрсетеді:-
еңбек процесіне іскери түрде ... және жеке ... ... Ол ... түрде араласуының эмпирикалық көрсеткіштеріне
мыналарды жатқызады: қызығушылық, жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... инициативтік тұрғыда (нұсқауды
күтпей-ақ) кірісу, еңбек қызметінің нақты жағдайларында өз ... ... ... пен ... ... көңіл-күйдің
эмпирикалық көрсеткіштеріне автор көңіл-күй мен динамиканы жатқызады.
И.К.Кряжеваның айтуы ... [46] ... ... ... ... ... бейімделу құбылысының көп қырлы
екенін жоққа шығармайды, бірақ оның маңызды ... ... ... бейімделудің басқа да құрамдас бөліктері-өндірістік тұрақтылық-
өндірісте жұмысты ... ... ... ... [172,145 б.] бұл ... ... Ол ... және жеке құндылықтарының оптималды ара қатынасына және ... ішкі ... ... ... ... сәйкес
келуіне қол жеткізу” деп түсінеді. В.А.Самойлова еңбек өрісіндегі жеке
тұлғаның бейімделуін зерттеудегі ... ... ... ... жеке ... жұмысшы және ұжым мүшесі ... ... ... ... екінші жағынан, әртүрлі қызмет пен
қарым-қатынас ... мен ... ... ... ... ... ол жеке тұлғаның ортаға ... ... ... ... ... ... маңызды мақсаты болып
табылмайтынын, белсенділіктің одан да ... ... өтуі ... ... ... кім бейімделу кезеңін ... ... ... ... ... ... ... және тиімдірек
қалыптасады).
В.Г.Асеев [38,16 б.] ... ... ... ... ... ... ... жетістігі (белгіленген өнім нормаларын орындау
және ... ... ... ... сапасы);
2) еңбек процесіндегі жұмысшы организмінің функционалды күйінің тұрақтылығы
(психофизиологиялық функция күйіндегі кенет өзгерістің болмауы);
3) өндірістік қызметті орындау ... аса ... ... ... ... ұжым және ... ... жасаумен қанағаттану (психологиялық
орта);
6) жұмысшының еңбек және қоғам іс - әрекетінде белсенділік танытуы;
Ол бірінші үш көрсеткішті (1,2,3) ... ... ... үшеуін субъективтіге жатқызады.
Бұл, М.С.Ясницкийдің айтуы ... ... ... сапасы
жөнінде объективті бағалауға мүмкіндік береді, себебі бейімделу
тиімділігі ... және ... ... ... ... және ... ... объективті баға
беруге көмегін тигізеді.
Педагогикалық қызметтегі бейімделу критерийлерін ... ... ... ... Бұл ... шешу ... ең алдымен,
педагогикалық еңбектің тиімділігін бағалау көрсеткішін анықтау керек. Бұл
мамандықта ... ... ... ... мен ... бар
«заттық» критерииінің жоқтығы кейбір қиындықтар туғызады. Сондықтан да
қазіргі уақытқа дейін шеберлік деңгейіне жету мен ... ... ... ... сияқты, педагогикалық еңбекті бағалауда да нақты
және тұрақты ... ... ... ... ... кәсіби іс -
әрекеті жөнінде сұрақтарға ... беру үшін ... ... зерттеулерге жүгінуге болады.
А.К.Маркова [174] мұғалім еңбегінің ... ... ... Оның
негізінде ол еңбек тиімділігінің көрсеткіш жүйесін жасайды. А.К.Маркова
мұғалімнің ... ... ... ... жеке ... сияқты
үш түрлі негізгі критерийлар негізінде жүзеге асырады.
Мұғалімнің жеке тұлғасы педагогикалық іс - әрекет пен педагогикалық
қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... факторы болып табылады. Педагогикалық іс - әрекет, педагогикалық
қарым-қатынас, жеке тұлғасын қалыптастыруды ... ... оның ... ... ... ... еңбегі оның нәтижелерімен де
анықталады: оның еңбек әсерінен пайда ... ... ... ... ... да ... білімі мен ... ... ... тағы екі ... ашады.
Мұғалімнің кәсіби жете білушілік қасиетінің әрбір бес ... ... іс - ... ... қарым-қатынас, мұғалімнің
жеке тұлғасы, оқушылардың оқу жетістігі, оқушылардың тәрбиесі) А.К.Маркова
оның құрамдас бөліктерін былай бөледі [174, 7 ... ... ... және ... ... ... педагогикалық білім;
В) кәсіби педагогикалық позиция, мұғалім мамандығы талап ... ... ... ... мен ... жете меңгере алатын мұғалімнің жеке
тұлғасының қасиеті.
Қарастырылған концепциялар мен оның ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерде мұғалім еңбегін
бағалауға болатын эмпирикалық ... де ... ... ... ... [135] жас ... кәсіби қызметінің қалыптасуын
сипаттайтын адекватты көрсеткіштерді анықтауға күш жұмсалған.
Оқушылар ... ... ... үлгерім дәрежесі, қоғамдық
белсенділік сияқты маңызды критерийлерге қарамастан, бұл ... ... ... ... ... қатар бүкіл педагогикалық ұжымның ... ... және ... процесі мен басқа да әрекет
жасау ... әсер ... ... ... әр ... іс-шаралары мен жұмысын есептеу
жолдары да жарамайды. Сондықтан да зерттеуші-авторлар ... ... ... әсер ... ... ... жүгіну
керек дейді. С.Г. Вершловский мен Л.Н.Лесохина [135, 83] жас ... ... ... ... ... ... оның педагогикалық
іс әрекеті стилінің қалыптасуын атайды. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру тәсілінің берік
тенденциясы деп ... ... ... ... ... ... тұрақтылық жүйесі, ... ... ... ... ... жас ... ... позициясы мен оның
кәсіби іс-әрекетінің стратегиясы іске ... ... ... ... ... ... ... мақсаттары мен оның тәрбиелеуде
қолданатын әдіс-тәсілдер сипаты, ... ... ... ... ... ... жасау тәсілдері сияқты ... ... ... ... ... ... қарап
мұғалімнің кәсіби жетілуінің деңгейін анықтауға ... ... ... мен ... ... ... стилінің
типологиясын қарастыра отырып, оны төмендегідей ... ... мен ... ұсыну сипатына қарай «жобалау»
және «жағдайлы» ; ... ... ... және ... ... ... мұғалім белсенділігіне және ... ... ... ... деңгейіне қарай «ұжымдық» және
«эгоцентрлік».
Әрине, тәрбиешінің өз ... ... ... ... ... міндеттерін шешуге шығармашылық жолмен келуін
оқушылармен кең және ... ... ... ... ... ... ең қажетті болып табылады. Қазіргі кезде бұндай
нормативтік деңгейге ... ... ... педагогтар да
кездеседі. Сондықтан да, жас мұғалімнің бейімделу кезеңінде ... ... ... ... ... ... Алайда, зерттеулерге [
175,38 б.] «мұғалімнің ... мен ... ... оның ... жылдардағы жұмысы шешуші роль атқарады, содан соң
оның кәсіби өсу ... ... - ... ... да ... ... ... мен кәсіби деңгейінің жоғарлауы
тиімді болу үшін оның алғашқы жылдардағы жұмысына ... ... ... өте ... ... ... [14] ... және субъективті крийтерилерді
атайды. Ол объективті критерияға:
-еңбек сапасының ... ... ... тәртібінің деңгейі;
-жас мұғалімнің педагогикалық ұжымындағы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас сипаты;
-шығармашылық элементтердің болуы;
-өз бетінше шешім қабылдау ... ... ... ... мүмкіндіктері (пәтер
жағдайларын жақсарту, еңбек ақысын төлеу деңгейі және т.б.).
А.Г.Мороз [176] жас мұғалімдердің кәсіби ... ... ... ... ... ... ұсынады:
-ұжымдағы жағдай, ондағы толық құқықтық және толық құқықтық ... ... ... сенімділік, жеке тұлғаның қанағаттануы (ұғыну
және ұғынбау);
-жауапкершілік;
-жанжал деңгейі;
Бейімделушілік критерилерінің көрсеткіштері:
-кәсіби –мамандығын жоғарлату;
-жұмыс стажы;
-әлеуметтік-кәсіби беделдің өзгеруі.
Н.М.Голянская [30] ... ... ... ... деп ... Ол ... ... түріне А.Г.Мороз сияқты:
қызмет өнімділігі, ұжымдағы жағдай, ал ... ... ... ... ұжым мүшелерінің жеке тұлғаның қандай да
болмасын қызметтегі артықшылықтарын қолдауға әсер ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызады: жеке
тұлғаның қанағаттануы ... және ... ... пен ... әр ... мен ... қарым-қатынас, сонымен қатар өзіңе деген
қарым-қатынас.
Жеке тұлғаның бейімделуінің бір критериясы ретіндегі тиімді қызметті
ол бөлек ... жеке ... ... және мүмкін қабілеттілігімен
өзара ... ... ... іс - ... өрісіндегі жеке тұлғаның бейімделуін
зерттеу педагогикалық іс - ... ... ... ... ... көздейді, яғни педагогикалық іс - әрекеттің
мазмұнды және формалды ерекшеліктерін анықтау, олардың жеке ... ... іс - ... бейімделуге жәрдем жасайтын кәсіби маңызды
қасиеттерді анықтау. Н.М.Голянская ... ... ... жауапкершілік, коммуникативтілік, ситуативтілік,
рефлексивтілікті жатқызады. Болашақ ... ... ... не ... оның ... іс - әрекетінің ... ... әсер ... [101] жоғары айтып кеткен С.Г.Вершловский мен
Л.Н.Лесохиннің педагогикалық қызметке ... ... ... ... позицияны құптайды. Кәсіби бейімделуді педагогикалық
жоғары оқу орны ... ... ... ... педагогикалық
қызмет міндеттерімен және жеке адамның өз ... ... ... ... олар мұғалімдік жұмысқа толық бейімделді деп ... ... ... ... ... ... ... балалар ұжымын және оқу уақытын басқара алып, ... ... ... алатын кезде ғана айта ... ... ... жас ... өзін ... ... да, ол оқу ... толық
басқара алатын ... ... ... ... ... күй ... келеді.
Сонымен оқушыға бағытталған кәсіби қызметті белсенді ... ... ... ... ... ... біліміне ... жеке ... ... дамуына жетеді. Ол шығармашылық-
диалектикалық сипаттағы тұрақты қызмет стиліне ... және ... ... алуына көмегін тигізеді.
Автор кәсіби-педагогикалық бейімделуінің интегралды көрсеткіштеріне
мыналарды жатқызады:
1) оқушының жеке тұлғасын дамытуға бағытталған ... іс ... ... және ... ... жету, бұндай стильдің
тұрақтылығы (объективті көрсеткіш);
2) мұғалімнің жұмысына қанағаттануы (субъективті көрсеткіш).
Сөйтіп, автор ... ... ... даму ... ... ... жас ... бейімделу деңгейін болжауға болатын
бейімделуге дейінгі, бейімделуден ... ... және ... деп ... ... ... ... келесі деңгейлерін бөліп
қарастырады (қызмет стилі). ... ... ... беру, тәрбие
және оқушыларды дамытудың логикалық және ... ... ... ... ... ... ... қызметіндегі шығармашылықтың және диалектиканың жоқтығы;
2 деңгей
2.1.- оқуды тану ... ... ... ...... тану ... түсіну деңгейі;
3 деңгей
3.1.- оқуды тану логикасы мен оқудың психологиялық жағдайын толық түсінбеу
деңгейі;
3.2.- оқуды тану ... ... және ... психологиялық жағдайын толық
түсінбеу деңгейі;
3.3.- оқуды тану ... мен ... ... ... түсіну деңгейі;
4. деңгей
4.1.- оптималды таңдалынып ... ... ... ... ... оқу процесінің вариативті деңгейі;
4.2.- оптималды таңдалынып алынған міндеттер жүйесі ... ... ... оқу ... ... ... ... оқу процесін ұйымдастыру деңгейлері жас
мұғалімдердің практикасында кездеседі. Өзінің ... ... әр ... ... алдыңғысынан жоғары: ... ... мен ... іс- ... ... көрінуін талап етеді.
Оқушының жеке тұлғасын жан-жақты дамуына бағытталмаған оқу
тек ... беру ... ... ... Егер ... ... логикалық бір ізділік қолданылса (2.2. ... ол ... ... ... ... жағымды әсер етсе, онда
таза рационалды сала ... ... оқу , ... ... мен ... ... ... 2.2. деңгейдегі оқумен салыстырғанда 3.1.
деңгейі мағыналы және бағалы ... ... ... ... оқу білімінің
тұтас ойлау әдістемесіне ауысады. Ол ең ... ... ... ... және ... ... тұғызады.
Автор 3.1. деңгейді оқушыларға жан-жақты әсер ете алатын оқу
процесіндегі жаңа ... ... ... Ол бұл деңгейді бейімделу деп
ұғады. Бұл деңгейдегі оқу процесінің ... ... ... жас ... ... енуі мен оған ... түсуі деп түсіндіреді.
Келесі 3.2 және 3.3. деңгейлері оқу сапасының жетілуін көрсетеді,
сонымен ... 3.3 ... ... ... ... ... Вариативтік оқу деңгейі (4.1. және 4.2) оқу ... мен оқу ... ... және психологияның орынды
үндесуін анықтау негізінде ұйымдастыру мұғалімнің педагогикалық шеберлігін
сипаттайды.
Мұғалімнің ... ... ... ... ... жұмысына
қанағаттануы. Қанағаттанудың – «қанағаттандым», ... бір ... ... жоқпын» сияқты үш дәрежесінен автор тек
бірінші дәрежені бейімделуге ... И.Д. ... [101,145 б.] ... ... жағдайы мен
оның дәрежесі оқу процесін ұйымдастыру (сапа) деңгейі мен педагогикалық
еңбекпен қанағаттану ... ... ... деп ... Оның зерттеу мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... ... ... кейінгі уақытқа жарым
жартылай бейімделу тән. Тек жас ... 15 ... бір ... кейін бейімделу кезеңін ... ... 6 ... ... ... ... өткізді, ал 11 пайызы мүлдем ... ... ... ... ... жас мұғалімдердің жұмысқа бейімделу кезеңіне байланысты
жас мұғалімдер жұмыстарын бағалауға болатын критерийлерді жасауға ... . ... ... ... ... келген педагогтың
кәсіби дайындығы мен өнегелілі ересектігіне баға беру керек.
Кәсіби ... үш ... ... жас ... ғылым мен
оқу пәні негіздерін ... ... ... ... жағы; педагогика мен психология негіздерін меңгеру деңгейін
белгілейтін психологиялық-педагогикалық жағы; оқу және ... ... ... ... ... жағы.
Қызметті талдау және оның сипатын жасау кезінде кәсіби ... ... ... ... орташа, төмен.
Ғылыми теориялық көрсеткіштерін бөлу негізі ретінде мынаны есепке
алуды ұсынады:
- Білім беру ... ... ... негіздерін білу;
- Практикалық іс - әрекетте білімді көрсете білу;
- Ғылыми әдістемесін білу;
- ... ... ... жаңалықтарын білу.
Психологиялық-педагогикалық:
-мектеп бағдарламасына, кітаптарға, оқу құралдарына ғылыми-
педагогикалық талдау ... ... ... ... ... мақсаттарды құрастыра білу
шеберлігі;
-оқу және тәрбие ... ... және ... жас ... ... білу;
-педагогикалық еңбектегі мамандардың тәжірибесін жинақтап, қорыта білу
шеберлігі;
Әдістемеде:
-оқу ... ... оқу ... ұйымдастыра білу;
-пән бойынша сыныптан тыс жұмыстар өткізе білу;
-техникалық жабдықтар мен көрнекі-оқу құралдарын білу;
-сыныптан тыс жұмыстарды ... оны ... ... ... ... ... ой-өрісі, қоғамдық жұмыстарға
қатысу, оқушылардың диалектикалық көзқарасын ... ... ... ... ... ... ... оның еңбекке деген қарым-
қатынас ... ... ... ... және
инициативтік деңгейі); оқушыларға (мейірімділік, талап етушілік, адалдық,
байсалдылық, педагогикалық оптимизм, оқушылардың жеке ... ... ... (өзін-өзі сынаушылық, сыпайылылық, талап етушілік, өзін-өзі
жетілдіру және т.б.) ... ... ... ... ... анықтау қатынасын
талдау негізінде эмпирикалық зерттеулерде анықталынған және қолданылған
келесі критерийлер ... ... ... ... ... ... , орташа, төмен);
2) өз жұмысына қанағаттану деңгейі;
3) ... ... ... ... ... критерийі негізінде өмірде
бар жағымды факторлардан ғана емес, әр ... ... ... ... қолайлы үндестігіне ... ... ... ... ... жұмыстың қоғамдық
маңыздылығына , оқушылармен қарым-қатынасына , айлық ақшасына, қызықты
адамдармен қарым-қатынас жасауына және ... ... ... ... ... ... өзіне , зерттеу жұмысымен айналысуына,
жұмысындағы жолдастармен қарым-қатынас жасауына, шығармашылық кеңдігіне,
дамыту және ... ... ... , ... ... ... байланысты.
Кәсіби қызметті меңгеру деңгейін ... үшін ... ... оны құрастыратын элементтер құрылымы талдалынды. Н.В.Кузьмин [175]
ұсынып отырған педагогикалық ... ... ... ... ... толық меңгерілуі ... ... ... қамтамасыз ететін келесі шеберліктерді
енгізуі:
а) басқа адамдарға әсер ету мазмұны мен тәсілдері;
ә) адамдардың жастық және жеке ... ... жеке ... ... мен процес ерекшеліктері, оның
жетістіктері мен ... ... ... ... ... шеберлікті көрсетеді:
а) мақсат пен міндет жүйесінің қалыптасуы;
ә) оқушылар қызметін ұзақ мерзімге жобалау;
б) өз қызметіңді ұзақ мерзімге ... ... ... қалыптастыру саласындағы
шеберлікті көрсетуі:
а) оқушы игілігіне ... ... ... ... және ... ... қызметін жобалау кезіндегі мәліметтің меңгерілуі;
б) болашақ қызметің мен ... ... ол ... ... ... үрдісінде қандай болу керек.
4)ұйымдастырушылық компонент-ұйымдастыруға байланысты міндетті тез
шешу шеберлігі:
а)тыңдаушыларға жеткізу ... ... ... ... ... қызметін ұйымдастырудағы кейбір мәліметтің
меңгерілуі мен дұрыс жеткізілуі;
б) өз қызметің мен ... ... ... ... педагогикалық байланысты
құрастыратын міндетті тез орындау шеберлігі мен ... ... ... ... ... ... бағытталған адамдармен;
ә) әріптестермен.
Н.В.Кузьминаның айтуы бойынша, барлық көрсетілген педагогикалық іс -
әрекет компоненттері білім актуализациясымен және ... ... ... ... Мұғалімнің педагогикалық білім құрылымына
мыналар жатады:
1) іс - әрекет (пән) мазмұнын білу;
2) іс - ... ... ... ... ( ... ... тәсілдері, түрлері, әдстері) білу;
3) оқушылардың оқу жұмысының мазмұны мен әдістерін меңгерудің
психологиялық ерекшеліктері;
4) оқушылардың дара психологиялық ерекшеліктерін білу;
5) өз іс - ... мен жеке ... ... ... ... [177] ... кәсіби іс - әрекетінің төрт деңгейін
көрсетеді:
1) репродуктивті-педагог өзі білетін нәрсесін басқаға ... ... ... жеткізіп қана қоймай, оны объект
ерекшеліктеріне байланысты жеткізе білу;
3)локалды-модельді-педагог мәліметті жеткізіп және ауыстырып
қана ... әр ... ... ... ... меңгеру
шеберлігі ме біліктілігін қамтамасыз ететін қызмет ... ... ... пен ... оқушылар қызмет
жүйесін модельдейді. Ол ... алу ... мен ... белгілерін дамытады.
Н.В.Кузьмин [177,32 б.] жас ... ... іс - ... отырып, оның ерекшеліктерін көрсетеді. Жас мұғалімдердің конструктивті
қызметіне өз ... ... ... тән: олар ... ... ... ... алады. Алайда гностикалық қызметі (диагностика
жасау, оқушылардың дербес қасиетін есепке алу және бағалау және ... ... ... ... жобалау) нашар болады. Уақыт өте бара
мұғалім оқушылардың материалды қабылдау және ... ... ... ... Жас ... ... ... (конструктивтіге қарағанда) тез қарқынмен дамиды: жобаланған
қызмет ... ... ... ... ... олар ... мәліметті дұрыс құрастыра алмайды (конспект жаза ... ... ... ... ... ... және ... қызметін дұрыс үндестіре алмау, ой ... ... ... Жас мұғалімдердің коммуникативтік іс - әрекеті ... ... ... материалды эмоционалды және дәлелді түрде жеткізу
шеберлігі оқушылар назарын аудартады. ... ... ... ... ... мұғалімдер де кездеседі.
Өстіп , берілген ... ... ... біз жас ... деңгей элементтерін анықтадық және даму ... ... ... ... бағаладық. Олар:
-сабақ беру әдістемесін білу;
-пән теориясын білу;
-оқушылардың әлеуметтік-психологиялық және жас ерекшеліктерін білу және оны
практикалық жұмыста ... тыс ... ... ... ... ... тәрбиелеуді ұйымдастыру;
-оқушыламен жақсы педагогикалық қарым-қатынас орнату;
-ата-аналармен жұмыс жүргізу;
-өз бетімен білім алуға бағытталған жұмыс.
Көрсетілген мұғалімнің кәсіби қызмет элементтері жас ... ... ... белгілері арқылы жүзеге асады, оның даму ... ... ... ... мен деңгейіне тікелей әсер етеді. Ең басты:
1) әлеуметтік-өнегелілік сипаттағы жеке тұлға қасиеттері;
2) кәсіби белсенділік ерекшелігі;
3) ... ... ... ... ... ... ерекшелігі.
Бұл ерекшеліктердің дамуы жас мұғалімдердің кәсіби–педагогикалық
бейімделу деңгейін анықтағанда бағаланды.
Жұмысшының бірінші ... ... ... біз әрбір жас маманның
бейімделуге кәсіби-психологиялық дайындық және тұрақтандыру ... ... ... ... ... (А қосымшасын ... [31, 20 б.] ... ... , бейімделуге дайындық өз-
өзінен болмайды; оның практикалық қозғау (педагогикалық), сонымен ... ... ... оның ... мектеп,
кәсіби дайындық , оқу мекемелері, отбасы сияқты әлеуметтік институттардың
өзара байланысының күрделі ... ... ... ... бүкіл факторды талдау ... ... ... даму ... ... ... келу себебінің
сипаты, кәсіби (теоретикалық және практикалық) дайындық пен жас маманның
жеке тұлғасы ... ... ... ... ... анықтаушы
эксперимент жүргізілді. Ол жас мамандардың ауыл мектептерінде жұмыс жасауға
дайындығын анықтау үшін ... ... ... ... әр ... зерттеушілер жасаған талдау жас ... ... ... ... ... ... сәйкес мына критерийлерді
анықтауға мүмкіндік берді:
1-кәсіби дайындық ... ... ... бетімен білім алуға бағытталған жұмысы.
Бірінші критерий үш түрлі көрсеткіш арқылы анықталады:
1) пәнді білу ... ... ... ... тәрбиелеу жұмысы.
Екінші критерий үш түрлі көрсеткіш арқылы анықталды:
1) жұмысына қанағаттану;
2) қанағаттану;
3) қанағаттанбау.
Сарапшылар (мектеп бастықтары, жетекшілер) ... ... іс - ... деңгейін бағалады, оның ішінде: оның кәсіби
дайындығы, кәсіби-жеке тұлғаның даму деңгейі, оның жұмысқа ... ... ... ... ... ... өз бетімен білім алу
қызметіне көзқарасы (Б ... ... ... ... ... ... ... балл, нашар-0 балл
алды. Үшінші критерий өз бетінше білім алу ... жас ... , ... ... өз ... ... алудың жеке жоспарын тексеру
нәтижелеріне байланысты бағаланды.
Сарапшылардың ... ... ... ауыл ... ... ... ... тобы-жақсы дайындық-1 адам.
Б тобы-қанағаттанарлық дайындық-57 адам.
С тобы-нашар дайындық-36 адам.
А - тобы жас ... жеке ... ... өте ... ... ... ... орынды
талап етушілік, белсенділік, мейірбандық, дербестік, ұстамдылық ... Жас ... ... және әдістемелік дайындығы өте жақсы,
меңгерген ... ... ... жүзінде дұрыс көрсете білуге
талпынады, оқушылармен, олардың ата-аналарымен тәрбиелеу ... ... Өз ... ... алуды ұйымдастыруға байланысты сұрақтарға
белсенді және шығармашылық ... ... өз ... мен ... - тобы жас педагогтың жеке тұлғасының кәсіби қасиетінің дамуын
қажет етумен сипатталады. Жас мұғалімнің А ... ... ... ... ... ... Жас ... теоретикалық және әдістемелік дайындықпен тәрбиелеу
жұмыстары негіздерін игереді. ... ... жеке ... білмей, жұмыстың көбірек ... ... ... ... ... ... қиындықтар сезіледі. Өз бетімен білім алу ... ... ... өз ... білім алу жұмысына байланысты
қарастырылған жоспарды ұстанбайды. Өз ... ... ... кәсіби дайындық деңгейіне риза еместігін ... тобы ... ... ... және
әдістемелік дайындық пен тәрбиелеу жұмыстарына байланысты ... ... беру үшін ... ... ... Жас педагог
сабақтың міндетін дұрыс қоя ... және ... ... ... алмайды, балалар іс - әрекетін дұрыс ұйымдастыра
алмайды және ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеу ... ... ... , ... ... көптеген қиындықтарға тап ... және т.б. ... , ынта ... , кәсіби себептер және өз бетімен
білім алу ... өте ... ... ... ... ... ... оқу орны
түлектерінің мінезін және ... ... ... ... әр ... ... білім беру мектептерінде жүргізілді: шағын
мекептерде және ...... 6 ... ауыл ... кәсіби қызметке дайындық деңгейі.
|Барлығы |А тобы |Б тобы |С тобы ... |Экс |Экс |Экс ... ... ... ... ... | 1 |28 |19 ... |1 |29 |17 |
|% |% |% |% |
|% |% |% |% ... 95 жас ... ... 48 адам ... ал
47- бақылау топтарын құрастырды. Констатациялық эксперимент барысында ( ... ... ... ... нәтижесінде біз жас ауыл
мұғалімдерінің ... ... ... мәселе болып табылатынына көзіміз
жетті. А ... ... ... ... анықтау үшін
экспериментке қатысқан жас мамандардың бақылау және ... ... ... яғни ... екі ... құрды.
Қатысушылардың көбісі ... ... ... ... көрсетті: 28- эксперименттік топ, 29- ... яғни ... 59 % және 61% ... С ... ... дайындық
деңгейін көрсетті: 19 –эксперименттік және 18- бақылау топ, яғни 39%-37%
құрды. Бұдан шығатын қорытынды педагогикалық ... оқу орны ... ... ... ... ... болғанын көрсетеді,
ал көп пайызы еңбек қызметіне ... ... ... ... ... аз ... жақсы дайындық деңгейін көрсетті. Бұл көрсеткіштер
эксперименталды және ... ... тең ... ... Эксперимент
басында адамдарды екі топқа топтастыруда ... ... ... ... ... ... ... отырып,
біз жас педагогтың бейімделу ... ... ... ... ... көрдік, ал бақылау топтарының қатысушылары
өзінің алғашқы кәсіби қызметінде кездесетін қиындықтарды ... ... ... жаңа ... ауыл ... ... бейімделу тиімділігі мен
жетістігін арттыру жөніндегі әдістемелік жұмыстар.
Жаңадан келген жас ауыл ... ... ... процес.
Бұл педагогикалық жоғары оқу орны ... ... бір ... және ... жеңу ... оның ... шеберлігін
жетілдіру бойынша күнделікті жұмысын талап етеді. Жас мамандардың кәсіби
–педагогикалық бейімделу процесі ... ... осы ... мен ... ... ... ... қарастыруға мүмкіндік
берді. Зерттеуіміздің нәтижесі бейімделу процесін ғылыми- ... ету ... ... оны ... ... ... үрдісін басқару арқылы біз жас маман өз ... ... ... кездесетін қателіктерді және ... ... ... ... күй мен ... ... ... еңбек ерекшелігі сол, ол мұғалім мамандығын
игеруге аз ... ... ... ... талдау мен жасалынған жұмыстарды [115,178,179]
зерттеу негізінде, сонымен ... ... ... ... ... ала отырып, бір жағынан жас мамандырдың бейімделуіне жетекшілік
ұйымдастырудың маңызды қажеттілігін де ... ала ... біз ... ... ... ... ... жасауға тырыстық.
Аксакова [6] ... ... ... ... ... ережеге
сүйендік:
1) Кәсіби қызметке бейімделу процесінің келесі маңызды құрамдас бөліктерін
енгізеді:
а) Әлеуметтік-психологиялық құрамдас бөлік-әлеуметтік ... ... ... ... ... жаңа ұжым құрылымына енуі мен
онда өзін таныту қажеттілігінің пайда болуына, қажеттіліктер мен ... ... ... мен ... меңгеруге әсер етеді;
ә) Қызметтік құрамдас бөлік- жаңа психофизиологиялық ... ... ... ... мен тәсілдерін меңгеруге әсер
етеді.
б) Психологиялық құрамдас ... ... ... ... ... ... мен ... жүйесінің қайта қалыптасуына, көңіл ... ... мен көру ... ... ... және эмоционалды
шиеленушіліктің өсуіне, ерікті сынау мен жаттықтыруына, талап ... ... әсер ... ... жаралуының диагностикасына байланысты ... ... адам ... ... мен ... сана жиынтығы
деп қарастырылды. Қазіргі кезде кәсіби жарамдылық- қалыптасқан, дамыған
сапа екені ... ... ... де ... маманның жеке
тұлғасын мақсат қою ... ... ... ... ... ... қатаң шек қоюдан алыстады. Бұл бағытта кәсіби қызметінің
психологиялық оңтайландырудың ... ... ... ... кәсіби қабілеттігімен қатар іс - әрекетке керек жеке тұлға
белгілері (ерік қасиетінің ... ... ... ... жеңе
білмеуі) қалыптаспаған жас мамандарға көп назар аудару ... ... ... жас ... ... ... орындауға талпынып тұрады. Бұл ... жас ... ... пен ... ... Алайда, кәсіби қызмет
практикасын жүзеге асыру жоғару оқу орны ... ... ... ... олардың өз күштері мен мүмкіншіліктеріне
сенбеушілігінен туындайды, мамандықты дұрыс таңдаудағы ... ... ал ... ... ... ... болады. Бұл уақытта ... жас ... ... жоғары оқу орны әдіскерлері мен
аудандық білім беру ... ... ... ... өте ... табылады.
Педагогикалық жоғары оқу орны әдіскерлері ... ... мен ... өз ... ... ... Олар ... өзінің кәсіби қызметінің алғашқы ... ... және ... ... ... ... таныстыру керек
және қиындықтар ... және ... ... ... ... ... ... қатар, бұл кезеңде жаңадан
келген жас ... ауыл ... оқу – ... ... ауыл ... ... және салтымен
т.б. белсенді танысу жүріп жатады.
Осыған байланысты жас ... ... ... ... ... ... факторлар өте қызықты. Олар:
теориялық және практикалық дайындықтың жетіспеушілігі, мамандықты ... және ... ... жас ... мектепте жұмыс істегісі
келмеуі. Жас маман жұмысын ... ... оның ... білу
себептерімен анықталады. Зерттеуіміз көрсеткендей, бейімделу кезеңінің
ойдағыдай болуы мұғалім ... ... ... ... қалыптасуына әсер етеді. ... ... ... оның ... ... ... анықтаудың барлық кезеңінде болады және
жұмыс үрдісінде жалғасады.
Жас маманның кәсіби қызметінің бастапқы кезеңін ... ... ... ... келген жас мұғалімдер дайындығының
күшті және әлсіз жақтары, жаңа жағдайларға тез ... ... ... ... ... ... ... сияқты мәліметтер көлеміне
қатысты жетекшілеріне мына сұрақ-жауап ұсынылды:
1) Жас ... ... ... ... ... дер ... ... ма?
2) Мектебіңіздің жас мұғалімдері кедескен қандай қиындықтарды білесіз?
3) Сіздерден олар қандай көмек алды?
4) Жас ... ... ... ... ... амал-тәсілдер
қолдандыңыз?
Сұрау жүргізу нәтижесінде барлық ... ... жас ... ... ... тиісті назар аудармайтыны
анықталды. Жас педагогтармен жұмыс жоспары бір мектепте де кездеспеді,
мектеп ... мен оның ... ... жас ... ... ... ... қиындықтардың болатынын
білмеді. Тек ... ғана ... ... жас ... ... мен ... жаңа жерге орналасуы жөнінде ... Ал жас ... ... жылдары әдістемелік көмек
көрсетілмеді және жас ... ... ... ... ... жас мұғалімдердің кез келген уақытта көмек сұрай ... ... ... болмады. Мектеп жетекшілері мен
аудандық білім беру ... ... ғана ... сонымен қатар жас
педагогтар жағынан да бұл жұмысты жете бағаламағаны сезілді. ... ... бұл ... ... бірі болып ... ... ... жас ... ... ... ... кабинет негізінде ұйымдастырылады.
Жеке тұлға ерекшеліктері ... ... ... ... сенімділік сияқты тағы да ... ... іс - ... ... ... әсер ... ... мамандыққа ену
сипатын анықтайды. Жаңадан келген жас ... ... және ... ... ... міндеті - оның жеке тұлғасының
ерекшеліктерін білу болып ... Ең ... бұл жеке ... кәсіби қасиеттеріне қатысты. Әр қызмет түріне маңызды кәсіби
әр түрлі ... теру ... ... ... ... қызметте мыналарды көрсетуге ... ... ... ... ... ... бәріне аудару шеберлігі;
-сезімділік, педагогикалық әдептілік;
-өзін-өзі ... мен ... ... ... ... ... ... интуиция мен педагогикалық оптимизм.
Бұл қасиеттерді білу жас мамандармен жұмысты жекелеуге және өзін-өзі
дамыту мен өзін-өзі жетілдіру туралы ... ... ... ... ... ... - педагогикалық қызмет талаптары
мен оны ... ... ... ... ара
қатынасын белгілеуге және оның жеткілікті түрде ... ... ... ... ... ... береді.
Біздің бағдарламамыздың келесі ... ... ... ... ... ... жағдайға бейімделу сипатын
зерттеу болмақ. Бұл кезеңнің талаптарын орындау, оның ... ... ... ... мен ... қанағаттануын (жұмысқа қарым-қатынасы,
басыңқы көңіл-күй, мамандық бойынша және ... ... ... үшін нұсқауларды орындау арқылы) бағалаумен байланысты. Біз
мынандай ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... талдау, жас педагогтардың сабағы мен документациясын
талдау, дербес экспертиза, ... және ... ... ... ... (еңбек ұжымына, педагогикалық
еңбектің кейбір жақтарын меңгеру) ... және ... ... көп ... ... керек. Объективті қиындықтар сияқты (мектеп
әкімшілігі мен жасы ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар мен материалдардың болмауы, ... ... ... ... ұжымындағы жағымсыз әлеуметтік-
психологиялық орта, сабаққа дайындалу ... ... ... ... ... ... ... болмауы және
т.б.), субъективтіге де (кәсіби дайындық деңгейінің ... ... ... ... қиындықтар, кәсіби қызметке әсер
ететін жеке ... ... ... ... түрлері, сезімділік, белсенділік, ойлау түрі, көпшілік және
басқа) талдау жасау ... ... ... ... ... ... кәсіби бейімделуіне жағымсыз әсер ететін ... ... ... келтіру және субъективті факторлар ... ... ... жеңе ... ... ... табылады.
Бұл кезеңнің қызметі - орнын толтыру: педагогикалық жоғары ... ... ... ... ... ... шығады, ал
барлық күш тиісті білімді, шеберлік пен біліктілікті меңгеруге және жаңадан
келген жас ... жеке ... жоқ ... ... ... ... ... біз мектеп жетекшілеріне
(директорларға, оқу-тәрбие жұмысы ... ... ... келген
жас мұғалімдерге мынандай көмек түрлерін көрсетуді ұсындық:
-жұмысты жоспарлауға көмек көрсету;
-мектеп өмірінен дидактикалық міндеттер мен ... ... ... және ... ... ... ... жас
мұғалімдермен әңгімелесу:
-жас мұғалімдердің қоғам жұмыстарына араласу;
-жас мұғалімнің педагогикалық ұжыммен ... ... ... әсері;
-жас мамандардың тұрмыс-тіршілігін ұйымдастыру;
-бос уақытты ұйымдастыру.
Сұрақ-жауап нәтижесін зерттеу арқылы біз мынандай ... ... тану , ... ... жас мұғалімнің кездесетін
қиындықтары және оны бірлесіп қалай жеңу ... ... ... беру үшін ... әңгіме-дүкен құру, педагогикалық еңбек
ардагерлерімен және ... ... ... ... ... бос ... және ... бос әдістемелік күн
ұйымдастыру сияқты жұмыс түрлеріне өте аз назар аударылды.
Ауыл ... ... ... ... педагогикалық іс -
әрекетке ену процесіндегі мәселелермен жиі кездесіп тұрады. Алайда екеуінің
де қиындық деңгейінің үлес салмағы ауысып ... ... ... ... ... қиындықтың бірінші тобындағы адамдардың 90
пайызы ... ... ... және ... ... ... немесе жоқтығы және мектептің материалды-
техникалық ... ... ... білдірді. Жас ауыл
мұғалімдерінің мұғалім мамандығына ... және ... ... ... көрсетті: «өте ұнайды-16,6%»; «ұнамағанға
қарағанда ұнайды-70%»; «жауап беру ... ... ... ... ... ... ... алмағандар (13,3%) мұғалімдердің
педагогикалық іс - ... ... ... аз және ... ... ... көрсетсе, жас мамандардың 86%-ы мұғалім
мамандығын таңдауға маңызды кәсіби себептерінің ... ... ... мамандығында балалармен үнемі қарым-қатынаста болу ... ... беру ... оны ... өз ... ... дағдыландыру, балалар сүйіспеншілігін жеңуді, оқушылар
жағынан сенушілік пен мұғалімді мойындау мүмкіншіліктерін ... ... ... ... ... ... педагогикалық
көзқарас жақсара түседі. Сол себепті ауыл мектептерінің 76 ... ... ... ... ... себептері басым болса,
59 мұғалім мектепте өз жұмыстарын жалғастыруға ниет білдірді.
Бұл барлық іріктеудің 63%-ын құрастырды. Ал ... ... емес ... ... ... себеп көрсеткендер (13 адам)
өзінің болашағын мектеппен және мұғалім ... ... ... ... өз мамандығын өзгерткісі немесе мектепте емес ,
бірақ мамандық бойынша ... ... ... ... ... жоғары оқу орны ... ... ... оқу ... көрі ... ... ... жағынан
көмек көрсетілген жөн. Сол сияқты жаңадан келген жас ... ұжым және ... ... ... көмек көрсету өте
маңызды болып табылады.
Бұл кезеңде біз жас мұғалімдер іс - әрекетін ... көп ... Жас ... ... жасаудың негізгі түрі «Жас мұғалім
мектебін» таңдадық (Г ... ... Бұл ... ... құрылған
және ол әр түрлі саладағы жас ... ... біз ... ... ... ... ... практика жүзінде көрсетуге
бағытталғандығы, беделді мұғалімдер ... ... ... ... ... ... және жеке қарым-қатынас орнатуы
«Жас ... ... ... іс ... арттуының тиімді
түрі және оқу, ... және ... іс - ... ... жеңу үшін ... көрсету жеріне айналдырды.
Бұл бағдарламаның мазмұны- таңдап алынған тақырып бойынша теориялық
сабақты тереңдету ғана ... ... ... ... ... ... ен, нақты кәсіби-педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... жұмыс түрлері қолданылды: ... ... ... ... мен әдістемелік жұмыстарды
өздігінше зерттеу, ашық сабақтарға қатысу барысында тәжірибелі мұғалімдер
қызметін және одан кейінгі ... ... ... Әр сабақ ... ... ... жеке және ... жұмыс болып табылады. Содан
кейін жұмыс тәжірибесімен бөлісу ... ... жас ... мәселелерге байланысты дискуссиялар өткізілді, мысалы мынандай
тақырыптар бойынша «Ата-аналар жиналысын өткізу және оған ... ... өз ... ... ... ... жұмысы», «оқушылардың жүріс-тұрыс ережелері мен қарым-қатынас жасау
мәдениетін жасаудағы сынып жетекшесінің жұмысы» тағы да ... ... ... ... жоспарында жаңадан келген ... ... ... ... мен техникасын үйрету, сонымен
қатар өз жұмысында, оқу-тәрбие ... ... ... ... көп орын ... бойынша «Жас мұғалім мектебінде» әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... оқыту практикасында жалпы
педагогикалық жағдайды орындау ... ... ашық ... мен
сыныптан тыс іс-шараларға тематикалық қатысуы ұйымдастырылды. Әр сабақта
тыңдаушылар нақты тапсырмалар ... ... ... ... ... зерттеу және оларға талдау ... әр ... ... ... тыс ... ... және т.б.) алып отырды. Бұл
тапсырмалар келесі сабақта талданылып, талқыланды. «Жас мұғалім ... ... ... ... ... ... жоғарғы
оқу орындарының мұғалімдері қатысты.
«Жас мұғалім мектебі» тәжірибелі ... ... ... ... ... ... ... істеді. Олар практикалық
сабақтар жүргізіп отырды. Оның ... ... жас ... ... ... оның ... ... өз пәнінің ... көп ... ... ... ... Жас
мұғалімдер тәжірибелі әріптестерімен бір әдістемелік ... ... ... ... ... оны ... ... сияқты жұмысты
бірге ... ... ... ... жөнінде
баяндамалар мен рефераттар ... ... жас ... ... ... педагогикалық тәжірибені
енгізу мен талдап қорыту бойынша ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінді. Аудандық білім беру бөлімдері
әдіскерлері ... ... жас ... ... және облыс
мұғалімдері жұмыстарында кедесетін ... ... ... ... ... жұмыс тәжірибесінен үлгі алуға болатынын айтты.
Біз келесі алгоритмді ұсындық:
-берілген тақырып бойынша бар ... ... ... ... ... ... ... қатысу;
-осы мұғалімнің жұмыс тәжірибесін талдау;
-жас педагогтың шеберлік пен біліктілігінің ... ... ... мен өздігінен талдау;
-мүмкіндіктерді анықтау ( осы ... ... ... ... мұғалімнің өз қызметіне әдістемелік ... ... ... ... ... талдау;
-қорытынды мен келешек ... ... ... педагогикалық тәжірибені зерттеу мен қабылдау өзі ... ... ... ... ... ... Бұл ... келген жас мұғалімді өзінің ... ... ... ... ... жетілдіру жолындағы шығармашылық және өз бетінше
жұмыс жасауға бағыттайды.
Сонымен қатар, біз ... ... жас ... ... бейімделу
кезеңін (мектептің педагогикалық ұжымы, мұғалім-жетекші, педагогикалық,
аудандық, облыстық білім беру мекемелері жанындағы ... ... оқу ... ... басқару жөніндегі мынандай жұмыс түрлерін
ұсындық:
-Жаңадан ... жас ... мен ... ... ... ... оқу ... мен аудан әдіскерлерінің инструктивті-
әдістемелік ... ... ... бастапқы қалыптасуы ... ... ... ғылыми- практикалық конференция өткізу;
-Педагогикалық жоғарғы оқу ... ... оқу жылы ... жетекшілері мен аудандық және облыстық білім беру бөлімдерінің
өкілдерімен ... ... ... ету ... жақсы пәтер-тұрмыс
жағдайларын ұйымдастыру және басқа.
Әдістемелік бірлестік отырыстарында жаңадан ... жас ... ... ... ... талдау жасалынып отырды, оларға көмек
беру нәтижесі қаралды, әр түрлі мәселелерге байланысты тәжірибемен ... ... ... жас ... сөйлеген сөздерін тыңдауы ( өз
бетімен білім алу тақырыбында, оқу және ... ... ... мәселелер жөнінде)
Ең басты жаңадан келген жас педагог шығармашылық ұжымда жұмыс істеп
жүргенін түсіну керек. Соған ... ол да өз іс - ... ... келуі жөн.
Педагогикалық жоғарғы оқу орындары түлектері мен оның ... ... ... өзара қатынасқа келетін болсақ, біз мынандай
жұмыс түрлерін ұсындық:
- көшпелі кеңес өткізу (қолайлысы-демалыс кездерінде);
-өз ... ... ... ... ... ... ... кураторлар мен түлектердің бір-біріне хат жазуы;
- жас педагогтар мен ... ... ... ... бейімделу барысында және оның аяқталуы кезінде сұрақ-жауап ... ... ... ... жас ... қиналатын жерлері анықталды:
мектеп кітапханаларында жаңа әдістемелік әдебиеттер мен ... ... ... ... да олар ... оқу орны мұғалімдерінен
бұл жағдайға байланысты мәлімет алғысы келген дейін де ... ... ... керек ғылыми-әлеуметтік ... ... ауыл ... жас ... ... көрсету үшін
педагогика және психология кафедраларының ауыл ... ... ... ... ... ... әр ... әдістемелік
әдебиеттер құрастырып, шығару керек. Мәселен, бұл оқушылар мен тұтас
оқушылар ... ... ... ... сабаққа
дайындалу және оны ... ... және әр ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыруды жоспарлау, мінезі ... ... , ... ... және ата-аналармен жұмыс жасау
жөнінде әдістемелік әдебиеттер болуы мүмкін.
Кәсіптенген адамның жеке ... ... ... ... ... ... және ... кәсіби-жеке тұлғалық
үздіксіз дамуы идеясына негізделе отырып, біз ... ... ... ... педагогикалық білім беру, жеке психологиялық
кеңес беру және әр ... ... ... ... ... ... білімділік болып табылады.
Осы кезеңде жас ... ... ... ... ... біз жоғарыда көрсетілген жұмыстарды ескере ... ... ... ... ... ... ... Ол
кәсіби қызметке бейімделу процесінде көмек көрсету мақсатымен өткізілуі
және жас ... ... - ... және ... армандарыңды тануға және өзің ... ... ... ... ... өзіңе деген қарым-қатынасты қарап шығу және өзіңнің
қалыптасуың мен дамуыңа жалпы айтқанда-бүкіл өмір ... ... ... өз-өзіңді жетілдіру, өз-өзіңді басқару және өз-өзіңді
бақылау әдістерін меңгеру. Бұл кезеңнің іс - ... - даму ... ... жас ... ... жұмысы әр түрлі формада
жүзеге асады:
1) жеке тұлға мен қарым-қатынас ... ... ... күй психологиясы мен оны басқару сұрақтары ... ... ... және ... тануға, туып отырған мәселені шешуге және
дағдарыс жағдайларына шешім табуға, өздігінен даму ... ... ... ... біліктілігін мұғалімнің кәсіби жете ... ... ... жұмыстарын дамыту үшін тренингтер өткізу;
Кәсіби мұғалім тренингі кәсіби позицияны жетілдіруге ... ... ... ... ... ойлау,
педагогикалық рефлексия және басқа) және жеке тұлға қасиеттерін дамытуға
(мысалы, ... ... ... ... (мысалы, педагогикалық тапсырмаларды орындау ... ... ... мен ... ... ... ... кәсіби білімді толықтыруға бағытталуы мүмкін. Психологиялық-
педагогикалық әдебиетте мұғалімдерге арналған ... ... ... ... ... бар [38,173].
Соңғы кезеңде жас педагогтарды аттестациялаудан ... ... ... ұйымдастырылды. Жас ... ... ... ... ... және ... ... дайындық
қорытындылары бағаланды (ашық сабақтар мен өз бетімен ... ... ... қорытындысы бойынша, оқушылар білімін бағалау
срездері мен ... есеп беру ... ... ... тыс ... жұмыстарында меңгерген шеберлік пен біліктілік
бағаланды (сыныпқа жетекші болу, ... ... ... тыс және пән ... ... мектеп іс-шаралары мен
ата-аналар жиналысын ... және ... ... ... «Жас ... ... (ЖММ) ... әр жас
маманға көмек көрсету үшін бағытталуын көрсетті. Жұмысқа келгеннен-ақ
жас ... өз ... ... ... ... ... ... орнату өте қажет. ЖММ ... ... ... ... бос уақытын қызық өткізуге жәрдем жасайды, спорт
жарыстарын, ... ... ... ... жас ... ... ... үшін, оларға дұрыс тұрмыс-тіршілік құруына
тікелей қатысады. Жас мұғалімдер бір жылғы жұмысын ... ... ... ... ... бетімен білім алу тақырыбы бойынша ең жақсы реферат жазу байқауы;
-жас ... ашық ... ... ... ... ... аптасын ұйымдастыру және оны өткізу, бұл апта барысында
өзінің кәсіби ... ... ... ... есеп ... жас ... ашық ... мен сыныптан тыс ашық ... ... және ... ... ... мектептерінде еңбек қызметіне тікелей дайындалу, оны жүргізуді
ұйымдастыру, оның қорытындысына мектеп әкімшілігі, ... ... ... ... жағынан аса көңіл бөлуі мұғалімнің ... ... ... ... ... ... педагогикалық
ұжым мен оқушылар ұжымымен қарым-қатынас жасау жеке ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысымыздың
қорытындысы, біз ұсынған ... ... жас ... ... бағдарламасының көмегімен жас ... ... ... ... ... ... ... дербестік пен кез-келген
педагогикалық жағдайда ... ... ... ... кәсіби
әлеуметтік-психологиялық табысқа әсер ете отырып педагогикалық баға ... ... ... сенушілік сезімін нығайттық, жас ... ... жол ... Біз ... оқу орны ... ... жасауына қиындық туғызатын жағдайлар мен себептерді
анықтап алып, оны ... және жас ... ... әсер ... ... бел ... ... студенттердің педагогикалық ... оқу ... ... ... ауыл ... ... істеймін деген
сезімінің ерекше маңызы бар. Педагогикалық жоғары оқу орны ... ... ... ... ... ... ... оның оқушылармен,
мектептің педагогикалық ұжымымен, ата-аналармен, ауыл қоғамымен қарым-
қатынасқа ... ... және ауыл ... ... ... үйренуіне көмегін тигізеді. Бастапқы кезеңде жоғары оқу ... ... ... ... жас ... алғашқы еңбек
қызметінде психологиялық ... ... Жас ... жұмысын талдау
арқылы олардың 60 пайызы өзінің алғашқы еңбек іс - ... ... ... ... ... ... оларды мұндай
мәселелермен таныстырмаған, олар педагогикалық процеске толық емес
дербестік пен ... ... ... ... кезінде де
бұл мәселелерге тоқталмаған. Әсіресе, институттың ... ... ... дұрыс ұйымдастырылып және егер ол ... ... ... жағдайда ғана ауыл мұғалімі ... ... ... ... еді. Ауыл ... ... практика болашақ мұғалімді ауыл ... ... ... әр ... іс - ... ... дайындығын қамтамасыз
ететін үздіксіз педагогикалық практиканың логикалық түрде аяқталуы болып
табылады. Бұл ауыл ... ... ... іс ... ... ... тигізеді. Ол ... ауыл ... ... ... ... және ... үйретеді. Оны өткізу барысында студенттерде ауылға деген себепті-
бағалы қарым-қатынас қалыптасады. Ауыл ... ... ... процесінде оларды ауыл мектептерінде жұмыс ... ... ... ғана емес, практикалық ... ... ... (Г.В.Кондратьева [14] ).
Педагогикалық институт методистері практика кезінде ... ... ауыл ... ... ... ... ... деген біліммен, шеберлікпен және жұмыс біліктілігімен ... ауыл ... ... ... ... ... ... қызметінде пайдалана алатын мектептің оқу ... ... ... ... түрлеріне жадынама мен инструктивті-
әдістемелік материалдар қолдануды ұсыну керек. Ауыл мектебі ерекшелігіне
байланысты тапсырма ойластыру керек, оны ... ... ауыл ... қызметін жақсы бастауға көмегін тигізетін нақты білім алады ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесін
зерттеу, мектептің ... ... ... және ... оқу-тәрбие жұмысында қолдану мүмкіншілігін анықтау, табиғатқа
және ауылшаруашылық мекемелеріне серуен ... ... және ... ауыл ... сынып жетекшісі ... ... және ... ... ... практика өткізу білімді
өмір мен практикамен тығыз байланыстыруға, ... ... ... ... ауыл өмірі мен оның әлеуметтік-экономикалық дамуына
ауыл мұғалімінің кәсіби еңбек пен ... ... ... ... ... мектебінің ерекшелігін есепке ала отырып жақсы ұйымдастырылған
педагогикалық практика оқу, ... және ... ... кейбір
кемшіліктерді анықтайды, сондықтан оны алғашқы ... ... ... процесін тездету жағдайы деп қарастыруға болады.
Педагогикалық жоғары оқу ... ... жас ... ... әр ... ... ... дайын, толық қалыптасқан маман
деуге болмайды. Өздігінше жұмыс жасау процесінде ғана ол ... ... ие ... оны ... және ... ... айтуы бойынша, институтта оқу мен мектептегі ... ... ... ... ... ... ... алу сабақтастылығы.
Өздігінше жұмыс жасаудың ... ... ... ... ... ... жинау кезеңі болып табылса, оның теоретикалық
базасы ретінде ... ... оқу ... алған дайындығы болып
табылады.
Алғашқы жыл ... ... жас ... ... ... өзгешеліктер болуымен сипатталады. Біріншіден, жеке
тұлғаның ... ... ... ... беделдің орнын
мұғалімдік орта басады. Жаңа жағдайды ... ... ... ... ... болуыңа байланысты жеке тұлғаның өзін-өзі ... ... ... ... жас ... ... ... өзгереді: бөтен кәсіби және өмір ... ... ... ұжым ... енесің, сонымен қатар, оқушы
ұжымына ... ... ... ... әр қадамы мен айтылған
сөзіне жауапкершілікпен ... ... ... ... жас
мұғалімнің жеке тұлғасының жеке-психологиялық күйінде ... ... бола ... ... ... және ... ... әсіресе мектепте жұмыс жасаудың алғашқы ... ... ... Біз жаңадан келген жас ... ... ... ролі ... ... ... кеткен болатынбыз.
Тәжірибелі мұғалімдер жас педагогтарға өз тәжірибесін, білімін, шеберлігін,
біліктілігін, педагогикалық шеберлігін береді. ... ... және жас ... ... педагогикалық және
психологиялық ... ... ... ... ұнатуын,
психологиялық сыйысушылықтарын, рухани жақындықтарын қамтамасыз етеді.
Егер де бұл ... ... ... жас ... ... ... өз ынтасы мен армандары жөніндегі ойлары ... ... ... ... қиын ... олар ... пен көмек алып, оның саған деген достық сезімі пайда болады.
Жас ... пен ... ... ... ... ... ... жас маманның ұжымға енуін және мамандыққа ... ... ... ... ... әкімшілігі сыйысушылық пен дайындық
деңгейін есепке ала ... ... ... ... жас маман»
деп педагогикалық жұпты іріктедік. Бұл мұғалімдердің өз қалауынша ... ... ... ... Жаңадан келген жас педагог оқу ... ... өз пәні ... бағдарламаны егжей-тегжейлі ... ... ... ... бар дидактикалық
материалдармен танысты. Жаңадан келген жас ... өз ... ... және ... ... және әр ... папкаларды көбейтуге, үлестіріп беретін көрнекі ... ... ... ... ... барысында біз мынандай
бағыттарды анықтадық:
-кәсіби білім беру (жаңа ұжымға ... ... ... ... жақсы көруге дағдыландыруға көмек көрсету; жас
мұғалімдерді «Жас ... ... ... ... өз ... ... өсуін жетілдіру ... ... ұйым ... ... ... ... мектебінің педагогикалық ... ... ... ... Адам ... ... түрі болып табылатын ... ... ... ... емес;
-ұйымдастырушылық-бақылаушылық ( жас педагогтың жұмысына бақылау
жасау, өз ... ... алу, ... тәрбиелеу, өзін-өзі жетілдіру
бойынша іс - әрекет ... ... ... ... және ... ... және шығармашылық
өміріне араласуы оның ... ... ... тигізеді, ал өзінің
қажеттілігі мен ... ... ... борышық, таңдап алған
мамандығына берілгендік ... ... ... ... ... жеке ... ... жас педагогтармен әңгімелесу-осының барлығы және
басқа да ғылыми зерттеу ... ... жас ... ... және оларды
толғандыратын мәселелер мен кездескен қиындықтары туралы бай ... ... ... Егер ... ... еңбек іс - әрекетінде жас педагог
алдында өз ... ... алу, ... ... белсенді қатысу,
ЖММ, тәжірибелі мұғалімдердің ашық ... ... ... ... ... зерттеу, талдау және енгізу ... биік ... жету ... ... бұл жас ... қызметке және жұмысына қанағаттануына кері әсерін тигізеді.
Ал егер жаңадан келген жас ... ... ... пен ... ... тұрса, онда жауапкершілікті көтереді , педагогикалық және зерттеу
шеберліктері мен біліктіліктерді ... ... ... Егер ... алғашқы жылы мұғалім болу арманы нығайса, онда оқушыларды оқуға
және тәрбиелеуге шақыратын ... ... ... ал жаңа ... ... ... процесі шығармашылық даму сипатына айналады.
Экспериментті бітіру кезінде біз ... ... ... ... ... ... тәсілі, талдау және салыстыру, өзін-
өзі талдау және өзін-өзі бағалау, ... ... ... ... ... іс - ... ... тақырыбына байланысты
эксперименталды және бақылау зерттеуін жүргіздік:
1-кәсіби іс - әрекетті ... ... ... қанағаттану дәрежесі;
3-өз бетімен білім алу бойынша жұмыс.
Жас ауыл мұғалімдерін бағалау ... ... ... ... тобы-табысты бейімделу;
В тобы-қанағаттанарлық бейімделу;
С-тобы -нашар бейімделу.
Сонымен, эксперимент ... ... ... ... срез ... ( ... Кесте - Жаңадан келген жас ауыл мұғалімдерінің бейімделу деңгейі.
|Барлығы |А тобы |В тобы |С тобы ... |Бақ. |Экс. |Бақ. |Экс. |Бақ. |Экс. |Бақ. ... |47 |9 |3 |34 |36 |5 |8 |
|% |% |19% |6% |71% |77% |10% |17% ... ... С тобындағы жаңадан келген жас педагогтар
санының 29-ға ... В ... ... ал А ... ... ... Соған сәйкес жақсы бейімделген жас мұғалімдер
тобының (А тобы)-19%-ға ... ал ... ... ... (В тобы)-71%-ын, азы-нашар бейімделу тобы (С тобы)-10%-ын ... ... А тобы 4%-ға, В тобы 16%-ға ... С тобы 20%-ға
төмендегенін көрсетті. Эксперимент соңында қатысушылар бейімделуінің
эксперименталды және ... тобы ... ... ... ... Мұндай айырмашылық эксперимент басынада
байқалмады.
Бұл тәжірибелі-эксперименталды мәлімет жас ауыл ... ... ... ... үшін ... ... ... әкімшілігі, тәжірибелі әріптестер, педагогикалық
жоғары оқу орны мен ... ... беру ... жағынан оларға
көмек көрсету қажеттілігін ... ... ... жас ... кәсіби бейімделуінің табысты болуына ... ... ... шарттары мен факторларын есепке алу керек.
2.3 Қәсіби – педагогикалық іс - ... ... ... ... ... реформа жағдайында жеке ...... ... ... практика жүзінде дамыту және ... ... ... ... ... Бұл жаңа ... ... тез бейімделе алатын,
жоғары кәсіптенген адам болып, ... түсе ... ... ... дайындауға бағытталуы керек.
Нарықтық қарым-қатынас еңбек сипаты мен мақсатын түбегейлі өзгертеді:
оның ... ... ... ... адам болу ... пен ... ... етіледі. Өз мамандығыңды үнемі
жетілдіру керек, кәсіпкерлік белсенділік ... ... және әр ... ... өз бетінше қалыптасуың керек.
Жас мамандардың бейімделу процесі заңдылықтарын білу ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру оның
кәсіби өсуінің табысты болуын жүзеге асырады. Жас ... ... ... өз ... ... ... жағдай туғызу керек.
Жас мамандардың өмірін, ... және ... оқу ... ... ... ... қоя отырып, ұйымдастыру өте қажет.
Біздің зерттеуіміз көрсеткендей, кәсіби- педагогикалық ... ... ... мыналар:
-педагогикалық ұжымның жақсы психологиялық- педагогикалық климаты;
-тиімді жетекшілік ұйымдастыру;
-педагогикалық мамандықты саналы түрде таңдау, мұғалім қызметіне жоғары
мотивациясының ... ... өз ... ... ... ... жас мұғалімнің кәсіби іс - әрекеті мазмұнын орынды анықтау;
- әкімшілік тексеріс, жас мұғалімнің бейімделуін шебер басқару.
Қазіргі жас мұғалімдер жаңа ... ... мен ... ... саласында жеткілікті дайындалған, олар кәсіби стеореотипте әлі
шырмалып қалмаған, сондықтан олар ... ... ... ... жеке ... ... өткізуде қызығушылық, жаңа ... ... ... ... ... жас ... дайындау педагогикалық
жоғарғы оқу орнының басты міндеті болып табылады.
Өз еңбек жолын бастаушылардың ішінде қабілетті, ... ... өте көп. Ю.Л. ... [97,133 б.]: ... ... ... ... олардың өзіндік ерекшелігіне, оригиналдылығына абайлап,
ұқыпты қарау керек, қызық ... ... ... ... сену өте қажет. Мұғалімнің айқын даралығы төзімділік
сапасын, істелген ... ... ... ... және мектептің
қызмет өрістерін іздеуді тудырады. Жас мұғалімдердің осындай ... ... ...... ... болып табылады.
Жастарға сену ... ... ... және ... рух беру ... Бұл жас адам мен ... жеке тұлғасының қалыптасуына
көмегін тигізеді».- деді.
Бірақ мұғалім мамандығы тек дарынға ғана ... ... ... ... ... ... жаңа кадрларды педагогикалық шеберлікке
және өз бойында ынта, балаға үйір болу мен ... ... ... ... профессионализмге бағыттау керек. Шеберлік, жоғары
мамандық өлшеуіші ... жас ... ... ... ... ... ... процесі жұмысындағы басты ... ... ... атқарады.»
Педагогикалық жетекшілік – жастардың педагогикалық ... ... ... бірі ... өмір дәлеледеп отыр. Уақыт
талабы – жас ... ... ... бейімделу тәжірибесі
көрсеткендей, жақсы ұйымдастырылған педагогикалық жетекшілікпен орындалады.
Педагогикалық жетекшіліктің ... ... ... іс - әрекетінен
бір жетістігі, ол маманның жұмыс, іс ... ... ... Жас ... не және оны ... ... ... екенін білу аз,
ол істеліп жатқан нәрсені көру және сезу керек.
Шеберліктің ... жас ... ... тәжірибелі бастығымен
оның сыныбына, оның ... ... ... ... ... ... жас ... сабақты, композицияны педагогикалық дұрыс құрады және
олардың барлық бөліктерінің өзара байланыс ... ... ... ... ... ... ... жинайды, яғни
сабаққа дайындалудың шығармашылық ... қол ... ... ... ... көзі жетеді. Сонымен қатар, жас
мұғалімге шебердің мәдени ... ... ... ... ... ... және уақыт сезімі беріледі. Мұғалімнің жоғары
шеберлігін құрастыратын бұл қасиеттер кітап және ... ... ... [97,134 б.] ... бойынша, педагогикалық жетекшілік,
«терең өнегелі психологиялық маңызы бар, ... жас ... ... ... мен ... маңызды қасиеттерінің бірі – шәкірттік
қабілеттілікті, яғни ... ... тура ... және оны ... Жетекшілік жас мұғалімдерінің басым көпшілігіне керек».
Жетекшіліктің екі ... ... ... ... ... – формализм:
мұғалімдерді жетекші роліне кездейсоқ ... ... жас ... тәжірибелі
мұғалім жағынан көңіл бөлмеу, өз қамқорындағы адамдар ... ... ... мен өз ... талдаудың жоқтығы шығады. Бұндай
«жетекшіліктің» әсерінен жас ... өз ... ... ... және кәсіби дамуда шегініс пайда ... ...... деп ... ... ... Бұл жас маманды
шектен тыс қамқорлық жасаумен сипатталады, яғни ... ... ... сөз ... ... әр сабақ сайынғы жоспарын ... ... ... оны жеңу ... ... ... жас мұғалім ынтасын жояды, оның ... ... ... жас
мұғалім жағынан дербес шығармашылығын көрсеткізбейді. Жаңадан келген
жас мұғалім бар ... ... оны жеңу ... Бұл ... мен ... жеткізетін мұғалімнің жеке тұлғасындағы
қасиеттері мен оның қызметіндегі ерекшеліктерін тудырады.
Сонымен, жас мұғалімнің кәсіби ... ... жеке ... ... мен нәтижелілігі көп жағынан жетекші жұмысы ... ... ... байланысты. И.Д. Лушников [101, 175-176 ... ... ... ... ... анықтайды:
«Бірінші жағдай: жетекші қамқоршы болмайды, бірақ жас ... қиын ... және ... ... ... бірақ жас мамандар мен баланы тәрбие, дамыту мен білім ... ... ... талқылауға тырысады; ондаған кеңес бермейді
және сабақ кезінде ондаған ... ... ... оқу- ... ұйымдастырады да басты нәрсені түсіндіруге бағыттайды; жаңадан
келген жас педагогтың ынтасын және дербестігін қалыптастырады; өз ... ... ... жасауға тырысады ... бос күн ... ... оқу орны түлегінің кәсіби өсуіне ... ... жас ... бос ... оның ... ... ... қатар
тұрмыс мәселелеріне араласады және оны шешуге тырысады; жас әріптеспен
қарым-қатынас профессионалдардың ... ... ... ... ... ... пен ... өзара жылы, адамдық қарым-қатынас
орнатуға көмегін ... ... ... ... ... көрсететін, мұғалім мамандығын
меңгеруге, өз бетінше білім алуға ынталандыратын ... жас ... ... ... ... өріспен шектеледі.
Үшінші жағдай: қарым- қатынас тек кәсіби өріспен ғана шектелмейді, жас
мұғалімге негізінен оқу- тәрбие сапбақтарына дайындалу және ... оған ... ... аз ... көмек көрсетіледі.
Төртінші жағдай: мұғалім- жетекші жас маманды өз ... (бұл ... ... ... мен ... ... ... жетекші жас маманға білім беру кезінде жоғарғы оқу
орны бағдарламасын қайталайды, педагогиканың онша прогрессивті ... қана ... оны ... іс - ... мен оның мазмұнындағы айтарлықтай өзгешеліктер
жаңадан келген жас мұғалімдердің ... ... ... әсер етеді.
Әр жас ... өз ... ... ... ... ... ... түлектері мұғалім жұмысына бірнеше айдан кейін бейімделе ... ... ... ... Ал кейбіреулерінде бейімделу тез
іске аспайды, тек ... жылы ... ... ғана бейімделеді;
үшінші біреулер бірінші жылы ... ... ... ... жас ... ... ... зерттеп барып, оған
көмек берудің дұрыс ... ... ... ... ынтымақтастық түрлерін
орнатып, онымен тиімді кеңес беру жөнінде ойластыру керек, жеке ... ... ... ... кеңес беру және осы ... ... ... ... өте қажет, оны өздігінен жетілдіруге
педагогикалық дұрыс ынталандыру . Жетекші жаңадан ... жас ... ... ... ... ұйымдастыруға және мұғалімнің ... ... ... үшін өте ... ... ең бірінші, әр жас мұғалімнің жеке ерекшеліктерімен
анықталады. Ю.Л.Львова [97] мұғалімдердің жеке ... ... ... ... жас мұғалімдер жұмысын дифференциялау
мүмкіншілігі ... ... ... ... ... ... және әдістемелік міндеттерді
өз бетінше орындай алатын жас мамандар кездеседі. Олар жұмыстан қорықпайды,
өзара сол арқылы бағалайды, өзінің алғашқы ... ... ... ... ... әріптестерді таңдай алады, олардың тәжірибесін
қабылдап, пайдаланып ... ... өз ... ... ... ... ... қолдануға тырысады. Бұндай жаңадан келген мұғалімдер
категориясы үшін ... ... ... ... ... ... ... Себебі, бұл кері әсер ... ... ... ... жас ... белсенділігі қырсықтыққа айналуына әкелуі
ықтимал.
Жасырынды потенциалды педагогикалық мүмкіншілігі бар жас ... ... ... ... ... Бұндай адамдармен жұмыс жасау барысында
оларды мақұлдауға және ... рух ... ... ... табу керек.
Олардың еңбегін жоғары ... «ұшу ... бола ... бұдан
кәсіби мұғалім ақырындап көтеріле береді.
Өзіне өте ... жас ... ... ... ... ... ... Шынымен де, алғашқы кезде оған бәрі оңай ... ... ... мынаны аңғаруға болады: ол ... ... ... және ... нәтижесі орташа. Алайда жас ... ... ... ... өзімен қанағаттанады немесе өз жұмысы
нәтижесі болғанын көре отырып, оған ... ... ... ... ... Ал ең ... бұл иек артушылық пен өздігінше
сынай алмауы симптомы ... ... Бұл ... жас мамандар мен
жұмыс жасауда оның еңбегін ұйымдастыруда ... ... ... ... ... өзін-өзі талдауға және оның ... ... ... ... ... өте ... болып табылады.
Жас мамандармен ... ... оның іс - ... ... ... ... орын атқарады. Р.Х.Шакуров [175,13 ] ... деп ... ... ... объективті факторлар ішінде бірінші ... ... ... ... мекеме жағдайында жағымды бағалау
басты роль ... Өз ... ... ... пен ... ... ... адам үшін өте маңызды ... ... ... ... ... өз ... ... мұғалім үшін қиын”.
Педагогикалық жетекшілік билеген барлық жас мұғалімдер кәсіби
бейімделу ... ... ... ... ... Бұл ... көп ... талап етеді, ал ... ... ... байқалмайды. Барлық мұғалім ... ... ... ... мен ... берілгендігіне
байланысты.
Педагогикалық жетекшілікті ... ... ... басты
орынды ұғыну психологиясы мен педагогикалық тәжірибені меңгеру алады. Бұл
сұрақ педагогикалық еңбектерде жетілікті түрде қарастырылмаған. Тек ... ... ... ... жұмысында педагогикалық тәжірибені
меңгеру механизмін ашуға талпыныс жасалынған [175;180]. Бұл ... ... ... ... ... тәжірибені
қабылдау мен меңгерудің өзіндік ерекшеліктері бар. Біз ... ... олар ... ... ... ... ... істе біреудің тәжірибесін меңгеру жай ... ... ... ... болу керек» деген сұраққа жауап беру үшін әр
жас мұғалімде қалытасқан түсінік болады (идеалды мұғалім моделі). Сондықтан
ол ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе беруші ретінде жеке тұлғаның эмоционалды өрісі аса мәнге ие
болады. Педагогикалық ... ... бір ... жас ... ... қарым –қатынасы, оның көз алдындағы жетекшісінің беделі,
оның тәжірибесін қабылдау ... ... ... ... ... шамасы келгенше, толық және жақсы бөлісу және жас маман іс -
әрекетінде оны дамыту және ... ... ең ... ... ... екі ... тәжірибені қабылдаудың психологиялық
ерекшеліктерін ескере отырып, Ю.Л.Львова [97,142 б.] ... ... ... ... ... ... үшін жас ... дәл сол
тәжірибені қабылдау ниетін көрсету керек. Оған жетекшінің жеке тұлғасы
қалай тартымды, әрі ... ... ... де ... ... ... ... [175] жетекші мен оның қамқорындағы ... ... ... кепілі ретінде олардың сыйысушылық деңгейі болып
табылатынын айтты. Стильдік көп өзгешеліктер болған кезде жас ... ... ... жоғары деңгейде болуына ... ... ... әдіс – тәсілдерін пайдалана алмайды екен.
Ол жетекшінің және оның ... ... ... жұмыс ырғағы
жағынан ұқсас болу керек дейді.
Жас мұғалім, ең ... өз ... іс ... ... керек:
оның сабақтары мен сыныптан тыс іс-шараларға қатысу, ол ... ... ... және ... Егер ... ... жас педагогта қызығушылық тудырса, егер оның тәжірибесі оны
рухтандырса, өз ... ... ... ... онда бұл ... маман өз мұғалім жетекшісіне бекітіліп қалуы мүмкін. Бұндай өз еркі
бойынша жасалған ... бір ... ... және ... ... етеді. Ал бұл жоқ ... ... ... ... ... еді.
Жетекшіліктің терең әлеуметтік - өнегелі маңызы бар. Әр кезең ұрпақтар
өкілдерінің өзара әрекет етуі жасқа да, тәжірибелі мұғалімдерге де ... өте ... Әр ... ... өз ... ... педагогикалық еңбек шеберлері бар. Шеберлерді өз тәжірибесімен
бөлісуге тарту – олардың шығармашылық өсуі мен ... пен ... жаңа ... ... көзі ... табылады. Нәтижесінде,
орынды ұйымдастырылған жетекшілік педагогикалық ... ... ... және ... ... ... жасауға алдын
ала жағдай жасайды. Бұл ... ... ... ... және шынайы
шығармашылық педагогикалық ұжым ... әсер ... ... өз ... ... алуы мен ... ... өзара
байланысы көптеген авторларда кездеседі.[135,180,181]. Өз бетінше білім
алу түсінігі астында мақсаттылық, ... және ... ... ... мамандығын жоғарлатуының негізгі түрі жатыр. Педагогтың
үздіксіз білім алу бөлігі ретінде, өз бетінше ... алу – ... ... ... ... пен сәйкес институттарға мұғалім мамандығын
жоғарлатуды байланыстырып тұратын буын.
Егер өз бетінше ... алу ... ... өтіп ... ... ... беруі жинақылық, үздіксіз сипат алады ... ... ... ... жас ... өз ... ... алуы –
мамандықты меңгеру мен онда шеберлікке жету мүмкіншілігін ғана ... ... өз жеке ... ... ... ... ... жол
болып табылады.
Педагогикалық әдебиеттерде тәжірибелі әдістердің өздігінен білім алу
ерекшелігі көрсетілген. Бұл ерекшелік жас ...... ... ... Өз ... білім алу бағыты мен мазмұны мұғалімнің
қандай ... анау не ... ... ... ... ал
олардан не күтеді, міне ... ... ... ... өз ... алудың негізгі екі деңгейін көрсетеді:
1) «компенсаторлы» өз бетінше ... алу ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз дайындықты құрту;
2) «бейімделу» қызметтің өзгеріп ... ... ... ... ... бейімделуіне байланысты мақсатқа жетуді ... өз ... ... ... ... ... деп өзінің шығармашылық
потенциалын дамытуға мұғалімнің ұмтылуын айтамыз.
Бұл жағдайда ... жеке ... ... жаңа ... қызметі процесінің өзін қайта құруға жәрдем жасайды.
Мұғалімнің ... ... ... ... өз бетінше білім
алуының жеке мақсат маңыздылығы ... ... ... ... ... алу бойынша жас мұғалім позициясында кейбір
ерекшеліктер мен қарама–қайшылықтар бар. Өз бетінше ... алу өз ... ... ... ... ... және
жалпы мәдени жетілдіруді енгізетіні белгілі. Кәсіби өз бетінше білім алу
тек жалпы мәдениетпен тығыз байланыста болмау ... ... ... ... ... Себебі, кәсіби мәдениет- жалпы мәдениеттің бір бөлігі
ғана. Алайда, жаңадан ... жас ... өз ... ... ... кәсіби
мен жалпы мәдени арасында қалыптаспау байқалады. Бұл ... ... мен ... ұғып, түсіндіріп беруде қабілеттілігінің ... ... ... ... ... мәлімет, «жұмысына» да
мәліметтік болмайды. Өз бетінше ... алу ... ... алады. Ол
мұғалімнің жеке тұлғасын дамытуға ынталандырмайды.
Жас ... өз ... ... ... алу ... өз
кәсіби позициясына қарама – ... өзін ... ... ... ... ретінде қабылдауына әсер етеді. Соның нәтижесінде ол
өз әдістемелік қажетіліктерін түсініп, өз ... оқу- ... ... ... ... ... Ал психологиялық–педагогикалық өз бетінше
білім алу оқушылармен тәрбие жұмысына өте аз дәрежеде әсер ... өз ... ... алу ... да өз ерекшелігі байқалады.
Кешегі студент ретіндегі жас мұғалімдер кітаптармен және тағы ... да ... ... ... жұмыс жасауға жақсы біліктілігін көрсетеді.
Олар өзінің, сонымен қатар ... да ... мен ... ... талдау жасауға нашар дайындығын көрсетеді. Алайда жас
мұғалімнің өз бетінше білім алуы, «компенсаторлы» сипатта ... ол ... ... ... және ... рольді игеруіне байланысты. ... ... өз ... ... жеткіліксіз көрінуіне
абыржымайды, әрине бұл түсінікті, өйткені олардың мұғалім жұмысы жөніндегі
теоретикалық білімі олардың тәжірибесінен асып ... Олар ... ... ... өткізуден көрі, қалай өткізу керек екенін біледі. Сонымен
қатар практика ... ... олар ... жеткіліксіз болғанын
түсінеді. Әрине, дайындықты жақсарту үшін өз ... ... ... керек.
(Аксакова,[6])
Бұндай «компенсаторлы» өз бетінше білім алуда мұғалім – жетекші
жағынан ... ... өте ... Жас мұғалім сабағына қатысып
және оқушылармен қалай ... ... ... ... жетекші жас
мұғалім жұмысындағы қателіктер мен кемшіліктерін көріп, өз уақытында ... ... ... өз ... ... алу, ең ... кәсіби шеберлікті меңгеруіне байланысты және өзін сыныпта
«еркін ұстағанша» жалғастырылады. Бұл ... әр ... әр ... ... ... жұмыс негіздерін 2-3 айда меңгерсе, енді
біреулерінде 1 не одан да көп ... ... ... ... табысты және тез енетін жас мұғалімдерде өз бетінше
білім алуының басқа мақсаттары туады. Бұл ... ... ... ... ... ... мұғалімдер жаңа мәлімет көздерін оңай таба
алады және тематикалық картотеканы құрастыра алады. Олар пән ... ... ... ... өз жұмысына жеке талдау жасай алады, тек
кемшіліктерді ... қана ... оны ... қабілеті болады, мұғалім
шебердің тәжірибесінде үйреніп, олардың жұмысында ... ... ... ... ... ... келген жас мұғалімнің дербес
іс - әрекеті жөнінде қызық мәлімет берді. Жас ... өз ... ... ... ... ... себебін анықтағанда, мыналарды атады:
өз мамандығыңды жоғарлатуға ынталану; мұғалім еңбегінің ... ... ... ... пәнге деген қызығушылығын арттыру
ниеті; бала әуестігін қанағаттау; ... ... ... ... ... ... ғылым жетекшілерін көбейту ниеті; мұғалім ... ғана ... ... оқу орны ... ... бейімделу
нәтижелілігін жоғарлату шарттарының бастысы – жаңадан келген ... ... ... мазмұнын орынды анықтау. Осы мәселеге
байланысты И.Д. Лушников [101,163 б.] былай дейді: «Жас ... ... ... тұр: ... ... бастап жоғары деңгейде беру. Ол
басқа мұғалімдер сияқты оқу – ... ... ... ... ... кең ауқымды іс - әрекетте барлық керек ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Жаңа
бастаған мұғалім ... оның ... ... мен ... жақсы
дәрежеде меңгеруге әсерін тигізетін кәсіби жұмыс негіздеріне ... ... ... [101, 198 б.] ... ... ... еңбегінің мазмұнын орынды ұйымдастыру мынаны
түсіндіреді:
а) алған мамандықпен толық сәйкес іс - әрекет мазмұнын анықтау;
б) кәсіби - жеке - ... даму ... ... және ... ала ... әр ... негізгі қызмет түрлерін орынды үйлестіруі:
үйретуші, сынып жетекшісінің жұмысы, қоғамдық және бетінше білім алу (әр
жас маманның өз ... ... ... ... ... в) қызметтің бір түрі
ішінде (мысалы, үйретуші) – оның ... ... жаңа ... ... ... ... байланысты түрлендіру.»
Кәсіби - жеке – тұлғалық даму мен ... ... ... ... ... ... беру мен жас мұғалімдердің педагогикалық
еңбегінің ... ... ... Бұндай ұйымдастыру мынаны
көздейді:
а) жаңадан келген мұғалімнің ... ... ... ... әрекеті, мектептің педагогикалық ұжымы, аудандық әдістемелік
кабинет жанындағы шығармашылық бірлетік, жоғарғы оқу ... ... ... ... жеке ... ... ... әрекет негізінде үйлестіру;
б) білім беру ұйымдастыру түрлерін аудан, жергілікті ... ... ... ... ... және жаңадан келген мұғалімнің өз ниетін ... ...... ... ... үшін ... ... түрлендіру.
Бүгінгі күнгі практикада бұндай бейімделу шарттары сақталынбайды
және ... ... ... ... еркін анықталады. Бұндай
тенденция ауыл ... ... ... Бұл ... ... ... аздығынан байқалады. Ауылдың орта ... оқу ... ... – 18 ... мамандық бойынша емес
сабақ жүргізілу кездеседі, пән саны 2-ден 5-ке дейін; әр жастағы ... көп және ... ... жас маман береді; сынып жетекшілік жұмысы
4-тен 10 ... ... ... ... ... 1 және ... ... (бұл мәліметті И.Д.Лушникова[101] берген).
Ауыл мектептері күрделі мәселеге тап ... ... бір ... тәрбие процесін формалды емес, сапалы жүргізу үшін жаңадан келген
мұғалімді мамандыққа бейімделу керек және өз ... ... ... ... ол өз ... құрмет дарытуды және жас маман
кадрларын бекітуді ... ... қиын ... ... және
өндірістік) жұмыс жасағалы отыр.
«Бұндай жағдайларда ... ... ... ... ... ... өндірістік қажеттілігінен ғана ... ... оқу орны ... үшін бұл кәсіби жайсыздыққа, көңіл
қалушылыққа, қанағатсыздандырылық сезіміне, ал оқушыларға – оқу ... ... ... айналдырады. Тек бүгінгі қажеттілікті басшылыққа
ала отырып, педагогикалық ұжым ақырында ең ...... ... айрылады.
Қызметінің кең және әр түрлі мазмұнын, әлі ... ... (бұл ... негізінен, бірінші жылғы жұмыс қызметіне қорытынды
жасағанда кері әсер ... ... ... ала ... одан
мұғалімге қажет барлық шеберлікті ... ... ету ... ... ... өте ... ... қарама- қайшылықтан шығу үшін үш мәселені шешу керек. Бірінші:
әлеуметтік- экономикалық ... ... ... ауылда
мұғалім қызметінің өмірі мен ... ... да ... ... ... барлық жүйесін өзгертілуіне байланысты жаңадан
келген мұғалімдердің кәсіби іс - ... ... ... ... ... ... тұрақтылығына да жетеді.
Бұл екеуі (И.Д.Лушникованың [101, 167 б.] пікірі бойынша) ... ... ... Ауыл ... ( тек ауыл ... ... жасау жағдайында жаңадан келген мұғалімнің кәсіби ... ... ол ... жетуді көздеп жүзеге асыру керек: ... ... ... ... ... кәсіби қанағаттану мен жас
мамандар есебінде ... ... ... бұл ... еңбегін
ұйымдастыруда ішкі, педагогикалық жағдайдың өзгеруіне әкеледі. ... ... ... үшінші мәселесі педагогикалық жоғарғы оқу
орны түлектерінің кәсіби еңбек мазмұнын ... ... ... ... ... жас ... қызметінің мазмұнын анықтаудағы
талаптар көрсетілген [180,167 б.].
1) Жоғарғы оқу орны ... ең ... оқу – ... ... ... ... болғандықтан, оны кәсіби дайындыққа толық сәйкес
қызмет мазмұнына ... ... ... ... ... мен ... түсінген жұмыс мазмұнында жетіледі.
2) Жаңадан келген мұғалім қызметінің мөлшері мен ... ... оқу және ... ... меңгеруге жәрдем ететін кәсіби
еңбегінің басты мазмұнын ... жас ... бар күш – ... ... ... ... жоғарғы оқу орындары түлектерінің кәсіби қызметінің
негізгі мазмұнын ... мен ... жеке ... ... ... ... ... отырып, теоретикалық негізде
қалыптастыру керек, бұл мазмұн жас мамандардың дұрыс ойлау ... ... ... негізі ретінде жоғарғы оқу орнында ... ... қана ... ... ... жұмыста шығармашылық стиль тудыруға
мүмкіндік береді.
4) Жас ... ... ... педагогикалық жоғарғы оқу орны
түлектерінің мамандығын мәнді ... ... ... жеке
тұлғалық ерекшеліктерін бекіту және жоғарғы ... ... ... ... ... ... меңгеруді жүзеге
асыруды беру керек ( Лушников, [101, 167-168 б.])
Мұғалімнің кәсіби ... ... ... 4 ... ... оқыту,
тәрбие, қоғамдық жұмыс және өз бетінше білім алу . Баланы ... ... ... ... ... мұғалімнің өз бетінше ... алуы ... даму ... ... ... ... ... құрамдас
бөлігі болу керек.
Жоғары оқу орны ... ... ... ... ... түріне және
оның кәсіби дайындығына байланысты оның қызмет мазмұнын дифференциялауға
болады. Әр педагог өзінің еңбек мазмұнына ... төрт ... ... ... Осы ... жас ... сынып жетекшілігін беру орынды ма,
міне бұл сұраққа жеке тұрғыда келу ... ... жеке даму ... маңыздылығына қарамастан, жаңадан келген жас педагогқа бірден
қоғамдық тапсырмалар жүктесе дұрыс бола ма, соны ... ... ... әр жас ... оқу ... , сынып жетекшілігі, қоғамдық
тапсырмалар мен өз бетінше білім алудың ... ... табу ... жас ... өзін кәсіби тұрғыда дамытуына көмегін тигізеді. Нақты қызмет
мазмұнын анықтауда ... ... жас ... өз ... алу ... ... ең бастысы мамандық маңыздылығына тезірек
бейімделу мүмкіншілігін ... ... жөн. ... ... ... болу керек: жаңадан келген жас мұғалім қызметінде өз бетінше білім
алу мен оған берілген уақытты есепке ... ... ... ... ... тек ... белгілері ғана
бар емес, сонымен қатар аса жекеленген болып келеді. Педагогикалық жоғары
оқу орны әр түлегінің кәсіби бастауы өз даму ... ... ... ... жас ... ... қалаптасуы әр қарқындылықта өтеді.
Сондықтан педагогикалық жоғары оқу орны түлектерінің ... ... ... шарты оның кәсіби бейімделуін жекелендіру болып
табылады, оған көмек ұйымдастырудағы кәсіби дайындығының жеке деңгейі ... ... ... де, ... ... оның ... іс -
әрекетінің мазмұнын анықтауда кәсіби мотивация сипатына да қатысты.
Педагогикалық ... оқу орны ... ... сенім , ... ... ... әр ... ... педагогикалық
процесі мазмұнының ырғағы, тіпті, компоненттерді меңгеру жүйелілігі
айтарлықтай өзгеше болады. ... ... оқу орны ... ... оқу ... ... мазмұнын меңгеруде әр түрлі
кезеңдерде болады; ... ... ... ... ... оны ... түсіне бастайды; үшіншісі- оқу-танырлық іс ... ... ... ... болады; төртіншісі – ... ... ... ... ... ... үйренеді және
тағы да басқы.
Тек кәсіби қызметте жаңадан келген жас мұғалімнің жеке ерекшеліктері
бірден ... ... өзін оқу ... екіншісі-сынып жетекшісі
ретінде, ал ... ... ... ... ... ... ... өзінің кәсіби қызметінде жеке күшінің ... ... ... ... жеке ... ... ... тағы бір
жағдай тудыру деген сөз. Педагогикалық жоғары оқу орны түлегінің ... мен ... ... ... есепке алу және
ынталандыруда олардың ... ... ... ... жатыр.
Кәсіби-жеке тұлғалық дамытуды жеделдету, педагогикалық мамандыққа
бейімделу жоғары оқу орны ... ... ... алуын
жекелендіру және өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... [101,199 б.], ... оқу орны
түлектеріне кәсіби қызмет пен ... ... ... жағдай жасалмаса,
онда педагогикалық жұмысқа қандай дайындықпен келсең де сәтті кәсіби-
жеке ... даму ... ... ... жоғары оқу орны түлектірінің кәсіби-жеке тұлғалық
даму деңгейі мен жоғарыда көрсетілген ... оқу орны ... өсу ... үндестіру заңдылығын шығаруға мүмкіндік береді:
түлектің ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың алғашқы жылдарында оның ... ... және ... ... де ... ... ... одан қанағат алады. Кәсіби жетілдіруге, жас мұғалімнің ... ... және оның ... шеберлік негіздеріне әрекет жасауына
алдын ала жағдай жасайды».
Жас ... ... ... ... өз ... мен
қабілеттілігіне сәйкес педагогикалық мамандықты саналы ... ... ... ... және ... ... ... жасайтын жеке тұлғалық ерекшеліктер мен шеберліктерден басқа талап
етілетін қасиеттерге мыналар жатады: ұстамдылық, адамға үйір болу ... ... пен ... ... ... пен ... жүзділік пен жинақылық; біреу ... ... оған ... өз назарын басқа нәрсеге аудару, ... ... ... ... ... ... ... жоғары және жалпы, эмоционалды
тонус сақтау, бір ... ... ... ... ... тез ауысу, жаңа
жағдайға тез үйрену, қарым-қатынас орнату, таныс не жартылай таныс адамдар
арасында ... ... ... (Кондратьева Г.В.[14] ).
Әуестікке төмен қарқынды мотиві бар немесе мүлде мотиві жоқ ... ... ... қиынға соғады. Ал мектепте жұмыс істеуге
әуестігі бар мұғалімдерге мынандый қасиеттер тән: мейір ... ... ... ... оңай ... ұжымдық қызметке дайындық.
Олар үшін бейімделу орынды деңгейден көрі ... ... ... Егер ... ... жоқ ... онда іс - әрекетке ... ... ... ... жас мұғалім бейімделуінің басты шарты- педагогикалық
оқу-тәрбие процесіне кәсіби-педагогикалық қызмет бағыттылығын күшейту.
Педагогикалық ... оқу орны ... ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық және әдістемелік ... ... ... ... ... ... мамандық сәтті болу үшін болашақ ... және ... ... ... ... мен практика байланысы ... ... жасы мен ... ... ... мен ... ... ала отырып, студенттерді
алған теоретикалық білімін шығармашылық түрде практикада қолдануына
дайындау керек. ... ... ... дамытуға тиімді түрлер
мен әдіс –тәсілдерді енгізу мен ізденісті ... ... ... институтта студенттің академиялық үлгерімі
мен оның педагогикалық іс - ... ... ... ... ... бар ... ... ұстанады. Мәселен,
А.И.Кагальняк және О.И.Бендерская [99] ... оқу - ... «4» және ... 90%-ы ... іс - ... тез ... дейді.
М.И.Педаяс [42] жоғары оқу орны жоғары үлгеріммен бітіргендер ... ... ... ... үздіксіз өзін-өзі жетілдірумен
айналысады және сабақты қиындату мақсатымен ... ... ... және ... [183] жас ... ... ... интеллектуалды даму деңгейі жоғары болған сайын, оның ... ... ... өз ... ... меңгеру тез жүзеге асады
және кәсіби бейімделу ... ... ... деген пікірге келеді.
Әріптестер арасындағы беделі кәсіби бейімделу ырғағы мен ... ... ... ... мен ... деңгейіне байланысты.
Сонымен қатар, кейде жоғары деңгейдегі интеллект тез және толық
әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... ... салыстырғанда жас маманның жоғары интеллектуалды деңгей
негізгі ұжымға жатырқаушылық және ... даму ... ... ... ... [183], онда кәсіби ұжымға деген жек ... және ... ... ... ... ... жұмысқа және өз мамандығына ... ... өз ... екі ... атқарады: мұғалім және тәрбиеші.
Мұғалім ретінде ол ... ... алу ... оқу ... таңдау және оны талдау;
2) сәйкес тәсілдерді таңдау және қолдану;
3) мәселелі оқыту тәсілдерін қолдану, сабақ беруде жаңашылдық қолдану,
жаңа ... ... ... ... тексеру және бағалау.
Тәрбиеші ретінде:
1) ғылыми дүниеге көзқарасын қалыптастыру;
2) сыныпта істейтін барлық мұғалімдердің тәрбиелеу күштерін біріктіру;
3) ... ... ... ұйымдастыру.
Жас мұғалімдердің бейімделу процесін тездетуге жәрдем ... ... ... қарым-қатынас жасауда жоғары мәдениет
ерекшелігінің болуы. В.А. Сухомлинский [184] тәрбиелеудің шынайы шеберінің
жоғары эмоционалды мәдениеті мен сезім ... ... ... яғни
мұғалім қанша ашулы, наразы ... да, ... ... ... ... ... деп айтқан болатын. ... ... ... бір ... Бұл жеке ... ... ... анықталған және берік формада дамыса, бұл жеке ... оның ... ... айналады.
Педагогикалық еңбек практикасында біз әлі күнге ... өзін ... ... ... ... ... мәдениет,
коммуникативті қабілеттіліктің жетілмегені жас ... ... ... ... ... ... дауыс көтеруіне өз себебін
тигізеді. Педагогикалық жоғары оқу ... ... ... қарым-қатынас мәдениетіне дағдыландыру өте қажет. Ол
мұғалімдерде ... ... ... ... ... ... ... білу қабілеттілігі, олардың жастық және
жеке ерекшеліктерін есепке алу, балаларға сөз ... ... ету ... ... ... ... оқу орны ... ауыл мектебіне ... ... ... ... тұрады: оқушылар ыждахатын, еңбек
сүйгіштігін, тәртіпті және ... да ... ... Бұл ... ... ... оқушылармен дұрыс қарым-
қатынас орнату шеберлігіне байланысты. Мұғалім мен ... ... ... ... ... Бұл қарым-қатынас
жауапкершілік бағыныштылық, өзара талап, әрине ең бастысы педагог талабы.
Иститутта оқып жүрген ... ... ... ... бағдарламасы
мен оларды қолайлы тану әдіс-тәсілдерімен қаруландыру ... ... оқу ... ... айқындау бойынша жаттығулар жүргізу,
нақты сабақ немесе сабақ жүйесін оптималды жоспар түрін ... ... мен ... және ... оқу ... анықтау қажет.
Жаңадан келген жас мұғалімдердің сәттілігі кәсіби беймделуінің негізгі
шарттарының ... ... мен ... ... бойынша
орынбасары жүзеге асыратын терең әкімшілік ... ... ... ... пен ... ... ... қарым-қатынасты сипаттайтын
педагогикалық ұжымдағы жағымды микроклимат болып табылады. Іскери, ... ... ... ... ... зор ... кепілі. Мұғалім
ауыл педагогикалық ұжымына бейімделуге тура ... ... ... ... және ... білім беру мектептерінде, толық комплексті
және жартылай комплексті мектептерде өзгеше ... ... ... орны ... ауыл ... мұғалімдер ұжымына ену ырғағы,
тиімділігі ұжымның еңбекке жарамдылығы ғана емес, сонымен қатар ... ... және ... көп ... ... маңызды шарты-жас мұғалімнің кәсіби мүмкіншілік пен
ауыл ... ... ... ... ... ету. ... ... отырған талап пен жас маманда бар мүмкіншіліктердің
гармониялы үйлесімділігі, жас ... ... ... ... туралы екі жақтың да хабарлар болуы ... ... ... ... ... Осыған байланысты студент бір практикасын
болсын ауыл мектебінде өткізген жөн. Бұл алдын- ала ауыл ... ... ... ... ... ... және ауыл
оқушыларының жеке ... мен ... ... ... ... [101, 174 б.] айтуы бойынша, кәсіби бейімделуде
педагогикалық ұжым аса маңызды роль ... Оның ... ... педагогикалық жоғары оқу орны ... және оның ... ... ... ... үшін ... ... танысады.
«Педагогикалық жоғары оқу орны түлегі жұмысқа келгеннен ... ... ... ... ... мен ... ... көзделеді. Осы
үрдісте жаңадан келген жас мұғалім, ең ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы түлектің жаңа ... ... ... ... ... жұмыстың белсенді
басталуына жағымды өнегелі-психологиялық климат тудырады. ... ... ... ... ... орнату мен
жетекшіні ... ... ... ... ... жас мұғалімдер қызметін
бақылап қана қоймай, оларға үнемі анық көмек көрсетіп отырған ... жас ... ... ... ... ... Жаңадан келген
жас мұғалімдердің өз еңбегін шығармашылық түрде түсіну қызығушылығына
аудару ... ... жас ... ... мен ... тыс іс-
шараларға қатысу және талдау ... ... ... ... жас
мұғалімнің бейімделуіне жетекшінің жас педагогтың аз да болса табысын
байқау шеберлігі әсер ... ... ... ... ең ... ... педагогикалық талдау жасау тиімділігі боып ... ... ... кемшіліктерді тактикалық сынау формасы ... ... ... ... жас ... ... жетілдіруге көмек көрсететін мінездеме береді.
Жас маманға шығармашылықпен айналысатын ұжым жан-жақты әсер ... ... ... жол ... ... ... жасайды,
тәжірибе және бос уақыт мәдениетімен бөлісуге, өз ... ... ... ... жағдай тудырады. Педагогикалық кеңестерде оқыту
бойынша сұрақтарды талқылау ... ... ... жас ... ... үшін ... әдістемелік талдау жасаудан кету керек және әдістемелік
талдау мен психологиялық-педагогикалық үндесу (И.Д.Лушников [101, 177 б.]
).
Жас ... ... ... ... қарым-қатынас сипаты
жөніндегі сұрақтарға мынандай жауаптар алдық:
Педагогикалық ұжым ... ... ... жақсы-20%;
-қанағатсыздандырылықтай-1%;
-жауап бере алмағандар-7%.
Сонымен, жас ... ... ұжым және ... жақсы қарым-қатынаста екені шығып отыр, Бұл мідетті түрде
жас мамандардың табысты бейімделуіне әсер етеді. Ал жас ... ... ... және ... ұжыммен «қанағатсыздандырылықтай»
қарым-қатынаста болғандар-1%; сонымен қатар жауап ... ... 7% ... ... ... ... ... тексеріс жасамауы және
педагогикалық ұжым жағынан көмек көрсетілмеуі нәтижесінде олар ... ... ... ... ... жас мұғалімдердің кәсіби бейімделуі бойынша жетекші мен
педагогикалық ұжымның күшін аудандық әдістемелік ... ... ... ... ... ... жас ... педагогикалық семинар және шығармашылық топтар бірлестігі және
т.б., сонымен қатар жас ауыл ... ... ... ... ... ... болып табылады, себебі ауылда шағын мектептер
көп болғандықтан, бір ... ... ... ... құру ... Біз ... аталған мекемелер жұмысы белгілі бір жоспар бойынша жүзеге
асатын үйлесімділігі маңызды деп ... Бұл ... ... ... ... ... кезеңін ұйымдастыру және жетілдіру бойынша
нақты іс-шара ... ... (2.2 ... ... ... ұжым ... жас ... бейімделуі мен
қарым-қатынасы тығыз байланысты ... ... ... тиімділігі, шығармашылық белсенділік бейімделу сипатына
байланысты. Педагогикалық қарым-қатынас ... ... жаңа ... ... ... ... ... мүмкіншілік
алады, яғни табысты бейімделуге шарттар жиынтығын алады. Жеке ... ... ... ... ... ... ... Ол өзара
тосу жеткілікті түрде жүзеге асу ... ... ... ұжым жеке ... ... талабы ғана емес, сонымен қатар жеке
адамның тосуы мен талабы, оны нұсқаулары және өмірлік тәжірибені жүзеге
асады. Еңбекті нұсқауды орындау, жеке ... ... ... ... ... ... орын ... сондықтан бейімделу үрдісі де
болып табылады.
Институтта оқып жүрген кезде болашақ мұғалімнің ауыл
мектебінде ... ... ... ала ... ауыл ... бейімделуіне әсер етеді. Өкінішке орай, педагогикалық жоғары
оқу орны ауыл ... ... ... ала ... ... және ... ... бойынша теоретикалық
білім аз береді. Ауыл мектебіне мұғалімдерінің ... ... ... және ... ... ... ... жоғары оқу орны факультатив сабақтар
жүргізу керек, не болмаса жас ... ... ... ... ... ... сабақтар, арнайы семинарлар өткізілу
керек.
Ауыл мектебінде жұмыс жасауға студенттерді дайындау- маңызды және
күрделі мәселе. Бұл ... оқу ... ауыл ... ... ... кәсіби-педагогикалық бағыттылығын жүзеге асыру; ауыл мектебінде
табысты жұмыс ... үшін ... ... ... ... ... пән аралық байланыс орнату сияқты мәселелерді енгізеді.
Сонымен қатар, педагогикалық ... оқу орны ... ... ... ... ... барысында өз мұғалімдерімен байланысы болу
керек. Жаңадан келген жас ... ... ... ... жүйелі түрде қарым-қатынас жасауды қажет ететін жас
мамандар-80%- ые құрды. ... ... оқу орны ... ... жас мұғалімдердің барлығы дерлік алмайды. Шептенконың [13]
зерттеуі бойынша педагогикалық ... оқу орны ... 10 -% ... үш жыл бойы ... оқу орны ... ... іс-
шараларға ( лекциялар, баяндамалар, семинарлар, көшпелі ... және ... ... ... ... түрде бақылап отырса, олар ... ... аз ... ... ... ... өте маңызды. Ол жеке-ескерту сипатындағы бұл көмек жас ... ... тап ... үшін ... ... беру ... болу керек, күнтізбені қолайлы жасау керек және жас ... ... ала ... ... жетекшілігін беру керек, ақыл
формасында көмек көрсету маңызды болып табылады.
Жүргізілген ... ... ... біз ... жас мұғалімдердің ауыл мектебіне ... ... ... ... ... мен шарттарды анықтауға көмегін тигізетін
мәліметтер алдық (жаңадан келген жас мұғалімдерге, олардың жетекшілеріне,
әкімшілік және ... ... ... ... бойынша),
олар:
1) ауыл мектебі ерекшелігін есепке ала отырып, жоғары оқу орныда оқу-
тәрбие жұмысын жетілдіру;
2) ауыл ... ... ... ... жаңадан келген жас мұғалімдерді керек ғылыми-
әдістемелік және ... ... ... ... ... оқу орны түлектерін ауыл ... мен ... мен ... ... ... ... болашақ ауыл мұғалімдерін екі не одан да көп ... жас ... ... ... ... ... педагогикалық жоғары оқу орнының өз түлектерімен және мұғалімдерді
жетілдіру облыстық институттар іс - ... ... ... жас ... ауыл және ... ... және қоғамдық өміріне
белсенді ену;
8) жас мұғалімдермен тиімді жұмыс ұйымдастыру бойынша әдістемелік
мінездеменің ... ... ... оқу орны ... ... табысы ... және ... ... мамандықты саналы түрду таңдауына , сонымен ... ... оқу орны ... ... ... ... жоғары оқу орныда психологиялық-педагогикалық
және әдістемелік пәндерді тиімді оқытуға, ... ... ... жас ... ... ... жоғары мәдениеттің және адамдарды тану шеберлігі; директор
және оның ... ... ... жүргізуіне; әкімшілік және
тәжірибелі әріптестер жағынан жас мұғалімдерге ... ... ... жағымды психологиялық климатқа; жас мамандардың
белсенділігіне байланысты.
Екенші бөлім бойынша қорытынды:
Жүргізілген зерттеу алға ... ... ... ... ұсынылған гипотезаны растауға және келесі түйін шығаруға өз
көмегін тигізді:
1) Педагогикалық ... ... ... тиімділігі педагогикалық
жоғары оқу орны түлегінің жеке ... ... мен ... ... мен жеке тұлғаның қажеттіліктері сәйкестілігіне жетуіне
бағытталады.
2) Жаңадан келген жас мұғалімдердің ... ... ... ... ... мен шарттар жүйесі анықталды.
3) Кәсіби-педагогикалық бейімделу процесінің ... ... ... ... , ең бірінші, ... ... ... ... ... Кәсіби-педагогикалық бейімделу критерийлері анықталды. Жас ... ... ... оның ... және ұжым ... ... ... деңгейін ғана емес, сонымен ... әр ... ... және ... ... ... де есепке алу керек.
5) Тәжірибелі-эксперименталды жұмыс нәтижесінде ... ... ... ... ... бейімделу процесіне талдау жасалды. Жас
педагог педагогикалық іс - әрекет элементтерін ... ... ... ... позицияны меңгереді, өз назарын ... ... оны ... ... Бұл ... келген жас ... ... бұл ... жас ... ... ұйымдастыру мен
оны өткізуге ... ... ... мен ... тап
болады. Содан соң педагог сабақта білім беру ... ... ... де қоя бастайды. Педагогикалық жоғары оқу орны
түлектерінің ... ... ... ұйымдастыруға дайындығының нашар
деңгейде екені анықталды. Кейін жас ... ... ... болу үшін ... ... іздеу және
тудыру ... ... ... ... ... меңгеру процесі жас мамандардың
мыналарына қарап жүзеге асады.
-кәсіби дайындық;
-жеке тұлға ерекшеліктері;
-мамандық таңдау ... ... ... мен ... ... ортаға ену сипаты;
-әріптестер мен әкімшілік жағынан көмек пен ... ... ... ... ... адекватты және кәсіби маңызды себептерді
ынталандыратын және мобилизациялайтын ... ... ... Кәсіби бейімделу процесін зерттеу ... ... ... ... ... ... анықталды;
-педагогикалық ұжымдағы жайлы психологиялық - педагогикалық ... ... ... ... ... түрде таңдау, мұғалім қызметіне деген
мотивацияның көтерілуі;
-кәсіби өз ... ... ... ... ... жас ... ... қызметінің мазмұнын орынды анықтау;
-әкімшілік бақылау, жаңадан ... жас ... ... ... ... ... жас ауыл ... кәсіби бейімделуін
жетілдіру үшін ... ... ... ... қызметке бейімделу-өз еңбек жолын алғаш бастаған ... үшін ... мол және ... кезең. Осы кезеңдегі жас
маманның табыстары мен психологиялық күйі оның ... ... ... ... ... ... жас мұғалімнің кәсіби қызметі мен күнделікті
өмірінде жоғары оқу орны ... ... ... ... ... ... және бүтін қоғамда болып жатқан
өзгерістерге қарым-қатынасы бойынша жеке ... ашық ... ... ауыл ... ... жұмысқа дайындаудың
басты аспектісі қызметке бейімделуі мен тіршілік ... ... ... ... ... шешу ... табылады.
Ауыл мұғалімінің бейімделу мәселесі мен оны ... ... ... үшін ... ... ... бейімделушілік құбылыстар
маңыздылығы қаралды. Күнделікті өзгеріп отыратын өмір жағдайы ... көрі жеке ... ... ... тенденциясына сәйкес
шығармашылық жекешелігін байытуды талап етеді. Бейімделу жеке ... ... жеке ... ... ... ... ... іске аспайды. Бейімделу процесі-үнемі болып ... мен ... ... ... әр ... ... ... ішінен бізге ... ... ... ... ... екі ... да объективті
және субъективті сипаты өзгеретін субъектінің жаңа әлеуметтік ортамен
өзара ... ... ... қоғамдық дамуды қамтамасыз
ететін және ... ... мен жеке ... ... ... жеке ... жаңа ... белсенді ену процесі.
Бейімделу процесінің екі жақты маңыздылығы жөнынде ... ... ... объектімізге қарай бейімделуді жетілдіру жолдарын
іздеу үшін үнемі ... ... ... ... келген жас мұғалімнің барлық қызмет түрлерін үздіксіз жақсарту,
ондағы табыстарға жету; бейімделіп ... жеке ... ... ... ... ... керек. Өмір жағдайының үнемі өзгеріп отыруы жеке
тұлғадан тек бейімделуді ғана ... ... ... даму және шығармашылық
жекешілдігін байытуды талап ... ... және жеке ... арасындағы
қарым-қатынас орнатуда табыстарға жету үшін, жаңа білім, шеберлік және
біліктілік алу ... ... ... ... ... және ескісін
өзгерту үшін, қоршаған орта ... ... ... ... күш ... керек.
Кәсіби бейімделу жас маманның кәсіби қызметке сәтті енуі ... ... одан ... ол ... ... ... тура
келеді, бейімделу эмоциалық тыныштық күйін сипаттайтын ... ... ... жас ... ұжымның толық мүшесі болады және достары көбейеді.
Зерттеуіміз көрсеткендей, жаңадан келген жас ауыл мұғалімдерінің
бейімделу факторлары мен ... ... ... ... ... ... ... ететін факторлар мен жағдайлар
ішінде бейімделу процесіне ... және ... әсер ... тұрақты
және уақытша функциоалды тәсіл де бар, ... ... жою ... ... ... мақсатымен іс-шаралар жүргізуге ... ... ... факторлар мен жағдайлар бейімделуге, ең
алдымен ... ... ... ... оның ... ... әр ... түрлері мен формалары арқылы әсер ететіні анықталды.
Бейімделуді жетілдіруді оқу-тәрбие процесінң барлық ... және оны ... ... қызметтік жолмен және жаңадан
келген жас ауыл мұғалімдерінің алғашқы жұмыс жасау жылдарында оқу- тәрбие
және қоғамдық қызметті ... ... ... ... ... ... мәні жас ... ауыл
мектебіне жұмыс жасауға сәтті бейімделу факторларын және ... ... ... ... ететін жағдайларды жүзеге
асыруда жатыр. Оның негізігі міндеті бейімделу ... ... ... ... және оның жас ауыл ... ... ену ... жеделдетуіне әсері болып табылады.
Жаңадан келген жас ауыл ... ... ... ... жұмыс олардың ауыл мектептеріне бейімделу процесінің ... ... ... ... жоғары оқу орны түлектерінің
ауыл жағдайларында жұмыс ... ... ... жоғарлады. Мұны
негізгі қызмет түрлерін жүзеге ... ... ... ... ... төмендеді және көптеген қиындықтар ... ... ... ... –эксперименталды жұмыс бейімделуді
жақсарту мен жас мұғалімдердің ауыл мектептерінде тұрақтанып ... ... ... ... ... оқу орны түлектерінің ... ... ... ... қызметінің бес жыл барысында оқу-
тәрбиелеу жұмысына ... ... ... білім беру органдары,
әкімшілік және мектептің педагогикалық ұжымы , сонымен қатар, педагогикалық
жоғары оқу орны ... жас ... ... ... ... ... ... жас ауыл мұғалімінің ... ... ... мен ... көтеруге өзінің ролін түсіну, ауыл тұрғындары
істеріне қызығушылықпен ... ... ... ... ауыл ... ... ... ерекше жағдайларын білген
жағдайда ғана сәтті болуы мүмкін.
Бейімделу - мұғалімнің кәсіби қалыптасуының ... ... ... ... ... жас ... кәсіби шеберлік негіздеріне сенімді жылжуына
алдын - ала ... ... ... тізімі:
1. «Ауыл мектебі” 2003-2005 жылға ... ... ... мен ... ... жинағы), Астана, 2003, 136-
155 б.
2. Чалов А.Н. ... ... ... ... ... ... ... пед. ғыл. докт., Ленинград, 1982,
40 б.
3. Алексеева А.Н. Формирование готовности будущих ... ... ... к
общественно-педагогической деятельности: автореф.дисс. …пед. ғыл. канд.,
Москва, 1989, 16 б.
4. Андорало А.И. ... ... ... ... к ... по ... ... на сельскохозяйственные
професии: автореф. дисс… пед. ғыл. канд., Минск, 1983, 18 ... ... Л.И. Пути ... подготовки студентов
педагогических вузов к ... ... ... ... сельской общеобразовательной школы: автореф. дисс... пед.
ғыл. канд., Киев, 1980, 21 б.
6. ... Т.А. ... ... ... ... вуза в ... ... и сельских школ Чувашской
республики: дисс… пед. ғыл. канд., Чувашский МПУ, 1989, 172 ... ... ... к работе в сельской малокомплектной школе: К.Маркс
атындағы Смоленск МПИ-тың ғыл. тр. жинағы, ред. ... ... 163 ... Шаин Е.Г. Исследование готовности выпускника педагогического вуза к
профессионально-педагогической деятельности в сельских ... ... пед. ғыл. ... Ташкент, 1977, 24 б.
9. Джораева Ш.М. Педагогическая практика студентов как ... ... к ... в ... ... автореф. дисс…пед. ғыл. канд., Москва,
199, 14 б.
10. Егоров В.М. Современные тенденции обновления ... ... ... мектептері материалы негізінде): автореф. дисс. …пед. ғыл. канд.,
Москва, 1991, 16 ... ... П.А. ... ... в ... ... Москва:
Просвещение, 1980, 175 б.
12. Куликов М.И., Бутузов И.Д. Адаптация молодых специалистов к работе в
сельской школе. ... ... ауыл ... ... ... ... 1982, 16 б.
13. Шептенко П.А. Профессиональная адаптация ... ... ... в ... ... ... дисс…пед. ғыл. канд., Москва, 1983,
20 ... ... Г.В. ... ... и ... совершенствования
адаптации молодого учителя к работе в сельской школе: дисс…пед. ғыл. канд.,
Москва, 1986, 208 б.
15. Агбаева У.Б. ... ... ... вуза к ... в сельской школе: дисс… пед. ғыл. канд., Волгоград, 1994, 169 ... ... ... молодых учителей к условиям работы в сельских школ,
Барнаул, 1977, 120 ... ... С.Я. ... ... учителя как фактор адаптации
молодых учителей сельской школы, Кітапта: Адаптация ... ... ... 1981, 74-82 ... ... Т.А. ... ... деятельности учителя сельской школы
как фактор его адаптации, Кітапта: Адаптация учителя сельской школы, ғыл.
тр. жинағы, Барнаул, 1981, 32-33 ... Г.Г. ... ... ... ... ... ... адаптации выпускников высшей школы к условиям работы ... ... 1983, 64-67 ... ... Н.В. Рационализация учебной деятельности ... ... их ... ... в ... школе,
Кітапта: Адаптация учителя сельской школы, Ғыл. тр. Жинағы, Барнаул, ... ... К.Г. ... ... профессионального
закрепления выпускников педагогических ... ... ... ... 1988, 178 ... Васильченко П.Л. Система стабилизации учительских кадров, Алматы:
Педагогическое общество ... ССР, 1991, 112 ... ... С.Г. ... ... активности, Кітапта:
Профессия-учитель, Москва:Педагогика, 1987, 144 б.
24. Ермолаева Е.Н. Профессиональная адаптация как один из ... ... ... ... ... Кітапта: Обучение
студентов основам педагогического мастерства, Иваново, 1971, 185- 188 б.
25. Просецкий П.А. Активная творческая ... ... ... ... к
условиям высшей школы, Кітапта: Психологические проблемы ... ... ... ... ғыл.тр.жинағы),
Москва,1982, 3-18 б.
26.Свиридов Н.А. Социальная адаптация личности в трудовом коллективе: дисс…
психол. ғыл. ... ... 1974, 246 ... ... В.А. О ... ... ... учителей.//
Советская педагогика, 1984, №3, 88-95 б.
28.Скубий М.И. Проблемы социональной адаптации молодых сельских учителей:
автореф.дисс… пед. ғыл. ... ... 1974, 23 ... ... А.И. ... ... ... молодых учителей.-
Кітапта: Воспитательная деятельность молодого учителя, Ленинград, 1978, 72-
89 б.
30. Зубцова Л.К. Организационно-педагогические условия ... ... ... пед. ғыл. канд., Казань, 1995, 179 б.
31.Голянская Н.М. ... ... ... будущих учителей в ... ... ... ... пед. ғыл. ... ... 1995, 192 ... Милославова И.А. Адаптация как социально-психологическое явление.-
Кітапта: Социальная психология и ... ... ... ... 1973, 111-131 ... Л.П., Ковальзон М.Я. Социальная среда и формирование личности,
Кітапта: ... и ... ... ... 1969, 235-247 б.
34. Русилинова А.А. Будякин М.П. Некоторые ... ... ... ... на ... психология и
социональное планирование, Е.С.Кузьмин ред, А.А.Бодалева, Ленинград: ... 51-56 ... ... Н.А. ... ... ... автореф.
дисс… психол. ғыл. канд., Москва, 1995, 20 б.
36. Борисова Л.Г. Молодой учитель: труд, быт, ... ... ... 80 ... ... Р.Х. ... основы управление: руководитель
и педагогический коллектив, Москва:Просвещение, 1990, 208 б.
38. Асеев В.Г. Теоретические аспекты проблемы адаптации, Жинақта: Адаптация
учащихся и молодежи к ... и ... ... ... 1986, 3-
17 б.
39. Овдей С.В. Проблемы социально-психологической и профессиональной
адаптации молодых учителей: автореф. ... ғыл. ... ... ... ... Немченко В.С. және басқалар. Профессиональная адаптация молодежи,
Москва:ММУ баспасы, 1989, 128 ... ... Л.С. ... ... при ... к ... ... ғыл. канд, Пермь, 1978, 200 б.
42. Педаяс М.Я. Приспособление молодого ... к ... ... ... и пути ее ... в ... ... ХХ4 съезд
КПСС, Рига, 1973, 68-74 б.
43. Шубкин В.Н. Некоторые вопросы адаптации молодежи к ... ... ... 1965, ... 118-139 б.
44. Кирпичникова Е.Н. Особенности адаптации молодых учителей ... ... ... ... ... ... ... Кітапта:Адаптация
выпускников высшей школы к работе на селе, Барнаул, 1981, 68-70 б.
45. Широкова Е.Ф. Роль наставника в ... ... ... в ... ... ... адаптации молодых учителей к условиям ... ... ... 1977, 42-58 ... ... И.К. ... ... адаптации личности,
Кітапта: Комплексное изучение человека и ... ... ... 4 басылым, Москва, 1975, 51-54 б.
47.Мороз А.Г. Профессиональная ... ... ... ғыл. ... ... 258 ... Р.П. ... быть учителем, Москва:Педагогика, 1986, 143 б.
49. Снегирева Т.В.Процесс социально-психологической адаптации в условиях
специализации учебной деятельности:автореф. дисс…пед. ғыл. кан., ... 23 ... ... Э.К. К вопросу об адаптации выпускников к работе в
сельской школе и вузе, Барнаул, 1973, 187-198 б.
51. Воронова Р.А. ... ... ... ... в ... ... ... выпускников высшей к работе на селе, Барнаул,
1981, 68-70 б.
52. Денискина Е.В., Сидоров Л.И. және басқалар. Быт как ... ... ... ... ... ... ... адаптации
молодых учителей сельской школы, Барнаул, 1980, 23-33 б.
53. Кузьмина Э.М. О ... ... ... вуза ... познавательных интересов школьников, Кітапта: Проблемы адаптации
молодых учителей сельской школы, ... 1980, 129-137 ... ... А.П. ... ... и ответственность
личности, Кітапта:Адаптация выпускников высшей школы к ... на ... 1981, 3-5 ... ... Л.И. Жилищно-бытовой фактор в ... ... ... ... школы, Кітапта:Адаптация выпускников высшей школы к
работе на селе, Барнаул, 1981, 15-18 ... ... ... ... ... выпускников педагогического вуза
к реализации дидактических принципов, Кітапта:Вопросы совершенствования
качества подготовки учителя сельской школы, Смоленск, 1981, 58-70 ... А.А. ... ... ... ... ... и их
адаптация к сельским условиям жизни: ... ғыл. ... ... 159 б.
58.Гавриличев Е.Е. Адаптация выпускников педагогического вуза в ... ... ... ... и ... ... ... Ярославль, 1979, 77-78 б.
59. Кулдавлетов Т.Ф.Проблемы профессиональной адаптации, Кітапта: Внедрение
рациональных методов педагогического труда, Раченко ред., Москва,1979, 67-
74 ... ... ... к ... ... ... ... Т.В.Шадрина, Ю.Л.Львова), Ленинград:НИИ ООВ,
1979, 68 б.
61.Сермяжко Е.И., Овчинников Р.Н. Учителю-стажеру: Некоторые ... ... ... ... ... ... 1980, 126 б.
62. Кондратенков А.Е. О подготовке учителя сельской общеобразовательной
школы в свете современных ... ... ... и ... ... учителей средней общеобразовательной
школы, Москва: НИИ ОП, 1974, 23-36 б.
63. Кондратенков А.Е. Педагогический вуз и ... ... ... ... ... педагогика, 1979, №3, 88-92 б.
64. Ахматов А.Ф. О ... ... ... ... к ... ... ... // Советская педагогика, 1977, № 4, 88-94 ... ... ... будущего учителя к работе в сельской школе.//
Советская педагогика, 1982, № 10, 73-78 ... ... В.И. О ... ... ... к ... в ... школе, Жинақта: Вопросы формирования личности учителя,
Рязань, 1978, 10-29 б.
67. Челнокова В.А. Общекультурная ... ... ... школы в
деятельности роно: дисс…пед. ғыл. канд, Казань, 1992,151 ... ... ... ... по теме : «Новые принципы и
технологии ... ... в ... ... к ... Москва, 1989, 58-59 б.
69. Рубин В.Г., Колесников Ю.С. Студент глазами социолога, Ротов-на- Дону,
1968, 277 б.
70. ... В.А. ... ... в ... ... ... ... баспасы, 1959, 2 басылым, 7-62 б.
71. Стурова М.П. Исследование процесса становления и ... ... ... ... ғыл. ... Москва, 1971, 21 б.
72. Белозерцев Е.П. Подготовка учителя в условиях ... ... 1990, ... Н.В. Способности, одаренность, талант учителя, ... 1985, 32 ... ... С.Н. ... ... ... ,1983, 84 б.
75. Чурекова Т.М. Профессиональная адаптация выпускников университета ... ... ... общеобразовательной школы: Автореф.дисс…пед.
ғыл. канд., Кемерово, 1989, 21 б.
76. Поляков В.А. Пофессиональное самоопределение молодежи. // ... № 5, 33-36 ... ... Е.М. ... ... выбора профессии у учащихся.//
Вопросы психологии, 1985, № 5, 82-84 б.
78. Хмель Н.Д. Педагогический ... в ... ... ... 1984, 134 ... ... Г.Н. ... становление выпускника педагогического
вуза в период стажировки: автореф. дисс…пед. ғыл. канд, Алматы, 1991, 18 ... ... М.С. ... ... ... вузами и
институтами усовершенствования учителей в ... по ... ... учителей: дисс…пед. ғыл. канд, Алматы, 1993, 139 б.
81. Фатеев. С.В. Подготовка учителя к ... ... ... ... ... года ... деятельности: автореф. дисс…пед. ғыл.
канд, Алматы, 1991, 18 ... ... Ю.К. ... ... ... ... 1982, 199 б.
83. Бутрымович М.И. Профессиональное становление учителя. // ... 1985, ... ... Макеева Г.П., Савицкая И.Ф. ... ... ... ... ... ... ... молодого учителя
к работе в школе, Кітапта : Вопросы профессиональной ориентации учащихся,
Минск, 1980, 141-150 б.
85. ... И.Д. ... ... профессионально-личностного
развития учителя на послевузовском этапе: дис…пед. ғыл. канд. В.И.Ленин
ат.МГПИ, 1993, 399 б.
86. Вершловский С.Г. ... ... ... ... ... ... 1984, №4, 53-59 ... Вершловский С.Г. Непрерывное образование учителя как предмет научного
исследования и ... ... ... в ... ... ... АПН ... 1987, 3-10 б.
88. Гоноболин Ф.Н. Книга об учителе, ... 1965, 260 ... ... Н.В. ... ... профессионально-педагогической
подготовки учителя // Советская педагогика, 1982, №3, 9-14 б.
90.Щербаков ... ... ... ... советското
учителя в системе ... ... ... Ленинград:
Просвещение, 1967, 266 б.
91. Сластенин В.А., Тамарин В.Э. ... и ... ... ... школы, Кітапта: Проблемы адаптации выпускников высшей
школы к ... ... на ... ... 1983, 3-5 ... ... А.Е., ... Е.Т. Сельская малокомплектная школа как
объект научного исследования, ... ... ... ... ... ... ... б.
93.Кондратенков А.Е. Сельская общеобразовательная школа на современном
этапе, Москва: Педагогика, 1979, 174 ... ... В.И. ... студентов младших курсов вуза, Москва: НИИ ВШ;
1975, 36 б.
95.Основы педагогического мастерства, И.А.Зязюн ред., Киев, 1987,206 б.
96.Юзликаев Ф.Р. ... ... с ... учителями. // Народное
образование, 1986, №2, 59-62 б.
97. ... ... ... ... Из ... ... Москва:
Просвещение, 1985, 158 б.
98. Костенков П.П. Модель молодого специалиста-педагога, ... ... ... к ... на селе, Барнаул, 1981,23-27 б.
99. Кагальняк А.И., Бендерская О.Н.Опыи изучения профессиональной адаптации
молодых учителей.// Советская педагогика, 1981, №9, 99-102 б.
100. ... С.Г., ... А.Н. ... ... молодых учителей, Кітапта: Подготовка учителя к воспитательной
работе в ... ... 1981, 3-15 ... И.Д. ... ... ... в ... Москва: Просвещение, 1991, 185 б.
102. Кузьмина Н.В. ... ... ... ... ЛМУ, 1970, 104 ... ... Т.С. ... затруднений в педагогической деятельности
начинающих учителей, Москва:Педагогика, 1983, 128 б.
104. Михайлова С.И., ... И.Н. ... ... ... в ... ... Кітапта: Профессиональная адаптация
выпускников высшей школы к условиям ... на ... ... 1983, ... А.Г. Адаптация молодого учителя к условиям учебно-воспитательного
процесса школы, Киев, 1985, 51 б.
106. Степанов А.Я. ... ... ... ... и
воспитательной работой в школе ( из опыта работы), Ленинград, 1981, ... ... Н.А. ... адаптация личности в трудовом ... ғыл. ... ... 1974, 246 б.
108. Куликов М.И., Бутузов И.Д. Адаптация молодых специалистов к работе в
сельской школе. )Новгород ... ауыл ... ... материалы
негізінде), Новгогрод, 1982, 16 б.
109. Тарве В. Анализ работы молодых учителей в период их профессиональной
адаптаций) Тартуск университетінің ... ... 1979, 510 ... 38-
39 б.
110. Вайсбург А.А. Проблемы профессиональной ... ... ... ... школьного коллектива, Свердловск,
1978, 103-108 б.
111. Федорова Л.И. Совершенствование подготовки студентов ... ... ... в ... школе: дисс…пед. ғыл. канд./ НИИ теории и
воспитания РАО, 1992, 185 ... ... О.И., ... И.К. Методы исследования социально-
психологических ... ... ... и ... ... Москва: Наука, 1977, 173-189 б.
113. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания, Ленинград: ЛМУ, 1969, ... ... Т.Л. К ... о ... адаптации специалистов, Тарту,
1971,67-80 б.
115. Кулдавлетов Т.Ф. Некоторые вопросы профессиональной адаптации молодых
учителей к условиям сельской ... ... ... ... подготовки учителя сельской школы, Смоленск, 1979, 70-75 б.
116. Маркова А.К. Психлогия труда учителя, Москва: Просвещение, 1993, ... ... А.В. ... ... ... студентов в сфере
познания и общения в вузе:автореф. дисс…психол. ғыл. ... ... ... ... Т.И. ... системы личностых характеристик в процессе
адаптации студентов: автореф… ... ғыл. ... ... 1987, 16 ... ... А.Л. ... ... субъекта общения в процессе
профессиональной адаптации будущего молодого специалиста: ... ... ... 1987,17 ... В.Г. ... ... ... к условиям вуза.//
Вестник Ленинградского университета, 6 серия, 1985, №27, 34-41 ... ... А.Л. О ... адаптации в профессиональной деятельности.//
Вестник Ленинградского университета, 6 серия, 1986, 3 басылым, 30-35 б.
122.Бенедиктова Л.Ф. Взаимодействие адаптации ... ... к вузу ... ... в ... автореф. дисс…пед. ғыл. канд, Минск,
1980, 24 б.
123. Таранов Е.В. Адаптация ... ... на ... ... ... ... ... Наука, 1982, 154-167 б.
124. Философские проблемы теории адаптации, Г.И.Царегородцева ред., Москва:
Мысль, 1975, 277 б.
125. ... Э.С. ... ... ... ... ... ... и
идиология, Л.А. Воловик ред., Москва: Наука, 1969,38-43 б.
126. ... Д.А. ... ... студента, Кітапта: Молодежь и
образование, Иркутск: Молодая гвардия, 1972, 194-203 б.
127. Шафажинская Н.Е. Психические особенности ... ... ... ... ... ... ... вузов, Москва,1985, 33-33б.
128. Кинелев С.В. Адаптация личности как социальное ... ... ғыл. ... ... 1978, 20 ... Милославова И.А. Понятие и структура социальной адаптации: дисс…филос.
ғыл. канд., Ленинград, 1974, 189 ... ... Н.П., ... А.А. ... ... ... адаптации и социальное планирование, Ленинград: ЛМУ, ... ... В.А. ... ... ... ... ... в сельскохозяйсвенном пройзводстве: автореф. дисс…пед.
ғыл. канд., Челябинск, 1980, 20 б.
132. Насырова Г.И. ... ... ... ... ... ... активности личности учителя, Москва, 1985, 58-63 б.
133. Артемов С.Д. Проблемы социальной адаптации молодого рабочеге ... ... ... ... ... ... ғыл. канд.,
Свердловск, 1970, 20 б.
134. Растова Л.М. Социальная адаптация личности в коллективе: ... ғыл. ... ... 1973, 22 ... ... ... молодого учителя.(Социально-
психологический аспект), С.Г. Вершловский.,Л.Н. Лесохина ред., ... 1982, 144 ... ... Я. ... понятия социологии. Польша тілінен ауд.
Р.Ф.Чесноков, Новосибирск: Наука, 1967, 247 ... ... В.Э. О ... вузовского образования реальной
действительности молодого учителя, Жинақта:Адаптация выпускника ... к ... на ... Барнауыл, 1981, 11 б.
138. Зарихта Т.Р., Назимов И.Н. Рациональное использование ... ... ... ... 1970, 222 ... Синявский В.В. Психолого-педагогические ... ... ... профтехучилищ: автореф. дисс… пед. ғыл. канд,
Москва, 1975, 23 б.
140. БогдаревскаяЕ.В., ... П.П. ... ... ... ... развитмя сельской школы.// Педагогика.-2000, №5,
52-64 б.
141.Колесников Л.Ф. Село ... со ... ... ... ... 18-21 ... Жильцов П.А. Воспитательная работа в сельской школе, Москва, 1980, ... ... Ю.П. ... и ... ... воспитательной работы в
национальной школе, Грозный, 1975, 41-48 б.
144. Чалов А.Н. Деятельность сельского учителя и проблемы ... к ... ... ... ... ... 1981, №8, 113-118 б.
145. Григорьева В.К. Улучшать ... ... ... ... ... ... ... (А.И.Герцен ат.ЛПМУ конференциясының
материалдары), Ленинград, 1971, 48-49 б.
146. ... А.П. ... ... ... и ... ... ... Советская педагогика, 1990, №4, 39-42 б.
147. Жолдасов К., ... В. Вуз и ... ... // ... 1978, №7, 29-31 ... ... М.И. Плюсы и минусы малой наполняемости классов в организации
учебного процесса, Нижний Новгород, 1991, 76 б.
149. Иванов А.Ф. Сельская ... ... и ... ... ... ... 1990, №9, 14-20 б.
150. Методические рекомендации по подготовке ... ... ... к ... в сельской школе
( Министерство просвещения СССР, управление учеб.заведениями), ... ... ... ... процесса в сельской малокомплектной
школе: Мақ.жин, Ярославль, 1984, 104 ... ... ... по проблемам сельской школы, АПН СССР, ... 1990, 15 ... ... ... ... ... Новосибирск, 1983, 112 б.
154. Профессиональное становление молодого учителя.// Мақ. жин, ... ... ... Ж.Г. ... ... школы.// Педагогика, 2000, №5, 64-69 б.
156. Гурьянова М.П. Российская сельская школа как ... ... ,1999, №7, 58-61 ... ... В.А. ... ... на селе: состояние ... ... и ... 1999, №5, 36-39 ... Суворова Г.Ф. Чему учить в сельской школе?// Педагогика, 1992, №3-4,
31-36 б.
159. Жильцов А.П. ... ... ... к работе в сельской школе. //
Советская педагогика, 1982, №10, 73-78 б.
160.Стирлин Л.Ф., Зайцев Е.С. Трудовое воспитание в ... ... ... ... ... ... школ, Москва, 1979, 84 б.
161. Адильгазинов Г.З. Теоретические основы совершенствования ... к ... ... ... в ... ... ғыл. ... Алматы, 2002, 337 б.
162. Пискунов А.И. Основные ... и ... ... в ... подготовки будущих учителей в высшей педагогической
школе, Жинақта.: Вопросы общепедагогической подготовки ... ... 1972, 3-10 ... Сластенин В.А. Формирование личности учителя как предмет ... ... ... ... высшего педагогического
образования, Томск, 1971, 47-49 б.
164. Жильцов П.А., ... В.М. ... ... ... Москва:
Просвещение, 1985, 150 б.
165. Мороз А.Г. ... ... и ... ... ... ... ... б.
166. Тамарин В.Э. Реализация принципа преемственности в деятельности
молодых ... ... ... ... ... ... учителей сельской школы, Барнаул, 1980, 37-65 б.
167. Спирин Л.Ф. ... ... ... ... ... в ... ... обучения студентов.-
Кітапта: Формирование социально- активной личности учителя: В.И. Ленин ... ғыл. мақ. жин., ... ... 1982, 119-124 ... ... В.А. Формирование личности учителя Советской школы в
процессе профессинальной подготовки, Москва: Просвещение, 1976, 160 ... ... О.П. ... ... ... ... ... коллективах: автореф. дисс… психол. ғыл. канд., Москва, 1988, 17
б.
170. Жмыриков А.И. Диагностика ... ... в ... ... ... и ... ... дисс… психол.
ғыл. канд., Ленинград, 1989, 15 б.
171. Таранов Е.В. Адаптация молодых рабочих на промышленном ... ... ... ... ... 1982, 154-167 ... Самойлов В.А. К проблеме оптимизации процесса адаптации ... ... ... ... ... 1983, 145-152 ... Ясницкий М.С. Основные психологические механизмы адаптации студентов к
учебной деятельности: Автореф. дис… психол. ғыл. ... ... 1995, ... ... А.К. ... ... учителя, Москва: Просвещение, 1993, 192
б.
175. Шакуров Р.Х. Творческий рост педагога, Москва: Знание, 1985, 80 б.
176. ... А.Г. ... ... ... педагогического вуза:
/ Автореф. дисс… пед. ғыл. докт. , Киев, 1983, 27 б.
177. Кузьмина Н.В., Кухарев Н.К. ... ... ... , Гомель: ГГУ, 1976, 57 б.
178. Беляева Л.М. ... ... и ... ... к ... ... в ... школе: Автореф. дис… пед.
ғыл. канд. , Одесса, 1974, 23 б.
179. Магомедов А.М. О подготовки будущих ... к ... в ... школе.//Советская педагогика, 1985, № 11, 69-71 ... ... Ю.Л. ... с ... ... ... жетекшілігімен,
Москва: Педагогика, 1987, 192 б.
181. Руководство работой учителя – стажера: Методические рекомендации,
Ленинград: АПН СССР НИИ ООВ, 1984, 118 ... ... Н.В., ... Э.В. О роли ... фактора в
формировании профессиональной самостоятельности ... ... ... и ... ... ... ЛУ
Баспасы, 1973, 80-89 б.
183. Сухомлинский В.А. ... ... ... ... ... школа, 1969, 247
б.
184. Сухомлинский В.А. Избранные педагогические сочинения в 3-х ... ... ... ... ... сұрақ-жауап.
1.Дәл осы уақыттағы сіздің басыңқы көңіл-күйіңіз қандай?
1. Өзіңіздің кәсіби дайындығыңызды қалай бағалайсыз?
А) жақсы
Б) қанағаттанарлықтай
В) ... ... ... ... ... не ... не ... және не
қуантады?
4. Жақсы және сапалы жұмыс істеу үшін мектебіңізге не жетіспейді?
5. Мектептегі бірінші күніңіз немен есте ... ... ... ... ... қалай өтті?
А) кездесу өте қызық, көңілді, есте қаларлықтай өтті;
Б) қызықсыз, күнделікті кездесу болды;
В) ұнамсыз дақ ... ... ... ... ... ... ... қандай мәселелерге тап болдыңыз?
А) оқушылармен қалай қарым-қатынас жасауды білмедім;
Б) сабаққа толық дайындалуға мүмкіншіліктің жоқтығы;
В) әріптестермен қарым-қатынас орнату;
Г) ... ... ... ... ... орнату;
Д) өзіңнің психологиялық күйіңді басқарудағы қиындықтар;
Е) ата-аналармен қарым-қатынас орнату;
Ж) оқушылар білімін объективті бағалаудағы қиындықтар.
8. Дәл осы ... мына ... ... шешілді дей аласыз?
9. Мектепте жұмыс жасау барысындағы ... ... не ... ... ... ... сенімділік;
Б) көңіл қалушылық (себептері);
В) сасқалақтаушылық (себептері);
10. Алғашқы кәсіби қызметіңізге қанағаттандым дей ... ... ... ... ... көрі ... ... болады;
Г) жоқ;
Ғ) жауап беру қиынға соғады.
11. Сабақ кезінде қандай күй кешесіз?
А) тыныш ... ... ... көтеріңкі және жігерлі күй;
В) абыржу, қобалжу;
Г) өзіңді ... ... ... жалғасы
Ғ) қорқыныш;
Д) сенбеушілік;
Е) басқа.
12. Мектеп өмірінде болған ... ... ... ... Мұғалім мамандығының қандай жақсы қасиеттерін бағалайсыз?
А) күнделікті балалармен қарым-қатынаста болу;
Б) оқушылар ... ... жеңу ... және ... ... өз пәніне деген қызығушылық пен сүйіспеншілігін дағдаландыру;
Г) біліміңді оқушымен бөлісіп, оны ары қарай дамыту мүмкіншілігі;
Ғ) мұғалім мамандығы жеке тұлғаңды ... және оның ... ... тигізеді;
Д) мұғалім еңбегінің әлеуметтік маңыздылығы мен мәртебесі;
Е) ұзақ ... ... беру және ... ... айтарлықтай еркін болуы;
Ж) басқа.
14. Мұғалім мамандығына қалай қарайсыз?
А) өте ұнайды;
Б) ұнамайды дегеннен көрі ... ... ... көрі ұнамайды;
Г) мүлдем ұнамайды;
Ғ) жауап беру қиынға соғады.
15. Егер өз мамандығыңыз бойынша біреу жұмыс тауып берсе ... ... бұл ... пайдаланушы ма едіңіз?
16. Қандай кәсіби қызмет элементтері кейбір қиындықтар тудырады?
А) өз пәніңді білу;
Б) оқыту әдістемесі;
В) оқушылардың жас психологиялық ... білу және оны ... ... ... асыру;
Г) тәрбие жұмысын ұйымдастыру;
Ғ) оқушылармен қарым-қатынас;
Д) ата-аналармен жұмыс жасау;
Е) өз бетінше білім алу бойынша жұмыс;
Ж) Сабақтарды ... ... ... ... ... оқушыларының назарын аудару шеберлігі;
3) материалды дұрыс жеткізе білу шеберлігі;
4) бүкіл сынып ... мен жеке ... ... ... ... ... және тәрбиедің перспективалық мақсатын дұрыс қоя
А косымша ... білу ... ... жекелеу;
8) басқа.
17. Әріптестер мен мектеп әкімшілігі сіздің жұмысыңызға көңіл бөле ... иә, ... ... тек ... ... ... ... Егер жұмысыңызда кейбір қиындықтарға тап болсаңыз көмекті кімнен
сұрайсыз?
А) ... ... ... ... жетекшілерінен (директордан, завучтан);
В) институт әдіскерлерінен;
Г) мектептің әдістемелік бірлестік жетекшілерінен;
Ғ) арнайы әдебиеттер мен әдістемелік құралдар ... өз ... ... Қандай сұрақтарға жауап іздегіңіз келеді?
А) оқыту әдістемесі;
Б) ... тыс ... ... ... және ... ... процесі барысында тәрбиелеу;
Г) тәртіпті сақтау;
Ғ) оқушылар бабын табу;
Д) басқа;
20. Көмекті қандай ... ... ... ... ... ... ... күнтізбелік-тематикалық және саьақ сайфнғы жоспарын, өз бетінше білім
алу ... ... ... ... ... ... және ... тыс іс-шараларға қатысу;
Ғ) көрнекілік пайдаланудағы практикалық көмек.
21.а) өзіңізге, кәсіптенген маман ретінде қанағаттанасыз ба?
-иә
-иә деуге ... ... ... беру ... ... еңбек жағдайларына қанағаттанасыз ба?
-әріптестермен қарым-қатынас
-оқушылармен қарым-қатынас
А косымша жалғасы
-әкімшілікпен қарым-қатынас
-ұжымдағы эмоционалды-психологиялық жағдай
-оқу ... ... ... ... ... ... ұйымдастырған оқу процесі сапасына қанағаттанасыз ба?
-иә
-иә деуге болады
-жоқ деге болады
-жауап беру қиынға соғады
22.Болашағыңызды ... және ... ... ... ... ... ... түрде белгіленген жетекшіңіз бар ма?
Б қосымшасы
Сарапшыларға арналған сұрақ-жауап
(мұғалім-жетекші, методистер, директорлар).
1.Аты-жөні, әкесінің аты.
2.Қандай факультет бітірдіңіз?
3. ... ... ... апталық жүктемесі бар
_______________________сынып жетекшісі болып табылады
_______________________сыныпқа жетекшілік етпейді
4.Мұғалімнің кәсібт дайындығын келесі сызба ... ... ... ... 2- ... ... ... нашар).
1) саяси ой өрісі 3 2 1
2) ... ... (өз пәні ... білімі) 3 2 ... ... ... ... ... 2 1
5) тәрбиелеу жұмысының теориясы
мен әдістемесін білу 3 2 1
5) ... ... ... 3 2 ... (оқушылардың жеке және
жас ерекшеліктерін білу) 3 2 1
7) өз ... мен жеке ... мен ... 3 2 1
6. ... ... ... деңгейі (тек бір пункті белгілеу)
1) еске алу (еске түсіре алады,яғни оқыған ... ... ... ... ... ... ... (сынып, аудитория, қалыптасқан жағдай ерекшеліктерін есепке ала
отырып, мәлімен ... ... ... ... ... және ... ... білім
жүйесін құрастыра білу)
4) жүйелік-үлгілеу (өз пәне бойынша оқушыларға білім жүйесін құрастыра
білу)
5) ... ... ... ... қатар, бақылауға келмейтін
қиын жағдайларда көрінетін оқушылар қарым-қатынасы мен әдет ... ... ... –жеке тұлға қасиеттерінің даму деңгейін келесі сызба бойынша
бағалаңыз ... ... ... ... ... 1-мүлдем
көрінбеген)
1)әлеуметтік-мінез сипаттағы жеке тұлға қасиеті
(жұмысқа жауапкершілікпен қарау, балаларға
мейірбендық көрсету, ... ... ... 3 2 1
Б ... ... ... белсенділік қасиеті (өз бетінше жұмыс істеу
инициативтілік) 3 2 1
1) ... ... ... тез ... ... өз ойын оңай және ашық жеткізе
білу, сендіре білу) 3 2 1
2) ... ... ... ... ... ... қасиеттері мен көңіл-қүйін анықтай
алады, оқуға талпынып,балаларды түсіне алады) 3 2 1
5) ... ... ... ... сабырлылық, өз эмоцияңды ұстай білу) 3 2 1
7. ... ... жас ... ... ... тап болуы мүмкін?
А) сабаққа дайындалуда;
Б) сабақты жүргізуде;
В) сабақта тәртіп ... ... тыс ... ... ... ... ... сынып және мектеп құжаттамасын жүргізуде;
Е) ата-аналармен жұмыс жасауда;
Ж) ... ... ... ... ... ... оқу мен тәрбиедің перспективалық мақсаттарын анықтауда;
К) өз бетінше білім алу ... ... ... Педагогикалық жоғары оқу орныда мұғалімдер дайындығын жетілдіру үшін
қандай ұсыныс жасар едіңіз?
В Қосымшасы
Ауыл ... жас ... ... үрдісін басқару және
бақылау.
|Кезеңдер |Жас ... ... ... басқару және |
| ... ... ... ... іс - әрекетінің|
| ... ... ... ... даму деңгейін бағалау; |
|Бастапқы: ауыл |Педагогикалық ... ... ... ... ... жас |кәсіби дайындық деңгейін бағалау (теоретикалық және |
|мұғалімдердің кәсіби|практикалық) ... ... ... маманның жеке тұлғасын зерттеу ... | ... ... | ... | ... ... ... мен ... ... ... жас ... қанағаттану деңгейін бағалау (жұмысқа деген |
|мұғалімдердің |қарым-қатынасы, ... ... ... ... ... ... ... еңбек ұжымындағы жұмыс ұзақтығы бойыешы ... асып ... ... ... ұжымында жас мамандардың кәсіби бейімделуіне |
| ... ... және оны ... ... |
| ... ... және ... қиындықтар). |
|3-кезең |жас ... есеп беру ... әр ... ... жас ... және ... ... тәрбие жұмысы мен өз|
|мұғалімдер қызметін |бетінше білім алу бойынша жеке жоспарын талдау; ... жас ... ... жас ... ... ... ... |берген мәліметтерін талдау; ... ... ... ... ... мен ... ... |
|жүргізу ... ... тану ... басты сұрақтарға кеңес |
| ... ... ... тренингтар мен іскери ойындар |
| ... ... ... жас ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... |
Г ... ... ... жұмысының шамамен жасалған жоспары.
Сабақ айына 2 рет жүреді, 1 жылда-16 сабақ өткізіледі.
Қыркүйек
1-ші сабақ:
1.Жас мұғалімдердің алғашқы кәсіби ... ... және әр ... сайын жоспарлау приципі.
3.Тәжірибелі мұғалімнің 5-6 сыныптарда өткізетін ашық сабағы.
4.Сабақты талдау ... ... ... ... жас ... жұмыс барысында кездесетін
негізгі қиындықтар және оны жеңу жолдары.
2.Тәрбиелеу жұмысын жоспарлау. Өз жұмыс уақытын дұрыс бөлу.
3.Тәжірибелі ... 7-8 ... ... ашық ... Тәжірибелі мұғалімнің сабақты өздігінше талдауы.
Қазан
1-ші сабақ:
1.Сабаққа үш бірдей міндет қою, ... беру ... ... қою ... сабақтың тәрбие мүмкіншіліктері.
2.Сынып жетекшісінің оқушылар ұжымын топтастыру жұмысы.
3.Тәжірибелі мұғалімнің 9-10 ... ... ашық ... ... ... бетінше білім алу бойынша жеке жоспар.
2.Сынып жетекшісінің ата-аналармен жұмысы.
3.Тәжірибелі мұғалімнің 11 сыныпта өткізетін ашық сабағы.
4.Сабақты талдау.
Қараша
1-ші ... ... ... дамыту.
2.Сынып жетекшісінің сынып оқушыларының психологиялық-
педагогикалық мінездемесін жасауы.
3.Өз пәні бойынша ашық сабақтарға қатысу.
4.Сабақтарды талдау.
Г косымша жалғасы
2-ші сабақ:
1.Сабақ үстіндегі жеке, топтық, ... ... ... ... жетекшісінің мінезі ауыр жасөспірімдермен жұмысы.
3.Өз пәні бойынша ашық сабақ.
4.Сабақтарды талдау.
4. Желтоқсан
5. 1-ші сабақ:
1. Оқыту әдістемесі мен ... әр ... Есеп беру ... ... Өз пәні бойынша ашық сабағы.
4. Сабақтарды талдау.
2-ші сабақ:
1. Оқытудағы жаңа технология.
2. Сабақ үстінде тәртіпті қалай орнату, оқушылар назарын ... ... ... ... ... ... ... стандартты емес түрлері.
2. Оқушылар арасында беделді қалай жеңу.
3. Тәжірибелі мұғалімдердің ашық сабақтарына қатысуы.
4. ... ... ... ... ... ... қатарлы педагогикалық тәжірибеден қалай дұрыс үлгі алу
керек.
2. Оқушылар мен ... тыс ... ... ... ... ашық сабақтарға қатысуы.
4. Сабақтарды өздігінше талдау.
Г косымша жалғасы
Ақпан
1-ші сабақ:
1. Өз пәніне деген танырлық қызығушылығын дамыту.
2. Оқушылардың жас ... мен ... ... ... ... ... ашық ... қатысуы.
4. Сабақтарды талдау. Әртүрлі талдау сызбаларымен танысу.
2-ші сабақ:
1. Оқу жұмысына жеке ... ... ... ... жас ... мен ... туралы сұрақтар.
3. Педагогикалық жағдайларды талдау.
Наурыз
1-ші сабақ:
1. Сабақ үстіндегі оқушылар қызметін ... және ... ... ... тыс ... ... Тәжірибелі мұғалімнің сыныптан тыс ашық іс-шараларға қатысу.
4. Өткізілген іс-шараны ... ... ... ... практикалық және лабораториялық жұмысқа дайындық және
оны өткізу.
2. Ата-аналар ... ... және оны ... ... ... ... ... «Жас мұғалім аптасына» дайындық.
2. Мұғалімнің жазғы демалыс кезіндегі жұмысы.
3. Ашық сабаққа қатысу.
4. Сабақты талдау.
2-ші сабақ:
1. «Жас мұғалім ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 151 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет
Болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің технологиялық құзыреттілігін қалыптастырудың педагогикалық шарттары22 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1917-1941 ж.ж.кеңес мектебі мен педагогикасы15 бет
1941-1970 жж. кеңес мектебі мен педагогикасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь