Табиғат қорғаудың негіздері туралы

1. КІРІСПЕ БӨЛІМ
Табиғат қорғаудың негіздері

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Қазақстанның ерекше қорғалатын аймағы
2.2. Табиғи саябақтар
2.3. Табиғат ескерткіштері
2.4. Зоологиялық саябақтар
2.5. Ботаникалық бақтар
2.6. Қорықтар


3. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ
Табиғат қорларының адам үшін маңызы
Табиғат — адам баласының тіршілік тынысы әрі таусылмас қазынасы. Адам табиғаттың туындысы ретінде біте қайнасып, өміріне қажетті азық корын алады. Алғашқы адамдар табиғат ресурстарын тұрпайы күйінде пайдаланып келді. Бертін келе, саналы түрде шаруашылықпен айналысып, өсімдіктерді баптап өсіріп, жануарлардың кейбір түрлерін колға үйретті.
Адам баласының саны артқан сайын табиғат байлықтарын пайдалану еселеп өсті. Енді бос жатқан жердің, судың иесі табылып, одан әрі жер мен оның байлығы үшін талас-тартыс өрбіді. Осының бөрі табиғатқа бүрын-соңды болмаған шығын әкелді. Алғашында табиғат қорлары сарқылмайтын сиякты көрінгенімен, бірте-бірте оның қоры таусыла бастағанын адам баласы сезінеді. Мысалы, дүние жүзіндегі орман қоры 40 млн км2 деп есептесек, оның соңғы 150 жыл ітттінде 35% -ы кесілген екен. Кейін адамзат кауымдастығы табиғатты қорғау қажет екенін түсіне бастады. Ол үшін табиғат корларын есепке альш, оларды тиімді пайдалану керектігін үғынды. Табиғат қорғау туралы маңызды құжаттар кабылданып, оның ғылыми негіздері қаланды.
Табиғат қорғау дегеніміз — тірі (өсімдіктер әлемі мен жануарлар дүниесі) жөне өлі (топырак, су, атмосфера, жер койнауы, климат, т.б.) табиғатты корғау, тиімді пайдалану және калпына келтіру жөніндегі шаралар кешені. Табиғат корғауға ғылыми түрғыда бағытталған халықаралық, мемлекеттік және қоғамдық ауқымдағы іс-шаралар жатады.
1. “Қазақстанның өсімдіктер әлемі” – Ғылыми басылым. - “Алматыкітап” ААҚ, 2004.
2. Қазақстандағы жануарлар әлемі. – Ғылыми басылым. – “Алматыкітап” ААҚ, 2003.
3. “Экология-9” - Ә.Бейсенова, Ж.Шілдебаева.
        
        ЖОСПАРЫ:
1. КІРІСПЕ БӨЛІМ
Табиғат қорғаудың негіздері
2. ... ... ... ерекше қорғалатын аймағы
2. Табиғи саябақтар
3. Табиғат ескерткіштері
4. Зоологиялық саябақтар
5. ... ... ... ... ... ... адам үшін ... ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АЙМАҒЫ.
“Табиғат біз аялаған қимас ... ... ... ... ... ... — адам баласының тіршілік тынысы әрі таусылмас ... ... ... ретінде біте қайнасып, өміріне ... азық ... ... ... табиғат ресурстарын тұрпайы күйінде пайдаланып
келді. Бертін келе, саналы түрде ... ... ... ... ... кейбір түрлерін колға үйретті.
Адам баласының саны артқан сайын табиғат байлықтарын пайдалану еселеп
өсті. Енді бос ... ... ... иесі ... одан әрі жер мен ... үшін талас-тартыс өрбіді. ... бөрі ... ... ... әкелді. Алғашында табиғат қорлары сарқылмайтын сиякты
көрінгенімен, бірте-бірте оның қоры ... ... адам ... ... ... ... ... қоры 40 млн км2 деп есептесек, оның
соңғы 150 жыл ітттінде 35% -ы кесілген екен. Кейін ... ... ... қажет екенін түсіне бастады. Ол үшін табиғат корларын
есепке альш, оларды тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... кабылданып, оның ғылыми негіздері қаланды.
Табиғат қорғау дегеніміз — тірі (өсімдіктер әлемі мен ... жөне өлі ... су, ... жер ... ... ... корғау, тиімді пайдалану және калпына келтіру жөніндегі шаралар
кешені. ... ... ... ... ... ... және ... ауқымдағы іс-шаралар жатады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Қазақстанның ерекше қорғалатын аймағы.
Табиғат корғаудағы негізгі мақсат — оның ... ... ... ... ... қаз ... ... Ол үшін, біз табиғат қорларын
жете білуіміз қажет.
Соңғы жылдары елімізде табиғат ... ... ... мән ... жылы 15 ... "Қоршаған ортаны қорғау туралы", ал 1997 жылы ... ... ... ... ... ... заңдар қабылданып,
оларды жүзеге асыру жөнінде игі ... ... ... ... аумақтарға: мемлекеттік қорықтар, мемлекеттік ұлттық табиғи
саябақтар, ... мәні бар ... ... ... ... ... ... бар сулы-батпақты алқаптар, зоологиялық,
ботаникалық, дендрологиялық бактар, экологиялық ... ... ... ... ... ... нысандар жатады.
2.2. Табиғи саябақтар
Көрікті ландшафтыларды, табиғи кешендерді корғаудың бүл формасы біздің
елімізде соңғы ... ... ... ... ... ... табиғи
саябактардың қорықтардан біраз айырмашылығы бар. ... ... ... мен
оның аясында ұйымдаскан түрде тынығу ісі бірдей жүргізіледі. Табиғи саябақ
аумағында адам аяғы ... ... ... мен тынығу аймағы болады.
Онда арнайы маршруттар белгіленіп, турист соқпактары, аялдамалар мен тынығу
пункттері орналасады.
Қазіргі кезде Қазақстанда 7 ... ... ... ... бар. ... Алтынемел, Көкшетау, Іле Алатауы, Қарқаралы, Қатонкарағай, Шарын.
Солардың кейбіреуіне сипаттама берейік.
Алтынемел үлттық табиғи-тарихи саябағы. Ұлттық табиғи-тарихи саябақтар
- табиғат ... ... орны бар, ... ... ие, ... ... ғылыми жағынан ерекше күнды ... көп ... ... жөне қорғауға арналған аймак. Алтынемел
саябағы - 1996 жылы 10 сөуірде ... ... ... және
Панфилов аудандарының аумағында ұйымдастырылған. Ұлттық саябақ Іле
өзенінің терістігінде орналасқан. Жер көлемі - 520 мың га. ... ... ... сілемдері - Шолақ, Деге-рес, Матай, Алтынемел, Қояндытау
таулары, Үлкен Қалкан, Кіші Қалқан, Қатутау, Ақтау жоталары, ... ... ... ... ... ескерткіштер бар. Сақ дәуірінде
салынған Бесшатыр корғанының маңызы зор. Әрі бұл жер - Ұлы ... жолы ... ... Қорған ежелгі таңбалар мен суреттер ... ... ... бай. ... халкының ұлы ғалымы әрі ... ... да ... Саябақта өсімдіктерден шырша, үйеңкі, тораңғыл, ... ... ... ... ... т.б. еседі. Омыртқалы жануарлардың
көптеген түрлері мекендейді. Сүтқоректілерден - қүлан, ... ... ... ... ... ... ... түлкі, сусар, қоян; қүстардан
- бүркіт, тазқара, ителгі, ... ... ... ... ... ... ақмарқа, табанбалыш, т.б. тіршілік етеді. ... ... ... ... Саябақта қазіргі кезде жан-жақты
жабдықталған 17 қорықша бекеті жүмыс істейді. ... - ... ... ... және шетелдік туристерге табиғат корғау ... ... орны ... ... үлттық табиғи саябағы. ... ... ... орман алкабын сақтап қалу, туризмді реттеу жөне жаппай
тынығу жағдайын жақсарту
максатында Баянауыл ... ... ... ... Баянауыл орман
шаруашылығының негізінде үйымдастырылды (1985). Жоба бойынша табиғи саябақ
аумағы 50 мың га ... ... ... бұл ... ... ... мен Торайғыр
секілді көрікті көлдерін көмкеріп жатқан жақпар тасты таулар өсімдіктер
әлеміне өте бай. ... ... дені - ... ... ... ... мойыл, итмұрын да баршылық. Орман ішінде оқта-текте елік,
тау беткейлерінде арқар кездесіп қалады.
Қайталанбас көркі бар ... ... ... ... легі ... өсте ... ... Арнайы демалыс орындарында жылына 2 мыңға жуық
адам демалып қайтады. Ал өз бетінше келіп тынығушылар саны 100 мыңнан ... ... ... ... ... бүл ... табиғатына нүксан
да келіп жатады. Өрт шарпыған орман алқаптары, лайланып, ластанған көл
жағалауы, өсімдіктер ... мен ... ... өкілдерінің сиреуі
талайдан ой салып келеді.
Баянауыл мемлекеттік ... ... ... ... да, ... да ... жағдай туғызатын болды.
Қарқаралы мемлекеттік үлттық табиғи саябағы. Соңғы жылдары Қарқаралы
жерінде де мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... Таяу ... (1998) бүл табиғи саябаққа ... ... ... ... ... ... еменін қалпына келтіру мен сақтау, экологиялық
зерттеу жүмыстарын жүргізу, сонымен қатар ... ... ... ... мүмкіндік беру және табиғат қорғаудың маңызын көпшілікке
насихаттау. Қарқаралы табиғи саябағы 350,5 мың га ... ... ... жөне ... ... шаруашылықтары негізінде ұйымдастырылған бұл
табиғи саябақ аумағына Қарқаралы ауданының біраз жері енеді. ... ... ... адам аяғы ... басатын Шаңкөз, Оңтүстік
Қаркаралы және Кент ... ... ... ... және Сарықұлжа
ландшафтылы қорықшалар белігі адамдар тынығып, ... ... ... Аталған жерлерде табиғатты тамашалау, оның аясында демалу
шараларын дұрыс ... ... ... Баянауыл, Қаркаралы сияқты "жер жаннаты" аталған жерлер аз
емес. Олардың табиғи көркін бүзбай сактауда табиғи ... алар ... ... ... ... үшін де шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы
жерлерді бөлуге тура келеді. Сол себепті де табиғи ... ... ... ... тап болып отырады. Шаруашылық пен табиғатты қорғау
мүддесін сактай отырып, мемлекеттік ... ... ... құру ... күннің талабы.
2.3. Табиғат ескерткіштері
Кең-байтақ даламызда бір ... ... ... ... келе ... ... жүндес мүйізтұмсық, керік, тағы баска көптеген
хайуанаттардың ... ... мен ... көне ... ... реликті
өсімдіктер мен жануарлар - бұлар миллиондаған жыл бойы тіршілігін жоймай
сақталып бізге ... ... ... ескерткіштері.
Міне, осы табиғат ескерткіштерін корғаудың эстетикалық және ғылыми
маңызы орасан зор. ... ... ... ... арқылы ғалымдарымызға
жануарлар дүниесі мен өсімдіктер ... ... ... ... даму жолынан және табиғаттың басқа да небір жұмбақ сырларын ашу
үшін қажетті құнды мәліметтер алуына ... ... ... ... баға жетпес байлығы - ... ... оны ... ... ... үрпақка табыс ету -
бүгінгі үрпак үшін асыл ... ... ... алып ... ... ... ... құлан, жұпартышқан, карамойнақ шағала сияқты жануарларды ... ... ... ... жүргізу ісі бізде біршама дұрыс жолға
қойылған болса, екінші жағынан, реликті ... мен ... ... кейіннен жойылып кеткен жануарлардың қазба қалдықтары шоғырланған
аумақтар ерекше қатаң қорғауды керек ... ... ... ... ... бар 26 ... ескерткіші
бар. Олардың екеуі - Шарын шаған тоғайы мен Шыңтүрген ... ... ... ... ал ертедегі жануарлардың қазба калдықтары шоғырланған
"Қазқонақ" ... ... атты ... ... Павлодар облысының
аумағында орналасқан. Осы аталған табиғат ескерткіштерінің бастапкы екеуін
корғап, оны күтімге алу жұмыстарын ... ... ... шаруашылығы
басқармасы жүргізсе, ал "Қазқонақ" ескерткішін сақтап қалу ... ... ... қорғау комитетіне жүктелген.
"Жетісу маржаны" аталып кеткен Шарын шаған тоғайы Алматы ... ... ... ... сайы ... ағып ... Шарын өзені жағалауын
бойлай орналасқан. Бұл табиғат ескерткішінің казіргі уакытта алып жатқан
жалпы жер көлемі - 3150 га, оның 4855 ... 25 ... ... ... ... үлесіне тиеді. Мұнда шаған ағашымен бірге жиде, карағаш және басқа да
өсімдік түрлері күтімге алынған.
Биіктігі 25—30 м-ге жетіп, 300 жылға ... ... ... ... ... еліміздің оңтүстік өзендері жағалауында едәуір көп кездеседі.
Шарын шаған тоғайы ғалымдардың ... ... 5 млн жыл ... пайда
болған көрінеді. Сондықтан реликті шаған ағашының ең көп шоғырланған ... ... ... ... қалудың ғылым үшін орасан зор маңызы бар екендігі
ескеріліп, 1964 жылы ... ... ... ... ... ... ішінде небір сұрапыл геологиялық кезеңді басынан
өткізген бүл тоғайдың жойылып ... осы өзен ... ... ... бірден-бір себепші болған көрінеді.
Шындығында да, бүл жердің ауа райы ... ... ... ... ... өсіп-өнуіне аса қолайлы. Өйткені Шарын өзенінің 20-100
м-ге дейін ... биік ... ... шөл ... ... ... қорғап тұрады. Өзеннен алыстау жаткан ... ... ... ... ... шөл өсімдігі - сексеуілмен катар өсіп тұрғандығының
куәсі боласыз. Мұның өзі шаған ... ... ... ... ... екендігін байқатады.
Ескерткіш болып жарияланып, қорғауға алынғанға дейін Шарын ... ... елді ... ... ... бойы ... отынмен
қамтамасыз етумен қатар, мал отарларының қыстағы ретінде де ... ... ... ... ... болуына байланысты ауыл шаруашылығына,
авиация өнеркәсібіне қажетті бұйымдар мен баска да бағалы заттар ... ... ... көп ... ... келген.
Тек "табиғат ескерткіші" болып жарияланғаннан ... ғана ... ... ... ісі ... алынып, қалпына келтіру шаралары жүзеге
асырыла бастады. Шарын өзенінің сол жақ жағалауымен канал ... ... ... ... ... өзеннің киыршық тасты жерлерін
игеруге мүмкіндік туды.
Табиғат ескерткіштерінің бірі - ... ... ... Бүл ... ескерткіші дүниежүзілік палеонтология әдебиеттері
беттерінен ... ... ... ... орын алып жүр. ... ... жерімізде үйір-үйірімен жосып жүрген, бірак кейіннен жойылып ... ... өте көп ... бүл жері ... өзенінің жар қабақты
оң жақ жағалауынан 2 га-дай шағын аймакты алып жатыр.
Баска жануарларға қарағанда гиппарион ... ... ... бүл жерді мамандар "Гиппарион хайуанат-тары" деп атады.
Үйір-үйір табынымен ... және ... ... ... еткен үш
тұяқты гиппарион жылқысының екі түрі белгілі. Біреуінің дене тұрқы қазіргі
есектен сәл кішілеу, ал ... ... ... ... болған.
Мұнда тіршілік еткен керік қазіргі Африка керігіне ұқсағанымен, мойны
қысқа өрі аяқтары ұзын болып ... Бұл ... ... ... мен әр ... сүтқоректілердің сүйектерін де
кездестіруге болады.
Павлодар гиппарион фаунасы өкілдерінің арасынан жыртқыш жануарлардың
сүйектерін де ... ... ... табиғат ескерткіштеріне карағанда Шыңтүрген ... ... ... жағдайы біршама жаксы. Өйткені ол елді ... Іле ... ... орын ... ... сайында орналаскдн бұл
табиғат ескерткішінің алып жатқан жер ... 900 ... ... ... ... га-сы орман үлесіне тиеді. Шыңтүрген шыршаларының ғылым үшін ерекше
маңызы бар ... ... ... Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің
қаулысымен 1968 жылдың 3 каңтарында бүл ... ... ... ... ... ... Қорғау жүмыстарын жүргізу Түрген орманшылығына
жүктелген. Бір ескертерлік нәрсе: осы аумақта ескерткіштің ... ... ... ... ... Сонымен қатар орман
ішінде тазарту жұмыстары қолға алынбаған. Келешекте бұл табиғат ескерткішін
сол калпында сақтап қалу үшін ... ... ... ... аумағына
біріктірген жөн. Қалған ескерткіштерді төмендегі кестеден көруге болады:
|РС |ЕҚА аттары |Келемі,|Қорғалатын ... орны |
| | |мың га ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... ... |5014 |Шаған тоғайы |Үйғыр ауданы |
| ... | | | ... ... |900 ... шырша |Вңбекшіқазак ауданы |
| |шыршасы | | | ... ... бауы |137 ... ... ... ... ... |Қазконак |2 |Палеонтологиялык |Павлодар қаласы, Ертіс |
|5. |Жаңажол |9 ... мүк, ... ... |
| | | ... т.б. | ... ... бор |83 |Реликті карағай |Қызылжар ауданы ... ... |26 ... карағай |-/- |
| ... | | | ... ... |2 ... ... ... |
|9. |Реликті көл |1 ... жер |-/- ... |2 ... |-/- |
| ... | | | |
| | | | | ... мыс |1,2 ... тастар |Зеренді ауданы ... ... мыс |0,5 |'-/- |-/- ... |1 |-/- |-/- |
| ... | | | ... |1 |-/- |-/- |
| ... | | | ... |1,3 |-/- |-/- |
| ... | | | ... ... ... ... ... |
| ... | | | ... ... |34,4 ... ... ... ... |3,8 |Жартастар |-/- |
| ... | | | ... |3,9 |-/- |-/- |
| ... | | | ... түйык |2 |-/- |-/- ... төбе |3 | |-/- ... ... |-/- |-/- |
| ... | | | ... |0,5 ... |-/- |
| ... | | | ... төбе |2 ... |"/" ... Зоологиялық саябақтар
Біз табиғат жағдайлары әр ... ... ... ... ... түрі ... ... өттік. Осынау жануарлар
дүниесі өкілдерінің бөрін табиғи жағдайда кезіктіру мүмкін емес.
Калалардың өсіп, адамдардың табиғатпен етене араласуы киындаған ... жер ... және ... ... ... түз тағыларын қол
созым жерден танысып, бакылауға "зоологиялық ... ... ... ... ... "зоологиялық саябақ" ғылыми-ағарту мекемесі бола тұрып,
ол жерде жануарлардың сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар түрлері
сақталып, ... ... ... ... ... ... мінез-
күлқын зерттеу, табиғат қорғау ісін насихаттау сияқты сан салалы жүмыстар
атқарылады. Қазір бүкіл ... ... ... 850 ... саябақ бар.
Олардың, әсіресе жойылып кету ... бар ... ... ... зор. ... ... және табиғи қорларды қорғау ... ... ... дүние жүзі зоологиялық саябактарында Халықаралық
"Қызыл кітапқа" тіркелген сүткоректілердің 286 түрінің 170-і ... 80-ге ... ... ... ... ... табиғатта жойылып
кеткен керқүлан зоологиялық саябақта сақталып, өсірілген. Бұл тұяқты аң
дүние жүзінің 42 ... ... бар, ... саны 250-ге жетіп отыр.
Зоологиялық саябақ сонымен қатар амур жолбарысын, ... ... ... куыс ... ... ... ... сақтауда зор рөл аткарып келеді.
Біздің республикамызда Алматы, Қарағанды жөне ... ... ... ... ... ... 1937 жылы 8 ... (Ұлы Қазан
революциясының 20 жылдығын тойлау құрметіне) ашылды. Алғашқыда шағын ғана
аймакта Қазақстан мен Орта Азия ... ... елу ... аң мен қүс ... 40 ... жуық аймақты алып жатқан бұл саябакта қазір жер ... ... ... ... ... түрі бар. Олардың 31-і
халықаралық, ал 29-ы КСРО-ның "Қызыл ... ... ... ... бәрі ... еркін сезініп, өсіп-өніп, көбейіп келеді. ... жылы ... ... ... атты ... ... дүниеге келді. Сонымен
қатар мұнда әр жылдары
арыстан, амур жолбарысы, Америка ягуары, лама және ... да ... ... ... ... ... зоологиялық саябағының аумағы 150 га-ға дейін үлғаятын
болады. Қазірдің өзінде осы тұрғыдағы жұмыстар ... ... ... 80-ге жуық ... ... ... ... аквариум және террариум
ашылды.
Алдағы уақытта аң-қүстар мекендейтін бұл аймақта жерімізде тіршілік
ететін ... ... ... және ... да сиреп кеткен жануар түрлері
қамқорлыққа алынып, олардың өсіп-өнуіне ... ... ... және ... ... ... қорғау ісімен ұштастыру Алматы зоологиялық
саябағының негізгі міндеті болмақ.
5. Ботаникалық бақтар
Қалаларда ірі-ірі өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын өсімдіктердің сан алуан
да әсем болуы сол ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары, негізінен, ботаникалық бақтарда
жүргізіледі. Мүндай бактар - ... ... ... дүние жүзінің басқа да бөліктерінде өсетін өсімдіктер әлемі ... ... ... ... жаңа ... ... өсімдіктерді
жерсіндірумен айналысатын ірі ғылыми мекеме. Қазақстанда 5 ботаникалық ... ... ... Бас ... ... ... ... эксперименттік ботаникалық бағы
3. Жезқазғандағы Жезказған ботаникалық бағы
4. Шығыс Казақстан облысының Риддер қаласындағы ... ... ... ... облысының Бақанас ауылындағы Іле ботаникальщ бағы.
Олар - дүние жүзі өсімдіктер әлемі ресурстарын зерттеудегі көптеген
теориялык және ... ... ... ... табиғат
лабораториялары.
Алматыдағы Қазақстан Республикасы Үлттык Ғылым академия-сының Бас
ботаникалық бағы 1932 жылы ... ... оған 108 ... ... ... Бастапқыда оған республикамызды көгалдандыру үшін қажетті
бағалы өсімдіктерді аныктап, оларды ... ... ... тарату,
Қазақстанның жабайы өсімдіктерінің пайдалыларын зерттей ... жаңа ... ... жергілікті жағдайда өсіріп, көбейту,
биология ғылымының жетістіктерін, табиғат ... ... озық ... ... ... ... еді. ... жүктелген міндеттерді
талапқа сай орындай келе, бұл ботаникалық бак ірі ғылым ... ... ... бері Бас ... ... жүмысы ғылыми-зерттеу
институттарының атқарып отырған жұмыстары дәрежесіне көтерілді.
Бас ботаникалық бақтың аумағында казір ... 7 ... ... мен ... ... ... 1,5 мыңдайы ағаштар мен бұталар,
ал 4 ... ... ... ... ... ... ... 700-ге жуық түрі, 1969 жылы ашылған өсімдікжайда (оранжерея)
тропикалық және ... ... ... ... ... 70
га-дай жерінде Қазақстан, Еуропа, Қырым мен Кавказ, Сібір мен Қиыр ... ... мен ... Азия ... әлемі өкілдері өсетін
экспозициялар орналасқан.
2.6. ... ... ... ... ең ... формасы. Қорық аумағы
шаруашылық кешендерінен босатылып, онда кен өндіру, құрылыс салу, аң-құс
ату, балық аулау, шөп ... мал жаю және ағаш ... ... ... ... ... әрекеттерге тыйым салынады. Сонымен ... ... улы ... ... және ... жерлердің өсімдіктері мен
жануарларын жерсіндіруге болмайды. Бір сөзбен ... ... ... табиғаты сол аймақтың ерекше ... ... ... ... ретінде қорғалуы қажет. Қорықтағы
экологиялық процестердің барлығы адамның араласуынсыз ... ... Адам оның ... ... ... Сол ... де қорықтарды
соңғы кезде ашық аспан астындағы нағыз табиғат лабораториясы деп те ... ... ... үзақ ... бойы ... ... ... жағдайда
ғылыми зерттеу, табиғат жылнамаларын жүргізу сияқты алуан түрлі іс-шаралар
жүзеге асырылады. Қорықтарда тек саны азайып, жойылып кетуге ... ... мен аса ... ... ғана ... ... ... сонымен
қатар өлкеміздің көрікті табиғат ландшафтылары - табиғат кешендері сол
калпында сакталады. Міне, сондықтан ... ... ... ... ... орны ерекше.
Кең-байтақ республикамызда қорықтардың ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылған:
1. Ақсу-Жабағылы (1926)
2. Алматы (1931)
3. Барсакелмес (1939)
4. Наурызым (1959)
5. Қорғалжын (1958)
6. ... ... ... ... ... Алтай (1992)
9. Алакөл (1998)
10. Қаратау (2002)
қорықтары табиғат байлықтарын қорғау ісіне орасан зор үлес қосып отыр.
Енді аталған ... ... ... ертеңіне көз жіберіп
көрейік.
Ақсу-Жабағылы. Талас Алатауының солтүстік-батыс сілемдерін және ... ... Өгем ... ... ... ... ... жылы 14 маусымда үйымдастырылған. Бұл қорықты ұйымдастырудағы басты
мақсат - ... ... ... ... ерекшелігі бар ... - ... ... ... қалу еді. ... ... ... - 30 мың га шамасында болса, қазір оның алып жатқан ... - 85,4 мың га. ... ... ... ... облысының
оңтүстік-шығыс бөлігінде, яғни Жамбыл облысымен, көршілес Қырғызстан және
Өзбекстан республикаларының шекараларымен ... ... ... ... ... аумағынан баска, жалғасып жатқан екі филиал - ... ... ... палеонтологиялық қорықшалары бар. Мұнда осыдан 150 млн ... ... ... ... сай ... ... аңғарының сол жақ
жағалауында орналасқан. Ал 125 га ... ... ... ... ... жотасында орналасқан.
Ақсу-Жабағылы қорығының басым бөлігі 1000-4000 метрлік биіктік аралығын
қамтиды. ... ... ... ... ... ... Шөлейт дала,
ұсақ шоқылы дала, аршалы-
шабындыкты дала, субальпі мен альпі шалғындығы және ... ... ... ... ... ... ... белдемдердің табиғат жағдайларына байланысты ол ... ... ... де сан ... ... ... ... жоғары жөне төменгі ... ... ... түрі ... Соның ішінде сүректі ағаштардың 16 түрі ... 62 түрі ... ... терегі, тал мен қайың, шетен
мен үйеңкі, ... алма мен ... ... мен ... ... ... мен ... тау беткейлерінде, өзен аңғарларында орманды
алқап кұрайды. Ал тамаша ... ... ... ... жерінің
30%-ы тиеді. Ормандар арасы мен жазықтарда әсем ... ... ... ... ... ... сияқты калың ... ... ... бұл өлке ... дүниесіне де өте ... ... 240, ... 43, ... ... қосмекенділердің 2 түрі және ... 4 түрі ... Ал ... ... ... ... түрі жағынан өте
бай. ... ... ... ... ... ... маңызы бар -
аркар, таутеке, елік, марал, жабайы шошқа сиякты аңдар ... ... ... ... ... - ... аю, ... борсықтар
қорықтан жайлы қоныс тапкан. Әсіресе өте сиреп кеткен бүркіт, жұмақторғай,
үлар, көксуыр сияқты ... ... үшін ... ... өте
қолайлы.
Жұмақторғай ... ... ... жарты ғасырлык тарихында республикамыздың
табиғатын корғау ісіне орасан зор үлес ... ... ... ... бар ... ... ... және Алакөл қорығы Іле Алатауының төрінен орын тепкен Алматы
мемлекеттік ... ... ... не бары 25 км қашықтыкта жатыр.
Бұл қорық 1931 жылы 6 мамырда ұйымдастырылған. ... ... ... ... га ... ... кейіннен оған тағы біраз жердің ... 1940 ... ... ... ... жалпы аумағы 857 мың га-
ға жетіп, ол ерекше маңызы бар қорықтар катарына қосылды. ... ... ... ... ... ... ... аңғарына дейінгі аралықты
алып жатыр. Оның ... Іле ... ... да ... ... ... жылдары түрлі себептерге байланысты корықтың көлемі ... ... ... ... ... 1960 ... 11 каңтарында кайта қүрылды.
Қорықтың жалпы жер ... - 73,3 мың га. Оның ең ... ... 1000 ... ең биік жері - 5017 м ... ... дейінгі аралықты қамтиды.
Қорықтың батыс шекарасы Талғар өзенінің сол жақ ... ал ... ... ... оң жақ ... Есік көлі ... ... Есік өзенімен бойлай барып Шелек өзенінің бастауына,
одан әрі Қырғызстан шекарасына тіреледі.
Сонымен қатар қорык аймағына Іле ... оң жақ ... ... ... ... жөне Кіші ... таулары да кіреді. Қорықтың бүл
бөлігінің аумағы 17850 га жерді алып жатыр. Қорықтың аумағындары ... ... ... ... аралығында әйгілі Әншіқұм да орналасқан.
Қорық аумағында жоғары ... ... - 590 ... ... ... түрі, кынаның - 77 түрі және ... 190-ға жуык ... Ал ... - 170 түрі, сүтқоректілердің - 60 ... ... 20-ға жуық түрі ... ... ... қүрайды.
Олардың қоры да әркелкі. Кәсіптік маңызы бар, шамамен, 500 ... 300 ... жуық ... 60 ... 40 аю және ... каскыр тіршілік
етеді.
Алматы қорығында Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды ... ... ... ... ... кету каупі бар аң ретінде
тіркелген қар ... мен ... ... ... ... Қар ... мемлекеттік қорығы - Алматы облысының Алакөл ауданы аумағында
орналасқан. 1998 жылы құрылды. Жер ... - 12,5 мың га. ... ... ... ... пен Майлы, оңтүстігінде Жетісу
Алатауы жоталарымен қоршалған. Батыста Балқаш көлі ... ... ... ... ... Қорыктың кеп бөлігін
Сасықкөл, Ұялы және тұзды Алакөл ... алып ... ... катаң. Әсіресе қыс айларында түрақты "Сайкан" және
"Ебі" желдері үзбей соғып тұрады. ... су ... 22 түрі ... ... су папоротнигі, сары дүңгіршек, су түңғиығы.
Алакөл қорығының фаунасы сан алуан. Мұнда сүткоректілердің, шамамен, 40
түрі бар. Қабан, түлкі, елік, ... т.б. ... ... Су
айдынында құстардың 283 түрі ... ... ... ... ... ... аққулар; балыктардан сазан (25-сурет), алабұға,
көксерке кездеседі. Мұнда соңғы ... ... ... ... ... Ол - КСРО-ның "Қызыл кітабына" енген құс.
Наурызым мемлекеттік қорығы - 1934 жылы ... ... ... ... ... ... 1960 жылдарға дейін қорық бірнеше рет
жабылып, артынша қайта ... тек 1966 ... 18 ... ... ... ретінде жұмыс істей бастады. Ал 1968 жылдан ... ... ... Қоршаған ортаны корғау министрлігінің
карауында болды. Арада өткен талай өзгерістер ... із ... ... ... ... жұмыстары кең етек алумен қатар қарағайлы орман
алқабының едәуір жерін өрт те ... ... ... ... ... ... ... қорықты сақтауға арналған алғышарт іспеттес.
Наурызым корығының қазіргі уақытта алып жатқан жер көлемі - 87,7 мың
га. Оның 17662 ... ... 19,5%-ы ... алқаптардың үлесіне тиеді. Олар
- Терсек, Сыпсың және Наурызым ... ... ... алкаптары. Сонымен
қатар корық жерінде Жаркөл, Аксуат, Сарымойын атты көлдер де бар. ... ... ... мен күз ... нағыз "құс базарына" айналады.
Мұнда жыл кұстары жылы ... ... және ... ... тынығу үшін қонады.
Селеулі далалар мен ормандар арасында аң мен құстардың көптеген ... ... ... ... ... ... ... т.б. Жалпы корық
аумағында құстардың 200-ден астам, сүткоректілердің - 30, ... ... ... ... астам және омыртқасыздардың 700-ге жуык
түрі мекендейді. Ал өзен-көлдерде балықтың 10-ға жуык түрі тіршілік етеді.
Қорыктың мақсаты ... ... ... ... ... ... мен көл ... мекендейтін құстарды сақтауға бағытталған. Сонымен
Наурызым ... ... - ... ... бұзбай сақтап қалған,
қайталанбас бір бұрышы.
Қорғалжьш мемлекеттік қорығы. Теңіз - Қорғалжын ... ... ... ... ... ... ... - 1958 жылы ұйымдастырылған. Алайда
үш жылдан кейін ол орман-аңшылық шаруашылығына айналдырылып, ... ... ... ... ... ... Бастапқыда 15 мың га жерді алып жатса,
қазіргі уақытта Қорғалжын ... жер ... 258,9 мың га ... Оның көп ... көлдер алып жатыр. Мұнда көктем мен күз айларында
көл беті құстардан көрінбей кетеді. ... жыл ... ... ... ... қай мезгілі болсын, қорық аумағы - құстардың құтты қонысы.
Сол себепті Қорғалжын мемлекеттік қорығы ЮНЕСКО ... ... бар ... қорыққор-қорықтар қатарына жатқызылады. Қорық
аумағынан кұстардың 294 түрін, сүтқоректілердің 37 ... ... ... ... он ... ... ... болады. Олардың
барлығы да адам қамқорлығына алынған. ... ... жүзі ... ... ... қорғап, қорын молайтуда қорықтың алатын орны ерекше. Топ
күрып ... ... ... ... ... ұя ... ... басады.
Ұяларын балшықтан соғып, оны жерден биіктеу етіп салады. Соңғы ... ... ... ... ... ... тобы ... барады.
Мысалы, қорық алғаш ұйымдастырылған жылдары қоқиқаз саны 50 мың ... ... бұл ... 10 мыңға жетер-жетпес.
Марқакөл мемлекеттік қорығы - 1976 жылы 4 ... ... ... облысындағы Күршім мен Азу жоталарының ... Осы екі ... ... айдыны күн бетіне шағылыскан
Алтайдың ару көлі - Маркакөл адам ... ... Бұл тұщы көл ... 1500 м биіктікте орналаскан. Оның жалпы ... - 544 ... - 38 км, ... - 19 км-ге дейін жетеді. Ең терең ... жері ... ... ... ... 27 өзен мен бұлақ келіп қүяды да, бір ғана
Қалжыр өзені ағып шығады.
Маркакөл мемлекеттік қорығының жер ... 75,0 мың га ... ... ... жатқан Маркакөл жағалауы жасыл желек жамылған ну ... түр. ... тал, ... ... ... мойыл көздің жауын
алады. Тауға таяу және оның ... ... тік ... балқарағай
орманы бой түзеді. Жайқалып өскен шөптесін өсімдіктер әлемі де өте ... ... ... түрі бар. Атап ... ... немесе каяз, хариус,
талма, теңге балықтар, т.б. Сүтқоректілердің - 59, құстардың 200-ден ... ... ... ... ... ... тау көлдерінің
бірде-бірі Марқакөлге тең келе ... ... ... мен ... ... қатар, оның жергілікті жердің ауа райын реттеп
отыратын қасиеті де бар. Мысалы, жануарлардан корғалатыны - ... ... ... ... аю, ал күстардың көптүрлілігімен ерекшеленеді.
Барсакелмес мемлекеттік қорығы - Арал теңізінің ... өзі ... ... ... ... Қорық 1939 жылы
үйымдастырылған, жер көлемі - 18,3 мың га. ... ... Арал ... ... ... аралдың жер бедеріне едәуір өзгерістер
енді. Ондағы көлдер құрғап, олардың ... ... ... сорлар пайда
болды. Мүндай жағдай қорықтағы өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... ... отыр. Бүрын аралда жоғары сатыдағы өсімдіктердің 250-
ден аса түрі өссе, соңғы кезде ... саны ... ... ... кету ... ... ... жусан, сексеуіл сияқты өсімдіктер
сиреп ... ... ... ... - ... ... және ... бұл қорық ақбөкендерді қорғау үшін кұрылған еді. Мұнда бұл ... ... оның 4-5 ... ғана бар ... қазір саны едәуір.
Республикамызда қоры азайып кеткен каракұйрықты көбейту максатымен
аралға әкелініп, 1930 жылы ... ... ... ... болып, бұл жануарлар саны да өсті.
Ал 1953—1964 жылдар аралығында 19 құлан ... ... ... ... жерсіндірілді. Олардың саны өскендіктен,
Маңғыстау және Алматы облыстарында ... ... ... ... ... - ... бұлдырық, ала қаз, карақал, ителгі, бектергі,
бозторғайлар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан - ... ... ... ... геккон, қалқантұмсық жылан, кұршаяндар (31-
сурет) тіршілік етеді. Ғалымдардың алдында Арал ... ... ... ... ... сақтап қалу міндеті түр.
Үстірт мемлекеттік қорығы - 1984 жылы Батыс Казақстандағы Маңғыстау
аймағы Ералиев ауданының ... ... ... ... жер ... ... мың га. ... орталығы - 200 шақырым жердегі ... ... алып ... жері Арал және ... ... аралығындағы тегіс
жазықтық пен ... ... ... Ауыз су ... жер ... жоқтың қасы. Қорықтың құрылуының ... ... - ... ерекше табиғи ландшафтыны, сирек кездесетін жануарлар
дүниесін, ... ... көне ... ... сақтап қалу.
Қорық аумағында Қазақстанның "Қызыл кітабына" ... түз ... 12 ... ... ... ... ... алынған қарақүйрық, үстірт
қойы, үнді жайрасы, қабылан, каракалдар ... ... ... Сол сияқты қорық аймағында күлакты кірпі, ... ... ... ... мен ... да ... түрі
сақталған. Аталған жануарлардың біразының қазіргі кезде түрлі себептермен
сиреп бара жатуы өкінішті-ақ.
Қорыктың өсімдіктер жамылғысы да ... ... ... ... ... ормандар, изен, жусан, жыңғыл, күйреуік, сораң, баялыш, т.б.
эфемерлер (көктемдік біржылдык өсімдіктер) бейімделген. Ал сулы ... ... ... ... қоға өсуге колайлы.
Батыс Алтай мемлекеттік қорығы - Шығыс Қазақстан облысы-ның ... ... ... аумақтарын қамтиды. Қорық 1992 жылы ... ... - 56,1 мың га. ... ... ... Линей, Холзун, Коксин
атты тау сілемдерін алып жатыр. Қорық аумағында Ақ және Қара Үлбі ... ... және ... ... т.б. ... су жүйелері бар.
Қорық субальпі, альпі, тайга, аралас орман белдемдері ландшафтылары мен
онда ... ... ... қорғауға бағытталған. Қорық дәрілік
өсімдіктердің көптүрлілігімен ерекшеленеді. Мысалы, мүнда ... ... ... жапырақты ағаштардың көптеген түрі шоғырланған. Әсіресе бағалы
самырсын, майқарағай, балқарағайлардың орны ерекше.
Батыс Алтай қорығында әрбір табиғат белдемдерінің өзіне тән ... ... бар. ... іші ... жеміс-жидек беретін ағаштарға, дәрілік
өсімдіктерге өте бай. ... ... ... ... оты, алтынтамыр,
алтай сарғалдағы, бәйшешектерді, т.б. өсімдіктерді кездестіруге болады.
Альпі белдеуінің өсімдік ... сан ... ... көп жылдык шөптесін
өсімдіктер топталып өседі.
Биік таулы тундра 2000-2200 м биіктікте ... Бұл ... ... ... ... мүк, ... қырықбуыны, альпі сүттігені, мойыл,
т.б. өседі.
Батыс Алтай фаунасының ерекшелігі - ... ... өте көп ... ... ... ... ителгі, сақалтай, аққұр, саңырау құр,
кекілік, шіл, бөдене, ақ ... үкі, ... ... ... ... жиі
ұшыратуға болады.
Сүтқоректілерден алтай бұғысы, елік, құндыз, ... аю, ... ... ... кездеседі.
Батыс Алтай қорығының ғылыми, экскурсиялық, танымдық мәні ... ... ... ... ... ... ошағына айналуы мүмкін. Себебі, ... ... ... ... ... БӨЛІМ
Қорыта айтканда, адам баласы табиғат қорларын пайдаланбай өмір сүруі
мүмкін емес. Сондықтан табиғат ... ... ... ... түлете отырып
пайдалану және қорғау максат етіліп койылуы тиіс. Табиғат заңдарында
көрсетілген ... мен ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. “Қазақстанның өсімдіктер әлемі” – Ғылыми басылым. -
“Алматыкітап” ААҚ, 2004.
2. ... ... ...... ... – “Алматыкітап” ААҚ,
2003.
3. “Экология-9” - Ә.Бейсенова, Ж.Шілдебаева.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табиғат пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу ұйымдық-құқықтық нысандары. Табиғат пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық тетігінің құқықтық негіздері27 бет
Табиғат қорғаудың негіздері12 бет
Табиғат қорғаудың қазіргі кездегі проблемалары5 бет
Табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық тетігінің құқықтық негіздері.17 бет
Адам әрекетінен кейін табиғаттың өзгеруі 6 бет
Алматы қаласы «құтқару қызметінің» төтенше жағдайлар кезінде құтқару жұмыстарын ұйымдастыруы және өткізуі40 бет
Атмосфера және климат11 бет
Ауыл мектебі оқушыларының экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың теориялық негіздері5 бет
Ерекше қорғауға алынған территориялар24 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь