Қапшағай суқоймасындағы кейбір бөгде балықтардың таралуы

КІРІСПЕ 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 5
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ 5
1.1 Қапшағай суқоймасының ихтиофаунасын қалыптастыруда жасалған зерттеулерге шолу 5.7
1.2 Қазақстан республикасының суқоймаларында жүргізілген жерсіндіру жұмыстарына қысқаша сипаттама 8.12
1.3 Балық өсіру саласының даму тарихы 12.15
1.4 Қапшағай суқоймасында жасалған ғылыми зерттеулерге шолу 16.19
1.5 Қапшағай суқоймасына жерсіндірілген балықтардың систематикасы және биологиялық сипаттамасы 19
1.5.1 Тыранның Abramis brama Linne систематикасы және биологиясы 19.26
1.5.2 Көксерке балығының систематикалық орны 26.27
1.5.3 Қытай бұзаубас балығының (Rhinogobius brunneus) биологиялық сипаттамасы 27.30
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ 31
2.1 Зерттеу объектісі 31.32
2.2 Зерттеу әдістері 33.33
2.3 Қапшағай суқоймасының физикалық . географиялық және гидрохимиялық сипаттамасы 33.40
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ 41
3.1 Қапшағай суқоймасының қазіргі кездегі ихтиофаунасына сипаттама 41.45
3.2 Қапшағай суқоймасындағы бөгде балық түрлерінің биологиялық сипаттамасы 45
3.2.1 Тыранның (Abramis brama) биологиясы 45.48
3.2.2 Көксеркенің (Sander lucioperca) биологиясы 48.51
3.2.3 Қытай бұзаубас балығының (Rhinogobius brunneus) биологиясы 51.53
ҚОРЫТЫНДЫ 54.56
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ 56.61
Жұмыстың өзектілігі. Қапшағай суқоймасы – жасанды суқойма ретіндегі ондағы балықтардың түрлік алуантүрлілігін зерттеу мәселесі ерекше орын алады.
Суқоймада тіршілік ететін бөгде (акклиматизацияланған және өздігімен енген) балықтардың кейбір түрлерінің биологиялық жағдайына сипаттама жасау арқылы біз ондағы балықтардың қазіргі биологиялық және популяциялық жағдайларына баға беруімізге болады. Негізгі зерттелген объектілері: тыран, көксерке және қытай бұзаубас балығы. Бұл балықтардың әр қайсысы өз алдына жеке зерттеуге тұрарлық түрлер. Қазіргі кезде Қазақстан суқоймаларында кезінде жерсіндірілген тыран балығы – кәсіптік балық аулау объектілерінің негізгі түріне айналған. Ал көксерке балығы өзінің аса дәмділігі мен диеталық етінің арқасында саны азайып бара жатқан кәсіптік аулану объектісі ретінде сипатталады. Қытай бұзаубас балығы – өздігімен жерсіндірілген, алайда ешбір шаруашылық және тағамдық құндылығының болмауы осы түрдің санын шектеуді қажет етеді.
Қазіргі уақытта бөгде балықтардың көптеген түрлері табиғи аборигендердің экожүйесіне қатер туғызып отыр.
Қапшағай суқоймасында кәсіптік маңызы жоқ бөгде объектілердің тұрақты тіршілік ететін жеті түрі анықталған, олар: амур шабағы, қытай бұзаубас балығы, өзен абботинасы, сүйірқұрсақ, медака, элеотрис, кекіре.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Қапшағай суқоймасының қазіргі ихтиофауна құрамына талдау жасау, жергілікті және жерсіндірілген балықтардың, аборигендік және интродуцияланған, кәсіптік маңызы жоқ балықтардың, бағалы және құндылығы төмен балықтардың түрлік құрамын анықтау; оның ішінде бөгде балық түрлері ретінде Persiformes және Cypriniformes отрядына жататын тыран, көксерке, қытай бұзаубасының биологиялық сипаттамаларын жасау.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
1) Қапшағай суқоймасының ихтиофаунасының қалыптасуы жөнінде мәліметтер жинау, әдебиеттерге шолу жасау;
2) жерсіндірілген түрлердің систематикалық орнын анықтау, түрлерінің құрамына талдау жасау;
3) Көксерке – Zander lucioperca, Тыран – Abramis brama, қытай бұзаубас балығы – Rhinogobius brunneus балықтарының биологиялық сипаттамаларын жасау.
1. Ерещенко В.И., Тютеньков С.К., Мусина Н.А., Селезнев В.В. О направленном формировании ихтиофауны Капчагайского водохранилища // Биологические основы рыбного хозйства республик Средней Азии и Казахстана. – Алма – Ата: Наука, 1970. –С.62-65.
2. Ерещенко В.И., Серов Н.П., Селезнев В.В., Мусина Н.А. Формирования ихтиофауны Капчагайского водохранилища в первые годы его наполнения // Биологические основы рыбного хозйства республик Средней Азии и Казахстана. – Ташкент, Фергана, 1972. –С.191-193.
3. Серов Н.П. Акклиматизация рыб в бассейне озера Балхаш // Изв. ГосНИОРХ. – 1975. –Т.103.-С.172-174.
4. Ерещенко В.И., Малиновская А.С., Серов Н.П., Селезнев В.В., Тэн В.А. Формирование промысловой ихтиофауны Капчагайского водохранилища // Экология гидробионтов водоемов Казахстана. –Алма – Ата: Наука, 1973.-С.58-84.
5. Дукравец Г.М., Митрофанов В.П., Баимбетов А.А. Особенности формирования ихтиофауны Капчагайского водохранилища на р. Или // Всесоюзная конф. по теории формирования численности и рационального использования стад промысловых рыб.- М.:ВНИРО, 1982.-С.123-125.
6. Дукравец Г.М., Баимбетов А.А. Систематика и биология плотвы Капчагайского водохранилища // Биологические науки.- Алма – Ата: КазГУ, 1975.- Вып.9.-С.54-58.
7. Ерещенко В.И., Мельников В.А. Перспективы рыбохозяйственного освоения Капчагайского водохранилища в условиях комплексного использования водных ресурсов р. Или // Прогноз комплекс. и рацион. использования природных ресурсов, их охрана и перспективы развития производит. сил басс.оз. Балхаш в период до 1990-2000 гг.- Алма – Ата: Наука, 1982.-Ч.2. –С.82-93.
8. Митрофанов В.П., Дукравец Г.М. Состояние и перспективы развития рыбного хоязйства в водоемах бассейна р. Или // Прогноз комплекс. и рацион. использования природных ресурсов, их охрана и перспективы развития производит. сил басс.оз. Балхаш в период до 1990-2000 гг.- Алма – Ата: Наука, 1982.-Ч.2. –С.94-106.
9. Дукравец Г.М. Состав и состояние ихтиофауны Капчагайского водохранилища на реке Или. – Алма – Ата: КазГУ, 1986.-44 с. – Деп. в КазНИИНТИ 17.09.06, №1429.
10. Дукравец Г.М. Динамика состава и численности ихтиофауны Капчагайского водохранилища на реке Или. – Алматы: НИИ проблем биологии и биотехнологии при КазГУ, 1994.-10 с. – Деп. в КазгосИНТИ 06.06.94..№5050-Ка-94.
11. Тумакова И.В., Дукравец Г.М. Опыт морфофизиологических исследований некоторых видов рыб Капчагайского водохранилища. - Алма – Ата: КазГУ, 1981.-43 с. – Деп. в КазНИИНТИ 27.07.81, №Р223.
12. Митрофанов В.П., Дукравец Г.М., Баимбетов А.А. Систематика и биология сазана в бассейне реки Или // Биологические науки.- Алма – Ата: КазГУ, 1975.- Вып.9.-С.82-98.
13. Меркулов Е.А., Югай В.А. Биология сазана Капчагайского водохранилища // Изучение зоопродуцентов в водоемах бас. Р. Или: Сб. Научн.тр. – Алма – Ата: КазГУ, 1982.-С.99-107.
14. Мельников В.А., Якубовский В.Е. Растительноядные рыбы в Капчагайском водохранилище // Биол.основы и производств.опыт рыбохоз.и мелиорат.использования дальневосточных растительноядных рыб. –М., 1984. - С. 158-159.
15. Карпов В.Е., Баекешев А.Ш., Глуховцев И.В. и др. Характеристика самовоспроизводящихся стад белого амура и белого толстолобика Балхаш – Илийского бассейна // Тр. ГосНИОРХ, 1989.- Вып.301. – С. 86-112.
16. Мельников В.А., Леонов В.А. Влияние хищных рыб на эффективность рыбоводных работ в Капчагайском водохранилище // Биологические основы рыбного хозйства республик Средней Азии и Казахстана. – Ташкент,1983. –С.200-201.
17. Баекешев А.Ш., Дукравец Г.М., Митрофанов В.П. Использование покатной молоди белого амура из реки Или в рыбоводной практике // Информ.листок о научно – технич.достижении: КазНИИНТИ, 1987.- 3с.-№87-25.
18. Никитин О.Л., Дмитриев В.М., Митрофанов В.П. Опыт построения математической модели сообщества рыб Капчагайского водохранилища // Изучение зоопродуцентов в водоемах бас. Р. Или: Сб. Научн.тр. – Алма – Ата: КазГУ, 1982.-С.157-167.
19. Баекешев А.Ш. Распределение мололи рыб вприбрежье Капчагайского водохранилища. - Алма – Ата: КазГУ, 1981.-43 с. – Деп. в КазНИИНТИ 06.02.84. №568 Ка-84.
20. Глуховцев И.В., Карпов В.Е. Об изменчивости видового состава и численности рыб мелководий Балхаш – Илийского бассейна // Биологические основы рыбного хозйства республик Средней Азии и Казахстана. – Фрунзе: Илим,1986. –С.252-254.
21. Карпов В.Е., Красуля Н.Н. Питание и пищевые взаимоотношения ранней молоди рыб Капчагайского водохранилища в мае 1994 г. // Экосистемы водоемов Казахстана и их рыбные ресурсы. – Алматы, 1997.-С.66-71.
22. Баимбетов А.А. Системаика и биология жереха Капчагайского водохранилища в мае 1994 . // Экосистемы водоемов Казахстана и их рыбные ресурсы. – Алматы, 1997.-С.66-71.
23. Дукравец Г.М. Динамика численности и биология плотвы и судака Капчагайского водохранилища // Изучение зоопродуцентов в водоемах бас. Р. Или: Сб. Научн.тр. – Алма – Ата: КазГУ, 1982.-С.86-99.
24. Баимбетов А.А., Митрофанов В.П., Сулейменов Н. Систематика и биология леща Капчагайского водохранилища // Биологические науки.- Алма – Ата: КазГУ, 1975.- Вып.9.-С.71-82.
25. Копылец С.К., Дукравец Г.М. Морфометрическая и биологическая характеристика бычка Rhinogobius similes Gill, случайного вселенца в бассейне р. Или // Вопросы ихтиологии. – 1981. – Т.21.-Вып. 4. –С.600-607.
26. Глуховцев И.В., Дукравец Г.М., Карпов В.Е., Митрофанов В.П. Об изучении непромысловых рыб, акклиматизированных в Балхаш – Илийском бассейне // Изв. АН КазССР, сер. биол.-1987.- Вып.3 (141).-С. 8-15.
27. Глуховцев И.В., Дукравец Г.М. К систематике, морфологии и экологии представителя семейства Eleotridae (Gobioidei, Perciformes), акклиматизированного в Балхаш – Илийском бассейне // Вопросы ихтиологии. – 1987.-Т.27.-Вып.2. – С.194-202.
28. Карпов В.Е. Систематическое положение нового для ихтиофауны СССР вида рыб Oryzias latipes (Temminck et Shlegel) (Beloniformes, Oryziatidae) из бассейна оз. Балхаш // Изв. АН КазССР, сер. биол.-1988.- №3. - С. 47-51.
29. Орлов А.В., Нездолий В.К., Веремьев В.М. Распределение и скат молоди судака и бычка амурского в верхнем и нижнем бьефах Капчагайской плотины // Биологические основы рыбного хозйства республик Средней Азии и Казахстана. – Душанбе: Дониш,1976. –С.330-332
30. Терещенко А.М., Орлова И.В. Мурадов Х.А., Минеев А.Р. Покатная миграция молоди рыб в нижнем бьефе плотны Капчагайской ГЭС // Сб. Научн. Трудов КазНИИРХ.-Алматы, 1993. – С. 71-78.
31. Дукравец Г.М., Митрофанов В.П. История акклиматизации рыб в Казахстане // Рыбы Казахстана. - Алма-Ата: Наука, - 1992. - Т.5. - С. 6-44.
32. Терещенко В.Г., Стрельников А.С. Анализ перестроек в рыбной части сообщества озера Балхаш врезультате интродукции новых видов рыб // Вопросы ихтиологии. 1995. - Т.35. Вып.1. - С. 71-77.
33. Алимов А.Ф., БогуцкаяН.Г., Орлова М.И., Паевский В.А., Резник С.Я.,Кравченко О.Е., ГельтманД.В.Антропогенное распространение видов животных и растений за пределы исторического ареала: процесс и результат // Биологические инвазии в водных и наземных экосистемах. М.-СПб: Товарищество научных изданий КМК, 2004.- С. 16-43.
34. Dudgeon D., Arthington A., Gessner M., Kawabata Z.-I., Knowler D., Leveque C., Naiman R., Prieur-Richard A.-H., Soto D., Stianssy M., Sullivan C. Freshwater biodiversity: importance, threats, status and conservation challenges // Biological Reviews. Cambridge Philosophical Society.
35. Conservation and monitoring of pond biodiversity. First European pond workshop. Ed. Oertli B., AudersetJoye D., Indermuehle N., Juge R., Lachavanne J.-B. // Archives des Science. 2004. V.57. Fascicules 2-3. P.69-72.
36. Омаров Тауан Рахимович., Қазақстан өзендері мен көлдері. Алматы, -1975. -72 бет.
37. Герценштейн С.М. Научные результаты путешествии Н.М. Прежевальского по Центральной Азии //Рыбы: -СПб., 1888-1891.-Т.3.-Ч.2.-262 с.
38. Берг Л.С. Рыбы Туркестана // Изв. Турк. Отд.РГО/Науч.рез-ты Арал.эксп.-СПб,1905.-Т.4.-Вып.6.-262 с
39. Савина Н.О. Биология балхашской маринки// Рыбные ресурсы оз. Балхаш/Изв. ВНИОРХ.-1956.-Т.37.-С.129-154.
40. Бурмакин Е.В., Домбровский Г.В. Состояние рыбных запасов оз.Балхаш и перспективы увеличения уловов // Рыбные ресурсы оз. Балхаш/Изв.ГосНИОРХ.-1956.-Т.37.-С.5-63.
41. Жадин Б.Ф. Балхашский окунь: Автореф: дисс. …канд.биол.наук.-Л., 1948
42. Богуцкая Н.Г., Насека А. Каталог бесчелюстных и рыб пресных и солоноватых вод России с номенклатурными и таксономическими комментариями. М.: Товарищество научных изданий КМК. 2004.-389 с.
43. Берг Л.С. Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран. 4-е изд. М.-Л.: Изд.АН СССР, 1949, ч.3.-С.927-1382.
44. Nakamura M. 1963. Keys to the freshwater fishes of Japan.- Hokuryukan. 29. Cyprinid fishes of Japan. Studies on the life history of cyprinid fishes Tokyo. 315 p.
45. Берг Л.С.Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран.3-е изд. Л., 1932. Ч.1.543 с.; 4-е изд. М.; Л.: АН СССР, 1949. Ч.2. 458 с.; Ч.3.456 с.
46. Никольский Г.В. Рыбы бассейна Амура. М.: АН СССР, 1956. 552 с.
47. Алиев Д.С., Веригина И.А., Световидова А.А. Видовой состав рыб, завозимых вместе с белым амуром и толстолобиком из Китая. – в кн.: Проблемы рыбохозяйственного использования растительноядных рыб в водоёмах СССР. – Ашхабад: Изд-во АНТССР. 1963. С. 178-180.
48. Борисова А.Т. Случайные вселенцы в водоёмах Узбекистана.-Вопр.ихтиологии, т.12, 1972. Вып.1, 49-53.-1972а. Новые данные о случайных вселенцах дальневосточного ихтиокомплекса в водоёмах Узбекистана. -В кн.: Акклиматизация рыб и беспозвоночных в водоемах СССР. Фрунзе: КиргизИнти. С. 102-104.
49. Камилов Г.К., Борисова А.Т. Малоценные и сорные виды рыб прудхоза Калган-Чирчик. – В кн.: Позвоночные животные Средней Азии. Ташкент: Фан, 1966. 31-32.
        
        
МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ |4 |
| ... ... |5 |
|1 ... ШОЛУ |5 ... ... ... ... қалыптастыруда |5-7 |
| ... ... шолу | ... ... ... суқоймаларында жүргізілген |8-12 |
| |жерсіндіру жұмыстарына ... ... | ... |Балық өсіру саласының даму ... |12-15 ... ... суқоймасында жасалған ғылыми зерттеулерге |16-19 |
| ... | ... ... ... ... ... |19 |
| ... және биологиялық сипаттамасы | ... ... Abramis brama Linne ... және |19-26 |
| ... | ... ... ... ... орны |26-27 ... ... ... балығының (Rhinogobius brunneus) |27-30 |
| ... ... | |
|2 ... МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ |31 ... ... ... |31-32 ... ... ... |33-33 ... ... ... ...... және |33-40 |
| |гидрохимиялық сипаттамасы | |
|3 ... ... ЖӘНЕ ... ТАЛҚЫЛАУ |41 ... ... ... ... ... ... |41-45 |
| ... | ... ... ... бөгде балық түрлерінің |45 |
| ... ... | ... ... (Abramis brama) ... |45-48 ... |Көксеркенің (Sander lucioperca) биологиясы |48-51 ... ... ... балығының (Rhinogobius brunneus) |51-53 |
| ... | |
| ... |54-56 |
| ... ... ... |56-61 ... өзектілігі. Қапшағай суқоймасы – жасанды суқойма ретіндегі
ондағы балықтардың түрлік алуантүрлілігін зерттеу мәселесі ... ... ... ететін бөгде (акклиматизацияланған және өздігімен
енген) ... ... ... ... жағдайына сипаттама жасау
арқылы біз ондағы балықтардың қазіргі биологиялық және ... баға ... ... ... ... объектілері: тыран,
көксерке және қытай бұзаубас балығы. Бұл балықтардың әр қайсысы өз алдына
жеке зерттеуге ... ... ... ... Қазақстан суқоймаларында
кезінде жерсіндірілген тыран балығы – кәсіптік ... ... ... ... ... Ал көксерке балығы ... аса ... ... ... ... саны азайып бара жатқан кәсіптік аулану объектісі
ретінде сипатталады. ... ... ...... жерсіндірілген,
алайда ешбір шаруашылық және тағамдық құндылығының болмауы осы түрдің санын
шектеуді қажет етеді.
Қазіргі ... ... ... ... түрлері табиғи
аборигендердің экожүйесіне қатер туғызып отыр.
Қапшағай суқоймасында кәсіптік маңызы жоқ бөгде объектілердің ... ... жеті түрі ... ... амур шабағы, қытай бұзаубас
балығы, өзен ... ... ... ... ... ... ... Қапшағай суқоймасының қазіргі ихтиофауна
құрамына ... ... ... және ... ... және интродуцияланған, кәсіптік маңызы жоқ балықтардың, бағалы
және құндылығы төмен балықтардың ... ... ... оның ... бөгде
балық түрлері ретінде Persiformes және Cypriniformes отрядына жататын
тыран, көксерке, қытай бұзаубасының ... ... ... ... ... ... суқоймасының ихтиофаунасының қалыптасуы жөнінде
мәліметтер ... ... шолу ... ... ... ... ... анықтау,
түрлерінің құрамына талдау жасау;
3) Көксерке – Zander lucioperca, Тыран – Abramis brama, ... ...... brunneus ... биологиялық
сипаттамаларын жасау.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1. Қапшағай суқоймасының ... ... ... шолу
1970 жылы салынған Қапшағай суқоймасы Қазақстан ихтиологтарының, соның
ішінде Қазақ Балық шаруашылығы ... ... ... мен ... ... ... үшін ғылыми зерттеу нысанасына
айналды. Суқойманы зерттеу бірнеше ғылыми бағыттар бойынша ... бұл ... ... ... ... ... ... қалыптасу процестерін тануға қажетті білімге маңызды үлес
қосты.
Суқойманың тіршілік етуінің алғашқы жылдарынан бастап – ақ, ... ... ... және ... ... сапалық құрамын (сазан,
тыран, көксерке, ақмарқа) жақсартуға қажетті бірнеше ғылыми әдістемелер мен
нұсқаулықтар дайындалды [1]. Жинақталған ... ... ... ... ... жағдайын аса дәлдікпен болжауға
мүмкіндік берді [2-3]. Тыран балығының кәсіптік қорын ... ... ... арқылы осы балық түрі бойынша айрықша ... ... ... болды [4].
Кәсіптік балық түрлерінің популяциялары бойынша қалыптасудың ... ... ... ... [5]. Алайда, осымен қатар, енді
түзіліп келе жатқан суқойма экожүйесіндегі процестердің күрделілігі ... да ... ... ... ... бермейтін. Бұл жерде
қателіксіз де болған жоқ. Ихтиологтар кейбір балықтардың, соның ... ... ... ... ... алдын – ала болжай алған жоқ.
[2, 6]. Алайда, қалыптасудың ... ... ... бұндай қателіктің
өзі де аса маңызды болып табылады.
Суқойманы толтырғаннан кейін ихтиофаунаның көп жылдық даму ... ... ... ... ... нәтижелерін талдау кезеңіне уақыт
жетті. Талдау нәтижелері ретінде кешенді суды пайдалану ... ... ... ... ... практикалық нұсқаулар
жазылды, бірқатар нұсқаулар жүзеге ... [7]. ... ... әрі қалыптастырудың үш жолы көрсетілді, суқойма жағдайларына біршама
жақсы бейімделген, саны ... ... ... ... ... ... ... ихтиофаунасының қалыптасу процесі талданды оның ... ... ... ... бар ... балықтардың биологиялық
сипаттамалары бойынша көпжылдық динамикасының сипаттамасы берілді [9, 10].
Сонымен қатар, суқоймадағы ихтиофаунаның ... ... әлі ... ... ... жағдайында ең алғаш әр ... ... ... ... қосуының динамикасы бақыланды, осыған орай, кәсіптік ... ... ... көлемін реттеу мүмкінді пайда болды.
Қазақстан үшін ең ... рет ... ... және ... ... кең көлемд, тоық зерттелінді [11]. Алынған
көрсеткіштердің балықтың өсу жылдамдығы мен ... ... ... өз ... ... ... популяция жағдайын
талдауға қолдануға мүмкіндік берді. Сазан ... ... ... оның ... ... ... анықталды [12,13].
Көбею жағдайларының нашарлығына байланысты, сазанның болашақта санын
арттыру ... жоқ ... ... ... ... ... Суқойманың 12 жылдық тіршілік етуінен кейін тыранның қоры толық
көлеммен пайдаланбағаны анықталды, осыдан кейін тыранның ... ... ... ... ... ... балықтардың – ақ амур
мен ақ дөңмаңдайдың қорының қалыптасу процестеріне ерекше көңіл ... ... ... жерсіндірілуінің мақсаты – ондағы бар балықтардың
игермеген қорек ресурстарын өсімдік қоректі балықтардың тиімді пайдалану
мүмкіндігінде болды [14,15]. Осы ... үшін ... ... ... ақ амур мен ақ дөңмаңдайды Қапшағай уылдырық шашу – ... ... ... жолмен өсіріп, кейіннен балықтардың сеголеткаларын
Қапшағай суқоймасына жіберді. Алайда, бұдан ешбір тиімділік байқалған жоқ.
1981 жылы ... ... ... «тағдырын» зерттеу бойынша
жұмыстар жүргізілген. ... ... ... ... ... ... кіші болуына байланысты, балықтар түгелдей дерлік жыртқыш
балықтардың – көксерке мен ... ... ... ... ... ... екі жастағы ... ... ... [16]. Бұл өз ... осы балықтардың санының өсуімен
және өздігімен көбейетін тұқымдық табындарының ... ... ... ... ... ... балықтардың дернәсілдерін балық
өсіру практикасына пайдалануға ұсыныстар жасалған [17].
Қапшағай ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. Алғашқы талпыныстар саны
бойынша ең көп балықтардың үш ...... ... және ... ... суқоймадағы планктонның биомассасының өзгеруі
аталған 3 ... ... ... ... әсер ететіндігі анықталды,
ал бентостың биомассасы – ... ... әсер ... ... ... ... анықталды, бұл қазіргі алынған
мәліметтерге сай келеді. ... пен ... ерте ... табиғи
шығынын зерттеудің маңыздылығы бірінші деңгейде ... ... ... ... ... ... бойы балықтардың шабақтарының
суқоймада таралуын зерттеу бойынша жұмыстар көп жүргізілді ... ерте ... ... ... ... ... көлемі
арасындағы байланыстың бар екендігі анықталды [21]. Суқойма экожүйелерінің
негізгі параметрлерін ... ... бұл ... ... ... отыр.
Жаңадан түзілген балықтар популяциясының фенотипін зерттеу бойынша көп
жұмыстар жасалынды. Ең алғашқы жылдарда – ақ, ... ... мен ... арасында айырмашылықтардың болатындығы анықталған [22]. Бұл
суқоймада ең алғаш ақмарқаның жартылай ... ... ... суқоймаға бейімделуі классикалық сызба бойынша жүрді: ең
алдымен «жерсіндірулік жарылыс» сатысынан өткен көксерке балықтарының ... және ... ... ... өзгергіштік диапазонының кеңеюі
байқалды. Соңында көксерке ... саны бір ... ... ... ... ... морфологиялық белгілері Жайық өз.
көксеркенің фенотипіне жақындай бастаған [23].
Суқоймаға енген торта балығының өзгеруі байқалды: көп белгілер бойынша
торта ... ... ... негізі болып табылатын солтүстік каспий
қаракөз балығына емес арал ... ... ... [24]. ... жылдарында, тыран популяциясындағы жастық құрылымының ... ... өсу ... ... ... дифференцияцияның түзілуін
анықтаған, бұл сонымен қатар, ҚаБШҒЗИ қызметкерлерінің зерттеулерімен ... ... ... кәсіптік маңызы жоқ акклиматизанттардың – қытай
кешенінің құнсыз ... енуі – ... ... ... мен ... ... анықтауға мәжбүр етті [25,26]. Элеотрис
[27] пен медаканың [28] систематикалық орны ... ... ... ... орны ... ... ... Ихтиологтар,
сонымен қатар, Қапшағай суқоймасының Балқаш бассейнінің балық ... ... ... де айналысты. Бірқатар ғылыми жұмыстар [29, 30]. ГЭС
бөгеті арқылы балық шабақтарының өтіп кету ... ... ... шын ... шығын көлемі анықталды. Суқойма ... ... ... және Іле ... төменгі ағыстарындағы
балықтардың қорының көбеюіне теріс әсерін тигізетіндігі дәлелденген [8].
Суқойманың көпжылдық ... ... ... ... талдау бойынша, суқоймадағы популяцияның тұрақтылық ... тек ... және ... ... ... және ... айтуға
болатындығы белгілі болды. Фондық түр – тыранның кәсіптік қорын модельдеуге
байланысты жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... Оның біріншісі – тыран балығының ... ... оның ... ... табиғи қоректік базаның қорының
азаюы байқалған.
1.2 Қазақстан республикасының суқоймаларында жүргізілген жерсіндіру
жұмыстарына ... ... ... ... кең ... жерсіндіру жұмыстарының
нәтижесінде аборигенді балық түрлерінің ... ... ... алып ... олар ... Балқаш көлінде және Іле ... ... ... ... сирек кездесетін болды [1,2]. Аборигенді балық
түрлерінің көбісі таулы және тау етегіндегі кіші суларда, ... ... ... бөгде балықтар биоалуантүрішілікте қауіптілік мәні
бойынща екінші қатарда, яғни биологиялық ресурстардың тұрақтылығына және
табиғи аборигендердің ... ... ... отыр. Қазіргі уақытта Бақаш-
Іле бассейнінің суқоймаларынан кәсіптік маңызы жоқ объектілердің тұрақты
тіршілік ... жеті түр ... ... амур ... ... ... өзен абботинасы, сүйірқұрсақ, ... ... ... ... ... түрлерінің систематикасы, сипаттамасы және ... ... ... пікір - талас тудырып жүр[3,4].
Ихтиофаунаның биологиялық алуантүрлілігін сақтау кіші су ... ... ... ... балықтардың организміне әртүрлі
ластаушылар түрінің әсерін бағалауды, аборигенді ... ұзақ ... ... үшін ... ... ... талап
етеді[4,5].
Қазақстан суқоймаларына ресми түрде жерсіндіру жұмыстарының басталуы
1929-1935 жылдар болып саналады. Бұл ... ... ... жұмыстар
алғышарт ретінде болса, жерсіндіруге арнайы ғылыммен негізделген ... ... ... ... ... тасымалдау
техникасына, отырғызылатын материалдың жастық іріктелуі жөніндегі алуан
түрлі ғылыми ... ... ... ... Осы кезеңде бассейнге
арал қаязы, пілмай, ақсаха, солтүстік каспий майшабағы жерсіндірілді.
Айтылған екі ... - арал ... мен ... ... ... ... ... үлкен жетістікпен натурализацияланды.
Балқаш – Іле бассейніне ең алғашқы жерсіндірілген объект болып сазан
балығы саналады. ... бұл ... ... ... ... ... және мамандардың айтуынша ешбір ғылыми негізсіз өздігінен
енген сазан ... ... ... ең ... үлгі ... танылады
[5].
Жалпы, Балқаш көлінің ихтиофауна ... ... ... назарын өзіне аудартты. Көлдің балық түріне «кедей» екендігі
жөнінде өткен ғасырда А.М. Никольский де айтып өткен [3]. Бұл ... де, ... ... ... ... үлгілері орын алған, ... ... ... ... ... да ... енген интродуцент болып
табылады.
Ал ақсаха және ... ... оң ... ... ... ... бұл ... жерсіндірілген уақытысында, олар
жергілікті балықтарға жем болып, көбеюіне ешбір жағдай ... ... ... кезеңінде (1927-1935 жж.) ... 9 ... ... ... ... ... ... екеуі жоспардан тыс жерсіндірілген түрлерге жатады (елец және
жайын балықтары), ал ... 6 түр ... әр ... ... ... көрсетті, жерсіндірілген соңғы объектіге гамбузия
балығы жатады. Қазақстан суқоймалары үшін бүл түр - жаңа түр ... ... ... ... ... біраз уақытқа тоқтатылып
қалды. ... ... ... ... ... ... ... қортындылау үшін де керек болған сияқты. Ал екіншіден, Ұлы Отан
соғысы жылдарына ... – тұс ... ... ... ... ... ... екпінмен, жерсіндіру жұмыстары 1948 жылдары қайта жалғастырылды.
Бұл кезеңде ... жж.) әр ... ... 18 ... ... Соның ішінде Арал бассейніне 13 түр жерсіндірілген. Аралға
севрюганы, амудария ... ... ... ал ... теңіз кефалі, сингиль, остронос балық түрлерімен бірге жоспардан тыс,
құнсыз балық түрлерінен атерина, ине – ... ... ... алты ... ... Кефаль жерсінбегенімен аталған құнсыз балық түрлерінің барлығы
үлкен жетістікпен натурализацияланып, суқоймаға ... ... ... Балқаш су бассейніне балықтың 3 түрі жерсіндірілді. ... (1975) ... ... ... ... бұл жерде кездейсок
жерсіндірілген балық болды. ... 1948 ж. күз ... ... ... ... ... 10 ұясы ... жерсіндірілуді көздеген,
алайда, ауа – райының қолайсыздығына байланысты самолеттің ... ... ... ... шаруашылығына мәжбүрлі түрде түсірілген.
Соңынан балықтың бұл түрі 1949 ж. тез көбейіп, Іле өзеніне де енді. ... ... ... ... кең ... жоқ [5].
Күміс мөңке балығы да оңғақ балығы тәрізді жоспардан тыс жерсіндірілген
объектіге жатады. 1946 жылы Алтай ... ... ... ... ... 1950 жылдан Үштөбе ауылының суларында да кездесе бастады. Бұдан
кейін күміс мөңке балығы Балқаш көліне ... Ал ... ... ... ... Қостанай облысының суқоймаларынан 1958 жылы әкелінген болатын.
Қазіргі кезде бұл түр Балқаш ... ... кең ... түр ... ... ... ... табан балығын жерсіндіру күз ... 1949 ... ... ... ... ... ұйғарылған болатын. Арал
теңізінде, сырдария өзенінің сағасында ауланған массасы 615-1050 г болатын
5-7 жастағы балықтарды тірі балық ... ... ... ... (402 данасын) және Шығыс балқаштың Қарашаған ... ... ... Бұл ... ... жылдан бастап – ақ, табанның уылдырық
шашқандығы байқалды, ал 1952 ... ... ... ... ... ... ... сағаларында кездесіп отырды. (Кичагов, 1964).
Сазан және талма ... ... ... ... және айтарлықтай
қоректік бәсекеске қарамастан табанның жерсіндірілуі өте тез аяқталды [6].
1949 жылы шығыс ... ... ... – ақ, ... ... де ... ... балығының 386 данасы Сырдария өзенінен әкелініп, 1949 жылдың
2 қарашасында ҚазССР ҒА Зоология ... және ... ... ... ... ... ... толық тірі қалғанымен,
балықтардың көлге уылдырық шашуы тіркелмеді, осыған байланысты 1955 жылы
Гидрорыбпроект жоспарына сәйкес Зайсан көліне тағы да ... ... ... дана тұқымдық даралары Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... шашу кезеңі сол жылы ... ... ... ... Зайсан көліндегі түзілуі өте баяу
қалыптасты. Көлде табан балығы тек 1960 ... ... ... ... ... сәтсіз аяқталған жерсіндіру жұмысына Волга өзеніне шоқыр
балығын Шу өзеніне (1950 ж.) және ... ... ... (1951 ... ... айтуға болады.
Сөйтіп, жерсіндіру жұмыстарының екінші кезеңінде Қазақстанға әр ... 18 ... түрі ... Оның тек ... яғни 9 ... ... жерсіндірілсе, қалған 9 түрі жоспардан тыс өздігімен
жерсіндірілген балық ... ... 13 ... түрі ... ... 4 жоспарлы түр (салака Аралда, ... ... ... балығы
Балқашта және жоғарғы Ертіс ... ... Нұра ... және ... тыс енген балық түрлері (Аралда 8 түр, Балқашта ... ... ... ... Балқашқа енген кездейсок оңғақ балығын айтуға
болады. Ал 5 түр үшін ... ... ... ... ... ... мен кефаль балықтары, сүйрік пен амудария ... ... ... ... ... ... үшін ... тек салака
балығы жаңа түр болды.
Республикадағы жерсіндіру жұмыстарының үшінші кезеңі – 1950 жылдардың
екінші жарсытысна басталды. Бұл ... ... ... көксерке және
өсімдік қоректі балықтарды ... ... Осы ... балықтарды тасымалдау және жерсіндіру бойынша арнайы жерсіндіру
стансасы - ... ...... ... ... ... ... жерсіндірілетін балық түрлері ... ... саны ... өсті. Осы кезеңде жерсіндірудің
жаңа ... - ... ... болып саналатын азықтық омыртқасыздарды
тасымалдап, жерсіндіру бағыты пайда болды. Бұл идеяның практикалық тұрғыдан
бастаушысы ... С.К. ... ... ... Солтүстік және Орталық Қазақстанның барлық көңіл аударуға
тұралық көлдері мен ... ... ... ... ... ... ақсаха балықтарының тірі қалуы байқалып, ал кейбіреулерінде
жыныс өнімдерінің жетіліп, уылдырық шашу фактілері анықталды.
Көқсерке балығы Жайық және Сырдария ... ... ... және ... ... және Алакөл бассейндеріне жерсіндірілді. Содан
кейін ... ... ... ... еніп ... ... ... ақмарқа, жайын, таутан балықтары енді. Аталған
кездейсоқ ... ... ... ... кеңінен таралып,
натурализацияланған.
Алайда, жерсіндіру нәтижесінде ең көп кездейсоқ балық түрлері ... ... ... жерсіндіру барысында еніп кеткен. Атап айтқанда, ақ
амур және ақ дөңмаңдай балықтарын жерсіндіру ... ... ... және Орта Азия ... ... 14 кездейсок,
жоспардан тыс балық түрлері еніп кеткен. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кешені», «бөгде балық түрлері», «қажет
емес интродуценттер» деп те атайды.
Осы жоспардан тыс интродуценттерді ... ... ... ... үшін ... ... ... орналасқан Аққорған балық ... ... үшін ... ... ... және ... тоған шаруашылығы
болып саналады. Осы ... ... ... ... ... әлі ... Қазіргі кезде жыланбас балығы Талас және Шу өзендерінен ... ... ... ... атап ... ... ... көлінде, Қапшағай уылдырық шашу – шабақ өсіру шарашылығында, ... ... да ... деген мәліметтер бар.
Жоспардан тыс жерсіндірілген балықтардың түрлері бойынша айтарлықтай
толық, қанағаттанарлық мәліметтер өте аз. Себебі, жоспарланған ... ... ... ... тіркелген, ал, жоспарсыз енген балықтар
бойынша әдетте ешқандай мәліметтер тіркелмеген.
Жалпы, республикамыздың әр ... ... ... 65 ... түрі
жерсіндірілген. Олар 19 тұқымдасқа жатады (соның ... 1/3 ... ... түрі тұқы ... ... ... ... 7 түрі – бұзаубастар
тұқымдасына жататын балық түрлері, 6 түрі – ... ... ... 5 ...... және алабұғалар тұқымдасының түрлеріне жататын
балықтар, 4 түрі – ... ... ... 2 ...... және ... тұқымдасына жатады.
Жерсіндірілген балық түрлерінің ішіндегі 32 түрі, яғни 50%-ы ... үшін жаңа түр ... ... Жаңа ... ... ... -7 түр ... ал жерсіндірілуі әлі де белгісіз болған 6 ... 5 түрі ... 14 ... түрі (43,8%) ... ... ... саласының даму тарихы
Балық еті белоктардың тез қорытылатын 16-21%-нен ... ... ... ... жылықанды жануарлардың бірқатар құндылығынан
артық болып табылады. Негізгі қоректік ... ... ... ... ... заттардың және қанықпаған май қышқылдарының
бар болуымен және оңай қорытылуы мен оңай сіңірілуіне байланысты ... ... ... жатқызуға болады. Жеке балықтарда майдың құрамы түрлі
болады. Ең азы шортанда – 0,5,-1%, ең көбі ... ... – 32 %. ... ... жағдайына байланысты 2 жастығында орташа 9-11%.
Дәрумендердің құрамы бойынша, С витаминінен басқа балық еті жемістер
мен көкөністерден асып түседі. Осылайша, тұқы ... А ... ... ... 2 есе, В1 ... - 3,5 есе, В2 ... есе және
РР дәрумені 15 есе артық.
Балықтардың ... тек оның ... ... ... қоймайды. Балық өнеркәсібі 600 мың тоннадай балық ұнын шығарады,
ол көптеген ауыл ... ... ... ... ... табылады.
ТМД – да тоған балық шаруашылығының дамуы. Ресейде балық өсіруге
арналған ... XII ... ... салына бастады. Ең алғашында балықты
монастырьларда өсірген болатын, ал XV ғасырдан бастап мемлекеттік тоғандар
пайда бола ... ... ... ... ... ... түбінде Борисов
селосының маңында балық өсіруге арналған көлемі 83 га тоған салынады, бұл
тоған әлі ... ... ... Петр I-дің ... ... ... балықтарын өсіре бастайды.
Балық шаруашылығы ғылымының негізін қалаушы ғалымға Андрей Тимофеевич
Болотов (1737-1864) жатады. Бұл білімі энциклопедиялық адам ... ... ... ... жеке ... ... Ол балық
шаруашылығы мелиорациясы мен ... ... ... ... ... ... дамуына Владимир Павлович Врасский (1829-
1862) үлкен үлес қосты, ол жасанды балық өсіру әдісін жетілдіріп, ... ... ... ... Еуропадағы сол кезде ең мықты болып саналған
Ресейдегі бірінші балық зауытын ... Оның ... ... ... ... ... ... ұрықтандыру әдістері бойынша
жасалған еңбектері Ресейдің ... ... В.П. ... құрғақ
немесе жасанды ұрықтандыру әдісі (орыс әдісімен ұрықтандыру деп те алған)
дүниежүзілік балық өсіру ... ... ... ... ... ... ... өзінен кейін үлкен ғылыми мұра
қалдырып, балық өсіруде ірі ... ... ... 1879 ... ... ... зауыдының жетекшісі – басқарушысы болып оны жабдықтауда үлкен
үлес қосады. Зауыд балық өсіруші ... ... ... ... ... ... XIX ғ-ң аяғы мен XX ғ-ң басында жаңа жеке ... ... ... өсіру зауыдтарының пайда болуына көмегін тигізеді.
Осы және келесі жылдары балықты өсіру, балықты ... ... және ... ... шешу ... Н.А. ... ... А.Н. Елеонский, Б.И.Черфас, Г.В.Никольский, ... ... ... ... ғалымдар айналысады. Тоғандық
балық шаруашылығының дамуына Феодосий Георгиевич Мартышев (1898-1975) үлкен
үлес қосады.
1915 ж. ... ... ... ... 26 мың га, 4 мың ... балық
беруші 500-ге жуық жеке меншік және ... ... ... ... ... ... кейін жағдай (1917 ж) түбегейлі
өзгереді. Совет мемлекетіне балық ... ... ... ... 1918 ж азық ... Халықтық комиссриатында Бас балық шаруашылық және
өсіру басқармасы ... 1924 ж ... –да екі ... ... және ... болады. 1930-шы жылдары Москваның ... ... ... ... шаруашылықтарының құрылысы
басталады. 1940 ж. елде 123 ... ... ... ... ... ... ... 99,5 мың га-ға өсті, ал өнім 20,8 мың тонна
құрады. Соғыстан кейін бұзылған тоғандар қалпына ... жаңа ... ... жж. ... ... балығының өнеркәсібі үш есе өседі.
1988 ж. ТМД-да 455 арнайы балық ... ... ... ... ... және шаруашылық аралық мекемелер айналысқан.
Соңғы жылдары Ресейде тоған балығының ... ... ... ... ж. тұщы суларда 4 293 т балық ауланса, 2002 ж. – 2536 т немесе 41% ... ... ... ... ... ... ... өсімдікқоректі балықтар өсіріледі. Тоған балықтарынан дөңмаңдай
(81 %), тұқы (9 %), ... ... ... 10% - дан келеді. Соңғы 3-4 ... ... ... ихтиофаунасынан бұрын көп санды болған бірнеше
балық түрлері жоғалып кетті ... ... ... ... ... кету ... тұрған категорияға украин миногасы, сүйрікті,
Данилевсикий тарақ балығын ... ... ... ... экологиялық
жүйеге технологиялық салмақ пен табиғи процестерге адамның араласуы.
Шетелдердегі балық шаруашылылығы. Дүниежүзінің көптеген аймақтарында,
әсіресе Азия елдерінде ... ... ... ... ... ... аквакультураның дамуында Жапония үлкен жетістіктерге
жетті. Ол ... ... ... дүниежүзінде 1-ші орында. Балық пен судың
басқа объектілерін тұтыну бір жанға жылына 60 кг ... Су ... ... ... 70-80 % ... Аквакультураның жалпы өнімі
жылына 1 млн. тоннадан асады. ... маңы ... 200 мың ... ... пен 300 мың тонна басқа су объектілері (моллюскалар, шаянтәрізділер,
өсімдіктер) өсіріледі. Ішкі суқоймалардағы негізгі объектілерге ... ... ... ... ... және ... балық өсіру
кеңінен қолданылады. Тоғандардың ... ... 10 т/га, ... ... 25-30 т ... ... Жапонияда дәстүрлік тұқы мен бахтахтан гөрі жыланбалық
пен ... ... ... ... 60-65 мың ... ... ... Жыланбалықты үстінен пленкалық жабыны бар тік бұрышты бетондық
бассейндерде ... Суды 26-30О С ... ... ... ... 180-250 г ... балықты 6 айда өсіреді.
Тиляпидің Жапонияда нилдық тиляпия түрі өсіріледі. Бассейнде 27-29ОС
температурада тиляпия жылына 1 кг -ға ... да ... ... ... ... ... өнім ... ел 3 орында. Аквакультура 3 млн. тонна балық пен ... ... ... ... Балықтарды негізінен поликультурада өсіреді.
Поликультураның құрамына ақ және ... ... ақ және қара ... ... ... және т.б ... кіреді. Поликультура жағдайында
тоғандардың өнімі 20 т/га-ға жетеді.
Индияда 3 млн. ... ... ... Балықты поликультурада өсіреді.
Өсіру объектілеріне үнділік (катля, роху, мригель) және қытайлық тұқылар
(дөңмаңдай мен ... ... ... ... ... ... шошқа
немесе үйрек шаруашылығымен ұштастырады. Күріш атыздарында ... 0,7 т/га ... және 5 т/га ... ... балық шаруашылығының көмегімен 375 мың тонна балық алады.
Балықты үйрек, шошқа басқа ауыл ... ... және ... ... ... шаруашылық тоғандарында шошқа мен суда ... ... ... ... да іске ... ... ... кең етек алуда. Балықтың негізгі объектісі ретінде Батыс
Европада – бахтах. Шығыс Еуропада – тұқы ... ... ... пен ... ... Негізгі өсіру
объектісі тұқы 60 % және бахтах - 30%.
Венгрияда балық ... ... мен ... 140 мың га ... 70% - ... ... ... шаруашылығында өсіреді, онда
тұқыны, өсімдікқоректі балықтарды, бахтах, ... ... ... Одан ... ... (бір жанға 5.2 тонна балық келеді),
Болгария, Румыния, Польша, ... ... ... ... ... да ... шаруашылығының дамуна көп көңіл бөлінуде. Бұл елдереде
негізінен тұқы, бахтах, жылан балық Польшада ... ... ... ... ... ... ... канал жайыны, Данияда
бахтах пен албырт өсіріледі.
АҚШ – та әр жан 6-дан 7,8 ... ... ... ... ... жоғарыда
аталған балықтарда басқа буффало өсіріледі, ең көп өнімді каналды ... және ... ... канал жайынын, тиляпияны, тұқыны,
өсімдікпен қоректенетін балықтарды, моллюскалар мен ... ... ... ... ғылыми зерттеулерге шолу
1970 жылы салынған Қапшағай суқоймасы Қазақстан ихтиологтарының, ... ... ... ... ... ... ... мен Қазақ
мемлекеттік университетінің ... үшін ... ... ... ... ... бірнеше ғылыми бағыттар ... ... бұл ... ... ... суқоймадағы ихтиоценоздар мен
биоценоздарының қалыптасу процестерін тануға қажетті білімге ... ... ... етуінің алғашқы жылдарынан бастап – ақ, оның
табиғи қоректік базасын және кәсіптік балықтардың ... ... ... көксерке, ақмарқа) жақсартуға қажетті бірнеше ғылыми әдістемелер мен
нұсқаулықтар дайындалды [3]. Жинақталған тәжірибелер ... ... ... ... жағдайын аса дәлдікпен болжауға
мүмкіндік берді [4-5]. ... ... ... ... ... ... нұсқаулар арқылы осы балық түрі бойынша айрықша шаруашылық
тиімділікке ... ... ... ... ... түрлерінің популяциялары бойынша қалыптасудың ... ... ... ... [7]. ... осымен қатар, енді
түзіліп келе жатқан суқойма экожүйесіндегі процестердің күрделілігі барлық
уақыттарда да ... ... ... ... ... Бұл ... де болған жоқ. Ихтиологтар кейбір ... ... ... ... балығының болашақ «тағдырын» алдын – ала болжай алған жоқ.
[4,8]. Алайда, қалыптасудың алғашқы кезеңінде жасалған ... ... де аса ... ... ... толтырғаннан кейін ихтиофаунаның көп жылдық даму ... ... ... ... енгізудің нәтижелерін талдау кезеңіне уақыт
жетті. Талдау нәтижелері ретінде кешенді суды ... ... ... қарқынды пайдалану бойынша практикалық нұсқаулар
жазылды, бірқатар нұсқаулар жүзеге асырылған [9]. ... ... әрі ... үш жолы ... суқойма жағдайларына біршама
жақсы бейімделген, саны шектеулі балық түрлерін кәсіптік аулауға ... ... ... ... ... талданды оның негізгі
сатылары айқындалды, кәсіптік маңызы бар ... ... ... ... көпжылдық динамикасының сипаттамасы берілді [13, 14].
Сонымен қатар, суқоймадағы ихтиофаунаның қалыптасу процесі әлі ... ... ... жағдайында ең алғаш әр түрлі балық түрлерінің маусымдық
ихтиомасса қосуының динамикасы ... ... ... ... ... ... аулау көлемін реттеу мүмкінді пайда болды.
Қазақстан үшін ең ... рет ... ... және ... индикаторлары кең көлемд, тоық зерттелінді [13]. Алынған
көрсеткіштердің ... өсу ... мен ... ... ... өз ... ... зерттеулер популяция жағдайын
талдауға қолдануға мүмкіндік берді. ... ... ... ... оның ... ... сапалығы анықталды [14,15].
Көбею жағдайларының нашарлығына байланысты, сазанның болашақта санын
арттыру ... жоқ ... ... ... болжам толығымен
орындалды. Суқойманың 12 ... ... ... кейін тыранның қоры толық
көлеммен пайдаланбағаны анықталды, осыдан кейін тыранның кәсіптік аулану
көлемін арттыруға ұсыныстар ... ... ... – ақ ... ақ ... ... ... процестеріне ерекше көңіл аударылды.
Бұл балықтардың суқоймаға жерсіндірілуінің мақсаты – ондағы бар балықтардың
игермеген қорек ресурстарын өсімдік ... ... ... пайдалану
мүмкіндігінде болды [16,17]. Осы мақсаттар үшін өсімдік қоректі балықтардың
түрлерін ақ амур мен ақ дөңмаңдайды ... ... шашу – ... ... ... ... ... кейіннен балықтардың сеголеткаларын
Қапшағай суқоймасына жіберді. Алайда, бұдан ешбір тиімділік байқалған жоқ.
1981 жылы ... ... ... «тағдырын» зерттеу бойынша
жұмыстар жүргізілген. Зерттеу нәтижелері бойынша, жіберілетін шабақтардың
дене массаларының кіші ... ... ... түгелдей дерлік жыртқыш
балықтардың – көксерке мен ... ... ... ... ... ... екі ... балықтармен балықтандыруға
ұсыныстар берілді [18]. Бұл өз кезегінде осы балықтардың санының ... ... ... ... ... қалыптасуына әкеліп
соқтырды. Осыған байланысты, өсімдік жегіш балықтардың дернәсілдерін балық
өсіру практикасына ... ... ... ... ... ... бойынша жинақталған мәліметтер
математикалық модельді жасауға мүмкіндік берді. ... ... ... ең көп ... үш ...... ақмарқа және көксеркеге
жасалған. ... ... ... ... ... 3 ... ... жалпы ихтиомассасына әсер ететіндігі анықталды,
ал бентостың биомассасы – ... ... әсер ... ... ... ... анықталды, бұл қазіргі ... сай ... ... пен ... ерте ... ... зерттеудің маңыздылығы бірінші деңгейде ... ... ... ... ... ... бойы ... шабақтарының
суқоймада таралуын зерттеу бойынша жұмыстар көп жүргізілді [21, 22].
Балықтардың ерте ... ... ... ... ... ... ... бар екендігі анықталды [23]. Суқойма экожүйелерінің
негізгі параметрлерін жасаудың ... бұл ... ... ... ... ... ... популяциясының фенотипін зерттеу бойынша көп
жұмыстар жасалынды. Ең алғашқы жылдарда – ақ, ... ... мен ... ... айырмашылықтардың болатындығы анықталған [24]. Бұл
суқоймада ең алғаш ақмарқаның жартылай ... ... ... ... ... ... ... бойынша жүрді: ең
алдымен «жерсіндірулік жарылыс» сатысынан өткен көксерке ... ... және ... ... ... ... ... кеңеюі
байқалды. Соңында көксерке популяциясының саны бір қалыпты болғаннан кейін,
көксеркенің ... ... ... ... ... ... фенотипіне жақындай бастаған [25].
Суқоймаға енген торта балығының өзгеруі байқалды: көп белгілер бойынша
торта өзінің аналық ... ... ... ... ... каспий
қаракөз балығына емес арал ... ... ... [26]. ... ... ... ... жастық құрылымының қалыптасуын
зерттеу, ондағы өсу қарқыны ... ... ... ... бұл ... ... ... қызметкерлерінің зерттеулерімен де
дәлелденіп жүр.
Қапшағай суқоймасына кәсіптік маңызы жоқ акклиматизанттардың – қытай
кешенінің құнсыз ... енуі – ... ... ... мен систематикалық орнын анықтауға мәжбүр етті [25,26]. Элеотрис
[27] пен медаканың [28] ... орны ... ... осы
акклиматизанттардың алатын орны бойынша тұжырымдар жасалды. Ихтиологтар,
сонымен қатар, Қапшағай ... ... ... ... қорына әсерін
зерттеу мәселесімен де айналысты. Бірқатар ғылыми жұмыстар [29, 30]. ... ... ... ... өтіп кету ... ... зиянның шын мәніндегі шығын көлемі анықталды. Суқойма суын
түсірудің суқойманың ... және Іле ... ... ... қорының көбеюіне теріс әсерін тигізетіндігі дәлелденген [10].
Суқойманың көпжылдық аспектіде жасалған балықтар ... ... ... ... ... ... критериі
бойынша тек тыранды және кебір жағдайда ақмарқаны және көксеркені айтуға
болатындығы белгілі болды. Фондық түр – ... ... ... модельдеуге
байланысты жұмыстар жасалды. Суқойманың балық ресурстарын пайдаланудың
стратегиялық мінеттері анықталды. Оның ...... ... ... ... оның шоғырлану орындарында табиғи қоректік базаның қорының
азаюы ... ... ... ... балықтардың систематикасы және
биологиялық сипаттамасы
1. Тыранның Abramis brama Linne систематикасы және биологиясы
Abramis brama (Linne) – тыран. ... ... ... ... түрді кәдімгі түрастына бөледі. Abramis brama, ... ... ... ... ... ... ... Қара және Ақ теңіздің
бассейндерінде) және түрасты A. brama ... ... және ... ... Л.С. Берг (1949) ... бұл түрастылардың
арасындағы айырмашылық, жоғарғы ... ... ... және ... ... ... байланысты. Көптеген
басқа да зерттеушілер (Гриб, Вернидуб 1935 және т.б.) ... ... олар ... ... ... ... құйрық
сабағының ұзындығы, арқа қанатының биіктігі, антедорсальды арақашықтық және
басының биіктігі [1].
Таралуы. ...... ... ... ... ... Каспий және Арал бассейндер суқоймаларының аборигенді
түрі болып саналады. Тыранды 1949ж. Балқаш-Іле бассейніне (Серов, 1968),
Зайсан ... ... жж. ... ... ... және Өскемен
суқоймаларына (Ерещенко, Тютеньков, 1968), 1958 ж. ... ... ... ... Митрофанов, 1964), 1959-1965 жж. Көкшетау
көліне, 1962-1966 жж. Солтүстік - Қазақстанға және ... ... ... ... 1973) ... ... осы ... да республикамыздағы негізгі кәсіптік балық ... ... ... ... ... ... морфологиясы бойынша географиялық
өзгеріске ұшыраған айырмашылықтары бар. Л.С. ... (1949) ... ... ... тікенектерінің санындағы айырмашылықтан басқа,
жынысында [4] және генерациясында [5] өзгергіштіктер болған.
Г.Х. Шапошникова (1964), бұл ... ... ... ... ... қоректену мінезіне байланысты «тіршілік ... ... ... ... деп ... ... мен аналықтарының экологиялық-географиялық және ... ... ... өте ... белгілі (Воробьев,
1977). Желбезек тікенектерінің едәуір өзгергіштіктері басқа да балықтарда
қоректену жағдайларының өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... популяциясын суреттегенде,
кейбір авторлар [6] оларды екі түрастылардың аралық формасына жатқызады.
Орал ... ... ... ... Г.Х. ... (1964), қорытынды
жасайды: «тіршілігі бойынша ... ... ... ететін
тырандырдың, көптеген белгілері арқылы, волга тыранына ұқсағанымен, орал
тыранын ... ... ... мүмкіндігіміз бар деп санаймыз».
Шығыстық тыранның саналатын белгілерінің ауытқуы, түгелдей ... ... ... ... ... ... өсінділерімен
орташа ұқсастықтарға тап болып жатамыз (Фин шығанағы және Бугунь өзені,
Сырдария ағыны), бірақ ... ... ... ... ... ... түрастына қарағанда 2-3 өсіндіге көп. Солтүстік
популяциясындағы түрастының омыртқасы саны ... ... ... жоқ және ... популяциясының түрастыларымен ұқсас.
Сипаттамасы. Тыран ең ірі көлемге Алакөл көлінде жетеді, 40 см, 1,26 кг
дейін. Қошқаркөл көлінде тыранның ұзындығы 36 см және 1,04 кг ... ... ... ... – 39 см, ал салмағы - 1,12 кг. ... ... ... ... 1,43 кг дейін жететін ... ... ... үшін ... морфотиптер немесе экологиялық
формалар берілмеген. Алакөл ... ... ... көлдермен қатар
өзендерде де өрістей береді [10].
D III 9–12, көбінесе 9 - 10; A III 22 - 30, ... 24–26; ... ... 47–58; ... ... ... ... жағындағы
желбезек өсінділері 19–32, көбінесе 22–28; омыртқасы 38–46, көбінесе
41–44; жұтқыншақ тістерінің формуласы 5–5, аз ... 6–5 ... ... ... ... ұзындығынан (С болмайды) 50,2-64,5
пайызды құрайды, постдорсальды – ... ... ...
17,5–27,0 пайызды, вентроанальды – 13,6–26,5 пайызды; құйрық сабағының
ұзындығы 7,3 – 18,1 ... ... ең биік жері – ... ... ең кіші жері 7,4 – 13,5 пайызды; кеуде қанаттарының ұзындығы 16,3
– 28,9, ... ... ... 13,6 – 26,5, арқа ... негізінің
ұзындығы 9,9 – 19,8, оның биіктігі – 19,8 – 34,9; ... ... ... 19,3 – 33,1; оның биіктігі – 13,8 – 24,7; басының ұзындығы 16,0 –
27,6, ... – 14,5 – 24,6; ... ... 4,2 – 9,0, ... 3,6 - 7,4, көз арты ... 8,6 – 14,2, маңдайының кеңдігі 4,2 –
10,0 пайызбен өлшенеді [1].
Денесінің түсі ... ... ... қола реңді, арқасы қоюлау
және құрсағы ашық түсті. ... ... ... ... ... тыранының аталығымен аналығының арасындағы сыртқы
айырмашылығы, ... ... және ... ... ... Ереже
бойынша, аналығының құрсақ көлемі үлкен, жыныстық саңылауы ісінген, біршама
үлкейген және уылдырық шыққаннан кейін қызылдау түсті болады. ... сәні – бас және ... ... және ... ... ... боп ... тыранының жыныстық деморфизмі әлсіз көрінеді, бірақ та басқа
суқоймаларда әртүрлі болады. Осылайша, Балқаш көліндегі тыранның ... ... ... ... қабыршақтар санында, Р ұзындығы
(көбінесе аналықтарда) және көз диаметрінде, көбінесе аталықтарының ... ... [11]. ... (1979) мәліметтері бойынша,
Бұқтырма суқоймасындағы тыран балықтарының аталықтары аналықтарынан үлкен
вентроанальды арақашықтықпен, көзінің ... ... және ... ... болуымен ерекшеленеді. Қапшағай ... ... ... 70-ші ... ... постдорсальды арақашықтықта, Р
ұзындығында байқалынды, әсіресе аталықтарында [12]. 1978 жылы таңдаулар
бойынша, нақты ауытқулар ... 4 ... ... ... ... ... үлкен, бірақ көзінің артқы бөлімі кішкентай, V ұзындығы
және С жоғары сабағының ұзындығы. М.И.Маркун (1929) ... ... ... ... ... мен аналықтарының морфологиялық
айырмашылықтары 24 ... ... ... 13 ... ... ... және Урал ... аталықтарының желбезек өсінділері
аналықтарға қарағанда біршама жоғары (Маркун, 1927, 1929).
Осылайша, әртүрлі суқоймадағы және әр ... ... ... белгілерінің жыныстық өзгергіштігі анық ауытқушылықтарды
байқатпайды.
Балқаш көлінің, Бұқтырма және Қапшағай суқоймаларының популяцияларының
жастық ... ... ... ... (1975) ... бойынша,
Балқаш көліндегі тыранның мөлшерлі-жастық өзгергіштігі барлық салыстырылған
белгілердің 50%-да кездеседі. ... ... ... ... ... ... қабыршақтар саны көбейеді, ал пластикалық
белгілерден: денесінің ең ... және ең кіші ... ... А ... ... P және V ... ... вентральды арақашықтық, маңдай кеңдігі және басының биіктігі өзгереді,
көзінің диаметрі кішірейеді. Бұқтырма суқоймасындағы тыранның ... ... 5 ... ... ... 1-де, ал ... пластикалық белгілердің ішінде 13-де белгіленген. Оларға: ересек
балықтарда бірінші желбезек доғасында желбезек өсінділерінің саны ... ... ... екі ... да, ... мөлшерлерінің үлкеюіне
және жасының ұлғаюына байланысты, көз диаметрінің кішіреюі, арқа қанатының
биіктігі, аналь қанатының ұзындығы және биіктігінің өзгеруі ... ... жас ... ... аталықтары басының биіктігінің үлкен болуымен
және үлкен вентроанальды арақашықтықпен ... ал ...... V ... төмен болуымен ажыратылады [13]. ... ... ... өзгергіштігі 70-ші жылдардың
бірінші жартысында 5 жастық топтар бойынша ... 0+, 1+, 4+ және ... ... ... ... ... және ... дамыған жастық
топтар арасында көп байқалады.
Қапшағай ... ... ... ... 70-ші
жылдардың екінші жартысында +1, +2 жаста және жыныстық жетілген ... ... (3-6 ... ... жағдайдағыдай, көптеген
айырмашылықтар жыныстық жетілген және жетілмеген ... ... ... ... ... 70-ші ... бірінші және
екінші жартысындағы мөлшерлі-жастық өзгергіштігі бір–бірімен сәйкес келеді.
Жасы ұлғайған сайын денесі үлкейе бастайды, тең емес ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, желбезек
өсінділерінің санында, бүйір ... ... ... ... ... ... ... тыранның мөлшерлі-жастық өзгергіштігі әр түрлі
суқоймаларда жалпы айтқанда ... ... та жеке ... бар. Бұл ... ... белгілермен қатар,
меристикалық ... де ... ... ... ... деп қарастыруға болады. Айта кету керек, саналатын
белгілер ... ... және ... ... шалдықпау керек, ал
олардың динамикасы жасы ұлғаюы бойынша табиғи сұрыпталудың салдары болып
табылады.
Шығыстық тыранның ... ... ... ... ... ... ... белгілерін салыстыру
жолы арқылы бақыланады. Тыранның жоғары экологиялық сипаттамасы, ... (1959a) ... ... ... ... жеке түрге – A.brama
orientalis natio iljensis, ал К.П.Цыбаға (1972) – шығыс Балқаштағы тыранды
A.brama ... natio ... ... ... ... суқоймалардағы шығыстық тыранның, әртүрлі жылдардағы зерттелуі
бірдей көрсеткіштерді ... ... ... ... ... ... белгілердің шегі кеңейді, бүйір сызығындағы қабыршақтар саны және
желбезек өсінділерінің саны кәдімгідей жоғарылады: Қапшағай ... D ... саны ... ... үлкендігі төмендеді,
омыртқасының, бүйір ... ... ... ... және ... көбеюі, оларды Аралдық тыранға ұқсастырады (өзінің ... ... Бұл ... ... ... ... ал пластикалық белгілерінің өзгеруі уақытымен, ... ғана ... ... В.М. ... және ... ... бойынша, 1930 – 1950 жж. салыстырғанда, арал ... ... ... және ... жасы ... өзгеру заңдылығы
бұзылды: басының ұзындығының көрсеткіші жоғарылады, дене ... ... ... қайтымды коррелияциясы болмады. Авторлардың пікірі ... ... ... ... ... ... ... және өзеннің су ағымының қысқаруына байланысты ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Арал теңізіне
каспий бұзаубасын және атериналарды ... ... ... ... себеп болуы мүмкін деген пікірлерін білдірді.
Осындай өзгергіштіктер, Камы ... ... ... ... ... 1969; ... 1969).
Әсіресе, жерсіндірілген суқоймалардағы, тыран популяциясының уақытша
жоғары өзгергіштігіне байланысты (бұл түсінікке ... ... ... ... белгісі толықтай негізделмеген.
Акклиматизация суқоймаларындағы тыранның, желбезек өсінділер санын
қоспағанда, саналатын белгілерінің варьирленетін шектері ... ... бұл, ... ... және арқа ... ... ... санында
байқалынды. Бірақ, ол орташа көрсеткіштерінің өзгеруіне әкелмеді.
Ембі өзеніндегі [5], тыранның популяциясы ... ... ... байланысты, көптеген ұрпақтарында гибридтермен
берілген. Бұл балықтардың ... ... ... А ... ... ... 24,3; ... тістері бірқатарлы. Бұл белгілер тыран үшін
қалыпты, бірақ бүйір ... 40 – 46 ... ... 43,4; ... 19–24, орташа 22,3; омыртқа саны 39–45, ... 41,8, ... ... ұқсастырады. Әсіресе, балпанбалықтың тыраннан
айырмашылығы, бүйір сызығындағы ... ... Дене ... ... ... антедорсальды арақашықтық – 61,4,
постдорсальды – 31,66; құйрық сабағының ұзындығы 13,2; ... ең ... 31,2, ең ... – 10,5; P ... – 21,2; V ұзындығы 15,1; D
негізінің ұзындығы – 13,6, оның ... 22,2; А ... ... 24,9;
оның биіктігі 18,2; басының ұзындығы 21,3. 25 дана ... ... ... ... шашу ... ... де және көлдерде де
орналасқан. Уылдырық шашу орындары су өсімдіктерінің дамуымен сипатталады.
Өрістеуге арналған субстрат өсіп келе ... ... су ... ... ... шашу 3 м ... ... жүреді [16].
Қазақстан суқоймаларында тыран жалпы порциялап уылдырық шашады. Өрістеу
уақытының басы көптеген суқоймаларда сәуір айының аяғы және ... ... су ... 11–14°C аралығында басталады [12,13,17]. Әртүрлі
суқоймалардағы өрістеу уақытының жалпы ұзақтығы 1 ... 2-3 айға ... ... Оның шұбалаңқылығы, өндірушілердің әртүрлі уақытта
дамуымен және порционды уылдырық ... ... ... ... ... ... ... экологиялық пластиктілігі, жартылай
өткіншіліктен отырықшы тіршілік түріне өту кезінде байқалады. Тыран суқойма
жағдайларына оңай бейімделгіш болып келеді, бұл ... ... ... жағдай жасайды. Тыранның уылдырық шашатын орындары суқойманың кез
келген түрінде орналасады (өзен, көл, ... ... ... және ... су ... ... учаскелерде, 1,5–3 м тереңдіктерде.
Уылдырығын су ... суға ... кез ... ... ... ... ... шыққанша уылдырығының дамуы 3-тен 7 тәулікке дейін
созылады (Исмуханов, 1979). Шыққан эмбрионның ұзындығы 5,6–6,4 мм ... ... ... 30 – 35 күн ... F ... ... 24 мм болады [18].
Тыранның абсолютті тұқымдылығы әр суқоймада әртүрлі болып ... ... ... ... ... ... ... тұқымдылығының дұрыс байланысы, жасы мен салмағына қарай
түзілетіні анықталды. Осылайша, ... 32 см, жасы 6+,7+,8+ ... ... ... 153,4, 179,0 және 189,0 мың ... ... жыныстық жетілу уақыты аздап созылған, Л.С.Берг (1949)
айтқандай, ... ... ... ... 3 – 4 ... ... ... да бірдей болады. Бірақ Н.П.Серов (1956) ... көлі үшін 4 – 5 ... ... Сарысу өзенінде – 3–4 жылда, 16 –
20см жеткенде (Ерещенко,1956), Арал ... - 3–4 ... ... ... - 2–4 жылда, дене ұзындығы 18 – 19 см ... ... ... ... ... ... 2 – 6 ... толықтай
жыныстық жетіледі.
Мөлшерлік және жастық құрылымы. Аулаудың мөлшерлік құрамы аулау құралы
мен аулау мезгіліне байланысты. Жүйенің ... ... ... 18–10 см ... ... ал ... – 20–16 см
аралығындағы особьтар алынады. Жалпы айтқанда, жаздық ... ... ... ірі особьтар көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... ауланған особьтардың, ... ... ... анықталған [21].
Жасы және өсу қарқыны. Қапшағай суқоймасында алғашқы жылдары жасы 2–7,
ұзындығы 16 – 27 см, ... 75 – 330 г ... ... ... ... – 5–8 ... ... [12]. Бұқтырма суқоймасында максимальды
мөлшері 44 – 45,7 см және ... 1935 ... ... ... ... 11+ жасты құрайды [27].
Балқаш көліндегі және Іле өзеніндегі тыран балығының өсу ... ... ... ... ... ... және ... жылын
санамағанда, басқа суқоймалардағы тыранмен салыстырғанда, оның ... ... ... өте ... ... ... ... 1968 - 1972 жж.
– 1,5 - 3,3 см, 1973–1974 жж. – ... см, ... жж. – ... см
болды.
1972 – 1974 жж. Балқаш көліне ... ... ... өсу
темпінің жоғарылағаны белгіленді, бұл ... ... ... ... ... (Цыба, 1975). Бірақ, қазіргі
таңда, суқойманың ... ... ... өсуі ... ... яғни ... 1968–1970 жж. сәйкес келеді. Ал, дене салмағына келетін
болсақ, осы кезеңде әртүрлі жастық топтардағы бұл көрсеткіштер 60 – 120 ... ... ... өсу темпі толықтай тіршілік жағдайына байланысты
екенін айтуға болады. Өкінішке орай, ... ... ... тыранның өсуінің
жоғарылауы байқалмады, керісінше төмендеуі байқалып жүр.
Қоректенуі.Тыранның ювенильді даму кезіндегі қорегі 40% ... ұсақ ... 25% ... 1% ... ... 0,1% ... тұрады. Қоректену деңгейі жоғары емес.
Тыранның және сазанның қоректену спектірінің ұқсастық деңгейі 74,6%
құрайды ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Бірақ, ... ... ... және ... да ... ... ... қатар,
планктонмен және өсімдіктермен де қоректенеді. ... ... ... мен ... ... ... жастық топтардың
болуы тән. Тыранның жас шабағы 2 – 3 айлық кезінде тек қана ... ... ... ... ... алғашқы кезеңінде,
қоректену спектріне 19 ... ... оның ... ...
коловратканың жұмыртқасы, балдырлар, коловраткалар, ескекаяқты шаяндардың
науплиялары және копеподидтері.
Басқа да ... ... ... көптеген
суқоймаларында және Орталық Азияда тіршілік ... ... ... ... қоректенетіндігін, ал жануар организмдерінің маңызы
аз екендігін көрсеткен.
Осылайша, тыранның қоректік ... кең ... білу ... ... ... ірі ... ... қорек ретінде қолдана білуі,
оның әртүрлі жағдайларда сәтті жерсіндірілуіне және ... ... ... береді.
Саны және шаруашылықтық маңызы. 2000 жылы тыран Алакөл жүйесінің
суқоймаларында аулау бойынша бірінші орынға ... 2003 жылы ... ... ... ол ... ... аулаудың 71,8% құрады. Соңғы екі жылда ... ... ... ... да ... ... аулаудың жалпы салмағының 56
және 61% құрады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстанның екі маңызды балық өндірістік аудандарынан, балықты ... ... ол ... ... ... жоқ, ... жатыр. Қазіргі таңда тыран, маңызды кәсіптік объект ... ... ... ... ... ... 74 – 96% құрап отырады. ... ... ... ... бассейні, Бұқтырма
суқоймасы, Ертіс-Қарағанды каналының суқоймасы, Солтүстік және Оңтістік
Қазақстанның ... ... ... ... ... тез ие ... мүмкіндік берді.
Тыранның өндірісі, тек құрма аулармен жүзеге асады, ... ал ... ... ... ... ... 1985).
Тыранның шаруашылықтық маңызы өте жоғары. Қазақстанның көптеген су
қоймаларындағы негізгі кәсіптік балық болып ... 1980 – 1984 ... ... ... ... 26 – 30 мың т ... тыран 17 – 19 мың
т көлемде немесе 63 – 65% ... ... ... ... бұл түрдің жоғары бейімделгіш
қасиетімен, әсіресе Қазақстан суқоймаларының жағдайларының өзгеруіне тез
бейімделуімен ... ... ... ... ... орны
Отряд: Алабұғатәрізділер - Perciformes
Тұқымдас: Алабұғалар - Percidae
Туыс: Көксеркелер - Sander Oken, ... ... ... - Sander Lucioperca, =Stizostedion) sandra L
Көксерке туысның (Stizostedion Rafinesque, 1820) денесі ұзарған, екі
бүйірінен қысыңқы. Арқа қанаты ... ... ... ... ... ... ... тікеншелермен кеңейген. Бүйір сызығы алабұға
балықтарына ... ... ... қанатына дейін жалғасқан
(сурет 1.)
Сурет 1. Көксерке балығы
Туыстың 5 түрі бар, 3 түрі ... мен ... 2 түрі ... ... ... көне ... үшіншілік (амфибореальді)
тұщы сулық фаунистикалық кешенге жатқызылатын екі түрі кездеседі – ... ... және берш (S. ... [47].
Көксеркенің алғашқы қолданылған Stizoztedion және Lucioperca ... Sander - дің кіші ... ... ... [48]. ... ... ... жүрген систематикалық атауы - Sander luсioperca
(Linnaeus, 1758) ... ... ... ... популяция түзе алады. Систематикасы
жағынан түршелері сипатталмаған. Кариотипі: 2n =48, ... ... ... ... ... теңізінің бассейні,
Эльба өзені, оңтүстікте Қара, ... ... Арал ... ... және
Эгей теңізіне құятын Марица өзені жатады [50].
Қазақстан суқоймаларында көксерке Жайық – Каспий бассейнінде, ... ... 7-9 %0 ... бірақ басым түрде Еділ және ... ... ... ... Жайық өзенінің өзінде және оның
сағаларында, өзеннің қосымша сағаларында, Орынбор қаласынан ... ... ... ... ... ... суқоймаларда (Үлкен және Кіші
Үзен өзендерінде, Күшім және ... ... ... ... ... және Күшім көлдерінде), тұздылаусулы Шалқар көлінде мекендейді.
Ембі өзенінде көксеркенің бар немесе жоқ екендігі белгісіз.
1957 жылдан бастап көксеркенің таралу ... осы ... ол үшін ... ... ... өте тез кеңейе бастады. Қазіргі
кезде көксерке ... және ... ... ... ... және ... ... кәсіптк объектіге айналды. Жерсіндірудің жетістігі
негізінен жыныстық жетілген көксеркенің дараларын және әр жастағы дараларын
бірнеше ... ... ... ... ... әр түрлі суқоймаларға жерсіндіру туралы мәліметтер әр ... ... ... әр қилы ... ... ... ... 1957-1959 жж. жерсіндірілді. Бастапқы
кезде 1957 жылы күзде 122 дана Жалаңаш өзенінен ... ... ... ... ... 3-4,5 мың дана ... өзенінің төменгі ағысынан
жіберілді. Іле өзені Қапшағай бөгетімен бекітілген ... 1969 ... ... ... ... да ... бастады.
Ал 1972-1973 жылдарда Қапшағай суқоймасына Іле өзенінің төменгі
ағысынан 1270 дана ... ... ... Қазір көксерке бұл
суқойманың Балқаш пен Іленің таулы учаскелерінен, Күрті суқоймасынан ... ... ... кездеседі.
1.5.3 Қытай бұзаубас балығының (Rhinogobius brunneus) биологиялық
сипаттамасы
Тип: Chordata – Хордалылар
Тип тармағы: ...... ... Pisces - ... ...... ... Perciformes - Алабұғатәрізділер
Отряд тармағы: Percoidei – Алабұғатектестер
Тұқымдас: Gobiidae - Бұзаубас балықтар
Туыс: ... - ... ... ... ... бұзаубас балығы [31].
Rhinogobius brunneus- қытый бұзаубас балығы. Gobiidae тұқымының
өкілдері- ... ... ... ... ... олардың
болмауымен, бас қаңқасы мен бағана сүйектерінің ... ... ... 11 ... 33 түрі ... ... ... өкілі - Gobiidae тұқымдасының ... бас ... ... ... ... бұзау бас балығы (Rhinogobius
brunneus) Алабұға тәрізділер (Perciformes) отрядына, бұзаубас балықтар
тұқымдасына ... ... ... ... ... ... ... Phiogobius similis ретінде анықталды [39]. Карпов Е.В
Қазақстанның балық түрлері ... ... ... ... Rh.sp. деп
көрсетеді, ал Бәйімбетов, Митрофанов, Дукравец Қазақстанда тіршілік ететін
бұзаубас ... амур ... ... ... similis) деп ... Қазақстанның суқоймаларына 1950 жылдың аяғында - 1960 ... ... мен Қиыр ... ... ... ... балықтарды
әкелгенде бірге келген. Қысқа уақытта амур бұзаубас балығы Сырдария мен
Балқаш- Іле бассейндерінде кең ... Азия мен ... ... ... ... ... әкелінген бұзаубас балықтарына және теңізмаңы суларындағы Rhinogobius
туысының бұзаубас балықтарының белгілі номинальды түрлерінің морфологиялық
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... ... таксономиялық статусына басқаша баға
береді [43]. Сонымен, Е.Д. ... Орта Азия мен ... ... ... ... Gobius cheni ретінде сипатталған
қытай ... ... деп ... Десе де ... үшін ... (синоним R.brunneus) морфологиялық белгілерімен G.cheni ұқсас бір
түр болуыда мүмкін, дегенмен осы зерттеулерді Қазақстанның ... біз ... ... жерсіндірілген бұзаубас балығы
үшін атауды Н.Г. Богуцкий мен А. ... ... ... ... ... ... ... балығы Жапония мен Кореяның тұщы ... Ұлы Петр ... ... ... ... бассейндерінде және
Ханка көлінде тіршілік етеді. Амур лиманалары тұзды суда кездеспейді
[32,33].
Л.С. Берг пен Г.В. ... ... ... қытай бұзаубас
балығының денесі белдік тәрәзді, артқы жағы ... ... ... ... ... арқа басы ... ... денесінің қалған
бөлігі жұмсақ ктенойдты қабыршақпен жабылған. Ауызы артқы ауыз. Тістері
майда, азу тістері жоқ. ... мен жас ... ... ... ... ... ал ... Амур бассейндегі даралардан ерекшелігі
төменгі ... ... ... тек ... ... ғана алға ... тұрады.
Еріндері жуан, төменгі еріні ортасынан бөлінген [32,33].
Іле өзенінің бассейндегі осы түрдің морфологиясы мен биологиясының жеке
белгілері В.В. ... [43] А.А. ... және В.П. ... , Р.Х. Мамилованың [45] жұмыстарында қысқаша сипатталған. Алғашында
А.А. Бәйімбетов пен В.П. ... ... амур ... балығының
тек Іле популяциясының сыртқы морфологиялық белгілерін сипаттаған, сосын
С.К. Копыльский мен Г.М. ... [25] ... ... амур бұзаубас балықтары негізінен таяз ... ... ... ... ... ... 5 м ... кездеседі),
қиыршықты немесе тасты су түбінде кездеседі. Пелагикалық шабақтарының
үйірінің ... ... ... 2-ші ... ... ... ... шашады. Уылдырық шашу көктемнің ортасынан бастап жаздың
біраз бөлігіне дейін ... ... 400-1160 ... ... ... ... анық ... Сонымен
аталықтары аналықтарынан ірі болып келеді. Афторлардың мәліметтері бойынша
45 дана ... ... ... ... 34,55 мм, дәл ... ... осы көрсеткіші 29,35 мм тең болған, ал ... ... және 0,56г ... Тіптен некелік
белгілері жоқ аталықтары сыртқы түрі бойынша ... ... ... арқа ... ... негізіндегі бірінші және
екінші сәулелердің арасында қара ... ... Басы мен ... ... ... қанатынан басқа , оларда едәуір үлкен , ол әдетте ... ... ... ... ... ... болып келеді. Сонымен
бірге аталықтардың аналықтарынан некелік өзгерістерімен ерекшеленеді. Г.В.
Никольский [46] оны қарқынды - қара ... ... С.К. ... ... ... ... аталықтардың некелік түстері келесідей
болған; денесінің бүйіріндегі дақтары қара, денесінің ... түсі ... ... осы түс ... кеуде және аналь қанаттары, құйрық
қанатының төменгі бөлігі және ... ... ... байқалады. Бірінші
арқа қанатының негізіндегі қара дақ ... және ... ... ... әлсіз жарықтың өзінде де байқалады, тіпті балықтың
өзі көрінбей тұрсада. ... шашу ... ... түсі ... ... ... бойынша, бұзаубастар кенеттен қысқа
секірулер жасап қозғалады. Тек сирек үйірлі ... де ... ... Қауіп төңген кезде олар өсімдіктердің арасына немесе тастардың
арасына ... ... олар аз ... ... судың түбінде
қозғалмай тұрады және жемтігін байқаған жаққа ... ... ... ... ... сорғыштарының көмегімен өсімдіктерге бекініп,
арқасынан төмен асылып, ұзақ уақыт жатады [39].
Ихтиоценоздағы амур шабағының ... ... оның ... Қапшағай бөгенімен Іле өзенінің төменгі ағысында олардың ... ... ... ... ... ... ... мен ересек
балықтарының қорегіне бәсекелес болып табылады. Сондай- ақ ... ... ... ... ... көксерке негізінен ақмарқаның.
Сөйтіп, 1973 - 1974 ... ... ... ... ... ... кездескендердің 20% бұзаубас балықтары құрайды [36],
ал 1976- 1979 жылдары барлық қоректік массаның 50% дейін, әдетте 5% ... [40], осы ... ... ... ... 0,5- 5,6% ... ... ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2. Зерттеу объектісі
Зерттеу объектісі ретінде 2011 жылы Қапшағай суқоймасынан ... осы ... ... ... ... ... Қапшағай
суқоймасындаға бөгде балық түрлері ретінде Алабұғалар және ... ... 2 ... ... ... олар: көксерке балығы - ... және ... (Abramis ... ... жалпы 75 дана балық алынды. Балықтардың сандық
құрамы 1 ... ... 1. ... ... ... ... ... 2012 жыл
|Балықтың түрі ... ... ... саны |
| ... | |
| | ... суқоймасы |
|Биологиялық ... ... ... |25 ... ... | 25 ... ... ... ... |25 |
2. ... ... материалды зерттеу үшін классикалық ихтиологиялық әдістер
пайдаланылды, соның ішінде балықтарды анықтау Богуцкая Н.Г., ... ... ... және Бәйімбет А., Темірханов С. анықтауышы арқылы ... ... ... биылғы шабақтардың келесі ... ... ең ... салмағы (Q, г), ішкі ... ... (q, г), ... ... дене ... (L, см), ... ... құйрық қанатының негізіне дейін, яғни құйрық қанатына дейінгі
ұзындығы (l, ... ... ... және ... ... ... [44] оқулығы бойынша штангенциркульмен жүргізілді. Балықтардың
жасы олардың қабыршақтары арқылы МБС-10 бинокулярымен ... ... ... ... ... ... 4%-тік формалинмен
фиксирленіп, лабораторияға жеткізілді.
Морфометриялық ... ... ... ... ... белгінің орташа мөлшері (М) және оның катесі (m), белгінің
вариациялық коэффициенті (С) мен ... ... ... ... бойынша нақты айырмашылық (Mdiff

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алғашқы көмек7 бет
Жануарлардың тістеуі, жылан, жәндіктердің шағуы18 бет
Иррационал теңдеулер4 бет
Консервілер өндірісі. Консервілер өндірісі технологиясы13 бет
Органдар биохимиясы жайлы3 бет
Сиырдың тақия қарнына зонд енгізіп емдеу жайлы ақпарат3 бет
Шу, талас, сарысу, емел өзендері орналасуы. мекендеуші балықтар3 бет
ЭҚК көзі және ток көзі. Ом және Кирхгоф заңдары жайлы мәлімет6 бет
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь