Қазақ және моңғол тілдеріндегі сөйлем құрылысының ұқсастығы мен ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1 ҚАЗАҚ ЖӘНЕ МОҢҒОЛ ТІЛДЕРІНДЕ ЖАЙ СӨЙЛЕМНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ, ЖАЙ СӨЙЛЕМНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ БЕЛГІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

9
1.1 Қазақ, моңғол тілдерінде жай сөйлемдегі сөздердің байланысу жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9
1.2 Қазақ, моңғол тілдеріндегі жай сөйлемнің типтері және бір құрамды жай сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
27
1.3 Қазақ, моңғол тілдеріндегі жай сөйлемнің айтылу мақсатына қарай бөлінуі мен сөйлем модальділігінің берілу жолдары ... ... ... ... ... ... ...
34
1.4 Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемдегі оқшау сөздердің берілу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
49
2 ҚАЗАҚ, МОҢҒОЛ ТІЛДЕРІНДЕ СӨЙЛЕМ МҮШЕЛЕРІНІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ, ҰҚСАСТЫҒЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

56
2.1 Қазақ, моңғол тілдеріндегі сөйлемнің
тұрлаулы мүшелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
56
2.2 Қазақ, моңғол тілдеріндегі сөйлемнің
тұрлаусыз мүшелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
75
2.3 Қазақ, моңғол тілдеріндегі сөйлемнің
бірыңғай мүшелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
102
2.4 Қазақ тіліндегі сөйлемнің үйірлі мүшелері, оның моңғол тілінде берілу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
111
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 120
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 122
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 127
ҚОСЫМША
Тілдің даму өрісін айқындайтын өлшемдердің бірі оның әлемнің басқа да тілдерімен салыстырыла немесе салғастырыла зерттелуі болса, қазақ тіл білімі үшін мұндай зерттеулердің күн тәртібінен түспесі анық. 1950 жылдардан бастап қазақ және орыс тілдерін салғастыра зерттеп, олардың типологиялық ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау мақсатында Х. Махмудов, В.Исенғалиева, Н. Демесінова, М. Копыленко т.б ғалымдар елеулі жұмыстар атқарды. Лингвистикада аталас деп танылып жүргенімен, әлі де жан-жақты, кешенді зерттеулерді қажет ететін түркі-моңғол тілдерінің байланысы жөніндегі мәселе түркі тілдерінің ішінде, негізінен, қазақ тілінің деректерімен салыстырыла зерттеліп, ғылыми айналымға енгенімен, «Түркі-моңғол тілдерінің қарым-қатынасы – қызықты мәселенің бірі. Бірақ бұл салада атқарылған іс өте аз» [1, 141 б.].
Қазақ және моңғол тілдерінің зерттеулерін алтаистикадағы негізгі бағыт-бағдардан бөліп қарауға болмайтындықтан алтай тілдері – түркі, моңғол, тұңғыс-манжьчур тілдерінің тектестігі жайындағы ғалымдар пікіріне тоқтала кеткен жөн. Алтай тілдері жөніндегі алғашқы топшылаулар ХVІІ ғасырдан бастау алады. «Алтай тілдері» деген шартты атауды және генетикалық теорияны қалыптастырған Г.И. Рамстедт, Б.Я. Владимирцовтар болды. Олардың пікірі Ф. Видеман, М.А. Кастрен, О. Бетлингк, Г. Винклер, Е.Д.Поливанов, М. Рясянен, Н.А. Баскаков, Ц.Д. Номинханов, Б. Базылхан т.б. ғалымдардан қолдау тапты.
Бұл ғалымдардың пікірімен мүлдем санаспайтын зерттеушілердің қатарына В.Л. Котвич, Дж. Клоусон, Г. Дерфер, А.М. Щербак, Л. Лигетти, Г.Д.Санжеевтерді атауға болады. Олардың бір қатары алтай төркіндес тілдердің арасындағы ұқсастықты тілдердің тарихи ұзақ дәуірлер бойы өзара тығыз қарым-қатынаста болуының және бір-біріне күшті әсер етуінің нәтижесі десе, енді бір тобы алтай теориясы дегенді дәлелдеуге әлі ерте деген пікір айтады. Ғалымдар алтай тілдерінің төркіндестігін түсіндіруде материалдық фактілерді екі түрлі әдіспен қолданады. Г.И. Рамстедт, тіл формаларының реконструкциясын жасағанда түркі, моңғол, маньжчур тілдерінің тірі фактілерін пайдалана отырып, олардың фонетикалық және грамматикалық құрылымының даму заңдылықтарына талдау жасайды; В.Л. Котвич болса ілдердің фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерінің даму заңдылықтарын зерттеу арқылы лексикалық және грамматикалық ауысуларға анализ жасау әдісін қолданады. Басқаша айтқанда, «Рамстедт тілдердегі көптеген ұқсастықтарды негізге ала отырып оларды төркіндес десе, Котвич мұндай ұқсастықтарды араласудың нәтижесі деп түсіндіреді» [2, 168 б.].
Алтай теориясы әлі күнге дейін ғылыми тұрғыда шешілмеген, әрі қарама-қарсы көзқарастар қайшылығы көп болғандықтан, дәлелдеуге де, жоққа шығаруға да болмайтын гипотеза ретінде қалып отырғанымен, ғалымдар түркі-моңғол тілінің бірлігі дәуірі болғандығын мақұлдайды.
1 Сарыбаев Ш.Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері /Вопросы казахского языкознания. Алматы: Арыс, 2001. – 613-621 бб.
2 Поппе Н. Алтайн хэл шинжлэлийн удиртгал. Улаанбаатар, 1999. – 230 б.
3 Мұсабаев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Вопросы казахского языкознания. Жауап. ред. Құсайын К., Шойбеков Р. Алматы: Арыс, 2008. – 472 бет + 8 бет суретті жапсырма.
4 Базылхан Б. Қазақ моңғол тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы (морфология). Алматы: Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының Республикалық баспа кабинеті. – 2000. – 446 б.
5 Қайдар Ә., Оразов М., Түркітануға кіріспе. Алматы: Арыс, 2004. – 360 б.
6 Лигетти. Л. Шүүмж: Г.Д.Санжеев. Сравнительная грамматика монгольских языков.// Хэл зохиол судлал. VIII боть. УБ., 1970. – 301-321 т.
7 Крушевский Н.В. Избранные работы по языкознанию. Москва: Наследие, 1998. – 275 с.
8 Түймебаев Ж.К. История тюрко-казахско-монгольских этноязыковых взаимоотношений. Монография. – Астана, 2008. – 365с.
9 Қордабаев Т. Қазақ тіл білімі және түркология. Қарағанды: Қарағанды мемлекеттік университетінің баспасы, 1992. – 136 бет.
10 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Білім, 2004. – 224 б.
11 Пүрэв-Очир Б. Орчин цагийн монгол хэлний өгүүлбэрзүй-1. Улаанбаатар, 2001. – 383 х.
12 Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. – 3-т. Тіл – құралы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері) – Алматы: Алаш, 2005. – 352 б.
13 Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник лингвистических терминов. – М.: ООО «Издательство Астрель», ООО «Издательство АСТ», 2001. – 624 с.
14 Балақаев М. Б. Қазақ әдеби тілі. Алматы: Ғылым, 1987. – 272 б.
15 Серғалиев М. Синтаксис мәселелері: Монография. – Астана: Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2006. – 367 б.
16 Бертагаев Т.А. Синтаксис современного монгольского языка в сравнительном освещении. Простое предложение. Москва: Наука, 1964. – 239 б.
17 Қазақ тілінің грамматикасы-2. Синтаксис. Ред: М.Балақаев, Т.Қордабаев, А.Хасенова, А.Ысқақов. Алматы: Ғылым, 1967. – 236 б.
18 Қазақ тілі: Энциклопедия. Бас ред. Қайдар Ә.Т. Алматы: Қазақстан даму институты, 1998. – 509 б.
19 Пүрэв-Очир Б. Система синтаксической связи в современном монгольском языке. Автореф. к.ф.н., УБ., 1988. – 53 хууд.
20 Цыдендамбаев Ц.Б. Грамматические категории бурятского языка в историко-сравнительном освещении. М: Наука, 1979. – 245 бет.
21 Санжеев Г.Д. Сравнительная грамматика монгольских языков. Том І. Москва: Наук Академии СССР, 1953.- 293 с.
22 Санжеев Г.Д. Сравнительная грамматика монгольских языков.(глагол) Москва: Наука, 1964. – 261 с.
23 Бямбасан П. Орчин цагийн монгол хэлний үйл үгийн хэв, байдал // Хэл зохиол судлал: VII боть. Улаанбаатар, 1970. – 221-232 т.
24 Бакулбаева Г.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі жанама толықтауыштар: кандидаттық диссертация қолжазбасы. Алматы, 2006. – 123 бет.
25 Лувсанвандан Ш. Орчин цагийн монгол хэл. Улаанбаатар, 1985. – 180 х.
26 Барайшир Ш. Орчин цагийн монгол хэлний дайвар үг. Улаанбаатар, 1974. – 109 б.
27 Жамбалсүрэн Г. Монгол хэлшинжлэлийн онолын зарим асуудал: хэлний нэрлэх, мэдээлэх, дохиолох, харилцах дохио. Улаанбаатар, 1987. –119 б.
28 Пюрбеев Г.Ц. Историко-сопоставительные исследования по грамматике монгольских языков: (синтаксис словосочетания) М: Наука, 1993. – 304с.
29 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы: Мектеп., 1971. – 272 б.
30 Бадамдорж Д. Орчин цагийн монгол хэлний утга судлалын үндэс. Улаанбаатар, 1997. – 214 х.
31 Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002. – 784 б.
32 Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и ее изучение. Москва: Наука., 1981. – 135 с.
33 Лувсанвандан Ш. Орчин цагийн монгол хэлний бүтэц (үг нөхцөл хоёр нь) Улаанбаатар, 1968. – 126 х.
34 Аханов К. Тіл білімінің негіздері: Оқулық, 3-бас. – Алматы: Санат, 1993. – 493 б.
35 Жакупов Ж.А. Қазақ тілі функциональдық синтаксисі (контекст проблемасы): докторлық диссертация қолжазбасы. – Алматы, 1999. – 225 б.
36 Сәдуақасов Ж. Белгісіз және жалпылама жақты сөйлемдер. // Қазақ тілі мен әдебиеті: №3. Алматы, 1996. – 46-49 б.
37 Пүрэв-Очир Б., Мөнх-Амгалан Ю., Гулираанз З. Монгол хэлний энгийн өгүүлбэр, эхийн онол практикийн зарим асуудал. Улаанбаатар, 1995. – 153 х.
38 Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі (Оқу құралы). Алматы: Санат, 1995. – 236 б.
39 Пүрэв-Очир Б. Орчин цагийн монгол хэлний өгүүлбэрзүй-2. Улаанбаатар, 2000. – 242 х.
40 Сүхбаатар Ц. Найруулан бичих арга ухаан. Улаанбаатар, 1993. – 147 х.
41 Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. Алматы: Мектеп, 1968. – 168 б.
42 Өнөрбаян Ц. Монгол хэлний «1 ба 2» гэсэн утгатай үгсийн утга, бүтцийн хувсьсал. // Монгол судлалын чуулган. ҮІІ боть, №2 (38), Улаанбаатар, 2007. – 20-28 т.
43 Абдығалиева Т. Қазіргі қазақ тіліндегі болымдылық-болымсыздық категориясы: докторлық диссертация қолжазбасы. Алматы, 1998 – 324 б.
44 Баймұратова И.А. Қазақ тіліндегі интонация тәсілі арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер: кандидаттық диссертация қолжазбасы, Алматы, 2004. – 119 б.
45 Утенияз М.С. Вводно-вставные (парентазные) конструкции как средство выражения модальности в разносистемных языках: рукопись кандидатской диссертации. Алматы, 2006. – 114 с.
46 Өнөрбаян Ц. Система грамматических слов современного монгольского языка: автореферат докторской диссертации. Улаанбаатар, 1998.
47 Волобуев Н.И. Дополнительное семантическое осложнение основной модальности высказывания. В кн: Проблемы контекстной семантики. Межвузовский сборник научных трудов. Ростов на Дону, 1982. – 117-124 с.
48 Ыдырышийн Н. Монгол хэл: Ерөнхий боловсролын казах сургуулийн VII ангийн сурах бичиг. Улаанбаатар, 2003. – 106 х.
49 Озонова А.А. Модальные аналитические конструкции алтайского языка: автореферат кандидатской диссертации. Новосибирск, 1999. – 23 с.
50 Әбілқаев А. Де етістігінің мағыналары мен қызметі. Алматы,1958.-54 б.
51 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі., 1992. – 396 б.
52 Вандуй Н. Халхын аялгуу ба түүнийг судалсан байдал. // Халхын аялгуу. Улаанбаатар. 1970. – 4-132 т.
53 Потебня А.А. Мысль и язык. Киев: Синто, 1993. – 192 б.
54 Базарбаева З.М. Типологическое исследование интонации вводных единиц. Алма-Ата: Ғылым, 1991. – 156 с.
55 Энхбаяр С., Батцогт Д. нарын. Монгол бичиг, уран зохиолын онолын тест. Улаанбаатар, 2007. – 124 х.
56 Базаррагчаа М. Монгол хэлний өгүүлбэр (Өнөөгийн өгүүлбэр судлалын үндсэн асуудлууд) УБ., 1988. – 139 х.
57 Түргэн Б., Сэцэнбаатар Б., Булаг Бу. Данзан. Орчин цагийн монгол хэлний судал. Өвөрмонголын ардын хэвлэлийн Хороо. Хөххот., 1988. – 467 х.
58 Абдурахманов Г.А. Исследования по старотюркскому синтаксису (ХІ век). Москва: Наука., 1967. – 210 стр.
59 Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы: Қазақ университеті., 1992. – 192 бет.
60 Тыбыкова А.Т. Исследования по синтаксису алтайского языка: Простое предложение. Новосибирск: Новосибирский университет, 1991. – 228 с.
61 Орлов К.П., Гринблат Л.В. Семантические модели простых предложений современного русского и немецкого языка// Семантическая структура словосочетаний и предложений русского языка. Тула: Тульский ГПИ им. Л.Н.Толстого, 1978. – 98-113 с.
62 Кодухов В.И. Введение в языкознание. Изд. ІІ-е, перераб. и дополн. Москва: Просвещение, 1987. – 288с.
63 Маслов Ю.С. Введение в языкознание. Москва: Высшая школа, 1975. – 328 с.
64 Общее языкознание. Формы существования, функции, история языка. Ответ. Ред. Серебренников Б.А., Москва: Наука, 1970. – 604 с.
65 Ермекова Т.Н. Қазіргі қазақ тіліндегі есім баяндауыштар: кандидаттық диссертация қолжазбасы. Алматы, 1995. – 128 б.
66 Лувсанвандан Ш. Орчин цагийн монгол хэл. Бээжин, 1962. – 168 х.
67 Гаджиева Н.З, Серебренников Б.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис. Москва: Наука, 1986. – 247 с.
68 Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. (Тәржамалағандар: Қ.Бекетаев, Ә.Ибатов) Алматы: Ана тілі, 1993. – 192 б.
69 Лувсанвандан Ш. УБ., Орчин цагийн монгол хэл. УБ.,1982. – 183 бет.
70 Алтаева А.К. Көмекші етістіктердің семантикасы. Оқу құралы. – Алматы: Арыс., 2006. – 143 б.
71 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Жалпы ред. басқ. А. Ысқақов, ІІІ том (ғ-ж) Алматы: Ғылым., 1974. – 735 б.
72 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1991. – 383 б.
73 Цэвэл Я. Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ., 1966. – 911 х.
74 Сафаров Ш.Ф., Нуруллаев Х.Н. Функционирование лексических единиц в синтаксических конструкциях. Учебное пособие. Самарканд: Изд.-во Сам ГУ, 1983. – 83 с.
75 Тодаева Б.Х. Язык монголов Внутренней Монголии (очерк диалектов) М: Наука, 1985. – 97 бет.
76 Баскаков Н.А. Введение в изучении тюркских языков. Издание второе, исправленное и дополненное. Москва: Высшая школа, 1969. – 383 с.
77 Виноградов В.В. Основные вопросы предложения (на материале русского языка) // Введение в языковедение: Хрестоматия. Москва: Аспект Пресс, 2001. – 342 с.
78 Михалев А.Б. Общее языкознание. История языкознания: Путеводитель по лингвистике: Конспект-справочник. Москва: Флинта: Наука, 2005. – 240с.
79 Аблақов А. Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. Алматы: Мектеп, 1986. – 143 б.
80 Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. Алматы: Ана тілі, 1995. – 232 б.
81 Степанов Ю.С. Методы и принципы современной лингвистики. Изд. 4-е, стереотипное. – Москва: Едиториал УРСС, 2003. – 312 с.
82 Есжанова Г.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі тура толықтауыш: кандидаттық диссертация қолжазбасы. Алматы, 1999. – 135 б.
83 Шәукенұлы Қ. Синтаксис. Алматы: Арыс., 2004. – 248 б.
84 Лувсанвандан Ш. Монгол хэлний тулгамдсан асуудалд. Улаанбаатар, 1979. – 121 х.
85 Широкова А.В. Сравнительная типология разноструктурных языков (фонетика, морфология) Москва: Добросвет, 2000. – 200 с.
86 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Мектеп, 1966. – 340 б.
87 Норман Б.Ю. Грамматика говорящего. СПб.: Изд-во С.-Петербург. ун-та, 1994. – 228 с.
88 Базаррагчаа М. Монгол хэлний хоршоо үгийг хэрэглэх тухайд. (Сургалтын хэрэглэгдэхүүн) УБ., 1990. – 136 х.
89 Сыздықова Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. Алматы: Арыс, 2004. – 616 б.
90 Демесинова Н.Х. Сопоставительная грамматика русского казахского языков. Синтаксис. Алма-Ата., 1966. – 258 с.
91 Мишиг Л. Монгол хэлний тусагдахуун ба байц. УБ., 1966. – 135 хууд.
92 Сыздық Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XIX ғасырлар). – Алматы: Арыс, 2004. – 288 б.
93 Федоров А.К. Трудные вопросы синтаксиса. Пособие для учителя. Москва: Просвещение, 1972. – 239 с.
94 Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі: Оқулық. Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының республикалық баспа кабинеті, 1999. – 195 б.
95 Сеше А. Очерк логической структуры предложения. Пер. С фр. / Вступ. Статья Алпатова В.М. Москва: Едиториал УРСС, 2003. – 224 с.
96 Әмір Р. Қазақ лингвистикасы және лингводидактика мәселелері. Оқу құралы. /Құраст.: Ж.Р.Әмірова. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 287 б.
97 Төмөртогоо Д. Монгол бичгийн дурсгалуудад зарим холбоосыг хэрэглэсэн онцлогоос //Хэл зохиол судлал, № 7. Улаанбаатар, 1969. 221-223 т.
98 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі: Оқулық. – Өңд., толық., 2-бас. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 199 б.
99 Мөнхдолгор Ө. Монгол хэлэн дэх өгүүлбэрзүйн зэрэгцсэн нэгжүүдийг ерөнхийлөн товчлох арга, хэрэглүүрийн тогтолцоо. Докторын (Ph.D)-ын зэрэг горилсон зохиолын хураангуй. Улаанбаатар, 2001. – 31 б.
100 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсі. Оқулық. – Алматы: Санат, 1994. – 320 б.
101 Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. Алматы: Ғылым, 1974. – 118 б.
102 Цэдэндамба Ц. Орчин цагийн монгол хэлний хавсарсан нийлмэл өгүүлбэрийн тухай асуудалд //Хэл зохиол ХІІ боть, Улаанбаатар, 1988. –78-92 т.
103 Өмірбекова Р.К. Есімшелі оралым және сөз таптары: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті., 2004. – 137 б.
104 Гречко В.А. Теория языкознания. Москва: Высш. Шк., 2003. – 375 с.
105 Нармандах Т. Структура и система сложного предложения с косвенно-вводным предложением в монгольском языке: автореферат докторской (Ph.D) диссертации. Улаанбаатар, 2005. – 23 х.
106 Серғалиев М.С. Синтаксистік зерттеулер (монография, мақалалар). Алматы: Сөздік – словарь, 2004. – 392 б.
107 Шәукенов Қ. Үйірлі мүшелер, оларды оқыту методикасы. Алматы: Қазақ университеті., 1991. – 108 б.
108 Балакаев М.Б. Современный казахский язык. Синтаксис. Алматы: Ғылым., 1959. – 175 с.
109 Пүрэв-Очир Б. Орчин цагийн монгол хэлний эхийн өгүүлбэрзүй (эх задлалын асуудлууд) УБ., 2005. – 286 х.
        
        Е.А Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
ӘӨЖ 81-11:811.512.122'367+811.512.3 ... ... ... және ... ... ... ... мен ерекшеліктері
(жай сөйлем негізінде)
10.02.20 – салыстырмалы-тарихи, типологиялық және
салғастырмалы тіл білімі
филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... ... жетекші:
филология ғылымдарының докторы
(PhD), вице-проф. Даваадорж Б.
Қазақстан Республикасы
Астана, 2010
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ...............................................................|3 |
|....................................... | |
|1 ... ЖӘНЕ ... ... ЖАЙ ... ... ... ЖАЙ | |
|СӨЙЛЕМНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ... | ... ... | ... ... ... ... жай сөйлемдегі сөздердің байланысу | ... ... | ... ... ... ... жай сөйлемнің типтері және бір құрамды | |
|жай |27 ... ... | ... ... моңғол тілдеріндегі жай сөйлемнің айтылу мақсатына қарай | ... мен ... ... ... |34 ... | ... ... моңғол тілдерінде сөйлемдегі оқшау сөздердің берілу | ... ... | |
|2 ... ... ... ... МҮШЕЛЕРІНІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ, | ... МЕН | ... ... | ... ... моңғол тілдеріндегі сөйлемнің | ... |56 ... ... | ... ... ... ... сөйлемнің | ... ... |75 ... ... | ... ... ... тілдеріндегі сөйлемнің | ... ... |102 ... ... | ... Қазақ тіліндегі сөйлемнің үйірлі мүшелері, оның моңғол тілінде | |
|берілу |111 ... ... | ... ... | ... ... ... ... ... |127 ... | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... даму ... ... өлшемдердің бірі оның әлемнің басқа да
тілдерімен салыстырыла немесе салғастырыла зерттелуі болса, ... ... үшін ... ... күн ... ... анық. 1950
жылдардан бастап ... және орыс ... ... ... ... ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау ... ... ... Н. ... М. ... т.б ғалымдар елеулі
жұмыстар атқарды. ... ... деп ... ... әлі де ... кешенді зерттеулерді қажет ететін түркі-моңғол тілдерінің байланысы
жөніндегі мәселе ... ... ... ... қазақ тілінің
деректерімен салыстырыла ... ... ... ... ... тілдерінің қарым-қатынасы – қызықты мәселенің бірі. Бірақ бұл салада
атқарылған іс өте аз» [1, 141 б.].
Қазақ және моңғол тілдерінің зерттеулерін ... ... ... ... ... ... ... тілдері – түркі, моңғол,
тұңғыс-манжьчур тілдерінің тектестігі жайындағы ғалымдар пікіріне тоқтала
кеткен жөн. ... ... ... ... ... ХVІІ ғасырдан
бастау алады. «Алтай тілдері» ... ... ... және ... теорияны
қалыптастырған Г.И. Рамстедт, Б.Я. Владимирцовтар болды. Олардың ... ... М.А. ... О. Бетлингк, Г. Винклер, Е.Д.Поливанов, М. Рясянен,
Н.А. Баскаков, Ц.Д. Номинханов, Б. Базылхан т.б. ғалымдардан ... ... ... пікірімен мүлдем санаспайтын зерттеушілердің қатарына
В.Л. Котвич, Дж. Клоусон, Г. Дерфер, А.М. ... Л. ... ... ... ... бір қатары алтай төркіндес
тілдердің арасындағы ұқсастықты тілдердің тарихи ұзақ ... бойы ... ... ... және ... күшті әсер етуінің нәтижесі
десе, енді бір тобы алтай теориясы дегенді дәлелдеуге әлі ерте деген ... ... ... ... төркіндестігін түсіндіруде материалдық
фактілерді екі түрлі әдіспен ... Г.И. ... тіл ... жасағанда түркі, моңғол, маньжчур тілдерінің ... ... ... ... ... және ... даму заңдылықтарына талдау жасайды; В.Л. Котвич болса ілдердің
фонетикалық және грамматикалық ... даму ... ... ... және ... ауысуларға анализ жасау әдісін
қолданады. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ала ... ... ... десе, Котвич мұндай ұқсастықтарды
араласудың нәтижесі деп түсіндіреді» [2, 168 б.].
Алтай теориясы әлі ... ... ... тұрғыда шешілмеген, әрі қарама-
қарсы көзқарастар қайшылығы көп болғандықтан, дәлелдеуге де, жоққа шығаруға
да болмайтын ... ... ... ... ... ... бірлігі дәуірі болғандығын мақұлдайды.
Қазақ тілінің моңғол тілімен ұқсастығы жайындағы алғашқы мәліметтер
қазақтың ... ... ... ... белгіленген. Қазақ
ғалымдарының бұл мәселемен жүйелі түрде айналыса бастауы Ғ.Мұсабаевтың
оқулығында ... ... ... ... ... ... бұл тілдердің грамматикалық құрылысының ұқсастығы, сөзжасам және
негізгі сөздік қордағы ұқсас элементтердің ... ... ... ... ортақ екендігі олардың төркіндестігіне айғақ бола ... ... өз ... бөлек тіл етіп тұрған фонетикалық ерекшелік ... ... ... Оның ішінде басымырағы ... [3, 243-244 б.] ... ... ... ... Ә. ... ... сынды көрнекті ғалымдарымыз да түркі-қазақ-моңғол тілдеріне ортақ
сөздердің тізімін беріп жүйелейді. Соңғы ... Г. ... ... ... тілдеріндегі топонимикалық параллельдерді, фразеологизмдерді, Б.
Нәпіл «Моңғолдың құпия шежіресінің» тіліндегі қазақ тілінің ... ... ... ... моңғол-қазақ ғалымы Б.Базылхан өзінің «Қазақ және ... ... ... ... ... көп ... нәтижесінде «алтай төркіндес тілдерде «Ү», «СҮ» типті түбір
морфемалар, бұл тілдердің алғашқы ортақ ... ... ... ... ... ... ең басында сақталып, сөздік қордың негізгі ұйтқы
элементі болған» [4, 9 б.] ... ... ... ... тілдерінің
қатынасын диахрондық, синхрондық лингвистика ... ... ... осы ... ... шығу ... бірлігін дәлелдеуге
арнағанын айтады. Б. Базылхан еңбектері негізінен көне ... ... сөз ... қазақ-моңғол тілдеріндегі морфемаларды, қазақ-моңғол
тілдерінің сын ... ... ... және ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақ орта
мектептеріне арнап моңғол тілінің ... ... ... ... ... мәселелерге арналған.
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі. Тілдің даму, өзгеру заңдылықтары,
оның құрылу, жұмсалу ерекшелігі, аясы, мүмкіншілігін ... ... үшін ... зерттеген сөздік қор, этимологиялық негіз, сөзжасамдық
тәсілдер мен құралдар, фразеологиялық ... т.б ... ... ... ... ... ... сөйлем құрлысының
жетіле түсуіне жағдай жасайды... ... ... ... оның
құрамындағы сөздердің өзара байланысу тәсіліне, ... ... ... ... бұл ... ... өте баяу ... [5, 95 б.] ал
фонетикалық және лексикалық құбылыстар ... ... ... тез түседі.
Екіншіден, бұл тілдердің төркіндестігін дәлелдеуде тарихи-салыстырмалы
әдістің маңызы зор ... ... ... теориясы тек болжам ғана ... Л. ... ... ... ... әдіс ... арасындағы байланыс пен туыстық дәрежесін зерттеудің негізінде
дамыған болатын. Зерттеушілердің зерттейтін тілі тым көп және ... көне ... ... ... өте мол ... ескерткіштері
болғандықтан осы әдістің арқасында табысқа жеткен еді. Онымен салыстырғанда
алтай тілдері тым аз, оны көп ... ... ... ... ... ... көне ... ескерткіштері түркі тілінікі VII-VIII, моңғол тілінікі
XIII, манжьчур-тұңғыстікі XVI-XVII ғасырларға жатады» [6, 323 б.] ... ... ... ... гөрі ... зерттеулер маңызды
болмақ. Және де «қазіргі тілдерді зерттеу... тілдің шашыранды заңдылықтарын
біріктіріп, жүйелі түрде қарастыруға ... ... [7, 70 ... ... ... тілдеріндегі сөйлемнің құрылымы емес, яғни, сөйлем
мүшелерінің орналасу тәртібі емес (бұл ... ... ... ... ... ... ... құрылысын зерттеуге
арналғандықтан, тілдің ... ... ... оны құрайтын
бөлшектер – сөздер, сөз ... ... ... байланыс, байланыс
арқылы көрініс табатын сөйлем мүшелерінің ... ... ... біршама алшақтық байқалады. Төртіншіден, Отандық лингвистикада
антиалтаистикалық көзқарас тұрғысынан жазылған ... Ж.Қ. ... ... ... «...баяғыда-ақ қозғалған (көп жағдайларда
негізсіз), бірақ бұлдыр тұманның ішінде қалып ... ... ... ... ... соның ішінде түркі-қазақ-моңғол тілдерінің
этно-тілдік қарым-қатынасына жаңаша көзқараспен ... ... [8, 12 ... ... Осындай жағдайларды ескере ... ... ... зерттеулерінде нысанадан тыс қалып жүрген тақырыптардың бірі
болып табылатын грамматиканың ... ... соны бір ... үшін ... ... ... ... бас тартып,
синхрондық тұрғыдан сипаттап жазудың қажеттілігін, әрі өзектілігін
түсіндік. ... ... ... ... ... ... ... синтаксистің ең негізі деңгейі – өзіне дейінгі сөз тіркесіне
жинақтаушы болатын, ал ... ... ... ... ... ... жай ... құрылысына, оның типтік түрлеріне талдау ... жазу ... ... ... енгізу қазақ тіл білімі үшін де,
моңғол тіл білімі үшін де өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... және ... ... жай сөйлемнің
құрылысы, сөйлемнің типтік түрлерінің ұқсастықтары мен ... ... ... байланысын, лингвистика ғылымындағы даулы мәселе –
олардың типологиялық ... ... ... сай ... зерттеу міндеттері қойылды:
- қазақ және моңғол тіл ... ... ... ... белгілерді
көрсете отырып, екі тілдегі жай сөйлемнің синтаксистік элементтері мен ... ішкі ... ... ... ... мен ... ... және моңғол тілдерінде сөйлемдегі ... ... ... ... мен ерекшеліктерін көрсету;
- қазақ және моңғол тілдеріндегі жай сөйлем, жай сөйлемнің ... ... жай ... оның ... ... ... мен
айырмашылықтарын көрсету арқылы бұл ... жай ... ... айқындау;
- қазақ және моңғол тілдерінде сөйлемнің айтылу мақсатына ... ... ... ... берілу жолдары, ондағы ... ... ... қазақ және моңғол тілдерінде сөйлемдегі оқшау сөздер, олардың жасалу
жолдары мен берілу ерекшелігі, ұқсастығын көрсету;
- қазақ және ... ... ... тұрлаулы мүшелерінің жасалу
жолдарындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды ашу;
- қазақ және ... ... ... тұрлаусыз мүшелерінің жасалу
жолдарындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды саралау;
- қазақ және моңғол тілдеріндегі сөйлемнің ... ... ... ... ... тәсілдері, бірыңғай мүшелерді жалпылауыш
тұлғаларға талдау жасау арқылы ұқсастығы мен айырмашылықтарын анықтау;
- қазақ ... ... ... ... оның ... тілінде берілу
жолдарын сипаттап жазу, олардың екі тілдегі грамматикалық берілісінің ұқсас
және алшақ жақтарын таразылау.
Зерттеу нысаны. Қазақ және ... ... жай ... ... ... ... ... тәсілдері мен формалары, жай сөйлемнің
типтік түрлері, жай ... ... ... ... ... ... жасалу жолдары.
Зерттеу пәні. Компаративистика, контрастивистика және құрылымдық тіл
білімі.
Жұмыстың зерттеу әдістері. Зерттеудің әдістемелік ...... ... ... ... – компаративтік, контрастивтік
әдістер. Зерттеудің негізгі әдісі – сипаттамалы синхрондық әдіс.
Жұмыстың әдістанымдық негізі. Қазіргі ... және ... ... ... құрылысын салғастыра зерттеу барысында әлемдік салғастырмалы-
салыстырмалы тіл білімінің ... ... ... (Н. Поппе, Б.А. Серебренников, Н.А.Баскаков, ... Г.Д. ... және т.б. ... ... Ғ. ... ... Ш.Ш. Сарыбаев, Ж.Қ. Түймебаев т.б. ... ... ... т.б.) теориялық және методологиялық тұжырымдарына, ... ... ... тілдерінің синтаксис саласын ... А. ... С. ... ... М. ... Т.
Сайрамбаев, Т. Қордабаев, Р. Әмір, М. ... Ж. ... ... Ш. ... Л. Мишиг, Ц. Өнөрбаян, Б. Пүрэв-Очир т.б.)
ғылыми концепцияларына сүйендік.
Зерттеудің материалдары мен ... ... ... және ... ... тілінің барлық стиль түрлерінен 10000-ға жуық жай сөйлем
сұрыпталып, жүйелі түрде жинақталды. Көркем әдебиет стилінен қазақ ... ... М. ... І. ... Б. Майлин, Ғ. Мүсірепов,
Ғ.Мұстафин, Ш. Мұртаза, О. ... т.б., ... ... «Монголын нууц
товчоо» (Моңғолдың құпия шежіресі), Д. Нацагдорж, Б. Ринчен, ... ... Л. ... С. ... О. Дашбалбар т.б ақын, жазушылардың
шығармалары, публицистикалық стильден ... ... ... ... әдебиеті», «Жалын» т.б., моңғол тілінде «Утга зохиол, урлаг»,
«Ардын эрх» т.б. ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші-ғалымдардың еңбектері, ғылыми оқулықтар,
әдебиеттер және ауызекі сөйлеу тілінің үлгілері де дереккөз ретінде ... ... ... ... моңғол тілдерінің синтаксистік жүйесі алғаш рет салғастырыла
зерттелді;
- салғастыру нәтижесінде екі тілдегі синтаксистік элементтер ... ... және ... тілдеріндегі бір түрлі грамматикалық мағынаның
функциональдық ортақтығы, құрал ортақтығы ашылды;
- қазақ және моңғол ... ... ... ... мен айырмашылықтар анықталды;
- қазақ және моңғол тілдеріндегі сөйлемнің грамматикалық түзілісі ... ... ... ... тілдерінде сөйлем модальділігінің берілу жолдары
көрсетілді;
- тілдің ең динамикалы, бірақ ... ... ... өте ... ... ... салғастыра зерттеу арқылы екі тілдің
кейбір заңдылықтарын өзгеше түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ғылыми
қорытындылар, практикалық нұсқаулар қазақ, моңғол тілдері арқылы басқа ... ... ... тіпті алтай тілдері тобына ... ... ... ... ... ... маңыздылығы бар.
Зерттеудің практикалық маңызы. Диссертация материалдарын жоғарғы оқу
орындарында, филология факультеттерінде ... тіл ... ... және ... тарихи грамматикасы, түркі және моңғол тілдерінің ... ... ... ... ... арнайы курстерде,
дәрістерде, практикалық сабақтарда кеңінен пайдалануға болады. Сонымен
қатар Моңғолияда тұратын қазақтарға ... ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақ орта мектептерінде қазақ тілі мен моңғол тілі
пәндерін ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
- Қазақ және моңғол тілдерінің сөйлем құрылысының ұқсастығы ... ... ... бұл ... ... ... және осы ... тән алғашқы сөйлемдік үлгіні анықтауға
болады.
- Сөйлемді құрайтын ішкі элементтердің, ... ... ... ... ... ... ұқсастықтары мен
ерекшеліктерін айқындау арқылы сөйлем мүшелерінің даму заңдылықтарын,
дәрежесін, мәнін ашуға болады.
- Қазіргі қазақ, ... ... жай ... ... түрлеріне,
сөйлем модальділігінің берілу жолдарына, сөйлемдегі оқшау сөздердің
қолданысына талдау жасау арқылы оларға ... және ішкі ... ... ... тілдің узусын, нормасын көрсетуге болады.
- Тілдің морфологияға ... ... ... ... ... ... ... құрулардың әсерінен үнемі дамып, өзгеріп отырса да, өзінің
бастапқы құрылымдық қасиетін сақтап қалады. Бірақ бұл ... ... ... елеулі өзгешеліктер енгізеді.
Жұмыстың саралануы мен талқылануы. Диссертациялық зерттеу тақырыбы ... ... ... ... ... қазақ тіл білімі
кафедрасының жүргізетін ғылыми зерттеу бағытымен сәйкес келеді. Зерттеу
жұмысының негізгі ... ... ... ... ... ... ... (Ұланбатыр, 2007), «Актуальные проблемы
преподавания и ... ... ... и ... в ... ... ... конференцияда (Қарағанды,2008),
«Литература в контексте совремменности. Первые Багизбаевские чтения» ... ... ... 2009) ... ... қатар
зерттеудің мазмұны мен ... Е.А. ... ... ... ... ... тіл білімі кафедрасының мәжілістерінде
баяндама түрінде ... ... ... ... мен ... қазақстандық, моңғолдық басылымдардағы 10 жарияланымда жарық
көрді.
Жұмыстың құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі ... ... ... ... ... және ... сөздер
тізіменен тұрады.
1. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ МОҢҒОЛ ТІЛДЕРІНДЕ ЖАЙ СӨЙЛЕМНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ, ... ... ... моңғол тілдерінде жай сөйлемдегі сөздердің байланысу жүйесі
Қазақ тіл білімінде синтаксиске қатысты алғашқы төл ... ... 1920 жылы А. ... «Тіл ... ... ... ... айқындалып, бір жүйеге түсе бастады. Проф. Т. Қордабаев
атап көрсеткендей, аталмыш оқулық «...тіліміздің ... ... ... ... ... ... бола алады» [9,118 б.] 1930-40
жылдардағы грамматикалық оқулықтарда синтаксис ... ... ... ... жай және ... ... мәселелері баяндалмады. 1939
жылдары проф. Қ. ... С. ... Н. ... оқулықтарында
сөйлем мүшелерінің тіркесі жайында баяндалып, сөздердің ... ... ... және ... ... ... ... баяндалады.
С. Жиенбаев еңбектері жай және құрмалас сөйлем мәселелеріне арналып, қай
сөздің, қандай сөзбен ... ... ... және ... ... ... сөз болады. 1954 жылдан сөз тіркесі ... ... ... ... бастады. Қ. Жұбановтың, М. Балақаев, Т.
Қордабаевтардың оқулықтары қазақ тіл ... ... ... теңдесі
жоқ еңбектер ретінде саналады. Қазіргі қазақ синтаксисінде ... ... ... ... ... ... – күрделі
синтаксистік тұтастық, сөйлемдерді актуалды мүшелеу, трансформациялық ... ... т.б. ... ... жүр.
Моңғол тілінің грамматикалық ерекшеліктері, синтаксис мәселелері шетел
ғалымдардың назарына ХІХ ғасырдың отызыншы жылдарынан бастап ілікті. ... Я. ... ... ... ... (1832), ... ... грамматика монгольского книжного языка» (1835), ... ... ... ... (1845) ... ... тілінің сөздерін тіркестіру ерекшеліктері, сөйлем
мүшелерінің ... ... ... жай ... ... сөз ... Моңғол тілінің жаңа дәуірінде синтаксис мәселесіне
қатысты ең алғашқы төл еңбек Ш. ... ... ... зүй» ... ... ... Одан ... Л. Мишигтің «Монгол хэлний тусагдахуун ба
байц» (1957), «Өгүүлэгдэхүүний тухай» (1958) ... дэд ... ... тухай», академиялық «Орчин цагий монгол хэлзүй» (1966) оқулығы,
Б. Ринчиннің «Монгол бичгийн ... ІҮ ... (1967) ... ... сөз ... Кеңес одағының зерттеушілері Г.Д. Санжеевтің, Т.А.
Бертагаевтің еңбектері де тікелей қазіргі ... ... ... ... арналған. Моңғол тіл білімінде дәстүрлі зерттеулермен
қатар синтаксистік семантика, мәтін мәселелері сөз бола бастады.
Жай сөйлем ...... ... ... ... өз ойын, лебізін білдіру, қарым-қатынас жасау қажеттілігін белгілі
бір грамматикалық заңға негізделген, әр ... ... ... ... ... ... ... өтейді. Жалпы тіл білімінде сөйлемнің үш
жүзден астам анықтамасы бар екендігін ескерсек, қазақ және ... ... ... ... ... да алуан түрлі болары сөзсіз.
Дегенмен соңғы ... ... ... бұл ... ... ... ... белгілері айқындалды деуге болады.
Қазақ тіл білімінде сөйлемнің басты белгілері төмендегідей танылады:
1. сөйлем біршама ... ... ... ... ... ... ... енген сөздерден, сөз тіркестерінен құралады;
3. сөйлем бастауыш пен баяндауыштың байланысынан ... ... ... ... ... айтылу сазы (интонациясы)
болады.[10, 14 б.]
Қазіргі моңғол тіл білімінде сөйлемнің ... ... ... ... шинж (предикативтілік); 2. бүтцийн нэгдмэл шинж (құрылымдық
тұтастық); 3. ... шинж ... 4. ... шинж ... 5. ... ... буюу нэрлэх шинж ... ... ... шинж ... 7. ... ... сипаты); 8. аялгаар хэлбэржих шинж (интонациялық пішімделуі)
белгілері танылады, бұлардың кейбірі грамматикалық, ал ... ... ... екені [11, 201 б.] көрсетілген.
Қазақ, моңғол ... жай ... ... ... ... белгілері негізгі белгілер ретінде танылады.
Жай сөйлемнің құрылымдық белгісіне оларды құрайтын, өзіндік грамматикалық
мағыналары бар, синтаксистік ... мен ... ... біріккен
ішкі бөлшектер – сөйлем мүшелері жатады. Сөйлемнің құрылымдық екінші
белгісі – семантикалық ... ... ... ... ... синтаксистік категориялар арқылы іске асады. Сөйлемнің
басты белгілері өзара тығыз ... ... ... негізгі сипаты және өзіндік атқаратын қызметі олардың
сөйлемнің негізі болуы немесе оны ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде алғаш рет А.Байтұрсынұлының «Тіл
құралы» атты еңбегінде сөйлем мүшелерін тұрлаулы және тұрлаусыз деп ... ... мүше ... үшін бас мүше – ... деп, ... ... деп аталады» [12, 194 б.] деген ұсынысы бойынша қалыптасты. ... ... ... ... ... жатқызды және бұл
жосық қазіргі қазақ тіл ... ... ... Бұған қарағанда, моңғол
тіл білімінде сөйлем мүшелеріне атау беру ... 1970-80 ... ... ... келді.
Моңғолтанушы ғалым А. Бобровниковтан (1849) бастап қазіргі уақытқа дейін
моңғол тілінің синтаксисі мәселелерін ... ... ... ... және ... деп ... бөліп, тұрлаулы мүшелер
қатарында бастауыш пен баяндауышты танып келсе, тұрлаусыз ... ... ... пікірлер болды. Г.Д. Санжеев «Буриад-моңғол ... (1941) ... ... ... баяндауыш, анықтауыш,
толықтауыш деп төртке бөліп, пысықтауышты сөйлем мүшесі емес ... ... 1953 ... ... бес мүше ретінде қарастырып, әр
мүшені сипаттап жазады. ... Б. ... ... ... ... деп ... бөліп, тұрлаусыз мүшелерді немесе сөйлемді
күрделендіретін сөздерді «хүртээл» ... деп ... ... ... ... ... ... «заах хүртээл» (көрсеткіш үлес), ... ... ... ... хүртээл» (жалғаспалы үлес) деп бөледі.
Т.А. Бертагаев (1964) моңғол тілінің сөйлем мүшелерін тұрлаулы ... деп ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып, тонгордог (обратимый), эс тонгордог (не
обратимый) деп бөліп, «обратимый» деп атаған ... ... ... деп атаған мүшеге толықтауыш пен пысықтауышты ... ... ... ... ... деген тең
қатынасты екі элементтің арасындағы синтаксистік қатынас... олардың орнын
алмастыруға болады...» [13, 256 б.] ... ... ... ... ... тән ... көрсетілген. Олай болса, Т.А. Бертагаевтің
айтып отырғаны айқындауыштар жайында болса керек. ... ... ... ... ... ... ... бастауыш, баяндауыш, анықтауыш және
пысықтауыш пен толықтауышты біріктіріп қосымша мүше (нэмэлт гишүүн) ... ... ... Ш. ... ... ... деген жинағында тұрлаулы
және тұрлаусыз деген негізгі екі топқа бөліп, эрхшээлт (тәуелді), эрхшээлт
бус (тәуелсіз) деп, ... ... ... ... тұрлаулы мүшелерді,
тәуелсіз мүшеге бірыңғай тұрлаусыз мүшелерді ... ... бұл ... сөз ... ... ... бір ... үнді, тибет, қытай ... ... ... тұрғысынан танып-білуге ұмтылушылықтан туындаса керек.
Сөйлем мүшелерінің сөйлемде атқаратын ... ... ... ... да ... ... ғалымы проф. Б. Пүрэв-Очир сөйлемнің төмендегідей
сипаттарын атап көрсетеді: 1. сөйлем мүшелері сөз тіркесі арқылы сөйлемнің
құрылымдық ... ... 2. ... ... – жалпы алғанда, сөз бен
жалғаудың бірлігі; 3. сөйлем мүшелері өзара мағыналық қатынасқа ену арқылы
тұтас сөйлемнің грамматикалық ... ... 4. ... ... ... синтакситік байланыс, қатынасқа негізделеді; атап айтсақ, предикативтік
– баяндауыштық, бастауыш-баяндауыштық немесе предикативтік емес ... ... ... ... негізделеді; 5. сөйлемнің
әр мүшесі белгілі бір сөз таптарына телімді болып, әр түрлі грамматикалық
амалдармен ... ... ... ... аяқтаушы,
жалғастырушы болып табылатын ... ... және ... ... өзгеріс енгізетін етіс жалғаулары, сабақтастыра байланыстыратын
сөздер, безендіруші сөздер (чимэх үгс), интонация, оның ... орын ... ... ... сөйлем мүшелерінің қатынасына,
тұлғасына, мағынасына ықпал етеді; 6. ... ... ... ... ... ... ... осыған байланысты сөйлем мүшелерінің тұрлаулы және ... ... ... ... мүшелену мәселесі сөз болады; ... ... ... ... грамматикалық құрылымы,
семантикалық құрылымы, коммуникативтік құрылымының ... ... ... 7. ... ... ... ішінде анықтап, танитын практикалық
сипаттағы сұрақ әдісі, принципі болады; сөйлем мүшелері белгілі бір ... ... 8. ... ... тұлғалануы, тұрқы әр түрлі болады;
сөйлем мүшелері тұлғаланған сөзбен немесе сөз тіркесінің бөлігі, ... ... жеке ... ... да ... мүмкін [11, 128-129 б.].
Қандай тілде де сөздер тіркесіп, бір тұтас сөйлем болғанда, ... ... ... ... арқылы байланыстыратын өзіндік жүйесі болады.
Қазақ, моңғол ... ... ... ... ... ... бар. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... және жалғаулық), интонация, ал ... ... ... ... ... ... ... Ал моңғол тіл білімінде соңғысының қатарына көптік және
тәуелдік жалғауларымен қоса есім сөз ...... ... ... ...... мен ... қосымшаларын да енгізеді.
Моңғол тілінде жіктік жалғауларының сөздерді байланыстыру рөлі, ... ... бұл ... ... тек ... ... (захирах хүсэх)
сөйлеміне ғана тән. Бұйрық ... 10 ... ... үш ... ... үш ... бейтарап қолданылып, бұйрықты сөйлемдерді тұлғаландырып
тұрады.
Екі тілде де сөздердің грамматикалық қатынас жүйесін ... ... деп ... бар. ... тіл білімінде салаласа байланысқан
сөздердің тіркесін синтаксистік байланыстың шеңберінен шығарып тастаған
зерттеушілер де ... Олар М. ... ... ... мүшелері,
сөйлеммен грамматикалық байланыссыз сөздер (қыстырма, қаратпа ... ... ... ... ... [14, 111 б.]
деген пікірін негізге алып келді. Бірақ акад. М. ... ... ... тобы да сөйлемнің құрылыс материалы болатыны сөзсіз; 2.
мерзімді баспасөз беттерінде, көркем шығармаларда, сирек те ... ... ... ... тізбегі ұшырасады; 3. көптеген сөйлемнен әлде
бір үзінді ... тең ... ... ... ... ... анық» [15, 347 б.] ... ... ... ... ... сөздердің сабақтасқандардан еш кем ... ... тіл ... ... ... энгийн зэрэгцүүлэх холбоо (жай
салаластыра байланыстыру), бұған сөйлемнің бірыңғай мүшелерінің ... ... ... ... салалас байланыс) деп екі түрге
бөліп, соңғысына бастауыш пен баяндауыштың арасындағы байланысты жатқызады.
Ал қазақ ... ... ... екі ... ... ... және интонация бар екендігі көрсетіліп жүр. ... ... ... ... ... ... интонация), зэрэгцүүлэх
холбоос (жалғаулықтар), зэрэгцүүлэн ... ... ... есімнің және етістіктіктің), ерөнхийлж товчилсон үгс (жалпылай
қысқартқан сөздерді) ... Т.А. ... ... ... санамалы
интонация арқылы салаластыруды «жалпы топтастырған жұрнақты қолданбай-ақ,
санамалаған қатардың әрқайсысына ... ... бұл ... ... ... осы ... бірыңғай болуына
байланысты» [16, 3 б.] дегенін қазақ ... де ... ... ... байланыс сөйлемнің бірыңғай мүшелерінің арасындағы байланысты
қамтамасыз етеді, ... ... ІІ ... 2.3 ... ... Ал сабақтас байланыс сөздердің сөйлем ретінде
ұйысуына үлкен қызмет атқаратындықтан, бұл мәселе ... сөз ... ... ... ... ... ... 2.меңгеру,
3.қабысу, 4. матасу, 5. жанасу жатады. Моңғол тілінде сабақтас байланыстың
екі ... бар: ... арга ... 2. ... арга (стильдеу) ~
меңгеру; моңғол тіліндегі меңгеру (үгийг ... ... ... ... ... ... ... асады: аналитикалық (задлаг) және синтетикалық
(нийлэг). Сөздерді байланыстырудың аналитикалық ... ... ... ... іске ... ... ... үйлийн тийн ялгал
(етістіктің септік жалғаулары) және нэрийн тийн ... ... ... ... ... тұлғаланады. Моңғол тілінде қабысуға сөйлемдегі
сөздердің орын тәртібі ... ... ... ал қазақ тілінде
көсемше мен есімше тұлғаларымен байланысу да ... ... ... ... тілінде стильдеу, яғни жалғау арқылы байланысқа түскен
меңгеру деп ... ... тіл ... де: «сөз ... бір ... ... морфологиялық тұлғаларды жалғаулар системаларынан
ғана емес, «жұрнақ» деп ... ... ... да ... ... әсіресе, көсемше, шартты рай тұлғаларының қызметі ерекше» [17, 18
б.] деген пікір бар.
Қазақ тіліндегі сабақтас байланыстың үш ...... ... меңгеру
моңғол тіліндегі сөйлем мүшелерінің қызметін атқару, байланысу тұлғаларының
тұрғысынан салғастырғанда, жалпы тіл біліміндегі негізгі заңдылықтан алшақ
кетпейді. ... ... ...... пысықтауыш мүшенің, меңгеру
(найруулах арга) толықтауыш, ... ... ... ... ... ... пен баяндауыштың арасындағы қатынастың
білдіретін қызметіне, моделіне сәйкес келеді.
Қазақ тілінде қиысу «...бірыңғай ... ... ... ... ... байланыс та емес, сөз тіркесіне тән сабақтас байланыс та
емес, ... ... ... бірі өзгерсе, екіншісі де өзгеріп отыратын,
бірақ бірі екіншісіне ... ... пен ... арасындағы
байланыс» [18, 238 б.] Қиысуда сөйлемдегі ... мүше ... ... ... ... ... не грамматикалық
мағынасына қарай тұлғаланады.
Моңғол тіл білімінде бас мүшелердің арасындағы байланыс ... бір түрі – ... ... ... ... ... оның екі түрі бар: 1.сочинительно-предикативная
связь (салаластық-предикативтік ... ... ... ... ... ... ... тұлғаланған байланыс енгізіледі. «Мұның себебі, моңғол тілінде
тектік, сандық, жақтық қиысу болмайды; грамматикалық бастауыш пен ... ... ... ... ... ... ... болады және екі
құрамды қиыспаған сөйлемнің моделі болып табылатындығында» [19, 16 ... ... ... атау ... ... ... ... көмектес септігімен берілетіндері жатқызылады. Мысалы:
Венийн их сургуулийн тааруухан ... ... ... ... ... ... ... профессор(ы) деп Ленин(нен) ат қойған.
Келтірілген мысалда бастауыш шығыс септігімен тұлғаланған.
Біздің қазіргі қазақ тілінің деректерімен салғастыра ... ...... ... әдеби тілі – халха диалектісінде жақтық, сандық
қиысу болмағанымен, басқа да ... ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалғанда, есім-бастауышқа
тәуелді болады, барлық жағдайда болмаса да, ... ... ... [20, 36 б.] Және «буряд, ойрат диалектілерінде ... ... ... [21, 120 б.] ал ... ... ... І ... –і,
ІІ,ІІІ жақта –а тұлғалы жақ көрсеткіштері бар [22, 92 б.] ... ... ... Ал біз ... ... ... тілінде сөйлемнің жағы бұйрық-қалау рай, контекст, сөйлеу ... ... ішкі ... мен сөйлемдегі қаратпа сөздер арқылы
анықталады. Мысалы:
Биеэ хувааж төрүүлсэн Ээжийнхээ ачийг яалаа даа. (Б.Л.)
Денесін ... ... ... ... ... ... сүү ... байсныг санагтун. (Д.Нам.)
Өлүн ананың сүті қансыз болғанын есіңе ... ... ... ... ... ... ... яалаа даа
(қайтті –ді) бір жағынан, сөйлеушінің ішкі ... ... би (мен) ... І
жақ бастауыштың бар екені, екінші жағынан, ээжийнхээ (анамның) деген ... ... ... ... ... мен ... ал ... санагтун деген құрметтей бұйыру тұлғасы арқылы бастауыштың сіз
екені белгілі болып тұр.
Қазақ тілінде ... ... ... ... жүйесі моңғол тілінде ілік
септігінің өз бағыныңқысымен меңгеріле байланысуы арқылы ... ... ... ... түркі тілдеріне тән ... ... түрі – ... ... ... жалғаулы сөзбен сабақтаса байланысу қабілеті жоқ.
Моңғол тілінде «тәуелдік жалғаудан соң ешбір қосымша ... ... есім ... ең ... шегі ... [23, 216 б.]. Қазақ тілінде
тәуелдік тұлғалардан соң септік жалғауының орналасуы норма болып ... ... ... ... тұлға тіркескен сөздердің грамматикалық
қатынасына әсер ете ... бұл ... ... ... ... орны ... ... ұрындырмайды. Моңғол тілінде ілік
септігі есім сөздерді, есімшелерді сабақтастыра байланыстырып, ... ... ... ... ... ... яғни
синтаксистік қызметі жағынан сәйкес келеді, бірақ өз басыңқысымен ... ... ... матаспайды. Қазақ тіліндегі матасқан қатынас
моңғол тілінің иелік (ілік) септіктегі сөздердің меңгерілуі, ... ... -лық, -ғы, -и сын есім ... ... екі есім ... ... арқылы беріледі.
Жанасу – қазақ тілінде бағыныңқы сөздің басыңқы ... ... ... орын тәртібі және шылаулар арқылы байланысуы. Жанаса байланысып
тұрған бағыныңқы сөз сөйлем құрамында орын талғамайды, ... ... те, ... тұрып та, араларына сөз салып та байланыса береді. ... б.] ... ... сөздердің көпшілігі тұрған орындарын
өзгертпейді, жұбын жазбайды. Ал ... ... ... сөздер
сөйлемдегі орнын өзгертіп, өздері бағындыратын ... ... ... ... ... ... ... [10, 39] Және де қазақ тілінде
«туралы, жөнінде, ... ... ... ... ... ... ... мүшелермен жанаса байланысады. [24, 89 б.]
Моңғол тілінде де мұндай позициялық байланыс бар, бірақ оны не ... ... ... ... ... ... қарастырады,
басқаша айтқанда моңғол тілінде «жанасу» деген ұғым қалыптаспаған.
Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің бағыныңқы сыңары ... ... ... негізінде септік жалғауларының (атау, іліктен басқа)
бірінде тұрып байланысуы меңгеру деп ... ... ... ... ... ... барыс, жатыс, шығыс, көмектес жалғауларының бірінде
тұрады да, меңгеретін сөз етістік, есім не сол ... ... ... ... тіл ... ... тіліндегі меңгеруге сәйкесетін
«стильдеуге» ... ... ... атау септігінен басқа, харьяалах (ілік), өгөх-орших (барыс-жатыс),
заах (табыс), гарах ... ... ... ... ... ... есім септіктерінің жалғаулары;
ә) екі етістікті байланыстыратын етістіктің септік жалғаулары (үйлийн
тийн ... ... –– ... ІІ топ ... ... ... ... басыңқы сыңардағы есім сөзге
сабақтастыра, анықтай байланыстыратын есімше жалғаулары (үйлийн ... үйлт ... ... есім ... есім сөзбен немесе есім сөзді етістікпен сабақтастыра
байланыстыру рөлін ... ... ... үг – ... ... ... сабақтастыра байланыстырушы қызмет атқаратын, қазақ
тілінде жоқ септіктің бірі моңғол тілінің үйлдэх – қимыл ... ... ... ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес септіктері
атқарады. Қимыл септігімен тұлғаланған мүше етістіктерге де, есімдерге де
меңгеріліп, толықтауыш, ... бола ... ... даласы ән мен күйге толы. (С.Бақ.)
Казахын тал дуу (болон) ... ... ... ... ... тұлғаланған сөздер пысықтауыш ретінде
жұмсалып, қазақ тіліндегі кейбір шылаудың (арқылы, арқасында, бойынша),
-дықтан, ... ... ... қосымшалардың орнына жұмсалады. Мысалы:
Сургуулийн захирлын шийдвэрээр оюутнууд намрын ажилд явав.
Мектеп директорының шешімі бойынша студенттер күзгі жұмысқа кетті.
Акад. Ш.Лувсанванданның ... тіл ... ... үйлт ... ... үйл (көсемше), цаг заах үйл үг ... ... ... үйл үг ... рай) деп ... бөлу ... ... бір жалғауларымен тұлғалануына ... Шын ... бұл ... ... ... ... ... топтастырылуы. Етістікке
әр түрлі жалғау жалғанғанда олардың ... ... ... түрлі қатынасқа түскенін көрсете алады ...көсемшенің
жалғаулары етістіктің ... ... ... және ... есім ... сыңардағы есім немесе етістікке бағындыратын ... ... ... есім ... ... ... ... атқаратындықтан «етістіктің
жалғаулары» деп атадық» [26, 40 б.] деген пікірін проф. ... ... ... отырып, мұндай жалғаулар, шын ... ... ... ... қызмет атқарады және
олар байланыстыру сипатымен бір топқа біріккенімен ... ... ... айырмашылығы бар; сондықтан оларды І топтың етістіктерді
есім сөздермен, ІІ ... ... ... ... деп бөледі. Етістіктің І топ септік жалғаулары – етістік ... ... ... ... әр ... ... ... мезгілі жағынан анықтай байланыстыратын есімше (цагаар
тодотгон холбох) тұлғалары, оның ... ... ... ...
(қаз: –у, -атын, -ар, -пақ); -сан; -аа (қаз: –ған, -атын); -даг ... - маар (қаз: ... -ар, ... ... -хүйц (қаз: -атындай,
-арлық); - гч (қаз: -ушы). Қазақ және моңғол тілдерінде есімше тұлғаларымен
байланысқан сөйлем ... ... ... ... мағынасы бір-
бірінен онша алшақ кетпейді, жоғарыдағы есімше тұлғалары бағыныңқы сыңарда
анықтауыш қызметін атқарады, бірақ байланысу ... ... ... қабысу,
моңғол тілінде найруулах~меңгеру ретінде қабылданған. Ал ... ... ... ... ... ... есімше тұлғасына тағы да
жұрнақтар үстеліп ... ... ... ... сйәкес келетіні
байқалады. Есімшенің келер шағы тарихи моңғол жазбаларда –ху ... ... ... тілінде бұл тұлға –х ... ... ... қимыл есім –у тұлғасымен (безендіру жұмысы – чимэглэх ажил) немесе
–атын, -ар, -пақ тұлғаларымен (хэлэх санал – ... ... ... ... сөйлемде екі тілде де ілік септігінде: ... ...... (нь) және ... (моңғ: барыс-жатыс/өгөх орших) айтуға оңай – хэлэхэд
амар т.б. септіктерінде ғана есім ... ... ... ... септіктерімен септелген түрі тек етістіктерге меңгеріліп (айтуды
ойлау – хэлэхийг бодох, ... ...... ... т.б. қолданылса,
қазақ тіліндегі қимыл ... ... ... ... етістіктерге
меңгерілсе, моңғол тілінде қимыл септігінің тұлғасымен (айтуға оқталу –
хэлэхээр ... ... ... ... ... моңғол тілдерінде
қимыл есімнің есім сөзге ... ... ... ... алайда, қазақ
тілінде іс-әрекеттің әлденеше ... ... ... етістіктің негізгі сыңары қимыл есімнің ... ... ... ... ... т.б. көмекші етістіктермен тіркесіп келуі
моңғол тілінде де ... ... ... ... ... көсемшенің жалғаспалы
түрінде (айтумен болу – хэл(Ø)сээр байх т.б. беріледі.
Моңғол тілінде етістіктің ІІ топ ... ...... ІІ ... ... ... ... басыңқы сыңардағы ... ... ... ... ... ... ... сөздің лексикалық негізгі мағынасына, етіс,
рай, салт және ... ... ... ... ... ... тұлғалар болып табылады. Олар мыналар: ... ... ... -тал, -вал, ... -нгаа, -лгүй; -маажин және оромдох (немқұрайлы)
көсемшенің –хчаан тұлғалары. Моңғол тілінің ІІ ... ... ... ... ... ... сөздердің қосарлануы (-а,-
а; -е,-е; -й,-й), қимыл есімдеріне жатыс септігі мен ... ... ... ... ... ... ... септігінің жалғауы жалғану
арқылы, оларға шектік демеуліктің ... ... ... ... ғана),
шартты рай мен демеуліктің қосарлануы арқылы (-са да, -се де), есімше мен
тәуелдік жалғауының ІІІ жағы ... ... ... ... ... ... осы ... білдіретін көсемшенің жұрнағы мен
сала көмекші етістігінің тіркесімен (-а сала), қимыл есімінің (–сы) жұрнағы
мен ... ... ... ... ... және –ша ... жұрнағының тіркесімен және оларға шектік демеуліктің тіркесуі (-
ғанша, -генше (ғана) арқылы, болымсыз етістік пен ... ... ... -майынша), есімшенің –қан бол-, қыл- тұлғаларымен ... ... ... беріледі. Бұл тұлғалар жай сөйлем
аясында күрделі немесе бірыңғай баяндауыш ... ... ... қабілетті. (Көсемшелердің екі тілдегі синтаксистік қызметін №1
қосымшадан қараңыз)
Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемдегі сөздер ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
мағынасын толықтырып, есім мен етістіктерді байланыстырушы аралық дәнекер
болатын сөздер – септеулік шылаулар мен көмекші есімдер. ... ... ... ... ... ... амалы болып табылады.
Септеуліктер сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді бірін екіншісіне бағындыра,
өзінің алдында тұрған толық мағыналы ... ... бір ... ... ... етіп, мезгілдік, мекендік, мақсаттық қатынастарды білдіреді.
Қазақ тілінде септеуліктердің қандай септіктен соң келетіндігі ... ... ... ... ... сәйкестігі
төмендегідей:
1. сөздің түбірі, я негіз тұлғалы сөзбен ... ... ... ... ... ... сияқты (шиг), секілді (мэт), сықылды,
тәрізді (адил), туралы (тухай), ... ... ... ... ... ... (-аар, дагуу), бойынша (талаар, ёсоор), жайында,
жайлы (тухайд), шамалы, шақты, ... ... ... ... ... септіктегі сөзбен тіркесетін септеуліктер: дейін, ... ... ... ... ... (- руу), ... (-руу), жуық
(шахам), тарта (орчим), таяу (дөхөм);
3. шығыс септікпен тіркесетін жалғаулықтар: кейін, соң (дараа, ... гөрі (- ), бері ... ... ... ... әрі (цааш), бетер
(улам);
4. көмектес септігімен тіркесетін септеуліктер: ... ... ... ... зэрэг, сацуу).
Қазақ, моңғол тілдерінде септеуліктердің ... ... ... ... ... ... соң
тіркесетіндігінде біраз өзгешеліктер бар. ... екі ... де ... соң: ... қаралы, шақты (орчим, гаруй, шахам); қазақ ... ... соң ... ... туралы, турасында,жайында, бойы, бойында
септеуліктері моңғол ... ілік ... соң; ... тілінде атау
септігінен соң келетін сияқты, секілді, тәрізді септеуліктері моңғол
тілінде атау, ... ... ... соң ... тілінде барыс жалғаулы сөзден соң келетін дейін, ... ... ... ... ... соң; ... тартым, жуық,
таяу септеуліктері моңғол тілінде атау ... соң ... ... септеуліктері моңғол тілінде бағыт септігінен соң келеді.
Екі тілде де бері (нааш, хойш) септеулігі шығыс септігімен ... ... ... соң (дараа), бұрын (өмнө) септеуліктері моңғол
тілінде кейде шығыс, кейде ілік септігінен соң ... ... ... бетер септеуліктері моңғол тілінде жоқ, біріншісін
табыс септігінің ... ... зат ... ... ... ... ... сөзінің тіркесуі арқылы, соңғысын тіркесетін сөздің
алдынан ... бүүр ... ... т.б. ... ... ... Яғни, қазақ тіліндегі мұндай тұлғалар ... ... ... ... модыг бодвол харгана шатахад амар. (АЭ)
Қарағайды ойлағанда (қарағайдан гөрі) қараған жанғанға оңай.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... (хамт, цуг)
септеуліктері зат есімнен соң келсе, ... ... ... септігімен,
есімшеден соң келсе, моңғол тілінде ілік септігімен тіркесу ... ... ... қазақ тіліндегі кейбір ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде
атау септігінен соң келетін арқылы, бойынша септеуліктері моңғол ... ... ... ... ... ... септігінен соң келетін
қарай, салым, таман септеуліктері бағыт септігінің жалғауымен ... ... ... ... ... ... бет түзедік. (АТ)
Конгресийн нэрт албан тушаалтан Чарльзийн гэр лүү чиглэв.
Моңғол тілінде «септіктеуліктер – қандай бір сөздің ... ... ... ... ... ... ... [26,44 б.].
Сондықтан да моңғол ... уруу ... өөд ... т.б. ... ... алдындағы сөзбен бір екпінге бағынышты айтылып, септік
жалғауының қызметін атқаратын болған. ... ... ... ... ... тұлғасы осындай жолмен қалыптасқаны белгілі.
Сондай-ақ, қазақ тілінде септеуліктердің қандай сөз табының сөзімен
тіркесуіне байланысты ... ... әр ... ... ... Айталық,
қазақ тілінің бойы септеулігі атау тұлғалы зат есімнен соң ... ... ілік ... соң турш ... ... –жингөө жұрнағымен
жасалған мезгілдік үстеулермен (шөнөжингөө, шөнийн турш – түні бойы),
есімшеден соң ... ... ... ... ... ... бойда – ирэнгүүт) беріледі. Және де ... ... ... қызметін моңғол тілінде бірнеше септеулік атқарады. Мысалы,
қазақ тілінде ... ... соң ... ... ... моңғол
тілінде атау септігіндегі зат есімнен соң келсе, болгон, ... (күн ... ... ... өдөр тутам), есімшеден соң келсе, тусам деген сөздермен
(көшкен сайын – нүүх тусам) ... ... ... ... реңк бар: нүүх
болгон – көшу сайын, яғни істің қайталануын, нүүх тусам – көше ... яғни ... ... ... ... ... тілінде қимыл
септігінен соң үл барам, барахгүй, зогсохгүй ... және ... ... атау ... зат ... ... ... соң тіркесіп
келеді. Бұлар қазақ тілінде болымсыздық, қарсы ... ... ... ... ... ... ... құрылым т.б.)
демеуліктер, моңғол тіл білімінде оларды ... ... ... салхи зөвхөн шинэ цасаар ч зогсохгүй, хуучин цасыг ч ... жел тек жаңа ... ғана ... ескі ... да ... ... ... Г.Жамбалсүрэн биш, бус (емес) ... ... ... ... [27, 78-79 бб.] айтады:
Хаврын салхи зөвхөн шинэ цасыг ч биш, хуучин цасыг ч хайлуулна.
Көктемгі жел тек жаңа қарды ғана ... ескі ... да ... ... екі ... ... тұрғыдан қайшылықсыз, бірақ
грамматикалық жағынан ... ... ... ... ... ... септігіне, қазақ тілінде көмектес септігіне ... ... биш ... сөзі екі тілде де табыс септігінен соң келіп тұр.
Біздің ойымызша, бұл тұлғалар сабақтас емес, ... ... ... Себебі, мұндағы қатынас меңгерілу-меңгеру емес, бір жай ... ... ... ... ... моңғол тілінде салыстыру және ұқсату қатынасын
білдіріп, атау, ... ... ... соң келіп, ... ... да бар. ... ... ... мэт, ... шиг, ... (буряд тілінде), адил (адли), дүнгэ (қалмақ тілінде) [28,
221-223 бб.] септеуліктерін жатқызады. Қазақ тілінде мұндай септеуліктер
сын есім ... -дай, -дей ... ... ... ... сықылды, тәрізді септеуліктерімен аналитикалық жолмен беріледі.
Мысалы, алганы төдий газар – алақан(ның)дай жер, мойл шиг нүд ... ... ... ... көз, ... адил ...... секілді жануар т.б.
Және де қазақ тілінде қатыстық –дағы, -дегі және себеп-салдарлық –дықтан,
болымсыздық ... ... -сыз ... ... меңгеріле
байланысқан мүшелер моңғол тілінде дах, дэх және ... ... ... биш (емес) шылауларымен аналитикалық жолмен ... ... ... ... ... ой – ... ... дэх чамин санаа; қарыны
аштықтан жоғары көтерілу – ходоод хоосны эрхээр дээш хөөрөх; ... байр – ... емес орын ~ ... орын, шударга бус шүүмжлэл –
әділ емес сын ~ әділетсіз сын, хөдөлмөрийн бус орлого – еңбектің емес кіріс
~ ... ... т.б. ... ... ... ... ... қызметі моңғол тілінде көсемше тұлғаларымен, ... тек ... ... ... ... тұлғалар моңғол тілінде
септеуліктермен беріледі. Және де ... ... ... ... ілік ... ... ... тарихында, дәлірек айтсақ,
көне қыпшақ тілінде жазылған ... ... ... ... да ілік ... соң қолданылғанын [29, 258 б.] ғалымдарымыз
анықтаған.
Қазақ, моңғол ... ... ... ... есімдер арқылы да
меңгеріле байланысады. Шылауларға ... ... ... ... ... бар ... бірақ тіл дамуының барысында олар бастапқы
лексикалық ... ... ... жалғауын қабылдап, соған орай өзінің
анықтауышы болатын сөзге селбесіп, ... ... ... ... айналған. Көмекші есімдер, ғалымдардың пікірінше, түркі изафеті
деп аталатын синтаксистік құрылымның бір түрі.
Моңғол тіл ... де ... ... ... ... үг
(жұрнақ-үстеу), нэр-дайвар үг (есім-үстеу), дайвар-дагавар үг (үстеу-жұрнақ
сөз) деп атаса, Ш.Барайшир: ... ... ... ... ... ... де жұмсалғанымен, морфологиялық тұрғыда жартылай
септеліп, ... ... ... уақыт, кейде сапалық мән
білдіріп, үстеулердің қасиетін сақтайтындықтан дутмаг дайвар үг ... деп атау ... ... ... ... доор, дотор, гадна, өмнө,
хойно, наана, цаана т.б. сөздер жатады» [26, 100 б.] ... ... ... ... тіл ... қазақ тіліндегі көмекші сөздер үстеулер ретінде
танылады. Бұл моңғол тілінде матасу құбылысының болмайтындығымен ... ... ... айтқанда, қазақ тілінде көмекші ... ... ... ... ... жалғауында айтылуы олардың ең
негізгі қасиетінің бірі болса, моңғол тілінде олар тіркесте ілік ... соң ... ... ... ... шарт ... ... сөздердің дербес сөйлем мүшелік қызмет атқару мүмкіндігі қазақ
тіліне қарағанда жоғары ... Егер ... ... ... ... ... тәуелдік формасы септік жалғауларынан соң қолданылады. Мысалы:
Хүмүүс дэргэдүүр нь ийш тийш хөлхөлдөнө. (Д.Гар.)
Адамдар жанымен олай-былай шұбырады.
Келтірілген ... ... ... ... ... ... ... септігінің -үүр
жалғауы жалғанып, одан соң ІІІ жақ ... ... нь ... біреулердің
бір нәрсенің жанымен жүріп жүргенін білдіріп тұр, егер ... анық ... ... анықтап, Хүмүүс хөшөөний дэргэдүүр (нь) (көшенің жанымен)
ийш тийш хөлхөлдөнө деп құрсақ, нь ... ... ... ... ... сай ... яғни ... қалады. Моңғол тілінде жақтық
тәуелдеумен қатар иелік тәуелдеу ... де бар. ... ... ... зат пен ... ... қай жаққа тәуелділігін емес, іс-әрекеттің
иесіне тәуелді мағынаны ... ... ... ... (өзі) ... ... бере алады» [30, 167 б.] Сондықтан да иелік ... ... ... табыс септіктерінде юуган, юүгээ(н), қазіргі тұлғасы
ілік септігінде –ийнхаа, -ийнхээ, [31, 32 б.] ретінде (ілік с. +х ... ... ... ... Яғни, моңғол тілінде көмекші есімнің
алдында жұмсалатын ілік жалғаулы сөз ... ... өз ... жинақтап
алады. Сондықтан да көмекші есімнің тәуелдік тұлғада тұру шарт ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей:
асты (доор), үсті (дээр), алды (урьд), арты (хойно), қасы ... ... ... ... іші ... ... (гадна), тысы (гадар, гадна),
арасы (хооронд), басы (эх, ... түбі ... ... (ойр ... ... жан-жағы (эргэн тойрон), беті (гадарга, хажуу тал), шеті
(зах), ортасы ... т.б. ... ... ... ... ... де ... тұлғада, ал моңғол тілінде негіз тұлғасында тұр. Қазақ,
моңғол тілдерінде көмекші есімдер белгілі бір септік жалғауын ... ... ... ... ... ... бірақ екі тілдің өзіндік
ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... көлемдік барыс, жатыс (өгөх орших, чиглэх), шығыс
(гарах), көмектес (моңғ: үйлдэх) септіктерін үстемелеп ... және ... ... атқарады, бұл жағдай екі тілде сәйкеседі. Мысалы:
Ағайындар арасында дау-жанжал бұрқ ете қалды. (Д.И.)
Ахан дүүсийн хооронд ... ... ... ... есімдер атауыштық қызметте жұмсалып, бастауыштық ... ... ... тілінде ілік жалғаулы сөздің басыңқы-бағыныңқылық
қатынасы берік болмайтындықтан, көмекші сөз дербес мүше, ал ілік ... оның ... ... ... де ... ... басы қызықты болды. (О.Б.)
Алтыбакан(ы) толгой (нь) сонирхолтой боллоо.
Келтірілген мысалда, біріншіден, моңғол ... ілік ... ... ... байланыссыз болып шығады, екіншіден, көмекші есімді қазақ
тіліндегідей тәуелдік тұлғамен берсек, көмекші есім дербес бастауыш болып
кетеді де, ілік ... сөз оның ... ... көмекші есімді тіркес
тұтасымен бастауыш болу үшін көмекші есім тәуелдік ... ... есім ілік ... ... ... моңғол тілдерінде көмекші есімдерге табыс септігі ... ... ... ... ... атқарады. Мұндай
қатынаста моңғол тілінде көмекші есім табыс септігінің нөлдік тұлғасында
тұра ... ... ... ... ... есім міндетті түрде тәуелді
септеудегі ... ... ... ... және ілік ... түсірілуі мүмкін.
Мысалы:
Дэгдмэл дэгдмэл салхи нь дэрсний толгой ганхуулна. (О.Д.)
Секең-секең желі қамыстың бас... тербелтеді. (қамыс басын)
Қазақ, ... ... ... ... ... ... ... қатынасты білдіреді. Салғастырылып отырған тілдерде ілік
жалғаулы сөздің ілік жалғаулы ... ... ... ... ... ... сын ... –ғы (моңғ: -х) жұрнақтармен ... ... бар. ... ішінің (ішкі) әшекейі көздің жауын алады.
Гэрийн дотрын (доторх) чимэглэл нүдний хорхойг авна (нүд баясгана).
Тарихи тұрғыдан көмекші есімдердің ... ... ...... арғы ... ... қолданылуы әбден ықтимал алд-ал, арт-,
аст-ас, үст-үс деген үлгіде қалыптасқан кеңістік мәнді зат ... ... б.] ... ... ... саралай келе, тіпті арт-, алд-
дегендердің –д, ... өзі ... ... ... ... келеді.
Өйткені моңғол тілінде дээр, дунд, хойно т.б. –р, -д, -но тұлғалы көмекші
есімдерге ... ... ... да, ... тіліндегі септелген
тұлғалардың мағынасын бере алады. Ал –р ... ... ... ... ... тән, ... білдіретін «директивтивный падеж» деп
қарайды. [32, 65 б.] ... ... нь хав ... дунд туяа тусгана. (Д.Н.)
Қаса (сұлу) шырайы қап-қараңғының орта(сын)да ... ... ... кейбір көмекші есімдер түбір күйінде келіп, қазақ тілінің
барыс, жатыс септіктерінің қызметін атқарады. ... орон минь чи ... хэл дээр ... баяр ... минь ... сен ... тіл үсті ... аударылмайтын мереке бақытым едің
Сонымен қазақ, моңғол тілдерінде грамматикалық септіктермен келген көмекші
есімдер сөйлемдегі ... ... ... ... аналитикалық
тәсілмен жүзеге асырудың бір амалы болып табылады.
Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемдегі сөздер ешқандай жалғаусыз, тек қатар
тұру арқылы ... ... ... ... амалы сөздердің орын
тәртібі болады. Қазақ ... ... ... ... ... ... зат ... бағыныңқы сыңарда сан есім, зат есім, есімшелер,
есімдіктер жұмсалып, сөйлемнің анықтауыштық қатынасын ... ... ... іс-әрекеттің, қимылдың мәнін айқындау үшін етістіктер ұйтқы сөздер
ретінде үстеулермен, көсемшелермен, еліктеу сөздермен, ... ... ... сын ... тіркесіп, пысықтауыштық қатынасты білдіреді. Бұларды
моңғол тіліне де қатысты айтуға болады, бірақ онда ... мен ... бір ... ... ... ... ... жүзеге
асырушы амал ретінде танылады.
Қазақ, моңғол тілдерінде үстеулердің басыңқы ... ... ... қызметін атқаруы негізінен сәйкес келеді. Ал ... ... ... ... ... бар. ... ... қатынастағы қабысулардың екі түрі бар: 1. ілік ... ... келу ... байланысқандар; себебі, қазақ тілінде бір затты
басқа ... ... ... ... ... ... ... өзара бірлігі күшті, олар ... ... бір ... ... бір ғана ... бола ... 2. ... айқындайтын сөздерімен қабыса байланысады. Моңғол тілінде
мұндай қатынастағы анықтауыштардың ... ілік ... ... ... ... ... қазақ тіліндегідей қабыса байланысады.
Моңғол тілінде «Қабысуға негізделген анықтауыш дегеніміз есім ... ... және ... ... екі ... ... ... арқылы анықталушы-
анықтаушы қатынасты тудыру деген сөз» [11, 162 б.] Моңғол тілінде ... ... ... ... бағыныңқы сыңардағы кейбір есім сөздер
–н дыбысын үстеп алады да, басыңқы сыңармен байланысқа түседі, мұны ... ... ... ... ... ал ... ... байланысында мұндай
дыбыс қажет болмайды, мұны –н-сіз ... ... ... ийм ... ... ... тіркесте бағыныңқы ийм есімдігі –н-сіз қабысып тұрса, таван
ямаа (бес ... ... ... ... ... ... тіркестерде бағыныңқы
сыңардағы тав (бес), хулс (қамыс) деген түбір сөздер бағыныңқыға байланысуы
үшін –н дыбысы жамалып, негіз жасалып ... ... ... ... тілінде екі зат есімнің анықтауыштық қатынаста жұмсалуы үшін ... ... өкше етік - ... өсгийтэй гутал), бейнелеу сөздермен
(қалқан құлақ бала – ... ... ... тіркесіп келіп жұмсалса, моңғол
тілінде мұндай анықтауыштардың бірінші зат есіміне ... ... сын ... ... ... ... Ал ... тілінде сан есіммен (бір қап
алтын – нэг ... алт) және ... ... –ым, -ім, -м ... ... зат есімдер сандық анықтауышпен келсе (бес ... жер ... ... ... екі ... бірдей берілетіндігі байқалады. Бірақ қабыса
байланысқан ... екі ... ... ... ... Қазақ
тілінде қатыстық сын есімдердің –лық ... ... ... ... ... тілінде (жылдық жоспар – ... ... ... ... ... баға – онц дүн) қабысу болып табылады. Қазақ
тілінде -лы жұрнағы арқылы қабыса байланысқан анықтауыштар ... ... ... ... ... ... ... – мэдлэгтэй залуу, сулы жер –
услаг газар т.б.) беріледі. Қазақ тілінде –ғы, -гі ... ... зат ... ... жалғанып есімге қабысса, моңғол ... ... ... ... ... –и ... қабысқан есімдер туралы
да осыны айтуға болады: қысқы демалыс – өвлийн ... ... ... ... ... ... кітап – уран зохиолын ном т.б. Қазақ ... ... ... ... ... ілік септігінің ашық, не жасырын тұлғасындағы
сөздерден соң орналасып, есімдерге қабыса байланысып, сол ... ... ... ... ... де ... ... үстеуге
айналған сөздер –х жұрнағымен есімдерге қабысуы арқылы (төбенің үстіндегі
аттылар – дов дээрх ... ... ... ... зат ... ... ... –ғы, -гі жұрнақтарын
қабылдаған шылаулармен тіркесіп, есімдермен қабысып, анықтауыш қызметінде
жұмсалады, моңғол ... де ... ... ... ... және ... ортақ, есімдерді қабыстырушы тұлға –ғы, -гі (моңғ:
-х) болады. Мысалы, осыдан кейінгі жұмыс – ... ... ... ... ас – орой ... хоол т.б.
Қазақ тілінде –дай, -дей жұрнақты қатыстық сын есімдер мен сан есімдер
есіммен де, ... де ... ... ... ... ... орнына сын есімнен соң мэт, шиг, адил ... ... ... ... көз – гал адил нүд, ... ... көз – ус шиг
мэлтэрсэн нүд), аналитикалық ... ... ... Ал сан ... болса орчим (жуық, қаралы, шамалы) шылауымен (алпыс мыңдай адам –
жаран мянга орчим хүн), ал сан есім дара ... ... ... ... қой – мянгаад хонь) беріліп, алдыңғысы меңгеріле, соңғысы қабыса
байланысады.
Есімдіктердің ... ... ... жалпылау есімдіктері есім сөздермен
қабыса байланысып, анықтауыш қызметін атқаруы екі тілге тән. Бірақ ... ... ... ілік ... зат есімдердің алдында
қолданылғанда көбіне ілік жалғаулары мен ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде ілік
септігімен меңгеріле байланысады, ілік септігінің нөлдік тұлғасында келсе
өөр (басқа) ... ... ... ... ... ... ... ал
егер иелік тәуелдік тұлғада (өөрөө –өзі) деп ... ... ... ... де, ... ... нұқсан келеді. Мысалы:
Жамал өз ойынан шығарып өлең де жазатын болды. (М.Ду.)
Жамал ... ... ... шүлэг ч бичдэг боллоо.
Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлем мүшелерін байланыстырушы амал-тәсілдер
мен формаларды салғастыра келгенде, төмендегі ... мен ... ... ... тілдерінде сөйлемдегі сөздердің синтаксистік
байланысы аналитикалық және синтетикалық тәсіл арқылы
жүзеге асады. Аналитикалық ... ... ... ... ... ... ... ал синтетикалық тәсіл
жалғауларлар арқылы жүзеге асатындығы – екі тілге ортақ.
Жалғаулардың қазақ тілінде ... ... ... ... ... төрт түрі бар, ал ... ... жіктік
жалғауы қалыптаспаған. Тәуелдік жалғауының моңғол тілінде
жақтық және иелік деген екі түрі бар және олар есім ... ... ... Қазақ тілінде басыңқы сыңар қызметін
атқарып тұрған тәуелдік жалғаулы сөз ... ... ... ... ... моңғол тілінде ондай
қажеттілік болмайды.
2. Қазақ, моңғол ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде – қиысу, қабысу, жанасу, матасу; ал
моңғол тілінде найруулах ... ... ... ... екі түрі ... тілінде қиысу бастауыштың жағына қарай баяндауыштың тұлғалануы, ал
моңғол тілінде хабарлы сөйлемдерде ... пен ... ... ... қиысу болмайды, бұйрықты сөйлемдер ғана бастауыштың жағына
тәуелді болып тұрады, бірақ ... ... ... ... ... ... тілдерде жақтық және сандық қиысу бар. Моңғол тіл ... пен ... ... ... ... ... ... – координациялық байланыс ретінде қарастырады және оның екі түрі ... ... ... ... ... атау ... ... байланыс, соңғысына
бастауыштың атау септігінен ауытқып, ілік, табыс, шығыс, қимыл септігімен
берілуі енеді.
Меңгерілетін сөз ... ... ... ... ... ... көмектес
жалғауларының бірінде тұрады. Моңғол тілінде найруулах (меңгеру) ... ... ... (ілік), өгөх-орших (барыс-жатыс), заах
(табыс), ... ... ... ... ... ... чиглэх (бағыт) есім септіктерінің жалғаулары және көсемшенің ІІ
топ жалғаулары;есімше жалғаулары және ... ... ... ... бағыныңқы сыңардың басыңқысымен жалғаусыз, қатар
тұрып байланысуы, бұған есімше және көсемше ... ... ... енгізілсе, моңғол тілінде есімше мен көсемшенің ІІ ... ... ... ... ... ... меңгеруге
жатқызылады; қабысуға негізделген мүшелер сөйлемде екі тілде де ... ... бола ... ... ... ... позициялық байланысы мен септеулік
шылаулар арқылы іске асса, ... ... ... ... меңгеру ретінде, ал алдыңғысы қабысу ретінде таниды.
Септеуліктер қазақ ... ... ... ... ... ... ... тілінде атау, ілік, табыс, шығыс, қимыл ... ... соң ... ... ... атқарады. Қазақ тіліндегі
қарай, арқылы шылаулары моңғол тілінде бағыт септігінің (руу, рүү), ... ... ... ... ... беріледі. Сондай-ақ,
моңғол тілінде салыстыру және ұқсату қатынасын білдіріп, атау, ілік,
біргелік ... соң ... ... меңгерілетін шылаулар мэт,
төдий, чинээ, шиг ... ... ... сын ... -дай, ... ... сияқты, секілді, сықылды, тәрізді септеуліктерімен,
қазақ ... ... ... ... және ... ... есімше –маған, және -сыз жұрнақтарымен байланысқан мүшелер
моңғол тілінде дах, дэх және ... ... ... бус, биш ... ... ... байланысқан формаға жатқызылады.
Көмекші есімдер де қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемдегі ... ... ... бір ... ... ... ... дээр (үсті), асты (доор), хажуу тал (жан(ы) жақ) т.б ... ... ілік ... ... соң ... тәуелдік формада
тұрмайды және бұлар жартылай үстеулер деп танылатындықтан, сөйлемнің жеке
мүшесі болу ... ... ... ... жоғары және көлемдік
септіктердің жалғауын қабылдауы сирек, әсіресе, жатыс септігінің ... егер ... тал (жақ) ... сөз немесе -уур, тұлғасынан
соң ғана жалғанады. Моңғол тіліндегі дээр ... ... сөз ... ... ... септіктерінің де, көмекші есімнің де қызметін атқара алады.
Моңғол тілінде ілік септігі меңгерудің құралы, ... ... ... жалғаулы сөздің бағыныңқысы ілік септігінде ... да, ... ... ... ... ілік ... есім сөздердің,
қабысуға негізделген кейбір ... және -ғы, -лық, ... ... ... ... ... ... сын есімдердің
қызметін моңғол тілінде иелік (ілік) септігі атқара алады.
1.2 Қазақ, моңғол тілдеріндегі жай сөйлемнің ... және бір ... ... ... жеке ... сөз ... ... алатындықтан олардың
құрылымы да әр түрлі болып келеді. Жай сөйлемді түрлерге ажыратуда тұрлаулы
және тұрлаусыз ... ... ... ... сөз ... сөйлемнің мағынасы, коммуникативтік мақсаты, номинативтілігі
және предикативтілігі сияқты мәселелер басшылыққа алынады. Қазақ ... жай ... ... ... ... қарай екі құрамды және
бір құрамды сөйлемдерге жіктеледі. Екі құрамдыларға жалаң, жайылма, толымды
сөйлемдер ... Бір ... жай ... атау сөз ... негізгі
тірек мүше болатын атаулы ... бір ғана бас ...... ... ... сөйлемдер, ойға қатысты сөйлем мүшелері түгел
қатыспаған ... ... ... ... айтылу мақсаты, сазына қарай
хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті сөйлем ретінде бөлушілік бар. ... ... ... ... қарай болымды және болымсыз
сөйлемдерге бөлінеді. Сөйлемнің мұндай типтері моңғол тіл білімінде де ... ... ... тіл ... ... Ш.Лувсанванданның: «Кейбір
сөйлемдерде сөз бен жалғау міндетті түрде қатысса, ... ... ... ... ... …жалғаусыз сөйлемдерді біз аялга үгэлбэр (одағай
сөйлем) деп ... ... ... ... ... ... үгэлбэр
(құрылымдық сөйлем) деп атадық» [33, 11-13 бб.] ... ... ... ... жай ... құрылымдық және құрылымдық емес деп екіге бөледі.
Екі негізді құрылымдық сөйлем түрлері екі тілде ... ... Ал ... ... сөйлем мен етістік бас мүшелі жақсыз және ... ... ... ... есім мен ... ... ... бір негізді сөйлемдер де бар, ... ... ... үш сызықпен белгілейді. Құрылымдық емес сөйлемдерге аялга үг
өгүүлбэр (одағай сөз-сөйлем), сул үг өгүүлбэр (бос ... ... ... ... бар ... атай отырып, О.Төлегенов
мұндай сөйлемдердің қатарына есімдерден құралған (атаулы), ... ... ... ... ... ... енгізеді.
Р.Әміров болса құрылысы жағынан оқшау келетін, құрамындағы сөздерді мүшелік
қатынасқа анық даралауға келмейтін сөйлемдер бар дей келіп, оларды ... ... ... деп ... Ал К.Аханов одағайлар, әдеп-ізет
белгілері, қаратпалар сөйлемге ұқсап ... ... ... ... тән ... ... «...коммуникативтік қызметі жоқ,
яғни бірдеме жайында ... ... ... үшін ... ... қатарына...емес, айтылыстардың ... ... ... [34, 398 б.] деп ... ... ... ... одағай, модаль сөздерден жасалған бір құрамды
атаулы сөйлемдер қатарында ... ... ... ... ... Проф.
Ж.А.Жакуповтың пікірінше, бұлардың барлығы да сөйлемді құрылымдық негізде,
сөйлем мүшелерінің қатынасуы немесе ... ... ... ал шын мәнінде мүшеленбейтін сөйлемдер ... ... ... ... ... жеткізуші құрал болып ... ... ... тұр ... ... информациялық-семантикалық жағынан
толық дегеннің өзінде құрылымдық жағынан толымсыз ... ... Ал ... ... ... толық болады...тілдік мағынасы толық, ал
сөйлеу, орамды тіл мағынасы ... ... ... ... ... бұл сияқты сөйлемдерге коммуникативтік тұрғыдан,
орамды сөйлеу, контекст тұрғысынан қарауымыз керек» [35, 113-114 бб.] ... және екі ... ... қай-қайсысы да тілдік ортаның барлық
жағдайын ... ... ... ... ... жалаң және жайылма бола
алады. Біз сөйлемнің бұл түрлеріне – сөйлем мүшелерінің қатысу, қатыспауына
қарай бөлінісіне тоқталмаймыз. Себебі, ... ... ... ... ... ... ішкі ... ұқсастығы мен ерекшеліктерін
құрылымдық-семантикалық тұрғыдан сипаттап салғастыру екендігін назарға ала
отырып, біріншіден, сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... функционалдық-коммуникативтік жағына ... ... ... ІІ ... ... ... ... жолдары арнайы
сөз болатындықтан, аталмыш тілдердегі бір ... жай ... ... ... мақсатына қатысты түрлері, оның ... ... ... ... ... жолдары, сөйлемдегі оқшау
сөздердің ұқсастығы мен ерекшеліктеріне тоқталмақпыз.
Қазақ тіл білімінде жай ... ... ... ... жақтардан қосымша
мәндермен сипатталып, құрылымдық көлемінің ұлғайтылған ... жеке ... жай ... ... тану ... Оларға: айқындауышты
сөйлемдер, қыстырма сөйлемдер, қыстырынды ... ... ... ... ... ... қаратпалы сөйлемдер жатады. Ал моңғол
тіл білімінде мұндай сөйлемдер тобы қарастырылмайды, ... ... ... ... ... ... полипредикатты немесе көп
субъектілі монопредикатты сөйлемдерді жай және құрмалас сөйлемдердің аралық
сипатындағы ... ... ... қажеттілігі айтылып жүр.
Қазақ тіл білімінде бір ғана бас мүшенің қатысымен берілген сөйлемдер
жөніндегі алғашқы пікірді ... ... ... ... ... ... ... бастауышсыз сөйлемдер екенін айта отырып, белгісіз
жақты сөйлемге ІІІ жақтық ... ... іс ... иесі кім ... ... ... жатқызады да, жалпылама жақты сөйлемге ... ... ... ... ... үш ... бірдей ортақ болып келетін
сөйлемдерді жатқызады. Ал ғалым Ғ.Мадина бұлардың ... ... жоқ, ... ... ... ... ... деп атайды. Ғалым
Ж.Садуақасов сөйлемдерді «предикативтік мүшелердің қатысына қарай ... ... ... ... деп бөлген орынды. Сонда ... ... ... ... – бір ... және қос құрамды
немесе бір бас мүшелі және екі бас мүшелі деп ... [36, 67] ... ... ... ... бір ... ... қатарына
грамматикалық жағынан бір ғана предикативтік бас мүше ... ... бас ... толықтыруды қажет етпейтін сөйлемдер: 1) белгілі
жақты; 2) жалпылама жақты; 3) белгісіз жақты; 4) ... ... ... атау сөз ... негізгі, тірек мүше болып, ... ... ... ...... ... ... жөн көреді.
Моңғол ғалымдарының пікірінше, «Жалпы тіл білімінде жақсыз сөйлемде
бастауышы жоқ, ... ... да ... емес ... ... ... ... бұл анықтаманы сол тілдің өзіндік ерекшелігіне сай ... ... ... тілінде баяндауыш жақтық көрсеткішсіз болатындықтан іс-
әрекеттің субъектісіз, грамматикалық бастауышсыз ... [37, 38 б.] ... ... де тән ... ... Сондай-ақ, моңғол ғалымдары
белгілі жақты (тодорхой эзэн биет), белгісіз жақты (тодорхойгүй эзэн биет),
жалпылама жақты (ерөнхий эзэн ... ... ... ... ... қабылдайтындықтан, бір құрамды сөйлемдерді ... ... ... есім ... ... ... және есім мен етістіктің бірігуінен
жасалған бір құрамды ... ... үш ... ... ... ... жақсыз сөйлемдер (жанама жақты – эзэн биегүй ... ... ... тілдерінде бастауышсыз, бастауышты ... ... ... ... тұратын сөйлемдер. Олардың атау тұлғалы
грамматикалық ... жоқ, ... мәні ... ... не ... ... ... логикалық ыңғайда байқалатын немесе мүлдем
байқалмайды.
а) Қазақ тілінде қимыл ... ... ... ... әр ... ... ... (мүмкін, мүмкін емес, керек, керек емес, ... ... ... арқылы жасалады. Моңғол тілінде де –х ... соң ... ... ... ... ёстой, ёсгүй, деген
модаль мәнді сөздер жұмсалады, бірақ қимыл есімдері жіктеліп қолданылмайды,
логикалық ... ... ... ілік септігінде емес, өгөх-орших
(барыс-жатыс) септігінің ... ... ... ашық ... керек. (Б.Бұлқ.)
Бидний (бидэнд) ил ярилцах (нь) хэрэгтэй.
ә) Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... және оның болымсыздық тұлғалары болмас, болмайды сөздері
тіркесіп келіп жасалған ... ... ... ... ... –ж, -ч
көсемше тұлғалары, соңынан болымсыздық болохгүй, болохгүй байх көмекші
етістіктері ... келу ... ... ... мәселенің ешқандайына келісуге болмайды. (С.С.)
Энэ асуудлын ямарт нь ч (ямарыг ч) зөвшөөж болохгүй.
б) Қазақ тілінде ... ... ... ... ... тура кел-
деген көмекші сөз тіркесіп жасалған ... ... ... ... ... ... өөр аргагүй бол- (басқа амалсыз бол-) тәрізді
сөздердің тіркесіп келуі арқылы беріледі. ... ... де ... ... іске жүгінуге тура келді. (Ә.Кек.)
Тэр үед ч томоохон хэлэлцээрт (ийг) хүлцэхээс өөр аргагүй ... ... ... ... және ... рай ... етістіктерге бол-
(болмас, болма-) көмекші етістіктерінің тіркесіп келуі ... ... ... ... ... ... ... де бар.Мысалы:
Мынау елдің бұл ісін аяқсыз тастап болмайды. М.Ә.)
Энэхүү улсын уг явдлыг үр дүнгүй ... ... ... ... не? ... ... сұрау есімдіктері мен керек, қажет
деген ... ... ... ... ... тіркесуі арқылы жақсыз
сөйлем жасалады. Моңғол тілінде де юу? юун? сұрау есімдіктері билээ (е-),
хэрэг ... ... ... ілік ... өгөх ... (беру-болу)
септігіндегі логикалық бастауышпен келуі арқылы ... ... ... ... нь юу ч билээ. (Ц.Лувс.)
Қайткенде де кесесін алғаны не(сі) екен.
ғ) Қазақ тілінде –ған, -мақ ... ... ... ... т.б. ... ... ... арқылы жақсыз сөйлемдер жасалады,
моңғол тілінде ... –х (қаз: -у) ... ал ... ... ... ... ... үстеп алады, бірақ логикалық субъект атау септігінде беріліп,
екі құрамды сөйлем ретінде беріледі. Мысалы:
Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі білмек ... ... ном ... ... юуны урьд ... ... ... тілінде –қы/кі, -ғы/гі жұрнақты етістіктің тәуелденген түріне
кел- көмекші етістігінің тіркесіп келуі арқылы ... ... ... ... ... жолмен жасалмағанымен, -қы кел- тұлғаларының орнына
есімшенің –маар тұлғасы санагда- (санаға, ойға келе беру) деген етістікпен,
логикалық ... ... ... ... ... тұрып жасалады. Ал қазақ
тіліндегі ілік септік тұлғасындағы логикалық субъектіні моңғол тілінде ... ... ... түсініксіз болып шығады. Сондықтан субъектіні атау
септігінде беріп, не жақты сөйлем ретінде, не ... ... ... ... сөйлем ретінде беруге болады. Мысалы:
Менің сізге ол көрпенің тарихын да айтып ... ... ... (би) танд тэр ... ... ч ярьж өгөхийг хүслээ. Надад танд тэр
гуудасны түүхийг ч яримаар ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің бастауышы
боларлық сөз қатысып, баяндауыш ретінде біртұтастанып кеткен бір құрамды
жақсыз сөйлемдер бар. ... ... ... ... де бар, ... ... идиомдық тіркестерге сәйкес келетін баламасы моңғол тілінде жоқ
болған ... ... ... жақты сөйлем ретінде беруге ... ... жаны ... ... ... ... луу сүнс нь халих шиг боллоо. ~ Абай ... ... ... ... есім сөз –тай, -гүй қосымшалы есім сөздер немесе олардың
бай- көмекші етістігімен тіркесіп келуі арқылы жақсыз сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
жиналысты. Надад аймшигтай байлаа. Маған қорқынышты еді.
Қазақ ... ... мәні ... бас мүшедегі жақтық
тұлғалардан аңғарылып, бастауыштың атау ... ... ... етпейтін бір негізді сөйлем түрін белгілі жақты сөйлем ... ... ... мұндай сөйлемнің тұрлаулы мүшесі есім сөз тұлғалары,
жақ жалғаулары арқылы беріледі. Дәлірек айтсақ, бір негізді белгілі ... бас ... екі ... ... ... сияқты дара, күрделі
құрылымды, шақ, рай формаларымен, І, ІІ жақтық тұлғалармен ... ... ... предикаттық қатынас екі түрлі жолмен айқындалады: бірінші,
компонентте екі негізгі мүшенің, бастауыш пен ... ... ... ... ... тек ... формасы арқылы» [38, 19б.] Мұндағы
ғалымның ... ... ... ... дегенін тар мағынада жақ
категориясы деп түсініп, моңғол тілінің предикаттық қатынасының айқындалуын
қазақ тілінің тұрғысынан сараласақ, ... ... ... жағы тек ... мүшенің қатар келуі арқылы ғана анықталады, ал жіктік ... ... ... ... ... ... ... оқиғасы қай жақта
екендігін білдіруі үшін ... ... ... ... ... ... ... «сөйлемдердің ерекшелігі – баяндауышы жақтық жалғауынсыз
жасалып, мағыналық жағынан іс-әрекет пен іс ... ... анық ... ... [37, 38 б.] Басқаша айтқанда, іс-әрекет иесі
немесе ... ... ... ... ... ... шарт
емес, тек баяндауыштың тобымен жасалған бір ... ... өте ... және ... қай ... тұрғанын контекст ғана анықтай ... ... ... (би)). ... (Та нар ... ... ... тіліндегі есім тобымен ... бір ... ... ... қай ... ... ... болып тұрса, моңғол
тілінде грамматикалық бастауышты ... ... ... формада беру
үшін міндетті түрде жіктеу есімдігі керек болады, сөйлем екі құрамды болып
кетеді. ... ... ... ... ... сөйлемдер тек бұйрықты
сөйлемдерге ғана тән. Мысалы:
Дорно зүгт наран хаанаас манддагийг очиж ... ... ... ... күн
қайдан шығатынын барып көріңдер!
Келтірілген мысалда үзэгтүн деген құрметтей ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Қазақ тілінде баяндаушы етістіктің ІІІ жағында тұрып, іс-әрекет иесі
белгісіз, жоқ ... тек ... ... ... ... ... көздейтін, іс-әрекет иесі болатын жақ тек ... ... ... бір ... жақ ... ... бір ... сөйлемдер белгісіз
жақты сөйлем деп аталады. Қазақ тіліндегі белгілі жақты және белгісіз жақты
сөйлем ретінде ... ... ... ... ... бас ... шақпен
тұлғаланып немесе есім сөзден жасалып беріледі. Себебі, ... ... ... ... көрінбегенде, кез келген сөйлем бір құрамды
сөйлем ретінде ... ... ... болады. Мысалы:
Сэмэрсэн хүрэн дээлтэй ажээ(Ч.Л)
Сөгілген күрең шапанды еді.
Хэрлэнгийн хөндийд хурдан морь тарлаж байв. (С.Э.)
Кер-Өлеңнің өңірінде жүйрік ат баптап жатты.
Келтірілген ... ... ... ... ІІІ ... ... іс-әрекеті, ал моңғол тілінде кімнің ат баптағанын, кімде шапан
барын үш ... ... де ... қолдануға болады.
Қазақ тілінде «бас ... ... бір ... тұлғада тұрғанымен
(көбінесе ІІ жақ, ішінара І және ІІ жақтарда), ... ... ... ... ... ... сай ... үш жаққа тән боп
көрінетін бір негізді сөйлем түрін жалпылама ... ... ... [31, ... Жалпылама жақтық мән үш жаққа да ортақ бола ... ... ... ... ауыспалы жақтық мағынадағы сөйлемдерде кездеседі.
Мысалы:
Мұнан да жаман күнімде тойға барғанмын. (Мәтел)
Үүнээс ч дорой ... ... ... ... ... ... ... қаратылып айтылуы жағынан алып
қарасақ, барша ... ... ... ... ал ... ... келсек, жағы
белгілі, І жақ ыңғайында тұр. Берілген ... ... ... ... ... ... жағдайларды ескеруден болып отыр. Бұған
қарағанда, моңғол тілінде баяндауышқа тіркескен доо тәрізді ... ... ... ... ... атқарып тұр деуге болады.
Моңғол тілінде негізгі мүшесі есімшенің – х (қаз: -у) ... бір ... ... ... ... көп ... ... зунаар жин тээх, дүн өвлөөр тэрлэг өмсөх. (Мақал)
Ыстық жазда керуен тарту, ызғар қыста терлік (жұқа шапан) кию.
Атаулы сөйлемдер ... ... ... ... ... тіл ... оларды: 1) бейнелеу мағыналы атаулы сөйлемдер; ... ... ... 3) ... мағыналы атаулы сөйлемдер ... бар. Ал ... ... «атаулы сөйлемнің негізгі белгісі –
мағынасы ... зат, ... оның ... ... ... ... мен істің иесін көрсетіп, атау септігіндегі есім ... ... ... ... болатындығында» [39, 61 б.] Атаулы сөйлемдер: 1) ... ... ... ... ... 2) ... ... белгі
3) мезгілдік қатынастағы белгі болып, мақсаты жағынан хабарлы, сұраулы,
лепті ... ... ... ... тіл ... көбінесе атаулы сөйлем
«кез келген стильдің ... ... Бұл ... зат, ... ... ... ... бағытталады» [40, 146 б.] деген тұрғыдан
стилистикаға қатысты зерттеліп, сөйлемнің, мәтіннің ... ... ... келеді және моңғол тілінде атаулы сөйлемнің ... ... ... ... ... ... тілінде атаулы сөйлемдердің негізгі мүшесінің грамматикалық түр-
тұрпаты және қолданылу мақсаты төмендегідей:
1. Негізгі мүшесі атау ... зат ... ... ... сөйлемдер
оқиғаны, бейнені қысқа панорамды етіп ... ... ... атау үшін жұмсалады. Мысалы:
Суық қыстың орта кезі. Жер қарлы. (М.Ә.)
Хүйтэн ... дунд үе. ... ... Негізгі мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлемдер, бірінші, сын
есімнің тәуелдеулі формасында ... ... тән сын, ... ... мүшесі –ғыр, -гір, -қыр, -кір жұрнағы (моңғ: -маар) арқылы
жасалған атаулы ... ... ... ... амалы болып жұмсалады.
Мысалы:
Қалың малды шығарған қандай көріңде өкіргір екен! (М.Ду.)
Сүй ... ... ... ... бархирмаар билээ(дээ)!
3. Негізгі мүшесі есімшеден болған атаулы сөйлемдер де іс-әрекет
туралы пікірді эмоциямен ... үшін ... ... ... мен ... ... қимай отырғандары. (Ә.К.)
Төлбөргүй малчин болон хөлсгүй түлээчдийг (түлээчдээс) салж ядан ... ... ... ... етістіктен болған атаулы сөйлемдер іс-қимылды
эмоциямен білдіру үшін жұмсалады. Мысалы:
Менің жасымда қайдағы ... ... ... дээр ... (юуныхан) гялалзах!
5. Негізгі мүшесі табыс септіктегі зат есім, сын есім, есімше, тұйық
етістіктен болған атаулы сөйлемдер де ... ... ... Мысалы:
Будан татаад дуниартсан буурал Алтайн сайхныг ээ хө.
Тұман түсіп мұнарланған бурыл ... ... ... тілінде атаулы сөйлемнің негізгі мүшесінің құрамына
–шы, -ші жұрнағы ... та ... ... ... ... ... ... толмаушылықты білдіреді. Мұндай сөйлемдер моңғол тілінде
егер негізгі мүше есім сөз табынан болса гэж (деп) , гээч ... ... ... ээ одағай сөзінің тіркесуі арқылы, ал етістіктен болса,
-аач (-ашы) тұлғаларында беріледі. Мысалы:
Сұрының жаманыншы! (І.Ж.)
Царагий нь ... гэж! ... ... (Ғ.Мұст.)
Галзуурахыг нь хараач! (Галзуурах нь ээ! – Құтыруын!)
Моңғол тілінде есім және ... тобы ... ... бір ... бар, бұларды оқыту практикасында астын үш сызықпен сызып
көрсетеді. ... ... ... ... күз ... сипатқа ену, күз
жайлы болды деген тәрізді мағынада қолданылады. Сөйлемнің құрамында субъект
те, предикат та бар, ... ... олар ... пікірін де білдіріп
тұр. Дәлірек айтсақ, мұндай сөйлемдерді бір жағынан, Жаңбыр көп жауды деген
екі негізді сөйлем ... де ... ... ал ... ... сөйлеуші
жаңбырдың көп жауғанына, іс-әрекеттің көпке созылғанына ... ... олай ... ... Сондықтан моңғол грамматистері
сөйлемнің екі бас мүшесі бірігіп көрініс тапқан мұндай сөйлемдерді ... бір ... ... ... ... Қазақ тілінің деректерінде де
құрамында субъектісі де, предикаты да бар, онымен қоса сөйлеушінің пікірін
де өз бойына сіңіріп тұратын ... бар ... ... ... және олар
моңғол тіліне қарағанда өте көп. Айталық, Сен сағына бересің деген сөйлемді
Сенің-ақ ... ... ... сағынғышың-ай! деп атаулы сөйлем
ретінде құруға болумен қатар Сағынғышсың деп те айту ... жат ... ... ... – есім және ... тобы ... ... бір
құрамды сөйлемнің ерекше түрі. ... Ей, қыз, ... ... (О.Б.) ... ... сохор юм уу, чи! Нүдэндээ хараач.
1.3 Қазақ, моңғол тілдеріндегі жай сөйлемнің айтылу мақсатына қарай
бөлінуі мен ... ... ... ... ... ... білдіріп қана қоймай, қатынас құралы
болу қызметінде екінші біреудің пікірін білу, ақпарат алу, ... ... ... ... қосылуына түрткі болу үшін, сөйлеу үстінде
сөйлеушінің алуан түрлі эмоциялық ... ... ... үшін ... ... бәрі ... айтылудағы мақсаты болумен қатар «Мұндай
сөйлемдерде баяндаудың шындыққа қатыстылығы нақтылы болады: оның айтушы
тарапынан ... ... іс ... бекітілуі, түрлі үстеме мағынада
сыпатталуы, соған сәйкес, белгілі бір мезгілге байланысты ... ... ... ... және мұның айтушы, сөйлесуші, бөгде ... ... сол ... тән ... ... әрі
сараланып, әрі ұласып беріледі. ... ... шақ, жақ ... ... деу осыдан» [41, 20-21 бб.]
Жалпы тіл білімінде модальділікті объективті және субъективті деп ... ... ...... ... іс-әрекет, қимыл
қозғалыстың үш шақта өтуі, екіншіден, ... емес ... ... ... қалау, тілек, қажеттілік тәрізді ... ... ... ... объективті модальділік, бір жағынан, сөйлем
предикативтілігінің ... ... ... ... оны ісек ... ... бір амалы бола алады. Осы тұрғыдан келгенде, сөйлемнің
модальділігі айтылған ойға ... ... ... ... бағытталған модальдік мәнде (inter-personal modality) болады,
«хабарлау», «сұрау», «бұйыру» деген үш модаль мән – сөйлемнің ең ... ... [42, 34 б.] ... ... ... ... ... жөніндегі хабарлама сенімділікпен немесе болжал түрінде келуі ... ойға ... ... ал ... болмысқа қаншалықты
қатысты екенін білу – сөйлемде айтылған ойға және ... ... ал ... ... сай ... ... ... қалау, өтіну
түріндегісі тыңдаушыға бағытталған ... ... ... қазіргі
қазақ және моңғол тіл білімінде сөйлемнің ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болатын сөйлемнің ең
негізгі модальдік мәнін – айтылу мақсатын білдіретін сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... деп бөлу қалыптасқан.
Ал лепті сөйлемдер адамның ... ... ... білдірумен қатар сөйлемнің
лепті, лепсіз болуы интонацияға сүйенетіндікте, оларды ... ... ... пайда болған құбылыс деуге болады.
Яғни, ... ... ... да, ... ... ... да ... табады.
Қазақ және моңғол тілдерінде баяндауыштары ашық рай формалы етістіктен
немесе осы формаға сипаттас ... ... ... ... ... хабарды, ақпаратты жеткізу ... ... ... ... деп ... ортақтық бар. Олар реальды да,
ирреальды шындықты да, ... ... ... да
білдіретіндігіне байланысты болымды және болымсыз түрде беріледі. ... – ойды ... ... формасы да, болымсыз сөйлем – объективті
болмысты, ойлаған ойымызды жоққа шығарып, айтылған ойға ... ... ... ... ... ... ... Болымды хабарлы сөйлем
етістіктің түбір, туынды және ... ... ... ... ... ... етістіктердің жетекші етістігіне де, көмекші етістігіне де
болымсыздық қатар жалғанғанда, болымдылық мәнге ие ... ... ... тән, ... ... ... баяндауыш жіктік тұлғада
тұрмайтындығы ерекшелік болады. Мысалы:
Бұл үшін Жұмабайды ... ... ... ... ...
кінәлауға болады)
Үүний төлөө Жумабайг буруутгаж болохгүй. (буруутгахгүй байж ... ... ... ... ең ... қазақ тілінде жоқ моңғол тілінде
үгүй, байхгүй, алга деген көмекші ... ... ... ... ... ... кімде, неде жоқтығын факт ретінде баяндап,
қазақ тілінде І, ІІ ... ... ... дара ... ... ... Мысалы:
Сендер бұл тізімде жоқсыңдар. (Ғ.Мұст.)
Та нар энэ бүртгэлд алга(Ø).
Қазақ тілінде болымсыз сөйлемдердің етістікті баяндауыштары ... -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... ... моңғол тілінде
бұл мағына үгүй (жоқ) деген сөз немесе оның негізге кіріккен тұлғасы ... ... ... ... ... етістік негіздеріне жалғанатын
есімше, көсемше, рай, жіктік жалғаулары болымсыздық қосымшасынан кейін
келсе, ... ... ... ... ... ... тұрады. Мысалы:
Ингэж уярах юм гэж ер санасангүй. (С.Э.)
Осыншама әсерленер деп тіпті ойламады. ... ... ... ... ... баяндауыштардан соң жоқ, емес ... ... ... ... сөйлемдер жасалады, моңғол тілінде бұлар
биш, бус жартылай үстеулерімен және ... ... ... Мысалы:
Жарлы емеспін, зарлымын,
Оны да ойла толғанып. (Абай)
Ядуу биш (би), гунигтай (би),
Түүнийг бас санан дурс.
Қазақ тілінде баяндауыш ... -сыз, -сіз ... сын ... ... ... сөйлем жасалады, моңғол тілінде ... ... ... ... тіл, ... сөз – ... ... (Абай)
Хайран хэл, хайран үг хүдлэгт хүндлэлгүй.
Сондай-ақ, қазақ тілінде болымсыз күрделі баяндауыш есімшенің –ар,– мақ,
–атын тұлғаларынан соң емес сөзімен тіркесіп ... ... ... ... ... шақ ... ... –х, биш, бус сөздерімен тіркесіп
аналитикалық тәсілмен, ал қазақ тілінде есімшенің -ған тұлғалары жоқ, емес
көмекші ... ... ... ... қолданылса, моңғол
тілінде мұндай баяндауыштар есімшенің –сан, -аа қосымшаларынан соң –гүй
жұрнағының жалғануы арқылы синтетикалық ... ... ... кісі әлі ... ... ... ... жоқ. (М.Ә.)
Энэ хүн өнөөг хүртэл сэдлээс мултарсангүй (мултраагүй).
Қазақ тілінде көсемшенің –а, -е, -й тұлғаларындағы негізгі етістік алма-
көмекші етістігін жетегінде ... оған ... ... ... жасалған
күрделі болымсыз баяндауыш моңғол тілінде де көсемшенің –ж, -ч тұлғасындағы
негізгі етістік –чадсангүй, ... ... ... жоқ) ... ... арқылы аналитикалық жолмен беріледі. Мысалы:
Олар да мандытып ештеңе айта алмады. (Д.И.)
Тэд ч олиглож (олигтойхон) юу ч хэлж чадаагүй.
Болымсыз есімдіктері (ешкім (хэн ч), ... ... ... түк ... т.б.) ... ... анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық
қызметте жұмсалғанда, баяндауышы болымсыздық тұлғада келіп ... ... екі ... де бар. ... ... әжуа, көзінен кекесін көрмеді. (Ә.Кек.)
Хэний ч нүүрнээс нь элэглэл, нүднээс нь егөөтгөл үзээгүй
Қазақ тілінде есімшенің –с ... ... ... ... ... ... Мұндай есімше жұрнағы моңғол тілінде жоқ, қазақ
тілінде синтетикалық ... ... ... болымсыз баяндауыштар моңғол
тілінде жетекші етістікке болымсыз –гүй жұрнағы жалғанып, болжау мәндегі
көмекші етістік (байх ... ... ... ... ... бармассың. (С.Мұқ.)
Өнөөдөр ажилд очихгүй байх (чи).
Моңғол тілінде үл, эс деген сөздер етістіктің алдынан келіп, болымсыз
хабарлы сөйлем ... ... ... тілінде болымсыздық қосымшасымен
беріледі. Мысалы:
Одоо бидэнтэй хамт эс хөдлөв. (МҚШ)
Енді бізбен бірге қозғалмады.
Проф. Т. Әбдіғалиева: «Екі құрамды жай ... ... ... ... ... сөз ... де байланысты» [43, 163 б.] екендігін
көрсетеді. Бұл пікірді моңғол тіліне де ... ... ... ... ... орай ... ... қатсуымен жасалған баяндауыштар
екінші тілде дара баяндауыш ... ... ... ... ... ... аман ... қомсынды. (Дж.Л.) – қуанбады.
Тэр(ээр) өвчтний амьд, мэнд үлдсэнд сэтгэл дундуурав ~ баярлаагүй.
Мұндағы қомсыну ... дара ... ... ... ... ... (көңіл орталау) тәрізді тұрақты тіркеспен беруге болады.
Келтірілген мысалдағы хомс (аз) ... ... ... ... ... ... ... тәрізді тұрақты тіркес жасауға қатысқанымен, әрі моңғол
тілінің төл сөз ... оны дәл осы сөз ... ... тіркеспен
аударуға болмайды. Бұл салғастырылып отырған тілдердің сөйлем құрылысының
алшақтап, ... ... ... сол ыңғайдағы күрделі немесе
құранды етістіктердің де ықпал ететіндігін ... ... ... ... ... баяндауыштың құрамында ешқандай
болымсыздық тұлға болмаса да, сөйлем ... ... ... ... бар. ... тілінде –у тұлғалы қимыл есімі мен ... ... ... ... келіп қою көмекші етістігімен (келгенді
қою) ... ... ... ... ... ... қалу көмекші етістігімен
(айтқаннан қалу) тіркесіп жасалған болымсыздық мағынадағы сөйлемдер моңғол
тілінде де ... –х ... ... ... ... ... соң байх ... болих (қою) деген көмекші етістіктің тіркесіп
келуі арқылы (ирэхээ байх ~ келуді (келгенді) қою, бичихээ байх ~ ... қою) ... ... бид хоёр ... ... алба ... дөнгөхөө байлаа. (Х.З.)
Мына екеуіміз қартайып, шамадан тыс жұмыс істеуді қойдық. (істеуден қалдық)
Қазақ тілінде ада болу, ада қылу, ада ету ... ... ... ... тілінде үгүй болох, үгүй болгох (жоқ ... ... ... ... Егер ада емес ... берілсе баяндауыш
болымсыздық мәнін жоғалтып, сөйлем болымды сипат алады. Мысалы:
Адай осындай жымысқы ойдан да ада емес. (М.Ә.) – ойы ... ... ... ... ч ... бус (холгүй–хорон санаатай)
Моңғол тілінде көсемшенің –ж, -ч, -н тұлғасындағы етістіктер мен ядах
деген ... ... ... арқылы іс-әрекетті қиынсынып істей алмау
(халдаж ядах – ... ... ... да бір ... ... жетпеу (тэсч
ядах – шыдамы жетпеу т.б.) деген ... ... ... ... ... ... ал соңғы етістікке –гүй болымсыздық
жұрнағы жалғанса немесе бус, биш сөздері тіркессе, сөйлем ... ... ... тілінде олар болымсыз тұлғада тұрады. Мысалы:
Мұндайда Наурызбайдың жүрегі удай ашып, жанын қоярға жер таба ... ... ... зүрх (нь) ихэд эмзэглэн, амиа хоргоох газрыг олж ядна.
Қазақ тілінде жек көру деген тәрізді құрама ... ... ... ядах ... ... мағынасы болымсыз болып табылады, болымсыз
жұрнағымен келгенде, болымды мәнге ие болады. Мысалы:
Түбінде тыныш жүргенді жек ... ...... ... ... ... явахыг үзэн ядаагүй. – зохистойд тооцов.
Қазақ тілінде тұлғалық сипаты ... ... ... – ұяттан жұрдай
(ичгүүргүй), мүлт кетті (оноогүй), құр қалу (үгүйрэх) т.б. және сипаты
болымсыз, мағынасы ... – құр емес ... бус), ... емес ... – бар т.б. сөз тіркестері моңғол тілінде болымсыз ... ... ... ... ... деректерінде баяндауыш
құрамында болымсыз формасы екі рет емес, бір рет, яғни ... ... ... ... –сіз, -сыз (моңғ: –гүй) жұрнақты (моңғ: -х) есім сөзбен
тіркесіп келіп, болымды ... ... ... ... Мысалы:
Оның маған бірдеме айтары сөзсіз (Ауызекі сөйлеу тілі) – айтады.
Түүний надад нэг юм хэлэх нь гарцаагүй – ... ... ... ... мағынасы болымсыз үгүй, алга – жоқ,
биш – емес және байна – бар ... ... ... ... ... ... келуі арқылы (үгүй байна – жоқ) осы ... ... ... Ал ... (жоқ) ... ... өзі байх ... болу және (ү)гүй – жоқ деген сөздерден қалыптасқандығын ескерсек, ... ... ... ... ... деген тіркесте қазақ тілінде жоқ
екен, ал байхгүй байгаа юм ... ... ... ... жоқ екен деген сияқты үстеме модальдік мәнді білдіреді.
Моңғол тілінің бұйрықты сөйлемдерінде болымсыздық мән бүү, битгий ... ... ... ... ... ... ... дарах цагт олзонд бүү саатагтун. (МҚШ)
Жауды жеңген шақта олжаға (-) кідірмеңдер.
Қандай да бір хабар алу үшін қойылған ... ... ... ... ... ... ... сөйлем деп аталатындығы белгілі.
Қазақ және ... ... ... ... ... шылаулар ма? ме?
ба? бе? ба? па? пе? ше?, ... бэ? вэ? уу? үү? юу? юү? ... ... сұрау есімдіктері және интонация арқылы синтаксистік амалмен
жасалады. «Интонация тәсілі арқылы ... ... ... ... ... тілінде де – А.Н.) белгілі бір контексте, ... ... ... ... коммуникативтік акт процессінде түзіледі» [44,
106 б.] Сондықтан арнайы тоқталу артық болар деген ойдамыз.
Ашық ... ... ... екі ... де сұрау есімдіктерінен
жасалады және сөйлемнің қандай мүшесінің позициясында ... сол ... ... ... ... моңғол тілінде сұрау есімдіктері қатысқан ... ... да ... сөйлемді тиянақтап тұрады. Егер сұраққа
логикалық ... ... ... қолданылады. Мысалы:
Үйінен қалай алып шығатын болдық? (С.Мұқ.)
Гэрээс нь яаж авч гарахаар болсон бэ?
Ийм халуун цагт ... ... амьд хүн яаж ... (МҚШ) ... ... жүн ... тірі адам ... бар?
Қазақ тілінде сұраулық шылаулар –ған ба еді, -ған ба екен, -а ма екен,
-ып па еді тұлғалы ... ... ... ... ... сөз бен ... сөз ... қолданылады, ал моңғол тілінде
сұраулық шылау сөйлемді ... ... ... оның алдында тұрады және
етістікке кірігіп, біртұтастанып кеткендері де кездеседі. Мысалы:
Мынадай тілеу үстінде арман бола ма ... баяр ... дээр ... (бас) ... ... эх ба дүү ... зүг яв гэж эс ... би? (МҚШ)
Сені (саған) ана мен інілердің жағына бар деп айтпады ма, мен? (айтпаған ... ... ... ... мысалда эс хэллээ (айтпады) деген өткен ... ... ... етістікке үү сұраулық шылауы кірігіп, эс
хэллүү ... ... ... яғни модальдік, шақтық, сұраулық мән
бірінің үстіне бірі жамалып тұр.
Моңғол тілінде –х тұлғалы есімшеден соң ... ... І, ІІ ... нь ... ... ... сұраулық шылаулар сөйлемді аяқтап тұрады,
мұндай баяндауыштар қазақ тілінде көсемшенің –а, -е, -й ... ... ... ... ... Мысалы:
Тэр гурван мэргид гэртээ харих нь уу? (МҚШ)
Сол үш меркіт үйіне қайт(у –ы) ма? (қайта ма?)
Қазақ тілінде ... ... ... ... морфологиялық құрамы
ретінде кірігіп жұмсалады. Шылауларды кіріктіретін зат есім, ежелгі өткен
шақ, келер шақ етістіктері және ... ... ... ... жақтық
жалғауларының алдында орналасады. Моңғол тілінде де ... ... ... ... ... ... ... кірігіп жұмсалатыны
бар. Мысалы:
Ұғамысың бұны, таж иесі, тақ иесі ұрғашы?! (Ә.К.)
Ойлгоно уу чи үүнийг, ... ... хаан ... эзэн эмэгтэй!
Хаанаас чи ийм зан сураав? (П.Лувс.)
Қайдан сен мұндай жаман қылық үйрендің?
Қазақ тілінде деймісің көмекші етістігі де ... ... ... шылау кіріккен, бірдеңеге таңдану, таңырқау мағынасында айтылып
сұраулы сөйлем жасауға қатысады, ал ... ... осы ... ... ... көмекші етістіктің соңғы буынын созып айтылу арқылы сұраулы
сөйлемдер жасалады, бұл қазақ ... ә ... сөзі ... ... ... ... келеді. Мысалы:
Шөнөжин давхиж давхичихаад бас хулгайч шиг айлд нуугдаад хэвтэнэ гэнээ?
(Ц.Лувс.)
Түнімен шаба-шаба тағы ... ... ... ... ... ... тілінде ше? ... ... ... ... ... ... сөйлемдерді жасайды, мұндай тұлғадағы шылау
моңғол тілінде жоқ, бірақ осы қызметте чи (сен) ... ... ... чинь ... ... ІІ ... қосымшасы харин (ал, егер) деген
қарсылық мәндегі жалғаулықтан соң келіп сұраулы сөйлем жасауға ... ше? Сен о ... ... ора ... бе? (М.Ә.)
Харин чи? Чи тэр газрыг зогсоотол ... байх ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктер –ған және
-атын тұлғаларындағы есімшелерден соң келіп күрделі баяндауыштың құрамына
еніп, сұраулық интонациямен айтылғанда ... ... ... ... ... ... болар сөздері байх (бар) бол (болу) деген көмекші
етістікпен, қайте- яах (қайту) ... ... ... ... тілінің –ған
тұлғасы өткен шақтың –сан; -атын тұлғасы – ... ... –х, ... -даг формалы есімшелерімен жұмсалады және моңғол ... ... ... ... ... ... байх даа? (М.Шол.)
Күйеуіңді сағынатын шығар да(сың)?
Қазақ тілінде сөйлемде ә, -ау, ғой шылаулары мен одағайлар жауап күткен
мәнде айтылып сұраулы ... ... ... тілінде мұндай сөйлемдер
көбінесе сөйлемнің соңғы дыбысын созып айту немесе ий, аа, ээ ... ... ... мені ... ... ғой? ... намайг (эхнэр болгож) авахыг хүсдэг байхаа?
Бұйрықты сөйлемдер – адамның көңіл күйінің әр ... ... ... ... ... ... ... талап қою, үндеу т.б. ... Екі ... де ... ... ... жасалуы бұйрық
рай тұлғаларымен тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... Тіл білімінде реалды емес іс-әрекет қимыл-қозғалыс,
яғни, бұйрық, қалау, тілек, қажеттілік тәрізді хабармалардың ... ... рай ... ... және аналитикалық формалары
арқылы сөйлем модальділігі беріледі. Және де бұйрықты сөйлем ... ... ... бар. ... ... ... ... тек
бұйрықты сөйлемдерде ғана көрінеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан қазақ тіліндегі І жақ жекеше
–айын, көпше –айық тұлғаларының орнына моңғол тілінде тек қана –я, -е, ... ... ... ... ... ... рай формасынан
жасалған баяндауыштар тек бастауыштың белгілі жағына ... үш ... ... қолданылады. Моңғол тілінде де тек үш жақтың бірімен, я ІІ, ... не үш ... де ... ... ... және ... тілдеріндегі тек бір жаққа қатысты айтылатын бұйрықты
сөйлем тұлғаларын салыстырып көрейік. Қазақ тілінде І жақта ... ... ... -ейін, -йын, -йін; көпше –айық, -ейік, -йық, ... -лік ... ... моңғол тілінде І жақта шийдэн хүсэх
хэлбэр (үзілді-кесілді тілеу) –я, -е, -ё; ... ... ... ... ... ... ... беруге болады. Мысалы:
Өз дауларын өздеріне шештірелік. (Ә.К.)
Өөрсдийнхэн маргааныг өөрсдөөр нь шийдүүлье. (шийдүүлсүгэй)
Қазақ тілінде ... ІІ ... ... ... –ғын, -гін, -қын, -кін;
-сай, -сей, -саңшы, -сеңші; сыпайы ... ... ... ... ... ... тұлғаларымен, ал моңғол тілінде ІІ ... ... ... ... ...... бере ... тұлғасы анайы және сыпайы
түрде, жекеше және ... ... ... ... ... -өөрэй (қаз: –ыңыз,
-ыңдар, ыңыздар; –ғын, -гін, -қын, -кін; (-а, -е, -й) бер, ... ... ...... ете ... ... ... -ээч, -ооч,
-өөч (-ші, -шы, -саңшы, -сеңші, ... ... ... ... ... ... -іңіздерші); (хүндэтгэн
захирах – сыпайы бұйыру) –гтун, -гтүн (-ыңдар, ... ... ... ... ... ... ... қиысып қолданылады.
Мысалы:
Зөөлөн будрах цасан ширхэгийг алгандаа тосоорой, амраг минь.
(О.Д.)
Жұмсақ бұдыраған қар талшықтарын алақаныңа тосқайсың, сәулем.
Қазақ және ... ... ІІ ... ... сөйлемдер ІІ жақ бұйрық
райдың нөлдік формасы және фонетикалық тұрпаты ... ... ... беріліп, негізінен сәйкес келгенімен моңғол тілінде синтетикалық
тәсілмен ... ... ... ... ... негізгі етістік –а, -е, -й
тұлғасында келіп бер, беріңдер, ... ... ... ... ... жолмен жасалады. Сондай-ақ, моңғол тілінде ІІ жаққа
сыпайы бұйыру тұлғасына (–гтун, ... қаз: ... ... ... ... ... тілінде анайы, сыпайы түрдегі есімдіктерімен
қиысатын болса, ... ... ... тек қана та нар – сіздер деген
есімдікпен қолданылады. Себебі ... ... чи нар – ... ... көпше
түрдегі ІІ жақ жіктеу есімдігі болмайды, сондықтан да ... ... бар ... ... ... түрде ұғынылады, мұндай ... ... ... ... ... ... бүхэн, энх тайвны тугийг өргөгтүн. (Ц.Д)
Әз бақытты тілейтін(нің) бәрі бейбітшіліктің туын көтеріңдер.
Қазақ тілінде ІІІ ... ... сін ... ... бұйрықты
сөйлемдер моңғол тілінде ІІІ жақта (зөвшин захирах – мақұлдай бұйыру) –г;
(ерөөн ... – бата бере ... ... ... сәйкес келеді. Мысалы:
Өскесін балаң бәрімізге риза боп жүрсін. (Д.И.)
Өсөөд хүү чинь ... ... ... ... ... бүттүгэй. (ААЗ)
Ойлаған іс ойдағыдай орындалсын.
Қазақ тіліндегі үш жақта да ... -ғай ... ... ... ІІ ... ... бере ... мәнінде жұмсалатын –аарай, сыпайы мәндегі
–гтун тұлғаларымен сәйкес келіп, сөйлемнің ... ... (чи ... та нар ... ... ... немесе жіктеу есімдігінен белгілі
болып ... ... ... ... чи ... (Ч.Лх.)
Таңертең тұрып сүтіңді сен ішкейсің.
Қазақ тілінде шартты рай ... -са, -се + ... ... ... ... және осы құрылымға екен немесе игі еді сөздерінің
тіркесіп келуі, ... –са ғой, -се ғой ... ... де ... ... ... баяндауыштар моңғол тілінде үш жаққа да
қатысты қолданылатын (хүсэн захирах – тілей бұйыру) рай ... ... ... ... мына ... аман-есен аттанып кетсе екен. (Ә.К.)
Зөвхөн энэхүү аян замд эсэн мэнд мордоосой.
Моңғол ... ІІ, ІІІ ... ... ... ... захирах –
ескерте бұйыру) бұйрықты сөйлем жасайтын –уузай тұлғаларымен ... ... ... ІІ ... –ып ... ... ... -мағай,
-мегей; ІІІ жақта –ма +сын; -ып, -іп, -п + қоймасын, -мағай, ... ... ... ... ... идэш ... ... иттің (ит-құстың) жемі болмағай.
Моңғол тіліндегі мұндай бұйрықты сөйлемдердің ... іс ... ... ала
ескерту, я іс-әрекеттің нәтижесіз қалуына алаңдаушылықты білдіреді.
Моңғол, қазақ тілдерінде ... ... ... ... рай
қосымшаларының қазақ тілінде –айын, -айық, -ғай тұлғаларының, ал моңғол
тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... екі тілге де ортақ болып келетіндігі байқалады. Моңғол, ... ... ... қатысты тағы бір ерекшелік моңғол тілінде
бұйрық рай тұлғалары қазақ тіліндегідей ... ... ... жалғауын қабылдамайды. (Бұйрық рай формаларының баяндауыш қызметінде
жұмсалуын қосымшадан қараңыз: Қосымша №2)
Қазақ, моңғол ... ... ... ... ету, қолпаштау,
масаттану мағынасындағы ... ... ... ... ... ... ... гайхамшигтай), пай-пай (пээ, пөөх), ай (ай, ах) сияқты
есімдіктер, одағайлар, демеуліктер қатысу ... ... ... моңғол
тілінде есімдіктер көбінесе баяндауыш құрамында сұраулық шылаудың ... етіп ... ... ... ой! (М.Ә.)
Ямархан зоригтой бодол (вэ)!
Қазақ, моңғол тілдерінде одағай, қаратпа сөздер мен демеуліктердің
қатысуы және ... ... ... ... ... жасайтын
грамматикалық әдістер болып табылады. Мысалы:
Хөөе, ... ... ... гал руу ... ... (М.Шол.)
Әй, жетім балам, отқа таман жақындап отырсаңшы!
Көп жағдайда сөйлемнің лепті, ... ... тек ... 671 б.] ... бұл ... хабарлы, сұраулы, бұйрықты
сөйлемдер ешқандай арнайы грамматикалық тұлғаларсыз-ақ айрықша интонациямен
айтылып та лепті сөйлем бола алады. Мысалы:
Сендер бір аяқ ас ... ... ... да ... ... нар ганц аяга хоол өгсөн хүнд сүсэг бишрэлээ ч ... ... амьд зүрх ... байна! (О.Д.)
Сіздің жасаған тірі жүрек өртеніп жатыр!
Хабар, бұйрық, сұрау тұлғасындағы сөйлемдердің өз ... ... ... ... алуы адамның көңіл-күйі қанша құбылса, сөйлем де
сонша экспрессивті-эмоциялық түрге енеді ... сөз. Оның ... ... ... ... ... ... біз қазақ тіліндегі
ерекше интонациямен айтылуға жуық ... ... ... ... тілі ... салғастыруды жөн көрдік.
Қазақ тілінде өткен шақта болған іс-әрекетті эмоциямен жеткізу үшін –ған
тұлғалы есімшеден соң бар ма ... ... ... жасалады. Моңғол
тілінде -сан есімше тұлғасынан соң хүн (адам), хүн амьтан (тірі жан) ... ... уу (бар ма) ... ... келу арқылы берілді Мысалы:
Ондай сұмдықты көрген бар ма! (ауызекі сөйлеу тілі)
Тийм хэрцгийлэлийг үзсэн (хүн) байна уу!
Қазақ тілінде шартты рай тұлғалы ... ... ... тілекті,
арманды эмоциямен білдіру үшін жұмсалады; моңғол тілінде мұндайда тілей
бұйыру рай формасымен беріледі. Мысалы:
Бүйтіп жылауық ... ... ... құйып кетсе ғой! (Қ.А.) Ингэж шиврээ
бороо орсноос аадар бороо асгараасай!
Қазақ ... ... ... райлы етістіктерге сұраулық шылауларының
тіркесіп келуі арқылы көксеу, арман ... ... сес ... ... ... ... ... Мысалы:
Сенің осы зорлығыңа көнгеше, баламды солдатқа беріп, ... шаш, ... ... ... бе! ... энэ ... тэвчснээс хүүгээ цэрэгт өгөөд, толгойдоо үс,
эрүүндээ сахал тавиад зайлахгүй бол уу! (гайгүй)
Қазақ ... ... шақ ... –ар, -ер, -р қосымшаларымен
тұлғаланған ... ма ... ма еді ... ... бірдеңені
көксеу, армандауды білдіретін лепті сөйлемдер моңғол тілінде не рай, не
қимыл есімнің сұраулық ... ... ... ... ... ... перілердің киер ме еді! (І.Жан.)
Шувуун өмсгөлийг дагинасын өмсөхөд үү! – өмсдөг ч болоосой!
Қазақ тілінде бірінші жақтық шартты рай тұлғасындағы ... ... ... арқылы жасалады. Моңғол тілінде мұндай баяндауыштар
–х тұлғалы есімшенің жақтық тәуелдеулі түрінен соң яав ... даа ... сөз – ... ... ... Мысалы:
Әбдідей азаматтың қара тырнағын сындырғанша, өзім өлсемші!– деп жүре берді.
(М.Ә.)
Абди шиг залуугийн хар ... ... ... үхэх минь яав даа! ... ... ... тұйық етістікке –ың, -ің қосымшалары жалғанып, одан кейін
керек еді ғой, айтуың ғой, ... ғой ... ... ... ... ... ... іске өкіну мәніндегі ... ... ... ... ... ... ... шүү дээ (керек-ті еді ғой),
хэлэх чинь яав (айтқаның қайтті), хэлэхэд үү (айтқанда ма) ... ... ... келеді, бірақ қазақ тіліндегі демеулік шылаудың орнына
моңғол тілінде көбінесе сұраулық шылау қолданылады. Мысалы:
Ай даа! Хэрэв ... бол уу! (Д.Г.) ... ... ... ма! ... ғой!)
Моңғол тілінде «...сөйлемнің соңғы сөзінің буынын созып, ерекше
созылыңқы айту... арқылы да ... ... ... ... [37, ... ... аав эдгэрсээн! гэж баяртай хашиграв. (В.А.С.)
Менің әкем ... деп ... ... ... ... ... модальдік мағынаны
кеңейтіп, оны анықтай түседі. Басқаша айтқанда, «кез келген сөйлем өзінің
негізгі құрылымдық ... ... ... ... болады, ал негізгі
құрылым кеңейіп жайылмаланған сайын әр түрлі субъектив және қосымша модаль
мәнді ... ... жүк ... ... [37, 86 б.] ... модальділік бір тұтас сөйлем мазмұнына қатысты болып келетін,
сөйлемде тек қыстырма мүше қызметінде ... ... ... ... ... қатынасы, бағасын танытатын ... ... ... байланысы мен бірлігі арқылы көрініс табады.
Субъективті ...... ... ... ... ... ... айтылған мазмұнға сөйлеуші әр түрлі дәрежеде өз пікірін
білдіруі. Ондай мағыналар ... мән ... ... ... ... сенімділік немесе сенімсіздік, келісу немесе келіспеу т.б. мәнде
болып келеді. Олардың мағыналық топтарын санамалап жатудың біз үшін ... Біз ... ... ... тұлғалармен берілетіндігіне, құрылымына
баса назар аудардық.
Жалпы сөйлем модальділігі морфологиялық, лексикалық-синтаксистік,
интонациялық-синтаксистік ... ... ... ... рай ... ... тәсілге баяндауыш компоненті
ретінде жұмсалатын айрықша модальдік сөздер мен кейбір ... ... ... ... 24-25 бб.] ... ... тәсілдерге қыстырма ... ... ... ал
синтаксистік тәсілдерге сөйлемдегі сөздердің орын ... де ... ... Сөйлемнің қалыпты мүшелерінің орнын ауыстырып, ойға логикалық
екпін түсіру де ... бір ... ... ... осы ... бұзған бала еді. (К.Ор.)
Эднүүсийн уг дуугүй байдлыг эвдсэн хүү ... ... ... ... пен ... ... арасына сөйлем
бастауышын орналастыру арқылы автор бала-ға ... бере ... ... орын ... ... ... сөйлемде мүмкін
болмағанымен) моңғол тіліне де ... ... ... ... ... жоғарыдағы амал-
тәсілдерімен қоса чимэх үгс (безендіруші сөздер) бар дегенді айтады. ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің құрамында ғана көрінеді...құрылымдық сөйлемнің
немесе сөйлемнің қандай да бір ... әр ... ... ... ... [46, 35-36 бб.] Оларды сөйлемде ... ... ... ... сөздер: маш, нэн, тэг, хага, цоо, бяц, сэр, пад,
под, бүү, ... эс, үл, ... ... бас т.б.; 2. ... ... шүү, даа, вэ, даг, л, ч, шив, ... ... байлгүй, биз, сан т.б. деп бөледі. Қазақ тілінде ... ... ... ... көбінесе сын есімнің асырмалы шырайын жасауға
(маш олон - өте көп, нэн олон – тым көп, цоо шинэ – ... ~ су ... ... ... ... ... орындалғанын байқату
үшін (хага цохих – қатты ... ... ... ... мәндегі
мағынаны беру үшін (бүү ай – ... эс ...... ... қыстырма сөздер (ялангуяа – әсіресе), кейбіреулері
демеуліктер (зөвхөн – тек қана) ... ... ... ... ... ... тіліндегі әр түрлі модаль сөздер, ... ... ... ч ... ... ийм ... тэнгэрийг зөвхөн манай Алтайд л харж болох дог
шүү. (Б.Б.)
Ине де шаншар жерсіз осындай ... ... тек ... Алтайда ғана
көруге болады ғой.
Моңғол тіл ... ... бұл ... ч – де, ... – тек, л ... дог шүү – ғой ... ... сөйлемнің тек баяндауышына ғана ... да ... ... мән ... тұр. ... ... ... тіл
білімінде сөйлем модальділігін сөйлемнің бүкіл өн бойынан іздейді.
Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемнің субъекьтивті модальділігін берудің
лексика-грамматикалық амалы ең ... ... ... мәннің семантикалық
қосымша қызметін» [47, 59 б.] атқаратын модаль сөздер болып табылды. Модаль
сөздердің көбісі екі тілде де тұлғасы ... ІІІ жақ ... ... ... ... ... ... септігінде (расында, шынында)
моңғол тілінде де өгөх орших септігінің ортақ тәуелдеулі түрінде ... екі ... де ... ... ... ... ... негізінен
(угаасаа), ерөөсөө (тіптен) т.б. модаль сөздер, сондай-ақ, моңғол тілінде
қимыл септігінің –аар тұлғасымен ... ...... ... ... т.б.), ... ... –тай тұлғасымен жасалған (лавтай –
шынымен, хандлагатай – ... ... бар, ...... ... ... – керек т.б.) модаль сөздер. Және де ... ... ... ... ... ... ~ ... гарцаагүй ~ қайтсе де,
маргаангүй – талас жоқ, талассыз, болзошгүй – болуы мүмкін) ... ... ... ... ... ... ұқсастық бар: сөйлемге ... ... мүше ... қолданылатын сөздер ІІІ жақ тәуелдік
тұлғада және жатыс (моңғ: өгөх орших) септігінің ... ... ... ... ... ... ... т.б кірме лексемалар моңғол тілінде
магадгүй, мэдээж, лав, ялангуяа т.б. ... ... төл ... ... ... табылады.
Қазақ тілінде болжал мәнді мүмкін деген модаль сөз әрі қыстырма сөз, әрі
–уы, -уі тұлғалы қимыл есімімен тіркесте ... ... ... білдіру үшін жұмсалса, моңғол тілінде магад, магадгүй деген
лексама осы ... ... және оны ... ... болзошгүй,
мэдэшгүй тәрізді сөздермен алмастырып қолдануға болады, бірақ ... ... ... ... соң емес, көсемше тұлғалы (-ж) етістіктен соң
келеді. Мысалы:
Әзір жасырынып жатуы да мүмкін. (Ғ.Мүс.)
Одоохондоо ... ... нь ч ... (нуугдаад байж ч магадгүй)
Магадгүй, надад түүнийг хэлэх гэж зориуд үлдсэн юм бил үү? ... ... соны ... боп ... ... ма ... ... тілдерінде модаль сөздер, басқа да ... ... ... ... ... қолданылып,
субъективті модальділіктің берілуі қазақ, моңғол тілдерінің табиғатына жат
емес. Моңғол тілінде негізінен баяндауышқа тіркесіп ... ... ... вэ дээ, юм шив, мөн дөг, л дээ, биз дээ, юм л даа, биш ... шиг юм, -аа даа, юм бий, ч дээ, юу даа, шүү дээ хө, даа» [48, 70 ... осы ... ... ... ... ... ... моңғол тілдеріне ортақ керек (хэрэгтэй) модаль сөзі ... –у ... және -мақ ... (-х ... -уы (-уі) (-х нь ... ... ... жолы екі тілде бірдей, бірақ керек деген сөз моңғол
тілінде –тэй тұлғасымен ... ... ... ... есім ... аргалу
(можно), керек (надо), учурлу (обязан) т.б. ... ... бар [49, 7 ... ... ... кейбір сөздер (керек) қазақ тілінде де ... ... ... – лу, -ду; ... моңғол тілінде осындай
модаль сөздерге жалғанатын –тай қосымшасымен ... ... Яғни ... ... секілді, сияқты т.б. сөздер ... –ты, ... ... ... Ал ... ... бұл сөздер -са, -се
керек тұлғасында келсе, моңғол тілінде –сан ... ... мен ... бололтой (тәрізді, сыңайлы т.б.) сөздердің ... ... ... ... ... қарастыру керек. (С.М.)
Тэгвэл өөр аргыг хайх хэрэгтэй.
Құлағын сарсытып-ақ бақса керек. (Ә.Кек.)
Чихийг нь дэлдээж л ядсан байх.
Моңғол ғалымы Б.Пүрэв-Очир ... ... ... ... ... ... мән ... объективті модальділікке жатқызады, ал -сан
байх (-са керек) тәрізділерді субъективті модальділікке жатқызады. ... ... ... қимыл есімінің –у және ... –уы, ... –х, -х нь) соң ... ... ... ... (зайлшгүй, гарцаагүй),
ықтимал (болзошгүй), тиіс (ёстой), ләзім (маргаангүй) сөздер тіркесіп келуі
екі тілде бар. Бірақ моңғол тілінде бұл ... ... ... ... -ч көсемше тұлғасында тұрады. Және де ... ... ... ... соң тиіс, ықтимал сөздері тіркесіп келсе, моңғол тілінде оны
–х есімшесіне аяқталған сөзге модаль сөздің тіркесімен ... ... анд ... ч байж ... (Ц.Д.)
Немесе дос-жаран болып (болуы) та ықтимал.
Хуучин амьдралаа гагцхүү бид л өөрчлөх ёстой юм. ... ... тек біз ғана ... ... ... ... ... –ған, –ар тұлғалы есімше, жедел өткен шақ, ауыспалы ... ... ... білем сөзінің тіркесіп келуі арқылы болжау
мәнді модальділік беріледі. Моңғол ... ... ... осы ... ... сөз ... ... де модаль мән беруге қатысқанымен, оның
жұмсаласында біршама өзгешеліктер бар. Біріншіден, бұл сөз қазақ тілінде ... ... ... шақта тұрса, моңғол тілінде келер шақтың –на ( мэднэ)
және есімшенің –х ... юм ... мағ: зат) ... ... тіркесіп те
беріледі, екіншіден, қазақ тілінде білем-нің алдынан –ған, -ды, -а-ды
тұлғалары ... ... ... ... көсемшенің –ж, -ч тұлғалары
немесе байж сөзінен соң ... (-сан байж ... өгч ... орж ... ... ... ... беріледі. Мысалы:
Түсім бұзылып кетті білем. (Д.Дос.)
Царай минь хувирчихсан байж мэднэ.
Чамайг өмгөөлж хэрэг түвэгт орж ... (орж ... юм) ... ... ... ... ... білем)
3) Қазақ тілінде –ған, -атын тұлғаларындағы есімшелерге және есім
сөздерге сияқты, ... ... ... ... болар сөздерінің
тіркесіп келуі арқылы модальдік мән жасалады. Моңғол тілінде ... -даг, ... ... соң байх, байхаа, байлгүй, юм ... юм шиг ... биз т.б. ... ... ... ... беріледі. Мысалы:
Жасырмайық, біз де ұлы елдің бірі болғымыз келген секілді. (Ғ.Мүс.)
Бүү нууцгаая, бид ч ... их ... ... болохыг хүссэн бололтой.
Цэрэгт явж ирсний дараа болох байлгүй. (М.Шол.)
Әскерге барып келген соң болатын шығар.
Және мұндай мәнде моңғол тілінде есімше тұлғасынан соң ... юм ... ... сөз ... келіп те беріледі, қазақ тілінде бұл мәнді секілді,
сыңайлы ... ... ... ... ... Мысалы:
Саяхан айл гэр болсон байрын юм. (Л.Т.)
Жуықта ғана үйлі-баранды болған сыңайлы.
4) Қазақ тілінде -ған және ... ... ... ... ... жалғанып, оған ұқсайды көмекші сөзінің тіркесіп келуі
арқылы модаль мәнді баяндауыш жасалады. Моңғол ... ... ... осы шағы –аа, ... шағы –сан және қайталанба шағының ... соң юм шиг бай- ... ... ... ... ... ... шақ есімше тұлғалы етістіктерден соң ... ... ... ... (сипатты) т.б. –тай жұрнағымен жасалған модаль сөздерге
байна көмекші етістігі тіркесіп келіп те беріледі. Мысалы:
Уулын ... ... ... ... ... ... ... басы буалдырланып, күз келгенге ұқсайды.
5) Қазақ тілінде –атын, -ар формалы есімшелерге түрі бар, түрі ... ... ... арқылы да модаль мән ... ... ... ... –х ... соң түрі бар ... орнына маягтай,
янзтай, байдалтай, аястай, хандлагатай т.б. сөздері, ал түрі жоқ дегеннің
орнына маяггүй, янзгүй, хандлагагүй т.б, ... ... ... нь юмны үнэ өсөх ... (АЭ)
Негізі заттың бағасы өсетін түрі бар.
6) Қазақ тілінде есім негіздеріне немесе есімшенің –ған, ... ... ... ... -дей ... ... арқылы
болжалдық модаль мән жасалады. Моңғол тілінде бұл ... ... ... –х
тұлғасы –тай тұлғалы модаль сөзбен немесе есімше тұлғаларынан соң шив, шиг
(сияқты) сөзінің тіркесіп ... ... ... Мысалы:
Жақын жерден қайын жұрт тауып алғандай. (Қ.Жұм.)
Ойр нутгаас хадамаа олж авсан ... ... ... ... жұрнағының қатысымен жасалған модаль мән
моңғол тілінде қимыл септігінің –ээр тұлғаларының есімше тұлғасына ... ... да ... ... бол үүрд ... байж ч ... (УЗУ)
Тіпті мәңгі келмеуі болу да – (келмейтіндей)
7) Қазақ тілінде ... ... ... ... мәнді
баяндауыштар жедел өткен шақ етістік пен –ған формалы есімшеге болды, қылды
сөздерінің ... ... ... ... тілінде мұндай баяндауыштар
оромдох (немқұрай) көсемшенің –хчаан тұлғасына боллоо көмекші етістігінің
тіркесіп келуі арқылы ... ... ... ... ... ... ... хоол хийхчээн боллоо. (Б.Р.)
Тас ұстап тұрып, асханада ... ... ... ... ... тілінде көбінесе ауызекі сөйлеу тілінде жедел өткен шақ,
ауыспалы осы шақ ... соң -ау, ғой ... мен ... кейде олардан соң деймін көмекші сөзінің тіркесіп келуі арқылы
«...сол ... ... бір іске ... жорамалын не оған күмәнданғанын
білдіретін» [50, 54 б.] модаль мәнді баяндауыш жасалады. ... ... ... даг, даа, шүү ... ... ... ... (гэнэ) көмекші етістігі мұндай қызметте жұмсалмайды, бірақ ... –х ... ... ... ... ... ... (қашпайды)
модаль сөзінің тіркесуі немесе тәуелдік ІІІ жақ нь формасы мен ээ (нь ээ
дээ) тіркесуі арқылы және ... –ж ... ... соң ... ... ... сөзі тіркесіп келу арқылы беріледі. Мысалы:
Алыс сапарға аттанып барады ғой деймін. (Д.Дос)
Алс холыг зорьж яваагаас ... ... ... болам-ау деймін. (Әшімов)
Би танд саад болох нь ээ дээ. ... ... ... ... тілі ғана ... ... тілдерінде де –мыс формасы хабарды лақап
ретінде және айтушының айғақ пікіріне ... ... ... ... ... ... мән моңғол тілінде юм санж, санж,
аж, ажгуу сөздері арқылы беріледі. Мысалы:
Қарымсақтың көзінен бүршіктеген жас шығыпты-мыс. ... ... ... ... ... ажгуу.
1.4 Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемдегі оқшау сөздердің берілу жолдары
Қазақ және моңғол тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... (оруулсан үг) одағайлар (аялга үг) жатады. А. Байтұрсынұлы
оқшау сөздердің екі түрін – ... ... ... ... ... ... ... сөйлем ішіндегі басқа сөздермен үйлеспейтіндігін,
байланыспайтындығын [51, 285 б.] көрсетіп берді.
Қазақ және моңғол ... ... ... жұмсалатын сөздер
көбінесе кісінің аты, аты-жөні, кім деген сұрақ қоюға болатын ... ... ... ... ... ... олар бұл ... септігінде немесе көптік, тәуелдік жалғауларымен келіп қолданылады.
Көркем әдебиетте, әсіресе өлеңдерде жансыз зат ... де ... ... ... субстантивтенген басқа сөз таптары да қолданылып, ... ... ... да, ... ... ... келеді. Бұл
айтылғандардың бәрі қазақ, моңғол тілдеріне ортақ. Мысалы:
Әй, өрекпіме демеп пе ем, көп ... ... дээ, ... ... ... шүү дээ (би), шуугисан олон!
Біреуді жақсы көріп, жылы лебіз білдіру үшін ... жасы кіші ... ... сөздер қазақ тілінде қозым, ботам, құлыным, қалқам, ... ... т.б. ... І жақ ... ... ... моңғол
тілінде мұндай сөздер миний охин (менің қыз), охин минь (қызым), ретінде
туыстық қатынастағы сөздер ілік ... ... І жақ ... ... ... дүүс ... ... буулгаад өгөөч... гэж гуйлаа. (М.Шол.)
Аға-бауырларым, меніңді (мені) түсіріп жіберіңдерші ... деп өтінді.
Қазақ тілінде үлкенге ... ... үшін ... ... -ке, ... ... ... моңғол тілінде гуай, авгай (авхай) деген ... ... ... ... ... кішіге ізет, еркелету үшін
қолданылатын –ш,-қан, -тай, -жан ... ... ... сөздер
қызметінде жұмсалған сөздерді моңғол тілінде жақтық тәуелдеудің І жағының
минь ... ... ... сөзге тіркестіріп беруге болады. Сондай-ақ,
«халха диалектісінде ... ... ... -тан, -тэн, -тон, ... ... ... ах, ахай тұлғаларын тіркестіріп» [52, 67
б.] ахайтан, ламтан, ... ... лам ... ... ахай деген құрмет- ізет
мәнді сөздер жасалады. Мысалы:
Қореке, ана Нұртазаның мінезі ... ... ... ... Нуртазагийн ааш нь болхи, дүрсгүйдүү шүү дээ.
Ловон гуай, Мядагийн ... ... ... ... уу? ... ... ауру ... жазылар ма екен?
Қазақ тілінде сыйлау, әдеп, ізеттілік үшін әлеуметтік мәнде қолданылатын
сөздер –й жұрнағымен ... ... ... сөздің соңынан аа, ээ
созылыңқы дыбыстарды қолдану арқылы (ағай – ах аа, ... апай – багш ... т.б.) ... ... ... бірінші буынын ... ... айту ... (Дамдин дарга аа // Да дарга аа (Да
бастық), Пүрэв-Очир багш аа // По багш аа (По ... т.б.) ... ... әй, ау, ей, өй, уа ... ... да қаратпа сөз
қызметінде жұмсалады. Моңғол тілінде аа, өө, ээ ай, эй, ээш, иш ... дара ... сөз ... ... гөрі ... ... ... келіп, модальдік қызметін атқаруы басымырақ және мұндайларға
даа, дээ безендіруші сөздері тіркесіп (ээ дээ – апыр-ай, ай даа – ... хөөе ... ... т.б. екі ... құралған күрделі
түрінде қаратпа қызметінде жұмсалады. Мысалы:
Уай, Құнанбай, мені құдайдың жылатқаны аз ба ... дээ, ... ... ... ... нь ... ... тілінде есім мен етістіктің тіркесінен жасалған тілек, қарғыс,
ұрсу т.б. сәттерде айтылатын қаратпа сөздер ... ... -кір, ... жұрнақтарының жалғануы арқылы жасалады, моңғол тілінде осы қызметте
-мар, - мэр жұрнақтары және нүгэл чинь (қарғысың), золиг чинь ... сайн ... чинь ... ... ... чинь (алжығаның)
т.б. сөздер ІІ жақ тәуелдік жалғауында келіп жұмсалады. Мысалы:
Ой, төбеңнен ұрғырлар, тұра тұр, ... ғой ... (М.Ә.) ... нь ... байж бай, ... шүү дээ та нар ... чинь, яаж байна л даа? Өшиглөнө шүү, ... ... ... ... ... жатырсың? Текпілеймін, күшігің, ары кетіңдер!
Моңғол тілінде қаратпа сөздердің соңғы ... ... айту ... сол
сөзге созылыңқы дыбыстарды тіркестіріп айту арқылы айтылған ойға басқаның
назарын аудартумен қатар экспрессивті реңк те ... ... ... чинь ... ... биз хө. ... ... агент қалпында шығар да.
Қорыта келгенде, қазақ, моңғол ... ... ... ... және І жақ ... ... ... қолданылуы жағынан сәйкес
келеді; айырмашылықтары: қазақ тілінде үлкенге құрмет, кішіге ізет ретінде
қолданылатын ... ... ... ... жасалса, моңғол тілінде
олардың саны шектеулі болады, көбінесе тибет тәрізді тілдерден енген сөздер
немесе миний ... ... ... есімдігіне қаратпа сөз тіркесіп
қолданылады; моңғол тілінде жек ... ... ... қаратпаларда ІІ
жақ тәуелдік тұлғасы қолданылады; қаратпа сөздер созылыңқы дыбыстардың
қатысымен ... ... ... ... ... қазақ тілінде
адамның аты-жөнін түгелдей атау арқылы берілсе, ... ... адам ... ... ... сол ... кәсібін тіркестіру арқылы ... ... ... факт ... сақталған қозым, ботам т.б. сөздер
моңғол тілінде қолданылмайды.
Қыстырма сөз ... ... ... ... мен ... ... сөз ... сөйлемдер жұмсалады. Ғалымдар ... ... ... ... ... сөйлеушінің шындық
болмысқа қатысты субъективтік балғалауын білдіретін, хабарламаның ретін
білдіретін, айтылған ойды айқындау, нақтылау және ... ... ... ... ... ... ойдың бөлігіне қарама-қарсылықты білдіретін,
айтылған ойдың бастамасы кімнен, қайдан болғандығын, хабарламаның шыққан
арнасын білдіретін [54, 26-33 бб.] ... ... ... жүр. ... ... қыстырма қызметінде жұмсалатын сөздер:
1. Атау септігіндегі ІІІ жақ тәуелдік ... ... ... ... қызметін атқарады: әлпеті (төлөв нь), шамасы (барагцаа нь),
тәрізі (янз нь), сиқы (шинж нь), түрі (аяс, байдал нь, ... ... (уг нь), ... ... (уг нь), ... (эв дүй нь – ... ... (байдал нь, төлөв нь), зайыры, жобасы (төлөв нь, байдал нь),
расы (үнэн нь) т.б. Мысалы:
Туркууд тэрэг ... сайн л даа, уг нь... ... арба ... ... ғой, негізі...
2. Модаль сөздер қазақ тілінде тәуелді септеудегі ... ... ... ... өгөх орших септігі мен ортақ тәуелдеу
жалғауымен (расында, шынында – ... ...... т.б. ... ... ... ... амтлан явдаг хүн гэрийн мухар яаж сахих вэ.
(Д.Г.)
Расында, ... ... ... ... адам ... ... ... күзеді.
4. Қазақ тілінде –ше жұрнағы жалғану арқылы жасалған ендеше (тэгвэл),
былайша (ингэвэл) деген сөздер моңғол тілінде ... ... ... ... ... қыстырмаларға сәйкес келеді.
Негізінен, орта моңғол тілінде болбасу (қаз. ... ... ... ... ... қосымшалары моңғол жазба тілінің
«шарттастыра байланыстыратын ... ... ... қазіргі моңғол
тіліндегі –бал, -бол, -вал тәрізді (8 нұсқалы) ... ... 30 б.] ... ... бұл ... бірінші буыны моңғол
тілінде (-бол), ал қазақ тілінде соңғы буыны (-су: са, се) ... ... ... Біздің бұл пікірімізді қазақ тілінде
–ше жұрнағымен жасалған меніңше ... бол), ... ... ... ... ... ажиглалтаар бол) тәрізді
қыстырмалардың да моңғол тіліндегі берілуі айқындай ... ... ... ... ... ... ілік ... соң жалғанып тұр, ал
моңғол тілінде түбірге ілік септігі+ тәуелдік жұрнағы+ қимыл септігі
және бол көмекші етістігінің ... ... ... ... ... бол ... ... беріліп тұр. Сондай-ақ, қазақ
тілінде екінші сыңары шартты рай тұлғасы арқылы жасалған рас айтса
(тэрээр) үнэн ... ... ... ... хэлбэл), расымды айтсам
(үнэнээ хэлбэл), зер салсақ (анхаарлаа хандуулбал), ... ... ... т.б. ... ... ... моңғол
тілінде шартты көсемше жұрнағы –бал, -бэл ... ... ... ... жағынан жоғарыда айтқанымыздай, ... ... ... ... тілінде етістіктің соңғы
буыны (–су ~ -са, -се), моңғол тілінде бірінші ... бол- ... ... тәрізді. Және де қазақ тіліндегі -са, -се ... -ше ... ... ... талғаммен жалғанады: -са, -се
етістіктерге, (шамаласақ – барагцаалбал), -ша, -ша есім ... ...... саналаар бол) жалғанады. ... ... ... ... жоқ, -бол қосымшасы есімдерге де,
етістіктерге де жалғанып қыстырмалар жасайды. Және мұндай қыстырмалар
моңғол тілінде сөйлеушінің жағын аңғартып сөйлемнің ... ... ... олар ... ... ... ... бірақ шарттық тұлға – бол қатысуы міндетті. Мысалы:
Сол «шоң» сөзінің түп-төркіні, мен ... ... сөзі ... ... ... гэгч ... уг гарал, би мэдвэл(Ø) (миний мэддэгээр бол), казах
үг биш.
Бодвол, гэр нь холгүй биз. (МҚШ)
Ойласа(м) (ойымша), үйі алыс емес ... ... ... ... де- ... гэ-) ... етістіктері де ойды
қарсы қойып шендестіру, салыстыру ... ... ... ... қазақ тілінде бұл тұлға есімше тұлғасына көмектес
септігінің, ал моңғол тілінде ... ... соң ч (қаз: да, ... ... ... беріледі (дегенмен ~ гэсэн ч). Мысалы:
Дегенмен, бұл шырғалаңнан бір ... етіп ... ... ... ч энэхүү будлианаас яаж ийгээд гарахгүй бол болохгүй байх.
5. Айтылған ойлардың өзара қатынасын білдіретін бірінші (нэгд), екінші
(хоёрт), біріншіден ... ... ... ... ... қазақ тілінде реттік сын есім жұрнағынан соң ... ... ... ... ... ... сан ... тікелей –д, -т (өгөх
орших ... ... ... олар –дүгээр, -дугаар (қаз. рет)
жұрнақтарынан соң жалғану арқылы беріледі. Мысалы:
Екінші, дос пен ... ... ... найз ... дайснаа ялгаж танихгүй (чи).
Қазақ тіліндегі кірме қыстырмалар бәлки, бәлкім, сірә – магадгүй (болжам
жоқ: -гүй болымсыз жұрнағымен), ...... ... ... ... әрине – мэдээж (көсемше тұлғалы етістіктен) т.б. ... ... ... ... ... ... хүүхэдтэй. (С.Л.)
Әрине, әйел, балалы (үйлі-баранды).
Келтірілген мысалдағы мэдээж деген модаль сөздің, біріншіден, мэдээжийн
хэрэг (белгілі(нің) жағдай) ... ... ілік ... мен ... ... ... қалуынан ықшамдалып жасалса, екіншіден, мэдээж деген сөз ... ... ... –ээ есім ... ... ... ... – ақпарат, оған
көсемшенің –ж тұлғасы қосылып ... сөз ... ... ... ... қыстырма ретінде сөз тіркестері де жұмсалады:
1. Сөз тіркесінің бірінші сыңары көсемше тұлғалы етістіктен, табыс
септігіндегі есім ... ... ... ... ... ... –ша тұлғасымен, моңғол тілінің –аар
қимыл септіктерімен берілетіндігі ерекшелік болады; ал ... ... жолы ... тілінде -ған тұлғалы есімшеге жатыс
септігі ... ... ...... ... өгөх орших
(беру-болу) септігінің (-д) ... ... ... ... ... ... хэлэхэд), жалпы ... ... ... ... (үнэнийг хэлэхэд), қорытып
айтқанда, қорыта келгенде (дүгнэн хэлэхэд), бір ... ... ... ... ... ... ... дүгнэхэд)
т.б.
2. Қазақ тілінде дес бергенде, абырой болғанда т.б. ... ... ... есім сөз, ... – х ... бол-
есімшесіне өгөх орших (-д) септігінің тұлғасы ... ... ... дес ... қара киімді мұғалім екен. (Ғ.Мүс.)
Бурханы дэм болоход, хар хувцастай багш байжээ
3. Бірқатар қыстырмалардың бір ... екі ... де ... ... ... ойға ... ... шарасыздық тәрізді
мағыналарды береді. Олар: кім білсін, кім біледі (хэн мэдэхэв), неге ... ... ч юм ... дээ), амал не, амал ... амал ... ... ... несін айтсын (юу хэлэхэв дээ), не дегенмен (юу гэсэн ч) т.б. Бұл
қыстырмалардың ... ... ... ... ... ... әр түрлі безендіруші сөздер ч, дээ т.б. қабат қолданылып тұр.
4. ... ... жоқ ... етістігінің қатысуымен жасалған қыстырма
сөз тіркестері есімшенің тәуелдеулі тұлғасынан соң келсе, моңғол
тілінде де ... ... және ... юм ... зат) ... –гүй жұрнағының жалғануы арқылы беріледі. Ал ... есім ... соң жоқ сөзі ... ... ... ... ... сөзге –гүй жұрнағы тікелей жалғанып жасалады:
жасыратыны жоқ – нуух зүйлгүй, жасырары жоқ – нуух юмгүй, дау жоқ
– маргаан+гүй т.б. ... ... ... ... ... ... өзім ... аламын, оқасы жоқ.
5. Қазақ тілінде бақытымызға қарай, бағымызға орай т.б. тіркестер
моңғол тілінде –аар ... ... есім ... ... ... ... ... босгыг алхан орлоо. (Д.Н.)
Ораймен (абырой болғанда), Чүлтэм Дагданның алтын табалдырығын аттап кірді.
Қазақ тілінде ең әуелі, ең ... т.б. ... ... ... түрүүнд, юуны түрүүнд ретінде ілік жалғаулы есімдіктер мен өгөх
орших септігіндегі (–д) көмекші сөздердің тіркесімен ... ... ең ... ... ... ... юуны ... эцэг эх буруутай.
Қазақ, моңғол тілдерінде қыстырма қызметінде жұмсалатын сөйлемдер бар.
1. Айтты білем (хэлсэн байж мэднэ), өзің де білесің (чи ... ч ... ... ... ... ... шынымды айтсам (үнэнээ
хэлбэл) т.б. сөйлемдердің ... ... ... ... жіктік жалғауымен,
моңғол тілінде шақ және шарт ... ... ... Мысалы:
Меңдеш, өзіңіз білесіз, жігіттің төресі ғой. (Б.Майлин)
Мендеш, та өөрөө ... ... ... нь юм ... ... ... ықшамдалған сөйлем тұрпатындағы айтқандай деген ... ... ... деген есімше хэлсэн ретіндегі есімшеге сәйкеседі.
Қазақ тілінде айтқандай, ... ... ... ... қолданылғанда
айтуға ұмытып кетіппін деген мағына береді, ал ... ... ... ... ... ... түскенінен), санаанд орсноос
(есіме келгенінен) деген тәрізді шығыс септігімен тұлғаланған есімше
арқылы беріледі. Мысалы:
Айтқандай, керуен басы әлгі ... бар ... ... ... жингийн ахлагч нөгөөх утастай байцаагч гэнэ.
3. Қазақ тілінде табыс жалғаулы есім сөз, қимыл есімі мен ... ... ... жасалған қыстырмалар (шынын айту керек – ... ... ... ... де бар, модаль сөз –тай тұлғасын үстеп алады. Ал
шыны керек ... ... ... ... ... ... ... бір тілді тұтынушылардың субъектіивтік көзқарасының
көрінісі болып табылатындықтан, салғастырылып отырған тілдерде ... ... ... да бар. ... сол ... қалыптасқан
фразалық тіркесімен ғана беруге болады. Мысалы:
Ит болайын, ойымда ... жоқ. ... ... (үйлээ эдлье) сэтгэлдээ муу санаагүй.
Қыстырмалардың ұқсастығы: ІІІ жақ тәуелдік жалғаулы модаль ... ... ... жатыс жалғауымен тұлғаланады; абырой болғанда-
са, -ше тұлғалы қыстырмалар моңғол тілінің шарт көсемшесінің тұлғаларымен
төркіндес. Айырмашылықтары: қазақ ... ... ... білдіру үшін –ше
тұлғаларымен берілген қыстырмалар моңғол тілінде ортақ ... ... ... ... пен бол ... ... тіркесімен (минийхээр
бол) беріледі; қазақ тіліндегі кірме қыстырмалардың орнына моңғол тілінің
төл ... ... ... ... қыстарма сөйлемдер жақтық тұлғада
болады; ойдың ... ... ... қазақ тілінде шығыс септігінде,
моңғол тілінде өгөх-орших (-д) септігінде беріледі; айтқандай, ... ... ... ... ... шақ есімшесіне шығыс жалғауы
жалғанып беріледі; ең алдымен, ең ... ... ... ілік ... пен өгөх ... ... (-д) тұлғасындағы сөздердің тіркесімен
(хамгийн түрүүнд) беріледі; бақытымызға ... ... орай ... ... септігінде дара тұлғалда беріледі.
Одағай – кісінің ... ... ... ... ... ... жоқ ... Одағайлар қазақ тілінде: ә, а, е, әй,
ау, ей, өй, уа, ой, мә, қап, ы-ым, і-ім, оһо т.б., ... ... де: ... өө, ай, ой, ах, ох, хө, ха, хи хи, ха ха, эш, ёох, аяа, хүүе т.б. ... бөлшектеуге келмейтін, бір, бірнеше дыбыстардың қосындысы ретінде
жасалады. Қазақ тілінде сөйлеушінің қандай ... ... ... айтылған
хабарға қандай мән беретіндігін, бағалайтындығын (көңілі толды ма, жоқ ... ... ... ... ... тұрса, кейбіреулерін контекст
арқылы ғана ажыратуға болады. ... ... ... ... адам ... ... ... білдірсе, Пай-пай, шіркін қазақтың келіндері! деген
сөйлемде одағайлар адамның риза болғандығын ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... үшін пэй, ... пөөх деген
жіңішке дауыстылар, ал риза болғандықты білдіру үшін ... поох ... ... ... моңғол тілдерінде тұлғалық тұрпаты мен мәні сәйкес ... да ... мә – май, ... – май хө, жә – за, ...... ... ... поох), ә – ай, ой –ой, аһ –ах, ...... ... ... ... ... бар, олар ... емес
сөйлемдер [57,421 б.] ретінде танылады. Сондай-ақ, тек қазақ ... ... ғана ... ... сөздер болады. Айталық, Сүйінші! деген сөз қазақ
адам үшін ... Ой, ... ... ... тілдік белгісі болса,
моңғол халқында бәйгеге шауып келе жатқан балалар Ай хөө, Зээ хөө, ... Гийн гоо, Ум ... ... ... ... ... айтады.
Мұндай сөздерді басқа тілде қаз-қалпында немесе ... ... ... ... олардың дербес лексикалық мағыналары жоқ. Сонымен
қатар одағайлар халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... ... ... ... ... да, тек
сол халыққа ғана түсінікті болып ... ... ... ... ... ... ... қазақ адам қиналғанда айтса, халхай халхай
(ыстық зат қолды күйдіріп бара жатқанда айтылады), ... ... күю, ... ... ... ... ... Қорытындылай келгенде, екі ... ... ... ... ... ... ... және
олардың мағынасы қазақ тілінде контекст арқылы ашылса, ... ... ... ... арқылы айқындалады.
ҚАЗАҚ, МОҢҒОЛ ТІЛДЕРІНДЕ СӨЙЛЕМ МҮШЕЛЕРІНІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ, ҰҚСАСТЫҒЫ
МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Қазақ, моңғол тілдеріндегі сөйлемнің ... ... және ... ... ... (өгүүлэгдэхүүн) негізгі
қызметі бірдей: сөйлемде ... ойға ... ... ... арқылы
айтылған қимылдың не басқа сапаның иесі ретінде көрініс тауып, сөйлемнің
басқа мүшелеріне тәуелді ... ... ... атқаратын негізгі
сөздер – зат есімдер мен олардың орнына жүретін есімдіктер атау септігінің
тұлғасында да, ... ... ... да ... бола ... Бірақ
моңғол тілінің жай сөйлемдері, сабақтас ... ... ... ... ... ... мүшелерге сәйкесетін құрылымдарда –
А.Н.) бастауыштың негізгі тұлғасы атау септігі болғанымен мағыналық субъект
грамматикада бастауыш ... ... атау ... тұлғасынан
ауытқып, харьяалах (ілік), заах ... ... ... ... ... де ... Бұл ... моңғол ғалымдары былайша
түсіндіреді: «...кейде логикалық субъект пен грамматикалық бастауыш ... кезі ... ... ... ... деген сөйлемде логикалық
субъект пен предикаттың қатынасы түсінікті, ал ... шуы» ... ... ... ... ... ... құрылымында жоқ сияқты
болғанымен, ішкі-мағыналық құрылымында бастауыш пен баяндауыштан құралған»
[11, 134 ... ... ... ... ... де ... ... септігінде де айтылатындығын. ондай септіктегі бастауышы бар сөйлемнің
баяндауышының құрамында тәуелдік ... сөз ... атай ... ... ... ... ... конторындағы радиоға құлағын
төсеп отырғаны.(Ғ.Мұст.) [10, 97 б.] ... ... ілік ... проф. М.Балақаев субъектінің активтенуі дейді. Ғалымның
«логикалық субъект ... ... ... әрекет етуші ретінде
қабылданатын ... ... ... ... ... жоғалта
бастады, соның салдарынан ескі грамматикалық субъект предикаттың құрамында
сақталып қалды» [14, 58-59 бб.] ... ... ... тіл ... ғана емес,
түркітану ғылымында орнықты. Басқа да ... ... ... ... ... ... ерекше предикаттық құрылымдар (үйірлі
мүшелер – А.Н.) толықтауыш қызметінде өзінің ... ... ... емес, сөйлемнің тұрлаусыз мүшелеріне жуық болады және
мұндай предикаттық құрылымдардың субъектісі ілік ... ... ... 161 б.] Ал тува ... ... ... ... (үкіметтен жарлық
шығарған) [59, 99 б.] ... ... ... ... ... ... зарлиг болруун (Шыңғыс хағаннан жарлық болды) ... ... ... ... ... ... ... Алтай тілінде
«бастауыш біргелік мәнді білдіретін, біріншісі белгісіздік, екіншісі
құралдық ... ... екі зат есім ... оның ... ... ... тіркесімен беріледі» [60, 106 б.] екен. Ендеше тек
моңғол тілінде ғана ... ... ... де ... атау ... ... фактісі бар екен. Бастауыштың бұлайша ... ... ... модельдену үдерісінен іздеу керек сияқты. Бұған
«Предложения является полными, т.е. актуализированными языковыми ... ... в ... ... ... ... пропозиционный концепт, который является семантической интерпретацией
структуры денотата. ... ... ... ... на базе ... ... в категориальных терминах
составляющих» [61, 64 б.] деген пікірді алға тарта аламыз.
Лингвистикада итарий-кавказ, эскимос, ... ... т.б. ... ... тек қана атау ... ғана ... ... де берілетіндігі» [62, 251 б.], біріншіден, олардың агенс (
белсенді әрекет етуші), ... ... емес ... ... ... «бұл тілдерде етістік-баяндауыш бастауышпен қиысып ... ... ... ... ... бір ... тұлғалануын да
талап етеді: салт етістік «абсолюттік» септікті, ал ... ... ... ... ... [63, 224 б.] Ал ... тілінде,
дәлірек айтқанда, «Классикалық ... ... ... дегенді
білдірген жағдайда бар деген шылаумен ... ... ... ... ... Бұған эргативтіктің ешқандай қатысы жоқтығын айту керек
...соңғы кездері халха диалектісінде жазба тілдің әсерімен лауазым иелері,
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... түсті. [22, 121 б.] Бастауыштың ... ... ... себебін моңғол ғалымдары салт және сабақты
етістіктермен немесе тілдік үнемділік мәселесімен ... ... ... ... де көп кездеседі, оның шешімі түбегейлі
табылған жоқ. Біздің ... ... ... ... ... тілінің ықпалымен әуелі лауазым иелерін, әлеуметтік топтарды және
адамды белсенді әрекет иесі ... ... ... ... ... тәрізді тұлғаларды қолданып, соңынан моңғол адамның сана-
сезімінде жалпы агенс-субъект ... ... ... ... ... мүмкін. Грамматикалық тұлғалардың норма ретінде қалыптасуы тілдің
эстетикалық ... де ... ... ... бұл ... ... құрылымның әлеуметтік сипатына қарай әр түрлі жолмен жүзеге
асырылуымен де байланысты ... ... ... ... ... ... деп санағандары ең көркемі болып табылады» [64, 564
б.] да, ол тілдік-стильдік сәнге, соңынан нормаға айналады.
Қазақ ... ... ... жағынан атау септігімен тұлғаланған
жеке сөзден, тұрақты сөз тіркестерінен, ... ... ... сөйлемдер арқылы беріліп, дара, күрделі, үйірлі болып келеді. Бұл
пікірді моңғол тіліне де ... ... ... ... моңғол тілінде үйірлі
бастауыштар құрмалас сөйлем деңгейінде қарастырылады.
Қазақ, моңғол ... зат ... ... дара ... атау
септігінде тұрып және көптік, тәуелдік формаларын қабылдап бастауыш ... ... ... ... кірісті. (С.Мұр.)
Цацагчид үр юүлж авхаар зэхэв.
Салғастырылып отырған тілдерде бастауыштар есімдіктерден атау септігінде
және тәуелдік тұлғада келіп жасалады. Қазақ тіліндегі жіктеу ... ... ... ... ... ... қай ... тұрғанын
анықтауға ықпал етсе, моңғол тілінде жіктеу есімдігі баяндауыштың ... ... оның әнін ... ұзақ тыңдадым. (Д.И.)
Би түүний дуу(г) (дуулахыг) хөдөлгөөнгүй удаан сонсож суув.
Есімдіктердің тәуелдік жалғаумен келіп бастауыш қызметін ... ... де бар. ... ... елді ... қамап қойыпты. (М.Ә.)
Энэ чинь хамаг хүмүүсийг цуглуулаад хорьчихсон байна.
Қазіргі моңғол тілінде «чинь (чиний ... ... ... тұлғасы тек
сандық қана емес, жақтық та мағынасынан ажыраған» [16, 4 б.] ... ... ... ... (би, бид – мен, біз) және ІІІ жақ ... есімдігі (тэр,
тэд – ол, олар) ІІ ... ... ... ... және ІІ жақ ... (чи – сен, та – сіз, та нар – ... І жақтың тәуелдік жалғауын
қабылдау арқылы бастауыштың қызметін атқарады. Мысалы:
Тэгээд амин ... ... тэр чинь бас ... нохой зальтай. (Ц.Лувс.)
Сосын жеме-жемге келгенде ол (-ың) тағы тым ит қулықты.
Сондай-ақ, моңғол ... ІІ жақ ... ... І жақ ... ... ... те (чи минь – ... бастауыш болатыны бар.
Қазақ тілінде тәуелдік тұлғадағы есімдіктерден ... ... ... ... ... ... ... есімдіктерімен тіркесіп
немесе ілік септігіндегі жіктеу есімдігінен соң келесі есімдіктің тіркесіп
келуі арқылы күрделі түрде ... ... ... ... бәріміз де көтеріліп, серги бастадық. (М.Ә.)
Туулах замын хорогдсонд бид бүхэн ч (сэтгэл) өөдрөг ... ... ... ... тілдерінде субстантивтенген сапалық есімдер өздері
анықтайтын зат есімнің мәнін ... ... ... тұлғаларында тұрып
бастауыштың қызметін атқарады. Мысалы:
Түргэн нь түүхий, удаан нь даамай. ...... ...... ... ... көріп отырғанымыздай, жалпы алғанда, бастауыш
бола алмайтын сөз жоқ. Оларды бастауыш ретінде тұлғаландырып ... ... ... формасы, көптік жалғаулары. Сонымен қатар ... ... ... ... бір ... бола ... ... тілінде бастауыш
та, баяндауыш та зат есімнен немесе тұйық етістік пен бастауыштан, я ... есім ... ... ... арқылы жасалса, олардың арасына
сызықша ... ... ... ... ... тәуелдік формалары
қолданылатындығымен ұқсас болғанымен, сызықша қойылмайды, себебі, тәуелдік
тұлғалары бастауыштан бөлек жазылып, жеке ... ие ... ... ... ... – бай ... (З.Қабд.)
Жамал(ын) амьдрал нь баян амьдрал.
Қазақ тілінде бас мүшелердің ... ... ... ... зат есімнен, я керісінше болғанда көрінеді. ... ... бол (қаз: ... ... ... ... ... бол миний төрсөн нутаг. (Д.Н.)
Бұл (болса) – менің туған жер(ім).
Моңғол тілінде төмендегідей ... ... ... тану үшін ... ... ... ... зам засав.
(Темір жол жөндеді) Төмөр, зам засав. (Темір, жол жөндеді); қазақ тілінде
біз ... сен ... ... ... моңғол тілінде жинақтық емес,
есептік сан есім тұлғасында берілетіндіктен, Бид хоёр ... ... (Біз ... ... тәрізді сөйлемдегі бастауышты дұрыс тану үшін бид (біз) ... соң ... ... ... хоёр хулан үзэв – Біз, екі құлан көрдік)
Ал ... ... сан есім ... деген жинақтық, тәуелдік тұлғада
берілетіндіктен объектілік ... ... ... ... ... тұр. Ал ... тілінде бұл сөйлемдегі бид хоёр деген сөздерден ... ... ... тілінде біз екеуіміз деген күрделі бастауыш болады.
Яки, қазақ тілінде, «Біз екеуіміз құлан ... ... ... ... ... ... ... тілдерде күрделі бастауыштардың жасалу ... ... ... ... ... Қазақ тілінде матаса байланысқан сөз тіркестеріндегі ілік септігі
жалғауы ... ... ... ... ... ... ... күрделі атау мағынасын білдіруге бейімделеді. Мұндай сөздерді тұтас
атау ... ... ... деуге болады. [31, 633 б.] Моңғол тілінде
ілік септігінің ашық және жасырын түрінде тұрып ... ... ... гол мөн ... ... ... өзен(і) сол баяғысынша ағуда.
Мысалға алынған сөйлемдергі Идэрдің өзен деген жалқы есімді Идэр өзен ... және ... ... да ... ... ... ... көмекші есімдер тәуелдену арқылы ілік септіктегі
сөздермен ... ... ... ... мұндай бастауыштар моңғол
тілінде де бар, бірақ тәуелдік жалғаусыз қолданылуы басым. Мысалы:
Түн ортасы әлдеқашан ауып қалған. ... дунд (нь) аль ... ... ... ... екеуіміз (хоёулаа), үшеуіміз (гурвуулаа) деген жинақтық
сан есімдері бар күрделі бастауыштар моңғол тілінде де сан есім ... сан есім ... сан есім ... ... ... ... бен, пен ... тіркескен бастауыштың жалғаулығының орнына
моңғол тілінде көбінесе «екі» деген сан есім қолданылады. Мысалы:
Мырзахан мен ... ... ... ... тосып алып, жайлап қондыруға
міндетті. (М.Ә.)
Мырзахан (ба) Ербол хоёр нүүдлийг ... авч ... ... ... Екі тілде де күрделі бастауыштар атаулы (нэртэн), біткен (болгон),
бүкіл (бүхэл), бар (бүх) т.б ... ... ... ... ... қараңғысында еркек атаулы жұмысқа кетеді. (С.М.)
Шөнийн харанхуйгаар эрчүүд ... ... ... ... ... бүр (әр) деген сөзбен күрделенген бастауыштардың төркінін
проф. Ц.Өнөрбаян ата алтай тіліндегі және ... ... бір ... ... ... «хүн бүр, айл бүр, өдөр бүр т.б. есім сөздерден
соң қолданылып, көмекші ... ... ... [42, 23 б.] ... Қазақ тілінде бұлар есімнің алдынан әр немесе соңынан сайын
сөзі келіп беріледі. Сондай-ақ, осы ... ... ... моңғол
тіліндегі нэг – бір деген сан ... ... ... ... күрделі
бастауыш қызметінде жұмсалуы бар, ол қазақ тілінде есім ... соң ... ... ... ... ... арқылы беріледі. Мысалы:
Самбаатай нэг нь морь уураглаж харагдана. (Ж.Лх.)
Жігерлі бірі (кейбір жігерлісі) ат құрықтап көрінеді.
5. ... ... ... ... ... ... ... жалқы есімдермен біртұтастанып күрделі бастауыш жасалады.
Мысалы:
Би бас өөрөө үүрэглэж яваад дор нь учрыг нь олсонгүй. ... және өзім (мен өзім де) ... келе ... ... ... ... Қазақ және моңғол тілдерінде күрделі етістіктер тәуелдік тұлғада
келіп бастауыш қызметінде жұмсалады. Мысалы:
Екеуінің алдын-ала ... ... ... ... ... Хоёулангийн
урдчилан зөвөлдөн тохиролцсон нь илэрхий болов.
7. Аталмыш тілдерде де- ... ... ... гэ-) ... ... ... ... чинь, гэгч нь) деген (гэдэг, хэмээх, хэмээн) тәрізді
тәуелдік тұлғаларда келіп күрделі бастауыш жасалады. Мысалы:
Бидний инээлдсэн гэдэг ... ... ... ... ... ... және моңғол тілдерінде заттанған күрделі сын есім, сан есім,
күрделі жалқы есімдер хан, би, төре т.б. ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Хатан Гүрбэсү
Хамаг хэргийг мэдэх болов. (МНТ)
Ханым Гүрбэсү
Барлық жайды білу (-етін) болды.
9. Қазақ, моңғол тілдерінің деректері көрсетіп отырғандай, емес ... ... ... ... те күрделі бастауыш жасалатындығы байқалады.
Мысалы:
Бұл жолы ... ... ... мырс ... ... удаа ... бус Абилхайыр инээд алдав.
10. Қазақ, моңғол тілдерінде бол- ... ... ... ... да бар. ... ... бұл болса тұлғасында, моңғол
тілінде бол, ... ... ... ... көне моңғол жазбаларында
болбасу түрінде жазылған; ... ... ... бол-дың жазуда сызықша
қойылуы басым қолданылады. Мысалы:
Самарқанд болса бұл Орданың ... ... ... энэ Ордын нийслэл.
Қазақ тілінде қомсыну мәнін білдіретін екеш демеулігімен күрделенген
бастауыштар бар. ... ... ... тэр ... ..ч (қаз: ол ... ... тәрізді есімдік пен шылаулар тіркесімен беруге болады. Мысалы:
Хайуан екеш ... да ... ... ... ... (О.Б.)
Тэр ч байтугай араатан амьтан ч санан дурсаж чаддаг байна.
Моңғол тілінде, көркем әдебиет тілінде бээр деген ... ... ... ... [30, 163 б.] сөз бар. Ол ... ... бере, логикалық екпін түсіргенде қолданылады Мысалы:
Чингис хаан бээр зарлиг болов. (МНТ)
Шыңғыс хаған (Ø) жарлық қылды.
Қазақ, ... ... ... ... білдіріп тұрған субъектіге
тән предикативтік істі, сапаны ... ... ... ... ... ... ... Осыған сәйкес баяндауышқа тән
грамматикалық формалар қазақ тілінде шақтық, ... ... ... ... есептеледі. Моңғол тілінде баяндауыш бастауышпен
координациялық байланысқа түсіп, жақ, шақ ... және ... ... ... ... ... [11, 148 б.] Салғастырылып отырған
тілдерде баяндауыштар етістіктен, есімнен жасалады. Етістіктен және ... ... ... ... күрделі және ол екі түрі аралас
құранды болып келеді.
Етістіктердің дара баяндауыш болуы қазақ тілінде сөздердің ... ... ... ... ... жалғауларымен тығыз байланысты
болады. Жіктік жалғаулары қазақ тілінде баяндауыш қызметіндегі І, ІІ жақтық
есімдерге, етістіктерден ... ... тұр, жүр ... төрт ... ... ... етіс, рай, есімше, көсемше тұлғаларынан кейін
жалғанады. Мысалы:
Таң қала ... біз ... ... ... көргенбіз. (С.Е.)
Гайхацгааж байг, бид амьдралын ярууг тийн үзсэн(Ø).
Келтірілген мысалда қазақ тілінде түбірден (көр-) соң ... шақ ... ... ... ... ... ... (-біз) келу арқылы бастауышпен (біз)
қиыса байланысқан. Ал моңғол тілінде түбір етістікке есімшеннің өткен шақ ... ... ... ... тұр, ... жалғауы жоқ. Моңғол тілінде
бастауышқа акцент түсіру үшін баяндауыштан соң ... ... ... ... ... бар. ... утаа ... гэрт төрсөн би. (Ч.Ч.)
Тезектің иіс(і) бұрқыраған
Малшының үй(ін)де туған мен.
Қазақ тілінде түбір етістіктердің ішінде жақтық мағынасы екі түрлі болып
келетін тұр ... отыр ... жүр (яв), ... ... ... ... дара ... ІІ жақтық та, ІІІ жақтық та баяндауыш ... ... бұл ... ондайда екі түрлі шақтық мағынада, екі түрлі
синтаксистік ... ... ... жақтық мағынасын ... ... ... болады, ал моңғол ... ... ... ... Мысалы: Сен орындыққа отыр. (Чи сандалд суу) ... шақ, Ол ... ... (Тэр ... сууна) – осы шақ; осы шақты
білдіру үшін моңғол тілінде –на тұлғасы ... ... ... нақ ... ... ... ... қызметін моңғол тілінде байна (бар) деген
көмекші етістік атқарады. Моңғол ... бай- ... ... ... ... кімде, қайда, неде бар екенін факт ретінде баяндап, дара
күйінде және қазақ тіліндегі қалып етістіктерінің ... шақ ... ... ... ... ... реңк беру үшін де, күрделі баяндауыш жасауға
да қатысады. Мысалы:
Қаршығаң бар ма? ... чинь ... ... олон гал ... ... ... көп от жанып тұрды.
Қазақ, моңғол тілдерінде етістікердің дара күйінде баяндауыш қызметін
атқаруы ең әуелі шақ формаларына ... ... ... ... ... ... ... –ды, көсемшенің –ып, бұрынғы өткен шақ есімшенің –ған
жұрнақтары жалғанып, жіктеліп ... дара ... ... тілінде
етістіктің өткен шақ формасы –лаа, -жээ, -в; ... шақ ... ... ... дара ... ... ... Мысалы:
Бір барақта тұратын жігіттермін уәделестім. (С.М.)
Нэг байранд суудаг залуучудтай тохиролцов (би).
Қазақ тілінде ауыспалы өткен шақ ... ... ... ... ... жасалады, мұндай баяндауыштар моңғол ... ... осы ... ... ... соң баяндауышқа түрлі модаль және
шақтық мән ... сан, юм, ... ... ... келіп күрделі
баяндауыш ретінде беріледі. Мысалы:
Жылаған ... ... ... ... ... хоол ... сэн.
Бірақ моңғол тілінде кейде «сөйлемнің ... сөзі ... ... сөз,
морфема түсіп қалған жағдайда есімшенің жалғауымен баяндауыш ... 150 б.], яғни дара ... ... жұмсалады. Мысалы:
Ниссэн шувуу харьдаг, явсан хүн ирдэг.
Ұшқан құс қайтатын (қайтар), кеткен адам келетін (келер).
Қазақ тілінде келер шақтағы дара ... ... тек ... шақ ... –а, -е, -й ... ... дара баяндауыштар
моңғол тілінде етістік тұлғасына келер шақтық –на қосымшаларымен беріледі.
Мысалы:
Магсар янз ... ... ... ... әр ... ... ойнайды.
Қазақ тілінде болжалды келер шақ есімшенің –ар, -мақ ... дара ... ... ... ... ... шақ ... (–х)
етістікке жалғанып, соңынан байх (қаз: болар, шығар), болох ... ... ... ... ... түрде беріледі. Мысалы:
Дүниеде патшаның баласы болса да саған теңгермеспін. (М.Ду.)
Ертөнцийн хааны хүү байлаа ч чамтайгаа зүйрлэхгүй байх(би.)
Сондай-ақ, ... ... ... шақ –мақ формалы есімше –шы, -ші
тұлғаларымен ... ... ... дара ... ... ... ... баяндауыш есімшенің келер шақ –х формасы табыс септігінде (-
ыг) келіп, ... ... ... ... етістіктерінің тіркесімен
күрделі түрде беріледі. Мысалы:
Бөрілер бөлтіріктеріне жер танытпақшы. ... ... ... таниулахыг бодно.
Қазақ тілінде осы шақтық ... дара ... ... ... ... ... ... тілінде қалып етістіктері
болмайтындықтан, оларға контекст ... осы ... мән ... ... ... ... жалғанған -на тұлғалары сәйкеседі. Мысалы:
Тап бір дүбірлі шайқасты күткендей ... ішке ... біз ... л ... ... ... ... юм шиг амьсгаа даран бид зогсоно.
Қазақ тілінде бұйрық райдың үш ... ... ... ... ... ... (-ғай, -сайшы) түрлері сөйлемнің тиянақты дара ... ... ... тіліндегі рай категориясының (үйл үгийн захирах хүсэх хэлбэр)
сөйлемге бұйрық, тілекпен қатар ниет ... ... ... ... ... мән ... тұратын әр жаққа қатысты 10 түрлі тұлғасының ... дара ... ... ... ... ... салғаны сезілсейші. (А.Сей.)
Бүүр хүчирхэж байгаа нь мэдэгдээсэй.
Қазақ тілінде –у жұрнақты қимыл есімі ... ... ... тіліндегі көсемшенің созылмалы түріне (–саар, -сээр, -соор, ... ... екі ... де дара ... ... ... де кітап бетіне үңілуде. (М.Ә.)
Бас л ном руу шагайсаар.
Бірақ қазақ тілінде «бір тұлғадағы қимыл есімнің өзі бірде ... ... ... ... ... [65, 124 б.] Егер –уда тұлғасы
етістік баяндауыш қызметінде, шақтық мағынада жұмсалса, моңғол ... ... ... –ж/-ч, -саар көсемше тұлғалары–байна көмекші етістігімен
тіркесіп келіп күрделі ... ... ... ... есе намысымды қайраудамын. (М.Мақ.)
Мянган удаа нэр сүрээ хурцалсаар (бадруулсаар) байна.
Есім сөздерден жасалған дара баяндауыштардың қазақ, моңғол ... ... бар. ... ... есім ... (зат ... сан
есім, сын есім, есімдік) қайсысы болса да ... бола ... ... ... ... ... ... жалғанып, І және ІІ жақта келген
баяндауыштардың бастауышпен айтылуы шарт емес және де ... ... ... ... ... ... Ал ... тілінде баяндауыштардың
жіктеу есімдігімен қатар қолданылуы мүмкін. Мысалы:
Саған өле-өлгенше ... үхэн ... ... ... тек ... ... ... (Ғ.Мұст.)
Би зөвхөн тэд нарын зааварыг биелүүлэгч(Ø).
Қазақ, моңғол ... дара ... ... ... жалғанатын
қосымшалардың бірі –дікі, -нікі, - тікі ... ... -ных; көне ... ... екі ... ортақ болып келеді, мұны моңғол тіл ... ... ... ... ... таниды. Мұндай тұлғадағы
баяндауыштар басқа затқа меншіктелмейді, басқа затты ... ... ... ... иесі ... және ... ... Мысалы:
Бүгінгі олжам өзіңдікі. (А.Сей.)
Өнөөдрийн (миний) олз (чиний) өөрийнх~чинийх.
Қазақ ... есім ... атау ... ғана емес, барыс, жатыс, шығыс
септіктерімен де тұлғаланып баяндауыш болады. Моңғол тілінде зат есім өгөх
орших ... ... ... ... ... ... келіп
баяндауыш бола алады. Мысалы:
Бірақ тізгін – сіздің қолда! (М.Мағ.)
Гэвч ... таны ... нь ... ... нь тэнгэрээс, өтлөх нь жалганд, үхэх нь худагт.
(ААЗ)
Шығуы – ... ...... ...... өлуі – құдықта.
Қазақ тілінде сын есімнің –ты формаларымен ... есім ... ... екі ... ... ... қазақ тіліндегідей сын есім
тұлғасымен және біргелік септігімен; Мысалы:
Тагтаа хүчтэй, тагтаа зоригтой,
Дандаа хүнтэй, дандаа олонтой.
(Д.С.)
Көгершін күшті, ... ... ... ... көппен.
Сондай-ақ, моңғол тілінде –тай жалғаулы есім баяндауыш қазақ тілінде
етістік түрінде берілуі кездеседі. Мысалы:
Ёс алдвал, эрхэм ... ... ... шүү. (Д.Гар.)
Дәстүр бұзса(ң), қымбатты достым, есепті ғой. (есептесеміз ғой)
Моңғол ғалымдарының бірқатары –тай тұлғасын ... ... ... ... ... [30, 165 б.] ... септігінің жалғауы деп таныса,
акад. Ш.Лувсанвандан моңғол жазба тілінде -ту~-тү тұлғалы, қазіргі ... –т ... ... ... білдіретін сын есім тудыратын
жұрнақ» [66, 237 б.] ... Ал ... ... ... ... ... ... тұлғасын «Біргелік септігінің қосымшасын қатыстық сын
есім жасайтын жұрнақ ретінде қолдануға болатындығын моңғол ... ... ... ... сын ... ... ... –тай тұлғалы» [67, 39 б.]
деген пікір айтылған. Бізше, қазақ тәрізді түркі ... сын ... –лы, -лық ... ... ... осы ... ... қатар
қолданылған –луг-а, лүг-э тұлғаларымен [55, 24 б.] ... ... ... ... ... ... мағынасында айтылатын
көмектес септігінің –лықыл, -лікіл қосымшалары –луқун, -лукун түрінде ... [68, 120 б.] деп ... ... те ... тұлғасын алтай
тәрізді түркі тіліндегі –ла,-ле біргелік-құралдық септігі мен моңғол, түркі
тілдеріне тән жатыс с. –га-дан құралған [21, 174] б. деп ... ... -сыз, -сіз ... есім ... ... ... ... үгүй (жоқ) деген сөзден жасалған -гүй сын есім
жұрнағымен ... ... өөр ... өөр нөхөргүй. (МНТ)
Құйыршығынан басқа қамшысыз,
Көлеңкесінен басқа жолдассыз.
Кейбір моңғол ғалымдары «Сөйлем дегеніміз зат пен ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті көрсететіні
етістікпен берілуі тиіс. Мысалы: Би ... (Мен – ... ... ... ... таза есім ... ... те, шын мәнінде, ол – есім мен
етістік ... ... ... ... оның ... ... айтылуында ғана» [69, 55-57 б.] дей отырып, Дорж ... ... ... ...... шақ, Дорж оюутан (Дорж – студент) – осы шақ,
Дорж оюутан боллоо ( Дорж студент болды) – ... шақ ... ... Басқаша айтанда, есім дара баяндауыш деген ... ... ... ... ... шағы осы шақ, ал егер келер, өткен шақта
қолданылса, көмекші етістік қажет болады.
Қазақ тілінде есімдіктер, ... ... ... ... көп, ал моңғол тілінде ... ... ... ... не ... ... тіркесуі, не болмаса сол сөздерге
етістік тудыратын жұрнақтар жалғанып беріледі. Мысалы:
Әркім өз ... ... ... бүр ... ... дэмий(р-сээр).
Көнін шаққа көтерген аш, арық киікте қашатын қауқар қайда. (Ә.Нұрп.)
Арьсаа арайхийн дааж яваа ... ... ... ... чадал хаанаас
даа.
Қазақ тілінде адамның жас шамасын білдіріп, жатыс септігімен тұлғаланған
сан есім баяндауыш моңғол ... атау және ... ... ... ... нас хорь(Ø), оролцсон ажилдаа зүтгэлтэй. (Д.Цэв.)
Самбуудың жас(ы) ... ... ... жұмысқа ұқыпты.
Инженер Ганбат бол одоо хорин таван настай. (Д.Цэв.)
Инженер Ганбат қазір жиырма бес жаспен (жаста).
Бірақ сан есім көмекші ... ... ... екі ... де ... ... ... (да/д) тұлғасымен берілетіндігі байқалады. Мысалы:
Бұйражалға мінген кісінің жасы алпыс бестер шамасында. (А.Сей.) ... ... ... хүний нас нь жаран тавын орчимд.
Күрделі баяндауыштардың жасалу жолдары қазақ, моңғол тілдерінде ... ... ... ... бір баяндауыштың қызметінде жұмсалады
және оның алдыңғысы негізгі, қалғандары көмекші болады.
Екі тілде де негізгі ... ... ... ... онан соң ... бол-, е- ... тілінде бай-, бол-, а- көмекші етістіктері және юм-
(лексикалық мағынасы – зат) деген көмекші ... ... ... ... ... ... ... Тінібектің баласына атастыратын болды. (М.Ә.)
Хунанбай Макиш гэгч охиноо Тинибекийн хүүд ураглах болов.
Жаран жилийг нэг эрин гэж ... ... ... ... ... бір ... деп моңғолдар санайтын еді.
Салғастырылып отырған тілдерде толық мағыналы етістіктер өзінің негізгі
мағынасынан түгелдей немесе жартылай ажырап, сөйлемдегі ... ... ... әр ... ... ... білдіріп, сөйлемнің
предикаттық мазмұнын түрлендіріп, баяндауышты шақтық, жақтық жағынан аяқтап
үстеп ... ... ... ... тілінде ғалымдардың есептеуі бойынша
отыз, олардың моңғол тіліндегі лексика-грамматикалық ... ... ал (ав), бақ (-), бар (оч), ... ... бер (өг), бол ... біл ... біт ... жазда (шах), жат (=ыр) (хэвт), жөнел (яв,
од), жүр (яв), жібер (явуул, илгээ), де (гэ), еді, екен (а-), емес ... бү-) ет ... кел (ир), көр (үз), қал ... қой (тавь), қыл (-),
отыр (суу), өт (өнгөр), сал (хий), таста ... тұр ... түс ... ... Бұл ... көбісі екі тілде лексикалық дербес мағынасымен
сәйкес ... ... ... дәлме-дәл сәйкестікте
қолданылуы өте сирек кездеседі. Тіпті кейбір етістіктердің ... өзі ... ... бар. Атап ... қазақ тіліндегі бақ,
қыл етістіктері моңғол тілінде грамматикалық ыңғайда, көмекші ... ... ал ... ... олар ... жасалған күрделі
баяндауыштар (айтып бақтым (хэлсээр байлаа), қайталап ... ... ... ... (ирэхчээн боллоо) негізгі етістікке көсемше тұлғалары
жалғанып, одан соң бай-, бол- көмекші етістігінің тіркесуі арқылы беріледі.
Қазақ, моңғол ... ... ... көсемше қосымшаларының тұлғалары
жалғанып, соңынан көмекші қызметіндегі етістіктер тіркесіп ... ... ... ... ... жасаудың бұл тәсілі тек
грамматикалық тұрғыдан мүмкін болғанымен, лексика-семантикалық тұрғыдан
сәйкес келуі ... ... ... ашулы шағында оның үстіне ешкім батып кіре алмайтын. (І.Е.)
Тийм ууртай үед нь түүн дээр хэн ч ... орж ... сэн ... орж
чаддаггүй сэн).
Сумъяа, Жуяар хоёрыг муучлаж гарна. (Э.Ою.)
Сумьяа Жуяар екеуін жамандап шықты (жамандай бастайды).
Келтірілген мысалдардағы кіре алмайтын ... ... ... ... ... – авдаггүй деп емес, чаддаггүй (шыдамайтын) деп, ал
моңғол ... ... ... ... ... ... ... мағынасы
бойынша шықты деп емес, бастайды деп қана ... ... ... ... көсемше тұлғалары сақталады.
Осы орайда көмекші етістіктердің семантикасын арнайы зерттеген ... мына ... ... ... жөн көрдік: «Сөздердің денотатқа
(өмірдегі затқа) байланысты айтылуы сөз варианттарын тудырады, ол сөздер
мағыналары жағынан ... ... ... де ... ... ... ... Бір синтаксистік құрылымның әртүрлі болып қолданылуынан оның
синтаксистік варианттары жасалады, мұндай жағдайда сөйлемнің мағыналары
бірдей ... ... ... әр ... ... ... [70, 90 б.]
Ендеше сөйлемнің құрылымдық элементтері әр ... ... және тағы ... ... байланысты көмекші етістіктердің күрделі ... ... ... дәлме-дәл сәйкесуі мүмкін емес, мұндай жағдай
бір ... ... де бола ... ... іс-әрекеттің, қимылдың үдеріске айналу қалпын грамматикада
нақты білдіретін –ғалы, -гелі, -қалы, -келі отыр (жүр, ... тұр) ... ... және ... -ейін деп жүр ( отыр, жатыр, тұр) -
формалы бұйрық рай етістікті ... ... ... ... ал ... ... бұл ... тек қана –х гэж байна болып
беріледі. Мысалы, келгелі жүр, келейін деп жүр ... гэж ... ... сұрайын деп жүр (асуух гэж байна) т.б.
Қазақ ... ... ... үстіндегі кезеңін білдіретін –ып
тұлғаларынан соң қалып етістігі келіп жасалған күрделі ... ... ... –ж ... ретінде беріледі. Мысалы:
Ортада екі жігіт алысып жүр. ... хоёр ... ... ... ... ... ... етістіктерді генетикалық жағынан
төркіндес деп айтуға сырттай ешбір дәлел жоқ ... ... ... және ... ... ... ... бұлар бір іс-
әрекетке байланысты қалыптасқан деуге болатын сияқты. Айталық, ... есім ... ... тек етістіктермен, оның ішінде тек
көсемшенің көбінесе келер шағымен жұмсалып, «шақ ... сәл ... ... ... ... сөз» [71, 508 б.] ... белгілі. Ал моңғол
тілінде де осы қызметтегі шахах (қысып шығару) деген сөз дербес ... ... ... ... де қызметін атқарып, көсемшеден соң емес,
есімшенің келер шағы –х тұлғасынан кейін келіп, ... ... ... ... ... жағынан ұқсастық бар. Мысалы:
Оқыс дауыстан Пістекүл құлай жаздады. (Д.Дос.)
Гэнэтийн хашгиралтаас Пистегул ойчих шахлаа.
Қазіргі қазақ тілінде тек көмекшілік ... ... ... ... ... ертеректегі дәуірлерінде лексикалық мағынасы
толық, ... ... сөз ... Оған ... ... не?
не жаздым? деген сияқты формалар айғақ» [72, 251 б.] деген жорамал айтады,
негізінен, жаза ... ... ... Ал ... орта ... ... ... – көне жазбада) деген сөз – «дауласқан екі адамға
куә болмаған жағдайда, даугерлерге тек шындықты ғана ... үшін ... ... ... ... ... ... ішкізетін жазалаудың бір
түрі болған» [73, 841 б.] ... ... ... бұл көнерген сөз, қазақ
тіліндегі жазда-ға ... ... ... ... мағыналық және
грамматикалық функциялары жағынан толықтай сәйкес келеді, бірақ фонетикалық
тұрпаты жағынан ұқсамайды. ... ... ... ... ... пікірін ескерсек, жазда көмекші етістігі шын мәнінде жазалау
іс-әрекетімен байланысты, қазақ тілінде ... мен шақ қалу ... ... ... (шақ ... мен ... ... бір байланыс
барын аңғарамыз. Біздің ойымызша, ... ... – ең бір ... ... ... сескену, бойын қашық ұстау, абайлау тәрізді әрекетті
білдіру мақсатында қолданылып қалыптасқан ... ... ... біз ... «При ... ... а равно и в процессе речи и ... по ... ... с ... ... уже ... ... изменениям, как вы вторично воспринимается, т.е., ... ... ... есть ... ... ... в
создании новых мыслей» [53, 79-83] деген пікіріне сүйеніп ... ... ... ... ... ял – жаза, яллах – жазалау деген сөздердің көне
дәуірдегі тұрпаты ... ... ... ... сөз ... ... көптеген сөздерде дж-ға айналғанын (қазіргі ... ... ... ...... ... ийрғаху) тіл деректерінен білеміз.
Моңғол тілінде етістіктерді шарттастыра байланыстырып, іс әрекеттің
созылмалылығын білдіретін, көсемшенің –саар тұлғаларына бай-, бол- ... ... ... ... ... ... бар. Олар қазақ
тілінде төмендегідей жолдармен беріледі:
1) қимыл ... –у ... ... ... келуі және бол
етістігінің немесе оның ... ... ... ... ... ... ... шейін кіруге бата алмай, есіктен сығалаумен болды. (Б.М.)
Жұмабай удтал ... ... ... ... ... ... –ып, -іп, -п ... соң қал-, бақ-, ал -а, -е, -й
тұлғаларынан соң бер- етістіктерінің тіркесуі арқылы; ... сар ... сум адил ... байлаа. (Ж.Пүр.)
Ай күндер атқан оқтай өте берді.
3) негізгі және көмекші етістіктер да, де ... ... ... ... арқылы; (бірақ қарама-қарсы мәндегі етістіктердің
қайталанып қолданылуы созылмалы түр ... ... ... ... ... ... да ... көтердім де түсірдім – оронгоо гарлаа,
хэлэнгүүтээ байзнав, ... ...... ... ... ... етістіктер іс-әрекеттің шапшаң, тез орындалғанын білдіреді, күрделі
баяндауыш жасамайды, пысықтауыш қызметін атқарады. Мысалы:
Тіл-аузым байланғандай бір сөз жоқ ... ... ... да отырдым.
(Б.Нұрж.)
Хэлээ огтолсон мэт нэг ч үггүй ... ... ... ... –у ... қимыл есімі –лы, -лі жұрнағын алып соңынан бол- ... ... келу ... Мысалы:
Ұзақ ауылын тінтіп қайтқан солдаттардың жайын сұрастырулы болатын. (М.Ә.)
Узахын айлыг нэгжээд буцсан цэргүүдийн байдлыг сурагласаар байсан.
5) есім сөз бен жатыс ... ... ... ... ... ... ... қарт толқу үстінде. (А.Сей.)
Ийнхүү зогсох зуур Сыздык өвгөн догдолсоор байна.
Сондай-ақ, моңғол тілінде немқұрайлы (оромдох) көсемше тұлғасы қимыл-
әрекет ... ... ... іс-әрекетті орындаушының көңілсіз,
өзінің еркінен тыс ... ... ... атқарылғандығын
білдіретін –хчаан, -хчээн, -хчоон, -хчөөн тұлғалары қазақ тілінде –ған ... қыл-, ... бол- ... тұлғасында беріледі. Көсемшенің бұл түрінің
қазақ, моңғол тілдеріне ортақ бір белгісі – көсемше тұлғасынан соң ... ... ... ... ... л явахчаан боллоо. (Б.Р.)
Әйтеуір кеткен болды (кеткен түр көрсетті).
Қазақ тіліндегі кейбір күрделі баяндауыштар ... ... ... ... көрінеді. Мұндай баяндауыштар қазақ тілінде –ып ... соң ... сал-, қал-, ... ... ... ... моңғол тілінде етістіктің негізіне ... ... соң ... ... ... ... мағынасы іс-әрекеттің тез, шапшаң,
қарқынды немесе нәтижелі өткендігін аңғартады. Сондай-ақ, -а, ... ... ... соң бер-, қой-, сал- ... ... ... күрделі баяндауыштар моңғол тілінде –аарай ... ... ... рай ... ... ... зарлага чагнасаар байгаад унтчихжээ. (Ертегіден)
Екі нөкер тыңдай-тыңдай ұйықтап қалыпты.
Сондай-ақ, моңғол тілінде ... ... ... не ... ... шылауында жұмсалып, сөйлемді шақтық және модальділік жағынан
тиянақтап тұратын сөздің юм (зат) ... сөз бар. ... ... гол ... нь ... ... буюу ... байж болох юм. (С.Энх.)
Моңғолдардың ой қабілетінің негізгі құралы мүмкіндік аналогиясы немесе
ұқсату әдісі барып болу ... ... ... ... –н тұлғасынан соң «айсуй» деген сөз тіркесіп
осы шақты білдіретін күрделі баяндауыштар жасалады. Мысалы:
Тэргэл сартай шөнүүд сүүмэлзэн айсуй. (О.Д.)
Қияқ айлы ... ... келе ... және моңғол тілдерінде негізгі сөзі есімдерден болып, етістіктер
көмекші қызметінде жұмсалып құранды ... ... ... ... тиянақты етіп оларға шақтық мағына ... ... ... е-, бол-, қыл-, көр-, ал-, кел, тап- т.б., ал ... ... үшін ... болар, тиіс, шығар, сияқты, тәрізді т.б. ... ... ... ... ... баяндауыш құрамына бай-, бол-
көмекші ... және ... ... ... ... (шығу), ирэх
(келу), байх (бар), болох (болу), явах (жүру, ... суух ... ... таарах (сәйкесу) т.б. және а-, бү- ... ... ... үйл үг) келіп жасалады және олар ... әр ... ... ... ... баяндауыштардың құрамындағы толық мағыналы етістік
көмекші етістік қызметінде жұмсалғанда, өзінің негізгі мағынасынан толық
немесе жартылай ... ... ... ... ... ... де бірдей етіп жеткізуге болғанымен, ... ... ... ... ... емес. Өйткені құранды баяндауыштар ... ... ... ... ... Және де «...көмекші ... ... ... және формальді-дистрибутивтік
белгілерімен еркешелене отырып, аналитикалық конструкциялардың жасалуына
қатысады, бұл конструкциялар ... ... ... ... ... ... 52 б.] Сондықтан қазақ тіліндегі құранды баяндауыш моңғол тілінде ... ... ... ... ... бар. ... ... қарай алғашқы амандасқан қыз қайтадан тіл қатты. (Ә.Нұрш.)
Аз болоход анх мэндэлсэн охин ... ... ... ... ... ... ... иймэрхүү маргаанаар зуныг авлаа ~ өнгөрүүлэв (өткізді) .
Берілген сөйлемдерде тіл ... ... ... ... ... дуугарав (үн
+шықты) ретінде берілсе, келесі сөйлемдерде алды ... ... екі ... де
табыс септігіндегі есіммен тіркесіп келгенімен, моңғол тілінде бұл сөздерге
сәйкес келетін авах (алу) ... сөз ... ... ... ... ... ... етістік атқарып тұр.
Есім сөздер қазақ, ... ... ... ... табыс, шығыс
септіктерінде және олардың тәуелдеулі ... ... ... ... ... баяндауыштар жасалады. Мысалы:
Хөгшин хонгор уснаас зайдуу зогсож, бодолд дарагдана. (Ж.Лх.) Кәрі сұры
құла (ат) судан ... ... ойға ... ... ... ... мен сын ... –тай тұлғасымен жасалған
құранды баяндауышты қазақ тілінде сын есім жұрнағы (-лы) және көмекші ... ... ... ... өзгертіп бар (иметь) деген сөзбен
беруге болады. Мысалы:
Манай сургууль дөчин багштай байна. (Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... бар. ... ... сайхан талтай билээ. (Д.П)
Кең жақсы далалы еді(м)
Құранды баяндауыштың құрамындағы қазақ тілінде е- моңғол тілінде а-, юм-
көмекші етістіктер баяндауыштың шағын ... ... ... ... санагддаг гэдэг үнэн юм. (С.Эр.)
Қартайғанда туған жер еске түседі деген шын екен.
Қытай моңғолдарының «хорчиндардың тірі тілінде асан ... ... ... ... сөздер өткен шақтың тұрақты тұлғасы ретінде кездеседі» [75, 54
б.] Бұл ... ... ... ... ... ... сан және ... қолданылады, ал қазақ тіліндегі еді етістігіне тұлғалық сәйкес
келетіні – едда, ... ... Тер ... лам адже ... лама еді) т.б. мысалдарынан қазақ тіліндегі е-нің моңғол
тіліндегі а-/е-лердің ... ... ... де ... ... ... ... баяндауыштар моңғол тілінде билээ деген
модаль сөз ... да ... ... ... ... ... ... (құдайдың кітабына) кітабына білгір еді.
Қазақ тілінде құранды баяндауыштардың бірқатары еліктеуіш сөздер,
бейнелеуіш ... мен ет- ... ... тіркесінен жасалады. Моңғол
тілінде ет-тің орнына хий- деген етістік жұмсалады. Бірақ хий- ... бір ... ... ... кететіндіктен кейде дара, кейде
хий-дің алдынан тас, түс, тан күшейтпелі үстеулері ... ... ... де ... ... түнде мылтық даусы гүрс етті. (Б.М.)
Амгалан шөнө бууны дуу тан ... бага ... минь хаа ... ... ... ... ... бір түпкірінде (әке үйі) жарқ етеді.
Қазақ тілінде ... соң жоқ, емес ... ... ... ... ... моңғол тілінде де болымсыз мағынадағы биш, ... ... ... ... дара ... ... ... дотроос түүнээс хөөрхөн амьтангүй. (Д.Н.)
Түмен қойдың ішінде одан сүйкімді жануар жоқ.
Қазақ тілінде «Зат есімді ... ... ... ... ... ... ... баяндауыш құрамындағы зат есім мен модаль
сөз не көмекші етістіктер өз ара іштей предикаттық ... ... [65, 87 б.] ... ... ... ... ... дара
баяндауыш ретінде талдау қалыптасқан. Мысалы:
Әлгі Әбілқайыр ханның... Хиуаға қарсы қандай әрекетін де ... ... ... ... ... ... эсрэг ямар ч үйлдлийг (бидний) таашаах нь
зүйтэй.
Сондай-ақ, моңғол тілінде -ших, -чилах тұлғалы ... ... сөз бен ... бірігуі ыңғайындағы дара баяндауыштар бар. Олар ... ... ... ... ... Мысалы:
- Та өөрөө загасчилдаг уу?
- Дур хүрвэл, бас загасчилдаг аа. (М.Шол.)
- Сіз өзіңіз балықшылайсыз (балық аулайсыз) ба?
- Қаласам, балықшылаймын ғой.
Келтірілген ... ... ... ... ... ... ... деген құрама түрінде ғана беріледі.
Салғастырылып отырған тілдердегі ... ... ... ... де зат ... оның ... ... есімдіктер, субстантивтенген басқа
да сөз таптары атау септігінің, тәуелдік және көптік тұлғада келіп бастауыш
жасалады; құрылымы жағынан дара, ... ... ... келеді; бірақ үйірлі
мүше моңғол тіл білімінде негізінен ... ... ... мүше ... ... ... екі ... де де- (гэ-), болса
(бол) көмекші етістіктері, жинақтық сан есімдер (м.т.-де есептік сан есім
де ... ... және ... ... ... ... ... есімдермен біртұтастанып, бастауыш ... ... ... ... ... болгон) т.б. сөздермен, емес (биш,
бус) көмекші сөздерімен, күрделі жалқы есімдерден, хан, би, төре ... ... ... етістіктердің тәуелдік, көптік ... ... ... ... ... Ал ... екі ... төмендегідей:
- моңғол тілінде бастауыш атау септігінің ... ... ... ... ... ... септігінің формаларымен де беріледі;
- моңғол тілінде бастауыш баяндауыш арқылы көрініс табатын іс-қимылдың
жағына әсер ете ... ... ... ... ... жоқ, ... ... баяндауышы жақтық тұлғада болғанымен, бастауыштың жағына қарай
қазақ тіліндегідей қайтадан ... ... ... ( ... ... ... – хэлээрэй т.б.);
- қазақ тілінде ілік жалғауы түсірілген тіркестер, бір ... ... ... сол ... ... бастауыш болса, моңғол тілінде
ілік жалғауы ешқашан түсірілмейді, ... ... ... ... ... немесе жалқы есім ретіндегілер ғана күрделі бастауыш болады;
қазақ тілінде қомсыну мәнін ... екеш ... ... ... ... тэр ... ..ч (қаз: ол түгіл ... да)
ретіндегі тіркеспен беруге болады; ... ... ... ... айқындайтын бээр деген сөз бастауышқа, субъектіге ... ... ... ... ... қазақ тілінде ондай тұлға жоқ.
Салғастырылып отырған тілдердегі баяндауыштың ұқсастықтары мынау: қазақ,
моңғол тілдерінде баяндауышқа тән грамматикалық формалар шақтық, ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштың жақтық
қатынасы тек бұйрықты сөйлемдерге тән; моңғол ... ... ... ... ... ... мән беріп тұратын безендіруші сөздер бар,
ол қазақ ... ... ... ... ... ... ... құрылымы жағынан дара, күрделі, құранды, үйірлі болып
келеді.
Дара баяндауыш етістіктерден және ... ... ... ... мен айырмашылықтар төмендегідей:
1. қазақ тілінде өткен шақтың –ды, -қан, -ып келер шақтың –а, осы шақта
қалып етістіктер жіктеліп жасалса, моңғол ... де ... ... –в, ... ... және осы шақта –на тұлғалары дара баяндауыш жасай алады, бірақ
жіктелмейді. Ал қазақ ... ... ... -ар, -мақ ... ... дара ... ... тілінде есімшенің –х, ... соң ... сан ... ... шақтық мәнді байх, болно
сөздерімен тіркесіп күрделі түрде беріледі. ... ... ... жоқ, ... мәнін контекстік ыңғайға қарай –на тұлғасы дара
немесе көсемшенің –ж тұлғасы байна (бар) сөзімен ... ... ... ... ... бұйрық рай, шартты рай, қалау райдың –ғай ... ... ... ... бұйрық тілеу (захирах хүсэх) формаларының
10 түрлі тұлғасының барлығы да дара баяндауыш жасайды, бұлар белгілі ... ... ... келеді, қайтадан жіктік жалғауларын қабылдамайды;
3. қазақ тілінде қимыл есімі мен жатыс септігінен жасалған –уда ... ... ... ... іс-әрекетті білдіретін –саар көсемше
тұлғасымен немесе ... осы ... ... ... ... ... -ж байна
түрінде күрделі түрде беріледі; қазақ тілінде ... ... ... ... ... олар ... –х, ... септігінің –ыг тұлғасынан
соң болно, бодно немесе –х болно және –х гэж ... (-у деп ... ... дара есім ... ... ... ... тек атау тұлғасында ғана
емес барыс, жатыс (өгөх орших), шығыс (гарах) ... және ... ... ... ... ... біргелік септігінің -тай
тұлғасымен жасалған баяндауыш қазақ тілінде біргелік мәнде келсе көмектес
септігінің ... сын ... ... ... үстеулермен берілсе, -лы
жұрнақтарымен (соңғысы кейде түбір сөзбен: сайтай – ... т.б.), ... ... ... ... –да тұлғасымен беріледі.
Күрделі баяндауыштың жасалуындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар
төмендегідей:
- қазақ ... ... ... -мақ, -ар, -ған ... ... е-, бол- етістіктері, моңғол тілінде де есімшенің –даг, ... ... ... ... ... тұлғаларымен) тұлғалары а-, бол-,
бай- көмекші ... ... ... (сан, даг), ... модаль
(билээ –еді, естой – тиісті) сөздердің ... ... ... – ирэх боллоо, келетін еді – ирдэг сэн, келмек болды – ирэхээр
болов, келген еді – ... ... ... ... ... ... райдың тәуелдік тұлғадағы –ғы тұлғаларына кел-
етістігі, оған қалып етістіктері тіркесіп жұмсалса, ... ... ... ... ... ... ... байна етістігінің тіркесі
немесе есімшенің –х тұлғасына және көсемше тұлғалы хүсэж (тілеп) етістігіне
байна етістігінің ... ... ... -х+ыг ... ... (айтқым
келеді – хэлмээр байна, айтқым келіп отыр – хэлэхийг хүсэж байна – ... ... ... ... ... ... етістік тіркесіп, оның бірі негізгі,
қалғандары көмекші ... ... ... ... ... ... тұлғаларында, соңғылары ... ... ... не ... ... ... ... шақтық,
модальдік мән жамап күрделі баяндауыш болады; қазақ тілінде іс-әрекет,
қимылдың үдеріске айналу алдындағы қалпын білдіру үшін –ғалы ... ... ... ... ниет ету ... білдіретін
бұйрық райдың –айын тұлғаларына деп көмекші ... оған ... ... ... ... жасалған күрделі баяндауыштар өзара
синонимдес, оларды моңғол тілінде есімшенің –х гэж (деп) ... ... (-х гэж ... – у деп бар) ... ... ... ... іс-әрекеттің немқұрайлы орындалғанын білдіретін
баяндауыштар есімшенің –ған тұлғасынан соң ... ... ... олар ... ... ... ... көсемшенің –хчаан
тұлғаларынан соң бол- етістігі шақ тұлғаларында келу арқылы беріледі;
- ... ... ... мәні -ған, ... -пақ ... моңғол тілінде есімшенің –х тұлғасынан соң биш, бус
(емес) сөздерінің тіркесуі ... ... ... ... ұқсастықтар мен айырмашылықтар
мынадай: негізгі сөзі есімдерден болып, ... ... ... ... мағына үстеу үшін қазақ тілінде е-, бол-, қыл-, көр-,
ал-, кел, тап- т.б., ал модальдік мағына ... үшін ... ... ... ... тәрізді т.б. сөздер қосылып жасалса, моңғол тілінде құранды
баяндауыш құрамына бай-, бол-, а-, бү- ... ... ... ... ... ... ... етіп, әрі түрлі модаль ... ... ... ирэх ... явах ... хаях (тастау),таарах
(сәйкесу), естой (тиісті), ... ... т.б. ... ... Оның ... жолы бар: а) есім ... ... моңғол тілдерінде
атау, барыс, табыс, шығыс септіктерінде және олардың тәуелдеулі тұлғасында
келіп көмекші етістіктермен тіркесіп жасалады; ә) ... ... мен ет- ... хий-) көмекші етістігінің тіркесінен жасалады, бірақ
моңғол тілінде хий- алдындағы ... бір ... ... ... кейде дара, кейде хий-дің алдынан тас, түс, тан күшейтпелі
үстеулері келіп күрделі түрде беріледі; б) ... ... ... ... емес ... ... тіркесіп жасалған болымсыз баяндауыштар моңғол
тілінде де болымсыз мағынадағы биш, бус ... ... және ... дара түрінде де беріледі.
Жоғарыда сөз болған ұқсастықтар мен ... ... ... даму ... ... ерекшелігі болып қалыптасқан төмендегідей
жағдайларды атап өту ... ... ... ... ... тән ... ... арқылы
бастауыштармен қиысып тұрады, ал моңғол тілінде баяндауыш бастауышпен
тең ... ... олар ... сандық қиысуға түспейді, аралық
байланысы – салалас байланыстың бір түрі – координациялық ... ... ... ... ... ... дара ... моңғол тілінде
хабарлы сөйлемдерде етістіктің алдынан эс, үл ... ... бүү, ... ... ... келуі арқылы, болжалдық
мағыналы есімшенің болымсыз (-пас) түрі моңғол ... ... ... ... байх ... ... ... сөздің
тіркесімен күрделі түрде беріледі;
- қазақ тіліндегі кейбір күрделі баяндауыштар моңғол ... ... ... ... а) ... ... –ып ... етістіктен
соң жібер-, сал-, қал-, таста- көмекші етістіктерінің тіркесі ... ... ... ... ... ... формалардың жалғануы
арқылы; ә) -а, -е, -й тұлғалы көсемшелерден соң бер-, қой-, сал-
көмекші ... ... ... баяндауыштар моңғол тілінде
кеңес бере бұйырған райдың ... ... –са игі еді, -са ... ... ... ... ... райының –аасай тұлғаларында;
болымсыздық мағыналы –ған жоқ және –сангүй, -ған емес ... ... ... ... ... ... ... баяндауыш жасауға белсенді қатысатын іс-
әрекеттің ... ... ... ... мен ... тіркесінен жасалған баяндауыштар қазақ тілінде мынандай
жолдармен беріледі: –умен тұлғасына тиісті етістіктің тіркесуі арқылы;
-ып бақ-және -а бер- ... ... және ... ... да, ... ... арқылы; қимыл есімі (-у) –лы, -лі жұрнағын
алып ... бол- ... ... ... ... есім ... ... көмекші есімдердің тіркесімен;
- моңғол тілінде -ших, -чилах тұлғалы ... ... ... ... ... (аң аулау (агнах), саятшылық жасау
(гөрөөлөх), балық аулау ... т.б.) ... ... ... ... тілінде біргелік септігің –тай тұлғасы және бай-, бол-, ... т.б. ... ... ... жасалған құранды баяндауыштар
бар; оларды қазақ тілінде сөйлем семантикасына сай –лы тұлғалы ... соң ... е- ... ... тіркесімен немесе бар
(иметь) деген сөзбен беруге болады;
- моңғол тілінде айсуй (қараң-құраң) деген бейнелеуіш сөз көсемшенің ... ... ... осы ... ... ... ... моңғол тілінде юм (зат), деген ... ... ... ... бар; бұл сөз ... ... ... де, есім
баяндауыштың шылауында да жұмсалып, ... ... ... ... мән де ... тұрады.
2.2 Қазақ, моңғол тілдеріндегі сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері
Қазақ, моңғол тілдерінде ... ... ... – толықтауыш
(тусагдахуун), анықтауыш (тодотгол) пен айқындауыш (тодосгол), пысықтауыш
(байц). Олар сөйлемнің бас мүшелерінің маңына ... ... ... ойды ... да дәл ... және екі ... сөйлемнің жайылмаға
айналуына үлкен рөл атқарады. Тұрлаусыз мүшелердің өз басыңқысынан бұрын
орналасатындығы, ... пен ... ... ... ... ал анықтауыш зат есімнен болған (субстантивтенген) мүшелермен
байланысты болатындығы қазақ, моңғол тілдеріне тән. Және де ... ... ... қиысуы болмайтындығы...» [76, 85 б.] оларды орыс
тәрізді қопармалы тілдерден ерекшелейді. ... ... ... екі ... де меңгеру мен қабысуға негізделгенімен, айырмашылықтар
да баршылық. Жалпы алғанда, «Сөйлемнің ... ... ... ... категориялардың базасында және әр түрлі типтегі ... ... ... ... ... ... [77, 217 б.] ... мүшелер атау септігінен басқа септіктердің
барлығының сұрағына жауап ... ... ... басымдылық
септік жалғаулардың үлесіне тиеді деуге болады. Ал «септік ... ... ... енуі өте сирек кездеседі, ондай ауысулар болған
жағдайда сол тіл өзінің басты белгілерін ... ... [78, 145 ... ... ... тұрлаусыз мүшелерінің ұқсастығы мен ерекшеліктерін
анықтап айқындаудың да маңызы зор.
Толықтауыш субъект ... ... ... ... ... ... және тура толықтырып, нақтылай түсетін объектіні білдірумен қатар
оның мағынасын түсіндіруші, саралаушы, ... ... де ... ... ... ... ... сай қай септіктегі
сөзді меңгере алатындығына сәйкес толықтауыштар қазақ және ... ... ... бус) және тура ... ... ... ... тілдерінде тура толықтауыш табыс септігінің сұрағына жауап
беріп, етістіктің сабақтылық түріне ... өзі ... ... ... да, тұлғалық жағынан да ... ... ... ... ... ... етістіктер салтқа, керісінше ... ... ... да, соған орай меңгеруге өзгерес ... б.] ... ... ... мен Кітап оқылды деген сөйлемдердің
алдыңғысы толықтауыш, соңғысы бастауыш ... ... ... ... ... де толықтауыш ашық және жасырын тұлғада жұмсалады. Тура
толықтауыштың жалғаулы, ... ... ... ... және ... әлі де ... ... түсуді қажет ететін мәселелердің бірінен
саналады. Бұл ... ... ... ... ... ... тіл
біліміндегі осындай пікірдің алғашқысы А.Казембектің «Общая грамматика
турецкого-татарского ... ... (1846) және ... ... (1849) ... ... қатысты зат белгісіз болғанда және ол –
етістіктің дәл алдында тұрғанда табыс септігі атау септігімен алмастырылады
немесе оның ... ... ... белгілі немесе белгісіз зат
болуымен байланысты десе, одан кейінгі зерттеушілер, мысалы, ... ... ... сөзге ерекше көңіл бөлмеген жағдайда түсіріліп
айтылады деген көзқараста болды. Н.А. ... Н.К. ... ... ... және ... ... ұғымға грамматикалық мән беріп
оларды даралық, ортақтық ұғымдарымен байланыстырады. В.М. ... ... де бұл ... тағы да ... ... бірақ қандай жағдайда олай болатыны туралы сөз болмайды. ... де ... ...... белгісіздік
(индефинитивность – неопределленность) категорияның синтаксистік амалы
болатынын байқаймыз, ... ... ... ... – белгілі, жалғанбаса –
белгісіз болатындығына» қайшы келетін деректер ... ... ... ... ... ... кезде ғалымдар арасында тура
толықтауыштардың жалғаусыз болуы «объектілік мағынасы өзінен-өзі ... ... ... ... ... бір іс-әрекет, қимыл-қозғалысқа
ұшырауға ... ... ... ұзақ ... айтылу барысында арнаулы
екпінді қажет етпей-ақ түсінікті болатындай дәрежеге жеткен сөздер ... ... ... ... ... ал ... түрі кейін
пайда болған құбылыстар» [31, 653 б.] деген пікір біршама орнықты ... Ғ. ... ... ... тура ... ... ... түрлерінің қолданылғандығын айта отырып, табыс жалғауларының
–ығ, -г, -іг, -ін [80, 139 б.] ... ... ... Қазіргі
моңғол тілінің табыс септігінің ... ... ... ... -г; ... ... ... ұқсастық бар, ендеше синтакситік
қызметін қарастырып көрейік.
Моңғол тіл білімінде де тура толықтауыштың жалғаулы, жалғаусыз ... ... ... әр ... ... ... ... В.А.Котвич,
А.А.Бобровников, Г.Д.Санжеев, Б.Х.Тодаева, ... ... ... т.б. ... да ... ... белгілік
және белгісіздік ұғымымен байланысты қарастырды. ... ... пен ... ... және ... ... ... болады деген пікірін, Л.Мишиг ары қарай дамытып, моңғол тілінде тура
толықтауыштың жалғаулы келуінің синтаксистік 13 амалын атап көрсетеді.
Қазақ, ... ... тура ... ... ... ... ... келетіндіктен, «...жүйе жүйелілікпен
эволюцияға ұшырайды, ал ... ... ... әр ... ... әсеріне дайын тұрады» [81, 123 б.] дегенді ... ... екі ... ортақ критерийлермен саралауға болар деген ойдамыз.
Тілдің деректерін салғастыра келе, бұл тілдерде тура ... ... ... ... ... деп білеміз: 1. толықтауыш
қызметінде жұмсалған сөздің сөз табының және қолданысының ерекшелігіне; ... ... ... ... ерекшелігіне; 3. бірыңғай ... ... ... 4. ... баяндауыштар толықтауыштың
табыс септікте тұруын талап етуіне.
1. Қазақ, моңғол тілдерінде тура толықтауыштың алдынан ... ... ... ... ... шебінде орналасып, біршама дербес тұратын
немесе сын есім, сан есім, есімшелер субстантивтеніп ... ... ... ... бір сөз ... ішінде әр субъектілік, әрі объектілік қызметте жұмсалып
қайталанса;
Дарындыны дарынды ғана ... ... л ... тура ... ... ... болса;
Ақтоқты Шәкейді анадайдан көріп, соңынан еріп келеді. (С.Ж.)
Актокты Шакейг холоос үзээд араас нь ... ... ... ... ... ... сөздер, моңғол тілінде нь, минь, чинь,
тань, маань ... ... ... ... ... ... ... қатары желкесін қасиын деді. (Ә.К.)
Нэг хэсэг нь шилээ маажиж (эргэлзэж) эхлэв.
Би голыг нь ... гэж ... ... ... ... деп ... ғой.
Бірақ моңғол тілінде жақтық тәуелдікпен қатар иелік тәуелдік деген де бар,
объект болатын зат субъектінің өзіне қатысты ... ... ... ... ... де, ... септігінің жалғауы түсіріліп қолданылады.
Жоғарыда келтірілген мысалда өздерінің желкесі ... ... ... ... ... –ээ ... тәуелдік тұлғасында берілсе, ... ... ... ... бір ... ... ... мағына
объектілік қатынаста келгенде, міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... -қы/кі тұлғалы, моңғол тілінде –хи жұрнағымен
аяқталған есім сөз толықтауыш болғанда ... ... ... ... хурц нар гэрийн доторхийг гийгүүлэв. (Ч.Л.)
Шаңырақтан түскен өткір күн үйдің ... ... ... есімдіктерден, субстантивтенген сын есімнен, сан есімдерден
болса, жалғаулы болады;
Сен әлденені ойлап отырған шығарсың. (М.Ә.)
Чи элдвийг бодож суугаа байхаа.
- қос ... ... ... ... ... табыс жалғауы кейде екі сөзге
де жалғанса, кейде тек біріншісіне ғана жалғанып беріледі, ал ... тек ... ғана ... тұлғаланады.
Ол өзін-өзі жаңа ғана тапты. (М.Ә.)
Тэр(ээр) өөрөө өөрийгөө сая л ... Тура ... ... ... ... ... ... мен жасалатын сөз табына байланысты жалғаулы болады:
- анықтаушы сөз сан ... ... десе бір ... да ... шығартпасқа бекісті. (М.Ә.)
Хэрэгтэй бол нэг ишгийг ч өөрөөс нь гаргуулахгүйгээр тохиролцов.
- ... сөз сын ... ... адам ... нәзік тамырларын таба білетін кәрі қасқырдың өзі еді.
(Ш.М.)
Кузьмин хүний амины нарийн ... олж ... ... чоно мөн ... ... сөз сілтеу есімдігінен болса;
Біреу ұқпас бұл сөзді, біреу ұғар. (Абай)
Нэг нь ойлгохгүй энэ ... ... (нь) ... ... сөз ... ... бірақ моңғол тілінде толықтауыш иелік
тәуелдік тұлғада келсе, жалғаусыз болып келеді;
- Гадна болж байгаа сонин явдлыг тэд ярьж ... ... ... ... ... ... олар айтатын еді.
- қазақ тілінде –ғы/гі, -қы/кі, -дағы/дегі; моңғол тілінде –х, -хи, ... ... бар ... жалғаулы болады;
Дегенмен, Виктордың көлденең сөзі апан басындағы ашу-аразды ... ... ... ч ... хөндлөн үг агуйн дэргэдэх уур хилэнг намдааж орхилоо.
- екі тілде де толықтауышты ... сөз ілік ... ... әлі күнге Әміржанның домбырасын сұрамай таниды. (Ә.Н.)
Хүмүүс өнөөг хүртэл Алимжаны ... ... ... ілік септікті жіктеу есімдіктері толықтауыштың анықтауышы болса;
- Атақ, даңқ кімнің көңілін толқытпаған. (І.Е.)
Алдар нэр, нэр хүнд хэний сэтгэлийг дэнслүүлээгүй ... ... бір ... ... ... ... ... шеті т.б.
(моңғ: тал, хагас, зах) көмекші ... және ... сан ... үлесін,
пайызын білдіретін сөздерден болса жалғаулы болады. Мысалы:
Жігіттер Сейтенге кекесіннің ... ... ... (Ғ.Мүс.)
Залуус Сейтенд егөөдгөлийн захыг цухуйлгаж эхлэв.
3. Бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... тілінде алдыңғы сөздің санын жинақтап ... ... ... үшеуі т.б., моңғол тілінде екі, үш, төрт т.б. есептік сан
есім тұлғасындағы сөздер жалғаулы ... ... ... гурвыг илгээв. (МНТ)
Бэлгүтэй, Борчи, Зэлмэ үшті (үшеуін) жіберді.
- бірыңғайларды қысқартып, жалпылайтын сияқты – зэрэг, барлығы, ... ... ... – бүр, ... ...... бәрі – бүхэн т.б. сөздер жалғаулы
болады;.
Бір пулемет, қанша ат-арба, ... ... ... ақша – ... ... (Ж.Айм.)
Нэг пулемет, өчнөөн хөсөг тэрэг, өчнөөн хувцас хунар, өчнөөн мөнгө бүгдийг
олзолсон.
- бірыңғай мүшелерді топтастыру немесе ... да бір ... не ... ... ... ... сондай-ақ, үйірлі мүшені негізгі
сөйлеммен (моңғ: толықтауыш мүше ... ... ... байланыстыру
үшін қолданылатын есімше тұлғасындағы деген, екен (гэсэн, гэдэг (дейтін),
гэгч (деуші) көмекші етістіктер табыс жалғаулы болады;
Қасық, айыр ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде бірыңғай тура толықтауыштардың соңғы сөзі жалғаулы
болады; моңғол тілінде ... ... ... ... ... тұлғада
тұрады да жалғаусыз болып келеді. Мысалы:
1. Хиуа мен Бұқараға қиятын жүн-жұрқаң мен тері-терсегіңді орысқа да қиятын
шығарсың? (Ә.К.)
Хиуа ... ... эс ... ноос унгас болон арьс шийрээ оросод ч эс
хайрлах биз.
4. Кейбір құрама баяндауыштар ... ... ... ... ... ... ... үкіметі билікті қолға алды. (А.Сей.)
Зөвлөлт засаг эрх мэдлийг гартаа авлаа.
- Бірақ моңғол тілінің деректерінде осы заңдылықтардан ауытқып, ... ... ... болады. Мысалы:
Доржийн зураг зурж байв.
Доржның сурет(ін) салып жатты.
Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... соң ... «...форма жағынан бұлар ... ... ... сол топқа етістіктері арқылы нені? деген сұрау
қоямыз» [82, 35 б.] Моңғол тілінде де осы ... ... ... ... атау, ілік, табыс септіктерінен соң келіп, тура толықтауыш
қызметін атқарады. Мысалы:
Өлім туралы ойламайды. (Д.Дос.)
Үхлийн ... ... ... ... тілінде туралы шылауы атау септігінен соң, дейін
шылауы барыс септігінде тұр, ал моңғол ... ... ... ілік
септігінен соң тұрғанымен, екі тілде де олар ... ... ... ... ... сөз ... табыс жалғауының мәні
аңғарылып тұрады, сондықтан табыс септігі жалғанбайды. Мысалы:
Биеэ засаа, гэрээ зас, гэрээ засаад ... зас. ... ... ... ... ... түзеп, үкіметің(ді) түзет.
Моңғол тілінде эх орондоо (чамдаа, говьдоо) хайртай ... ... ... деген сияқты иелік тәуелдік тұлғадағы өгөх-орших
септігіндегі есім баяндауышқа меңгеріліп жасалған жанама толықтауыштар мен
эх орноо (чамайгаа, ... ... ... ... ... ... (сүю)
тәрізді сабақты етістікке меңгеріліп жасалған тура ... ... ... ... ... ... жағынан
бірдей, бірақ өгөх-орших септігіндегі сөзді меңгеріп ... ... сөз ... ... да, табыс септіктегі сөзді меңгеріп тұрған басыңқы сөз –
етістік болып келеді; ... ... ... құрылымдық тұрғыдан беру
мүмкін емес, ал етістіктің меңгеруі екі тілде де бар. Мысалы:
Алагхан говьдоо хайртай би. (Д.Пүр.)
Алаулаған гобиіме
сүйіспеншілік(пен) ... ... ... ... есім баяндауышты хайрлана деп ... екі ... де тура ... ... ... хайрлана би.
Алаулаған гобиімді сүйемін мен.
Моңғол тілінде есімшенің –х тұлғасында келген тура толықтауыш қазақ
тілінде баяндауыштың әр ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Айлаас юм гуйх, зээл авахыг цээрлэ. (Ар.ух.)
Ауылдан ... ... ... ... қой ... ... бол).
Қазақ және моңғол тілдерінде ... ... өзін ... қазақ тілінде барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде тұрып,
моңғол тілінде өгөх-орших, гарах, ... ... ... ... салт және ... ... меңгеріледі.
Жанама толықтауыш қызметінде жұмсалған барыс жалғаулы сөздер іс-
әрекеттің жанама ... оның орны ... ... барып тірелер затын
білдіреді, моңғол тілінде олар өгөх орших (беру-болу) септігінде. Мысалы:
Оның қуанышы, бақыты өзіне ... ... ... нь өөрт нь буцлаа.
Қазақ тілінде жанама толықтауыш қызметінде барыс, жатыс жалғаулы сөздер
көбіне етістікпен байланысты айтылады, бірақ есім сөздерге де ... ... ... ... өгөх-орших (барыс-жатыс), үйлдэх
(қимыл) септіктермен беріледі. Мысалы:
Көңілсіз құлақ ойға олақ. (Абай)
Сэтгэлгүй чих ухаанд ... ... ... ... ... ухаанаар баян. (мақал)
Мұхит суға бай, ғалым ақылға бай.
Қазақ тілінде іс-әрекеттің бағыты, беталысы, ... ... ... етістіктерге меңгеріліп жасалған жанама толықтауыштар моңғол
тілінің чиглэх (бағыт) септігімен ... ... есі кете ... отырған кемпіріне қарады. (М.Мағ.)
Жүжигчдийг ухаанаа алдтал сонирхож суугаа эмгэн рүүгээ харав.
Моңғол тілінде ... ... ... ... ... ... (қимыл) септігінің тұлғасында келеді, мұндай толықтауыш қазақ
тілінде ... ... ... ... ... ноёноор бэлтгэл агтыг захируулав. (МНТ)
Отчигин ноянға дайындық арғымақтарды ... ... ... ... ... септігіндегі сөздің
жанама толықтауыш қызметін атқаруы моңғол тілінде өгөх-орших ... ... ... (қимыл) септіктері арқылы жүзеге асады екен.
Моңғол тілінде дээр (үсті) деген мекен ... ... ... ... ... барыс септігінің қызметін атқарып, жанама толықтауыш
жасалады. Мысалы:
Үй олны нүдэн дээр ... гоо ... ... ... (көз ... ... ... сұлулығын тамашалатады.
Қазақ тілінде жанама толықтауыштар жатыс септігінен жасалғанда іс-қимыл
таралған, я зат ... орны ... ... білдіреді және зат,
құбылыстың кімде немесе неде бар, жоқтығын факт ретінде баяндап, ... ... та ... екі ... біршама сәйкес келіп, бар, жоқ, болады,
болмайды деген ... ... ... ... ... жылқыда, өздерің білесіңдер, он екі қабырға болады. (С.Ж.)
Ямар ч адуунд, та нар ... ... ... хоёр ... ... ... жанама толықтауыштар шығыс ... ... ... ... немесе заттанған сөз ... ... ... жалғанып, көбінесе, кісінің көңіл-күйі, сезімін білдіретін
қорқу, қаймығу т.б., ... ... ... ... ... айығу,
тазару, шығу, қайту тәрізді етістіктерге меңгерілу арқылы жасалады, мұндай
толықтауыштар моңғол ... де ... ... ... ... ... шыққан екенсің,– деді Сәлім. (Б.М.)
Чи хүний мөснөөс гуйвжээ,– гэв Салим.
Жанама толықтауыш іс-қимылдың шығар арнасы болған ... ... ... де шығыс септігімен беріледі. Мысалы:
Аташбаев оқыс күлкіден селт етіп, орнынан ұшып ... ... ... ... дэрсхийж байрнаасаа давхийн бослоо.
Шығыс септіктегі сөз есім баяндауышқа меңгерілгенде екі тілде де жанама
толықтауыш қызметін атқарады. Мысалы:
Жақсыдан шарапат, жаманнан ... ... ... ... ... муугаас (муу хүнээс) гамшиг.
Бір заттың бөлшектік мәнін білдіретін мағына ... ... ... ... ... қимыл септігімен беріледі. Мысалы:
Тэр гурав гурваар нь ажил хийлгэж сургажээ. (Ч.Л.)
Ол үш-үштен жұмыс ... ... ... қазақ тілінде көмектес септігінен жасалғанда
көбінесе орын-мекендік, мезгілдік, қимыл-процестік мәні жоқ зат ... ... ... сөз таптарынан болады. Қазақ тілінде іс-әрекеттің
орындалу құралын, соған қатысты объектіні білдіретін толықтауыштар ... ... ... беріледі. Мысалы:
Сул хар үсийг чинь орчлон хяруугаараа чимлээ. (Д.Цоод.)
Мақпал қара шашыңды дала қырауымен сәндепті.
Қазақ тілінде заттың ... ... ... ... білдіріп,
көмектес септігімен тұлғаланған, есімге меңгерілген толықтауыш моңғол
тілінде ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Жақсы ісімен жақсы. (М.Ә.)
Сайн (сайн хүн) үйлээрээ сайн.
Қазақ тілінде іс ... ... ... ортақтастығын білдіріп,
көмектес септігімен тұлғаланған толықтауыш ... ... ... септігімен беріледі. Мысалы:
Құрдаспын деп Күлтаймен де ойнайды. (Б.М.)
Үе тэнгийнх гэж Култайтай ч наргилцана.
Қазақ, моңғол тілдерінде толықтауыштың берілу жолдарындағы ұқсастықтар:
- тура ... ... ... ашық және ... ... ... ... атау, барыс септіктерінен соң дейін, шейін, туралы
шылаулары келіп жасалған тура ... ... ... ... ... бірақ шылаулар ілік септігінен ... ... ... салт ... сабақтыға айналуына байланысты толықтауыштар
басқа қатынасқа түсіп кетеді;
- қазақ тілінде жатыс, шығыс септіктерімен берілген жанама толықтауыштар
моңғол тілінде де өгөх ... ... ... ... ... беріледі.
Қазақ, моңғол тілдерінде толықтауыштың берілу ... ... ... есім ... ... ... көмектес
септіктерінен жасалған жанама толықтауыштар моңғол тілінде қимыл
септігімен беріледі;
- моңғол тілінде иелік ... ... тура ... ... ... ... түрінде (тек өөрийгөө ... ... ... ... ... өөрөө (өзі) деген есімдік тұлғасы бар)
тұрады;
- моңғол тілінде ... ... есім ... ... өгөх ... жанама толықтауыш пен етістік баяндауышқа бағынған иелік
тәуелдік тұлғалы тура ... ... бола ... ал қазақ тілінде
соңғысы ғана бар:
- моңғол тілінде дээр (үсті) деген көмекші есіммен ... ... ... ... ... ... ... беріледі;
- қазақ тілінде көмектес септігінен жасалған жанама толықтауыштар моңғол
тілінде іс әрекет жасаудың құралы, жабдығы, әдісін көрсетіп ... ... және ... ... ... ... ісін көрсететін хамтрах
(біргелік) септіктерімен беріледі.
Қазақ тіл білімінде анықтауыштарды ... ... 1) ... 2) ... ... деп ... келсе, соңғы кездері
оларды мағыналық жағынан: 1. ... ... 2. ... анықтауыш; 3)
мезгілдік анықтауыш; 4) мекендік анықтауыш; 5) амалдық анықтауыш; 6) сандық
анықтауыш; 7) ... ... 8) ... ... 9)
суреттемелі анықтауыш» [83, 94 б.] деп бөлуге болатындығы көрсетіліп жүр.
Моңғол тіл білімінде анықтауыштарды: 1) ... ... ... ... адал дос); 2) ... ... білдіретін (нэг дэх санал – ... 3) ... ... ... ... ... сахал – шоқша
сақал); 4) мөлшерлік; 5) заттың құрылыс, құрылымын ... 6) ... ... 7) ... ... 8) мекендік меншіктілікті
білдіретін; 9) мезгілдік меншіктілікті білдіретін ... ... ... ... 10) заттың сипатын білдіреті (гал адил нар – оттай күн);
11) затты нұсқап көрсететін (өнөөх эр – ... ер, ... ... ... 12) ... ... қозғалысының сипатын білдіретін (ургаа мод – өсіп
тұрған ағаш). [84, 42 б.] ... ... ... ... және ... тілдерінде анықтауыштарды мағыналық жағынан
топтастыруда бірізділік жоқ ... ... ... ... сөздерімен
байланыстырушы құралдар екі тілде де ілік септігінің ... мен есім ... ... ... Және ... ... сапалық анықтауыштар
айқындайтын сөздерімен қабыса ... ілік ... ... ... ... ... ... тілінде анықтауыш
грамматикалық байланысы жағынан қабысу (хамжих) мен меңгеруге (найруулах)
негізделеді. Моңғол тілінде меңгеруге негізделген ... ілік ... ... оның ... ... және ... байланыстыратын сөздер
(септеуліктер, кейбір көмекші сөздер) арқылы есімдерге немесе олардың
орнына ... ... ... Қазақ және моңғол тілдерінде
анықтауыштар қызметінде жұмсалатын сөздер негізінен сын есімдер болғанымен,
зат есім, сан ... ... ... ... ... де ... ... сөйлем мүшелерімен байланыста ... ... ... ... –гі, -ғы (-дағы, -дегі) жұрнақтымен қабыса ... ... ... ілік ... ... есімнен болған мүшеге
меңгеріледі. Мысалы:
Шөнийн хэвтүүлийн ... дээр хэн ч сууж үл ... ... ... ... ... ешкім отыруға болмайды.
Зат есімдердің өзара қабыса байланысып бірі екіншісінің анықтауышы болу
екі тілге де тән. Ал зат ... ... ... да заттанған сөз таптары
қазақ ... ілік ... ... анықталатын сөздер әр уақытта
тәуелдік жалғауда ... ... ... моңғол тілінде ілік жалғаулы
зат есімдер басқа заттанған мүшемен меңгеріле байланысады. Мысалы:
Қолындағы кітаптың ... ... ... ... ... ... анхны хуудас руу(Ø) шагайлаа.
Қазақ тілінде сан есімдер анықтауыш қызметінде жұмсалғанда заттың
мөлшерін, сандық шамасын, ... ... т.б. ... өзі анықтайтын
сөздермен қабыса, матаса байланысады. Моңғол тілінде қабыса, ілік септігі
арқылы меңгеріле де байланысады. Мысалы:
Жолымбет ... бес ... ... ... ... (І.Е.)
Жолымбет халимагуудын таван зуугаад дайчдыг олзлон авав.
Қазақ ... ... ... матаса байланысып, анықтауыш
қызметінде жұмсалатындары – ... ... ... ... ... ... тілінде де есімдіктер қабыса: ингэх санал (өсту пікір ~
осылай ететін ... және ілік ... ... ... ... ... эндэхийн улс (мұндағының тауы ~ ... ... ... ... ... Бірақ моңғол тілінде ингэ, тэг
(өйт, бүйт, сөйт) т.б сөздер қимыл есімдігі деп ... ... ... ... ... қимыл есімдері заттанған мүшеге қабыса да,
ілік септігімен тұлғаланып меңгеріле де ... ... ... Мұндай анықтауыштар қазақ тілінде –дағы, -дегі жұрнағымен қабыса
байланысқан анықтауыштарға сәйкес келеді. Мысалы:
Мұндағы ... бәрі де ... ... ... ... (Д.И.)
Эндэх(ийн) хүмүүсийн бүгд л миний сэтгэлийг үймлэхийг үл хүснэ.
Қазақ тілінде етістіктерден есімше, қимыл есімдері анықтауыш қызметінде
жұмсалады, өзі меңгерілетін сөзбен ... ... ... ... ... ... қосымшалары етістікті есім сөздерге анықтай
байланыстыратын ... ... ... деп ... мұндай
анықтауыштар тек қана меңгеріле байланысады. Мысалы:
Одоо биднээс уйдах цаг нь болсон биз. ... ... ... ... кезі ... ... және моңғол тілдерінде көбінесе зат есіммен тіркесіп ... де ... ... ... Мысалы:
Бұлардың мұншама қайсарлығы ел арасына тез тарап кетті. (Ш.Айт.) Эдгээрийн
ингэтлээ тэсвэрлэг нь ... нь) олны дунд ... ... ... ... ... дээр, доор, доод, тэртээ т.б., ... эрт, ... ... ... т.б. зат ... ... немесе ілік
септігі арқылы меңгеріле байланысып анықтауыш болады. Мысалы:
Эдүүгээ мананы будлианд хаашаа зорчив. (А.То.)
Қазіргі тұманның шытырманында қайда бет ... ... ... ... орны берік болады, олардың
орнын алмастырғанда, предикаттық немесе басқа ... ... бұл ... тән. ... ... дөш мэт толгойгоо данхагнуулан үүрэглэнэ. (Ж.Лх.)
Кәрі сұр құла төс секілді басын қақшаңдата шұлғиды.
Осы сөйлемдегі дөш мэт толгойгоо (төс секілді басын) ... ... ... ... дөш мэт ... төс секілді) деп өзгертсек, ... (төс ... сөзі ... ... етістікке бағынып, пысықтауыштың
қызметін атқаратын болады.
Анықтауыштардың ... түрі ... ... бөліп жаруға
келмейтін, лексикалық бірлік ретінде түсініледі. Төменде ... ... ... ... жасалу жолдары сөз болады
1. Екі тілде де күрделі анықтауыштар сапалық және қатыстық сын ... ... ... ... ... ... сәнмен ширатқан, бұйра шашты, жылтыр жүзді
чиновник отыр еді. ... наад талд ... ... ... ... үстэй, гялцагар нүүртэй
түшмэл суугаа билээ.
2. Салғастырылып отырған тілдерде күрделі анықтауыштар бірнеше сапалық
сын есімнің тіркесінен болады. Мысалы:
Жамуха хэзээнээс ... ... хүн ... ... ... ... мылжың адам еді.
a. 3. Қазақ тілінде зат есім, есімдік, сан есім, ... ... ... есімдер –ғы, гі, (-дағы, -дегі) жұрнақтарымен
басқа бір есім сөзге қабыса байланысып ... ... ... Моңғол
тілінде мұндай күрделі анықтауыштардың кейбіреуі дахь тұлғасымен, кейбіреуі
–х,
-т жұрнақтарымен ... ... ... ... ілік ... ... ... беріледі. Мысалы:
Долоон хөвүүний дундахь нь Хөхөчү Дэв тэнгэр бөө бүлгээ. (МНТ)
Жеті ұлдың ортаңғысы Көкечү Дэв ... ... ... ... ... ... ... секілді, сияқты, тәрізді, деген,
дейтін сөздер тіркесу арқылы қабыса байланысқан ... ... ... тілінде де гэ- (қаз. де-) негізді гэсэн, гэгч көмекші
етістіктердің тіркесімен ... ... бар, ал мэт, шиг, ... ... (дутмаг дайвар үг) тіркесіп аналитикалық жолмен
жасалған анықтауыштар қазақ тілінде салыстырмалы сапалық сын есім ... ... ... дара ... ... ... сықылды, секілді,
тәрізді деген сөздің қатысуымен жасалған ... ... ... ... ... гэгч (деуші) есімше тұлғасындағы көмекші етістік ілік
септігінде келіп, басқа бір ... ... ... сол ... ... ... бағынып анықтауыш болады, мұндай ... ... ... ... ... шырайы арқылы беріледі. Мысалы:
Аянчид өндөр гэгчийн уул дээр гараад ирлээ. (Д.Гар.)
Жолаушылар биік дегеннің (тым биік) тау үстіне шығып келді.
Моңғол ... ... осы ... тұлғаланған, сапаның осы шаққа
қатыстылығын білдіретін күрделі анықтауыш ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Мысалы:
Саяхан цэрэгт байгаа хүүгээс нэг захиа ирлээ. (Ц.Д.)
Жуықта (әскерде бар) әскердегі ұлдан бір хат келді.
Моңғол ... ... ... (бұл ... ... ... қалау райдың
қызметін де атқарып баяндауыш құрамында да жұмсалады) тұлғаларымен берілген
анықтауыштарды ... ... ... ... -арлықтай күрделі
жұрнақтарымен беруге болады. Мысалы:
Уудалж онгоймоор сэтгэл байдаг даа.
Ақтарып ... ... ... ... ... ілік ... есімше, есім сөздерден соң бус, биш
(емес) жартылай үстеулері тіркесіп жасалған анықтауыштарды қазақ ... ... сай ... -сыз, емес т.б.) ... ... ... биш байранд сууж байна.
Арналудың емес (арналмаған) орында отыр.
Жоғарыда айтылғандарды жинақтай ... ... ... ... төмендегідей ортақ белгілері болатындығын байқадық:
- анықтауыш үнемі анықтайтын ... ... ... ... орнын алмастырғанда, басқа грамматикалық қатынасқа
түседі;
- бірнеше анықтауыш бір ғана мүшені ... ... есім ... және субстантивтенген есімдермен грамматикалық
байланыста болады;
- анықтауыштардың грамматикалық тұлғалары атау септігіндегі есім негіз
және ілік септіктері болады;
- анықтауыштар өзі ... ... ... байланысады.
Айырмашылықтары:
- қазақ тілінде ілік септігімен тұлғаланған анықтауыш өзі байланысқан
сөздің ... ... ... ... етіп ... ... ... мұндай
қажеттілік жоқ және моңғол тілінде ілік септігімен байланысқан анықтауыштық
қатынас меңгеру болып табылады;
- ... ... ... ... тілінде қабысуға, моңғол
тілінде меңгеруге жатқызылады;
- моңғол тілінде мэт, шиг, адил ... ... ілік ... ... аналитикалық жолмен жасалған анықтауыштар қазақ тілінде сын ... ... ... ... ... ... ... сияқты деген күрделі
анықтауыш жасайтын сөздің шиг пен ... ... және ... ... бола ... ... тілінде қатыстық сын есім жасайтын (-ғы) жұрнақпен берілген
анықтауыштар ... ... ілік ... ... –х жұрнағымен, қазақ
тілінде -дағы жұрнағы ... ... ... ... ... ... –т жұрнағымен беріледі; моңғол тілінде гэгч (деуші) көмекші есімше
тұлғасы ілік септігінде келіп күрделеніп жасалған ... ... ... ... асырмалы шырайымен беруге болады;
- моңғол тілінде есімшенің –маар тұлғаларынан жасалған анықтауыштарды
қазақ тілінде –атындай, -арлық, ... ... ... ал ... ... есім ... соң бус, биш ... жартылай үстеулері
тіркесіп жасалған анықтауыштарды қазақ тілінде ... ... ... -сыз, емес т.б. ... ... зерттеуіміздің негізгі мақсаты – тілдің құрылымын зерттеу, ал
«объектінің құрылымын анықтау ... оның ... ... ... мен құралдарын талдау болып табылады» [85, 12 б.] Олай болса, тіл
білімінде анықтауыштың ерекше түрі ... ... ... ... ... жөн. ... атқаратын қызметі, мәні ... ... ... ... ... – көп ... ішінен
біреуін бөліп алып, жекелеп көрсете алатындығы және сол өзі айқындайтын
сөзден кейін ... ... ... бір ... ... ... бір ... атқаратындығында.
Айқындауыштың қазақ тілінде үш түрі бар: 1) қосалқы айқындауыш; 2)
қосарлы айқындауыш; 3) ... ... ... тіл ... ... мүше ... ... Т.А.Бертагаев,
Ц.Ц.Цыдыпов, Ш.Барайшир т.б. ғалымдар пікірлерін білдіріп, ... ... ... (қабысқан анықтауыш), «хавсаргалт» (қабыстыру) деген
терминдермен атап келген. Соңғы кезде шыққан оқулықта «қандай да бір ... сол ... ... ... оның ... ... қосымша
мәлімет беріп, синтаксистік салалас байланысқа ... бір ... ... ... ... ... [11, 194 б.] ... анықтама
берілген.
Жалпы алғанда, айқындауыштардың байланысын қандай қатынасқа жатқызуға
болады деген сұрақ туындайды. Қазақ тілінің оқулықтарында: «тек ... ғана ... ... қандай септік жалғауда тұрса сол
жалғауда тұрып қиысуы мүмкін» [86, 112 б.] екендігі көрсетілген. Ал ... ... олар ... ... өзгерген (инверсияланған)
қайталама құрылымдар болғандықтан олардың арасындағы ...... [11, 194 б.] ... ... орныққан. Егер, айқындауыштардың
арасындағы байланысты ... ... ... олар бір-бірімен
сабақтастық қатынасқа түсіп, екі түрлі мүшенің қызметін атқарар еді, бірақ
олар бір ғана ... екі ... ... тең ... ... ... арасындағы байланыс салалас байланыс болып табылады ... ... тіл ... ... жалғаулықты және
жалғаулықсыз байланысқан ... деп ... де, ... буюу ... тәрізді жалғаулықтар, өөрөөр хэлбэл (өзгеше
айтса), ондоогоор хэлбэл (басқаша айтса) ... ... ... ... ... ... тілі ... қыстырма
сөздер ...ерекше, қосымша миссияға ие болады.... олар модальділік тәрізді
қызметімен бірге тілдік бірліктерді таңдап қолдану ... ... ... мен ... жол ... [87, 192 б.] Олай болса, қыстырмалар
ойды іріктеп, қорытып, сол ойға ... ... ... ... жүйелендіру,
басқаша айтқанда, айқындап, саралап, даралап грамматикалық байланыстырушы
қызмет те ... ... ... жаз ... ... ... әлетінде қасқырлар ақбөкенге тиіспейді.
(Ш.Айт.)
Харин зуны турш, ялангуяа зуны эхэн сард чонод цагаан сүүлтийг довтлохгүй.
Келтірілген ... ... ... мезгіл пысықтауыш позициясында
келген айқындауыштарды байланыстырып тұр.
Қазақ және ... ... ... айқындауыш зат есімдерге қатысты
болып, солардың лексикалық мағыналарын заттық, сапалық ... ... ... ... айқындайтын сөздердің ажырамас бөлігіне айналып кетеді
де, тұтасымен сөйлемнің кез келген мүшесі қызметін атқара алады. Мысалы:
Бала ханзада «иә» ... иегі ... бас ... болды. (Ә.К.)
Хүү хунтайж «за» гэсэн маягтай эрүү нь өмөлзөж толгойгоо дохих шиг боллоо.
Қазақ ... ... ... бір тобы қос ... ... бір тобы ... ... сөз үлгісінде тұрақталған
тіркестер мен күрделі сөздер екені ... ... ... де бір ... бір ... қайталанған деуге боларлық, лексикалық тарихи
төркіні жағынан мағынасы ... бір ... ... ... ал синтаксистік тұрғыдан айқындауыштардың микро түрі бар.
Қосарлы ... да ... ... ... ... да бір ... алады. Мысалы:
Бадма лянхуа усан мандалд гандашгүй еэ хө. (Ж.Бад.)
Лотос су қабатында солмайды-ау.
Келтірілген мысалда ... ... ... ... сөз қосарлы айқындауыш
бастауыш қызметін ... тұр, ... ... ... ... ... гүлдің атауы жасалған.
Моңғол тіл білімінде қосарлы айқындауыштарды «қос сөз жасайтын да,
қайталау арқылы ... ... ... де ... ... бірақ мағынасы бір,
екі басқа тілдің сөздерін қабаттастыра керектеніп, лексика-грамматикалық
тәсілмен айқындауыш мүше жасайтын қайталаудың ерекше түрі» [87, 56 б.] ... төр ... (төр, ... ... роль ... гуу ... ... ажнай хүлэг (арғымақ, көлік), горим журам (жосық, жора), данс ... шот) т.б. ... атап ... Моңғол тілінде «кейбір анықталушы
мен анықтауыштың орнын алмастырғанда ... ... ... ... ... [88, 21 б.] бұл да ... ... жасаудың бір
амалы болып табылады. Мысалы:
Чи түүнийг тэгж ал гэж заан ... нь ... ... ... шиг. ... оны ... ... деп көрсетіп айтқаны шынымен жалмауыз-етшіл (жыртқыш)
сияқты.
Дұрысы, махчин мангас (етшіл жалмауыз) деп берілуі тиіс еді, бірақ қосарлай
айқындау үшін ... орны ... ... және ... ... ... ... түрі ретінде танылатын,
ең жиі қолданылатын, айқындайтын ... ... ... ... ... ... және өзі ... мүшеден кейін тұратын,
айтылуда интонациялық жағынан басқа мүшелерден ерекшеленіп, ... ... ... ... ... ...... Оңашаланған айқындауыштар екі тілде де сөйлемнің ... ... ... алады.
Айқындуыштың бастауыштық позицияда жұмсалуы:
Наурыздың құсы, көктем хабаршысы – ұзақ қарға ғана қалбалақтап әр ... ... жүр. ... шувуу, хаврын мэдээч – алагтуу хэрээ л тэвдэн сандарч айл болгоны
хогийн овоонд нисэн бууна.
Айқындуыштың баяндауыштық позицияда ... нь бүр ... ...... хоёр бэр ... ... – тіптен жас әйелдер – Архиповтың екі келіні еді.
Айқындуыштың толықтауыш позициясында жұмсалуы:
Мөнх бамбарын эх – анхны зулыг ... багш ... ... ... ... бас(ы) – алғашқы шырақты ... ... ... ... ... ... ... ежелгі жұртында, Ұзынбұлақтың басында отыр екен. (Қ.Жұм.)
Төрекул өөрийн уугуул нутагтаа, Узынбулакын эхэнд сууж байгаа юм байна.
Қазақ, ... ... ... ... аспектісіне байланысты,
айтылар ойды даралап, ерекше мән беру үшін ... ... ... ... ... ... ... үлкен қызмет атқарады
және олардың синтаксистік қызметі, жасалу жолдары, байланысу ... ... жоқ. ... ... ... қазақ әдеби
тілінде, Абайға дейінгі қазақ поэзиясында, Абайдың ... де тек ... ... [89, 377 б.]. ... ... де бұл – ... ... құбылыс. Яғни, оңашаланған айқындауыштар – ... ... ... ... ... тілінде пысықтауыш қызметінде жұмсалатын сөздер – үстеулер, ... ... ... ... мен ... ... ... амалдық
мағыналарда жұмсалатын септеулі (барыс, жатыс, шығыс, көмектес) ... ... ... ... ... рай ... ... сөздер
мен көмекші сөздер Қазақ тілінде пысықтауыштар «сан есімнің септік жалғаулы
формаларымен және еліктеуіш сөздермен берілетіндігімен» [90, 72 б.] ... ... ... ... және ... ... ... сөз таптары моңғол тіліне де тән.
Қазақ тіл білімінде пысықтауышты, онымен ... ... ... ... қарым-қатынастың түріне қарай: 1) мекен; 2) мезгіл; 3)
мақсат; 4) себеп-салдар; 5) сын-қимыл (амал); 6) ... ... ... ... ... ғалымдары осы топтастырудағы мөлшер пысықтауышты
ғана қарастырмайды. Ал соңғы ... ... ... ... ... ... мөлшер пысықтауыштарды алып тастап,
шарт және ... ... ... ... алты ... ... қазақ, моңғол грамматикасында пысықтауыштарды топтастыру мәселесінде
бірізділік жоқ.
Мекен пысықтауыш ... ... ... ... ... ... болу орнын, мекенін, беталыс бағытын білдіріп, қайдан шығып, қайда
тірелер жерін ... ... ... ... ... төмен (доош), ілгері (урагш),
кейін ... ... ... алды ... ... (хойгуур), тийшээ
(былай, мына жаққа), баруунтаагуур (оң жағымен, оң жағын ала), т.б. ... және ... ... осы ... ... - рек ... түрлеріне
барыс, жатыс, шығыс септіктерінің жалғануы арқылы беріледі. Моңғол ... ... ... ... ... ... ... -уур тұлғалары немесе иелік тәуелдік тұлғасы жалғанады. Мысалы:
Біз де ерегісе ілгері ұмтыламыз (С.М.)
Бид ч гэсэн ... ... ... ... ... есім сөздер барыс, жатыс, шығыс, көмектес септік
тұлғасында қайда? (хаана?) ... ... ... жауап беріп
жасалады. Бұл қызметті моңғол тілінің үйлдэх (қимыл), гарах (шығыс), ... ... ... ... ... атқарады. Мысалы:
Бигармижид тэр шөнө хурмастын оронд зорин явав. (Гэсэр)
Бигармижид сол түні перілер еліне беттеді.
Шығыс септігімен тұлғаланған мекен пысықтауыштар екі ... де ... ... ... ... ... шашыранды
болса, моңғол тілінде қимыл септігі ... ... ... хар ... хаяа ба ... зэрэг зэрэг утаа бургина. (Ц.Д.)
Кеседей қараша үйдің ірге(сі) мен шаңырақтан (шаңырағынан) ... ... ... жатыс септігімен тұлғаланған мекен ... ... ... іс ... ... ... ... өгөх орших
септігімен беріледі. Мысалы:
Киік қуалап кеткен иттер ауылда жоқ па, ... ... ... ... хөөж ... ... айлд ... үү, өмнөөс нь хуцсангүй.
Қазақ тілінде көмектес септігімен тұлғаланған мекен пысықтауыш ... ... ... ... ... ... айл нүүж явна. (С.У.)
Оң қапталмен ауыл көшіп барады.
Моңғол тілінде өгөх орших септігімен берілген ... ... ... ... ... ... тілінде мұндай пысықтауыштар ... ... ... ... ... ... тарьж болохгүй. (СМ)
Дымқыл жерге пияз егуге болмайды.
б) Қазақ тілінде ілік жалғаулы зат есімдерге арты ... ... ... маңы ... жаны ... үсті (дээгүүр), іші (дотор) т.б.
көмекші есімдер барыс, жатыс, шығыс септіктерімен тұлғаланып тіркесу арқылы
мекен ... ... ... ... де ... ... ... зат есімдерден соң келгенімен, көмекші есімдердің, біріншіден,
тәуелдік тұлғада тұруы ... ... ... көмекші есімдерге көлемдік
септіктерінің жалғануы сирек кездеседі. Мысалы:
Харин ширээний зүг(Ø) гайхан харав. (Ч.Лх.)
Бірақ үстелдің жаққа таңдана қарады.
Моңғол тілінде дээр ... ... ... есім ... ... ... тілінде барыс, жатыс септігімен беріледі. Мысалы:
Зураг дээр германы цэргээс чөлөөлсөн ... ба ... ... (Ц.Д.) Сурет үсті (суретте) неміс әскерінен азат ... ... ... ... ... мекен пысықтауыш қазақ тілінде қарай, таман, шейін ... ... ... ... ... ... ... бұл жағдайда
чиглэх (бағыт) септігінің жалғауы (руу, рүү, луу, лүү) ... ... ... ... заах ... ... соң (хүртэл) дейін, шейін
шылаулардың тіркесіп ... не ... ... өөд т.б. ... ... ... ай ... таман созылып барады. (М.Ә.)
Дундуурсан саран баруун(Ø) тийш суунаглан айсуй.
Сондай-ақ, моңғол тілінде іс-қимылдың мекені, бағыты біреу ғана ... ... ... ... үшін ... ... екі есім сөзге
немесе мекен үстеуге -гүй (-сіз) деген болымсыздық жұрнағы жалғану арқылы
да мекен ... ... [91, 114 б.] ... олон мал уул ... ... ... ... көп мал тау-даласыз жайылып жусайды.
Кейде осындай екі сөздің алғашқысы ... ... ... ... гэрт ... ... ... (Л.М.)
Біз үйде-сыртсыз ойнай бердік.
Келтірілген мысалдағы пысықтауышты қазақ тілінде қарсы мағыналы сөздердің
барыс, жатыс, шығыс септік жалғаулары, шылаулар ... ... ... сөзінің тіркесіп келуі (жоғары-төменнен, жоғарыдан да төменнен де,
жоғары-төмен демей) арқылы беруге болады; моңғол ... ... де ... ... көмекші етістіктің болымсыз тұлғасы арқылы беруге болады,
бірақ қазіргі моңғол тілінің нормасы бойынша –гүй жұрнағымен ... ... ... ... есім ... жалғаулы немесе жалғаусыз қайталап ... да ... ... ... ... ... ... явав.
Біз жер жер (жер-жерге) жүрдік.
Сондай-ақ, моңғол тілінде іс-қимылдың өту орны бірнешеу екенін білдіру
үшін кейде есім сөз бен ... ... ... ... ... ... ... беріледі, қазақ тілінде де мұндай қолданыс бар,
айырмашылығы сайын шылауы ... ... ... Мысалы:
Хүүр биеийг нь эвдэээд хавирга сувргий нь салгаад хад болгонд хаяад ирлээ.
(ААЗ)
Сасық денесін бұзып, қабырға-мабырғасын ... ... ... ... ... ... жұмсалатын сөздер – қазақ, моңғол тілдерінде
мезгілдік үстеулері, зат есім, сын есім, ... сөз ... ... ... ... деп ... ... мезгілге байланысты
істің созылмалығын, дүркінділігін білдіретін пысықтауыштар моңғол ... ... ... ... ... ... ... тілінде мезгіл үстеулерден және таңертең,
әнеукүні,о бастан, әлдеқашан,әлітаман, қешқұрым, ... ... ... ... ... ... мен ... әлсін-әлсін,
қысы-жазы, анда-санда, оқта-текте, кей-кейде, апақ-сапақта, ... ... ... ... ... ... де осындай мезгіл
үстеулерден және насад (жасында- өмір бақи), дандаа ... ... ... нэг (анда бір – анда-санда), төдхөн (мұнда ... ... ...... ... ... ғана), нилээд (біраз) т.б. ... ... ... ... ... Мысалы:
Намайг дандаа нэг хүүхэд шиг санах юм. ... ... ... да) бала ... ... ... зат есім мен өгөх орших тұлғаларындағы үстеулерден (насад
– жаста, жасында) жасалған мезгіл пысықтауыш ... ... өмір ... ... ... күрделі сөздермен беріледі. Мысалы:
Хаан хөвгүүн түүнд тачааж насад цэнгэлдэж явав. (ААЗ)
Ханзада оған мәз ... ... өмір бақи ... өткізді.
ә) Қазақ тілінде мезгіл мәнді зат есімдердің (жаз, қыс, ... түн, ... ... ... және олардың барыс, ... ... ... ... сондай-ақ септеулік шылаулармен тіркесуі арқылы
жасалады. Мұндай амал моңғол тілінде де бар. ... ... ... ... ... ... байсан.
Хаан эцгээс хойш дөрвөн үйлийг нэмэв. (МНТ)
Хан әкеден ... төрт істі ... ... тілдерінде бұл, осы (энэ, тэр) деген сілтеу есімдігінен
соң уақыт, кезең, жыл, мезгіл (цаг, үе, жил, ... т.б есім ... ... ... ... тілінде өгөх-орших септігімен тұлғаланып немесе түбір
күйінде келіп мезгіл пысықтауыш ... ... минь энэ жил бас л ирж ... нэг ... ... ... (Ж.Лх.)
Ағам бұл жыл (биыл) тағы да келіп, маған бір саба ... ... ... ... ... ... -хөн ... қосымшалар жалғану
арқылы іс-әрекеттің ... ... ... ... ... мезгіл
пысықтауыштар қазақ тілінде есімдерге не –рақ ... ... не ... демеулігінің тіркесуімен беруге болады. Мысалы:
Би түүнтэй өчигдөрхөн дайралдсан. (Б.Р.)
Мен онымен кеше ғана кезіккенмін.
Моңғол тілінде есім сөздерден соң дээр ... ... ... ... ... ... жасалады, мұндай пысықтауыштар қазақ тілінде жатыс
септігінің тәуелдеулі түрімен беріледі. Мысалы:
Гэтэл гучин ... ... дээр нь Болд ... юм (Ч.Л.)
Сөйтіп отыз үш жасы үсті (жасында) Болд туған еді.
- б) Қазақ тілінде ... ... ... ... ... келіп
мезгіл пысықтауыш болғанда, моңғол тілінде есімше (-х) тұлғасы мен үе ... ... ... ... ... ал ... септіктегі –ар тұлғасындағы
есімшеден (-арда) жасалса, моңғол тілінде –х тұлғалы есімше –аар (-хаар)
және –х үе (кез) ... ... ... -ээр тұлғасы жалғанып (-х үеэр)
беріледі; қазақ тілінде кейін, соң ... ... ... тұлғасынан соң, моңғол тілінде ілік септігінен соң ... ... ... бид ... ... (Ч.Л.)
Біраз ұйықтаған(ның) соң біз саяхатымызды жалғастырдық.
в) Қазақ тілінде ...... ... ... пысықтауыштар
жасайды. Моңғол тілінің жалғаспалы (-хлаар), кездейсоқтық (-нгуут),
әзірлік
(-магц) көсемшелерімен ... ... ... ... ...... ... -қан кезде, –а сала, -қан бойда, -ды да ... және ... ... беріледі. Мысалы:
Хоёр хүү тус тусынхаа хувийг авангуутаа гарч одов.(Ч.Л.)
Оянады да тәндегі кесел атаулымен өзі ... ... ұл ... үлесін ала сала шығып кетті.
Сэрэнгүүтээ бие дэх хөнөөл ... ... ... ... тілінде барып деген көсемше тұлғалы көмекші етістіктің
қатысуымен жасалған мезгіл пысықтауыштар да кездеседі. Олар моңғол тілінде
өткен шақ ... ... ... ілік ... ... дараа, хойно (соң,
кейін) септеулік шылауы мен бір нәрсенің толымсыздығын білдіретін л (ғана)
демеулігінің тіркесуі арқылы беріледі. Мысалы:
Ол ... ... ... соң ... есін ... (Д.Ис.)
Тэрээр тасалгаанд буцаж ирсний хойно л ухаанд оров.
Қазақ тілінде мезгіл мәнді қос сөзден ... ... ... қарсы мағыналы екі есімнің соңғысына –гүй ... ... ... ... ... ... ... хил хязгаарт сууж өдөр шөнөгүй манана. (Ц.Д.)
Халық әскері шекарада тұрып күндіз-түні(сіз) күзетеді.
Моңғол тілінде сан ... ... ... ... ... ... ... мезгілін білдіретін пысықтауыштар қазақ тілінде сан есім
мен көмекші есімнің жатыс септігіндегі тұлғасымен беріледі. ... ... ... эхэлнэ.
Мемлекеттік емтихан жиырмасы кезінде басталады.
Моңғол тілінде мезгілдік мәндегі есімдерден соң келген хир, алд (кез),
гаруй (тарта, шақты) деген сөздер ... ... ... ... ... ... ... мәндегі мезгіл пысықтауыш жасалады.
Мұндай пысықтауыштарды ... ... өгөх ... ... ... ... ... біргелік септігі (–тай) сан есімнің –дай жұрнағымен
беруге болады. ... ... ... ... ... ангир бууж ирнэ. (ААЗ)
Кіші түстің әлетінде аспаннан үш үйрек түсіп келеді.
Таван минут хиртэй ... ... ... ... ... ... жүгіргеннен кейін жылдамдығын баяулатты.
Қазақ тіл білімінде амал пысықтауыштарды (дүрийн байц) тәсілдік және
сапалық амал пысықтауыш деп екі ... ... ... ... амал
пысықтауыштар үстеулер, еліктеуіш сөздер, көсемше тұлғалы етістіктерден
болып келеді де, ... ... ... қатынасына қарай: 1)
қарқындық амалды білдіретін; 2) қимыл ... ... 3) ... білдіретін амал пысықтауыштар деп бөлінеді, біз бұларға мөлшерлік
амалды қосып қарастырамыз. Біздің ойымызша, ... да бір ... ... ол ... ... немесе көлемдік таралу шегі және
дүркінділік, қайталануы ... ... ... ... көрінеді.
Қарқындық амалды білдіретін пысықтауыштар бір-ақ (нэг мөсөн, бүрмөсөн),
зорға, әрең ... тез ... ... ... ... ... ... (аяархан), жай (аажим), жалма-жан (шалавхан), шұғыл (гэнэт, даруй),
қайта-қайта (дахин дахин) т.б. үстеулерінен және оларға ... ... ... ... ... ... әрең еріп келеді. (О.Б.)
Доглон даага арай хийн дагаж явна.
Қылт, жарқ-жұрқ, тарс-тұрс, ... бұрқ т.б. ... ... қазақ тілінде көсемшенің –п, моңғол тілінде –н тұлғасының жалғануы,
сондай-ақ, қазақ тілінде етіп көмекші етістігінің, ал ... ... ... ... ... ... түбірге кірігуі) арқылы жасалады.
Мысалы:
Тасыр-тұсыр тас домалады да, басыла қалды. (Ә.К.)
Түс тас (хийн) чулуу ... л ... ... ... ... қазақ, моңғол тілдерінде
көсемшелерден, ... ... ... ... ... жортып отырып Тәшенге келді. (Ғ.Мүс.)
Кусен жороолсоор Ташений дэргэд хүрч ирэв.
Екі тілде де қос сөздерден жасалады. Мысалы:
Торға қамалған тәрізді ерсілі-қарсылы ... де ... ... ... мэт нааш цааш ... ... тілінде қимыл септігімен беріліп, іс-әрекеттің орындалу амалын
білдіретін пысықтауыштарды қазақ тілінде септеулік шылаулармен немесе ... ... ... ... Бат эхнэртээ захидал илгээсэнгүй. (Ц.Д.)
Дорж арқылы (Дорждан) Бат
әйеліне хат жіберген жоқ.
Бейнелеуші амалды білдіретін пысықтауыштар қазақ ... ... ... ... ... ... ... явгалан), етпетінен
(элгэн талаараа), тізелеп (өвдөглөн), ... ... ... бүге түсіп (сөгдөсхийн) т.б. шығыс септігі немесе ... ... ... ... ... моңғол тілінде олар
көсемше және қимыл септігінің тұлғасымен жасалады. Мысалы:
Құс жастықта жамбастап Мамай жатыр. ... ... ... ... хажуулдан Мамай хэвтэнэ.
Қазақ тілінде еліктеуіш сөздерден, сонымен қатар ... ... ... ... не ... етіп ... ... тіркесуі
арқылы жасалады. Моңғол тілінде де осындай сөздердің қосарланып келуі ербең-
ербең (эрвийн сэрвийн), бүкең-бүкең (бөг бөг) немесе екі ... ... ... ... ... ... ... не болмаса
етістіктің өту сыпатын білдіретін –нхан (-й ... ... ... ... ... ... (ханхалзанхан) немесе хийн (етіп)
етістігінің тіркесуі арқылы пыр етіп (пир хийн) беріледі. Мысалы:
Цоодол тас тас инээв. ... ... ... ... ... ... ... жалаң бас, жалаң аяқ сияқты
сөздерден болған ... ... ... есім ... не ... ... ... келуі (хувцастайгаа – киімімен, бүхлээрээ – ... ... ... тіркесіп келу арқылы ... ... ... ... ал жалаң бас, жалаң аяқ дегендер толгой нүцгэн (бас жалаң),
хөл нүцгэн (аяқ ... ... ... орны ... ... ... Егер ... тілінде бұл сөздер қазақ ... ... ... ... ... хөл), жалаң (нүцгэн) деген сөз аяқ пен бас-
тың анықтауышы болып кетеді. Ал егер қазақ тіліндегідей ... ... ... ... ... ... ғана ... хөлөөр ~ жалаң
аяқпен) пысықтауыш қатынасты білдіре алады. Мысалы:
Көгалдың үстінде жалаң аяқ жүгірсем ғой! ... ... ... дээр хөл ... ... ... гүйхэд үү!
Сувдаа хувцсаа ч тайлхаас төвөгшөөн бүхлээрээ унтаад өгчээ. (Д.Гар.)
Сувдаа киімін шешуге де ерініп, бітеуімен ... ... ... ... ... пысықтауыштар қазақ тілінде сан есімдер,
олардың шығыс жалғаулы түрлері мен ... ... есе ... ... ... ... ... (төө), қайтара (дахин) т.б. көмекші сөздермен,
барыс жалғаулы сөздің тарта, ... ... ... ... ... ... тілінде де осындай сөздер шығыс, қимыл септіктерімен және
шахам, орчим, хүртэл т.б. шылаулар атау немесе ... ... соң ... ... ... сар ... байж байгаад ирлээ. (УЗУ)
Ауылымда үш ай(ға) тарта болып ... ... ... ... ... ... білдірмей, мөлшерін ғана
білдіретін сын есімдер – ұзақ (урт), қысқа ( ... ... ...... көп ... ... үстеулер – жаппай (нийтээрээ), онша ... (нэг ... ганц ... ... (бага-багаар), азғантай
(цөөхөн), едәуір (нилээд), біртіндеп (аажимаар) т.б. сөздерден жасалады.
Мысалы:
Зеңгіген ... ... ... ... қалды. (Ғ.Мұст.)
Манарсан толгойгоо барин нилээд зогсчихлоо.
Қазақ тілінде өткен шақ есімшеге –ша, ше жұрнағы, моңғол тілінде шектік
көсемшенің –тал ... ... ... жасалады. Мысалы:
Морьд нь туйлдаа хүртэл эцжээ. (МНТ)
Аттары шегіне жеткенше шаршапты.
Сондай-ақ, моңғол тілінде осындай мөлшер пысықтауыштарға синоним ... есім ... ... ... ... ... (-ээрээ) жалғанып
жасалған пысықтауыштар бар. Мысалы:
Одоо чи хан эцгийн хөх хундагаар чадах чинээрээ уугтун. (МНТ)
Енді сен хан әкенің көк ... ... ... ... жеткенше) ішкейсің.
Қазақ тілінде мезгіл мәнді есімдердің тәуелдеулі түрі ... ... ... ... ... есімдерден соң бойы септеулік
шылауының келуі арқылы жасалған мөлшер ... ... ... ... ... беріліп, іс-әрекеттің белгілі бір уақыт ішінде
созылғандығын білдіреді. Мысалы:
Зунжин ... шанг ... ... ... мэт ... ... (О.Д.)
Жаз бойы тойлағанының ақысын алтын теңгемен төлегендей жапырақтар түседі.
Моңғол тілінде –таа, -тээ деген жұрнақтар сан есімге жалғанып дахих ... сан ... ... ... дүркінділігін білдіретін мөлшер
пысықтауыш жасалады, қазақ тілінде мұндай пысықтауыш рет сөзімен беріледі.
Мысалы:
Бурхан халдуунд есөнтээ сөгдөж өчил ... ... ... ... ... ... рет ... жалбарынып, сүт шашты.
Сапалық амал пысықтауыштар қимылды сапалық ... ... ... байланысып қалай? (моңғ. яаж?) деген сұраққа ... Олар екі ... де ... ... ... ... ... сын есімдерден жасалады. Мысалы:
Шөнө их хүйтэн хонох бололтой байв. (Ц.Лувс.)
Түн өте суық қонатын тәрізді еді.
Қазақ тілінде –дай жұрнақты ... ... ... ... ... есімдер мен есімшелерге жартылай үстеулер мэт, шиг, ... ... ... ... атау ... ілік ... сөздерден соң
тіркесіп келуі арқылы жасалады. Мысалы:
Голын чулуу дэрлэн ... шөнө ... шиг ... ... ... ... ақ түн ... сияқты (құлындай) ұйықтапты.
Кейде осындай сын есімдер қазақ тілінде болып, моңғол ... ... ... ... ... ... ... етістіктерімен тіркесіп те беріледі.
Мысалы:
Хөгшин хүн өөрийгөө залуу болсон шиг санана. (Д.Н.)
Кәрі адам өзін жас болғандай ойлайды.
Қазақ тілінде болымсыздық ... ... -сіз ... ... ... сын ... болған сапалық пысықтауыштар моңғол тілінде де
-гүй тұлғалы жұрнақпен, ... ... ... ... жасалады. Мысалы:
Өндөр тэнгэр чимээгүй хөхрөнө. (О.Д.)
Биік аспан үнсіз көгілдірленеді.
Қазақ тілінде –ша, -ше ... ... ... ... ... болса, оларды моңғол тілінде есім сөз бен шиг жартылай үстеуінің
тіркесімен беруге болады. Мысалы:
Бала емес, ысылған, үлкендерше сөйлейді. (М.Ә.)
Хүүхэд биш, ... том хүн шиг ... ... тілінде барыс, жатыс, көмектес септіктеріндегі есімдер,
әсіресе, дерексіз зат атаулары дара немесе күрделі ... ... ... ... сапалық амал пысықтауышы жасалады. Мұндай
пысықтауыштар моңғол тілінде қимыл септігінің тұлғасымен беріледі. Мысалы:
Өглөө эрт ... гэж ор ... ... ... ... (Ц.Лувс.)
Таң ерте қозғаламыз деп төсек салып тіпті күшпен жатқызды.
Қазақ ... ... ... шығыс септігімен тұлғалану арқылы
сапалық пысықтауыш жасалады, моңғол тілінде мұндай пысықтауыш болымсыздық
көсемшенің ... ... ... Мысалы:
Меңтай дәптерін ең қызық романға ... боп, бас ... ... ... их ... роман уншиж байгаа мэт ... ... ... (шалтгааны байц) қазақ, моңғол тілдерінде іс-
қимылдың болу-болмау себебін білдіріп, бір-біріне тығыз ... ... ... ... көбінесе септік жалғауларымен
тұлғаланады және тек баяндауыштың мағынасын айқындап, сол қимылдың ... ... ғана ... ... ... ... ... де
тығыз қарым-қатынаста жұмсалады.
Қазақ тілінде себеп пысықтауыш көбінесе өткен шақтық есімшеге -дық, -дік
жұрнағы мен шығыс ... ... ... ... жасалады. Моңғол
тілінде шығыс септігі мен ... ... де ... ... ... ... келеді. Мысалы:
Қонақтар көптен бері Абаймен көріспегендіктен ғана бүгін қонақша отыр.
(М.Ә.)
Зочид хавьд Абайтай ... л ... ... мэт ... ... іс-әрекет иесінің мүмкіншілігі немесе сол іс-әрекеттің
орындалуы мүмкін екендігі белгілі болса, қимыл ... ... ... ... ... қолданылады. Қазақ тілінде мұндай
жағдайда есімше тұлғалы етістік ... ... ... ... ... морьтойгоороо яваад ирье.
Мен аттылықтан (атты болғандықтан өзім) келейін.
Екі тілде де есімшеден кейін себепті, соң, үшін ... ... ... ... ... шылауларының тіркесуі арқылы жасалады, кейде моңғол
тілінде бұл ... ілік ... ... соң ... ... улам ... гэгээтэй болгохын тул нар сар хоёр байдаг буюу. (МНТ)
Аспан(ның) тым жарық ... үшін күн мен ай бар емес ... ... ... ... есім ... бола көмекші сөзінің тіркесуі
арқылы жасалған себеп пысықтауыштар моңғол тілінде өгөх ... ... ... ... (–д нь) сөзден соң көсемше ... ... ... ... ... Мысалы:
Ломоносовты сол бір жарқылдап жүретін мінезіне бола ұнататын шығар.(Ә.К.)
Ломоносовыг тэрхүү цайлган сэтгэлд нь болоод таалдаг ... ... ... ... (дэмий), құр босқа (хий дэмий), бетер
(улам), ... амал ... ... (аргагүйн эрхэнд),
әншейін, жай-жайдан ( ... т.б. ... ... ... ... өліп бара ... лажсыз ауылға тығылды. (Ә.Нұр.)
Түймэр шиг халуунаас амь тавих шахаж байгаагаас аргагүй айлд хорогдов.
Екі тілде де ... ... ... себеп-салдарлық мағынада
қолданылып, сапалық пысықтауыш бола алады. Мысалы:
Би энэ үгийг ухаж ядаж ... юу ч эс ... ... бұл ... түсіне алмай жауап ештеңе айтпадым.
Қазақ тілінде есім ... ... ... көмектес септіктерімен, моңғол
тілінде шығыс, қимыл, өгөх орших (барыс-жатыс) септіктерімен тұлғаланып
себеп-салдар ... ... ... ... ... үшін ... т.б. ... алмастыруға да болады. Мысалы:
Еріншек, ездігінен көпке көнбек. (Абай)
Залхуу, айвар зангаасаа доройд дарлагдана.
Мақсат ... ... ... іс-әрекет, қимыл-қозғалыстың белгілі
бір мақсатқа, талапқа сай жасалып жатқандығын білдіреді.
Мақсат пысықтауыштар қазақ, ... ... ... ... ... ... ... санаатай, санаатайгаар), бекер, босқа әншейін
(дэмий, хий, ... л, ... т.б. ... ... ... ... бір бөлек екшелген азғана топпен әдейі кейін қалған. (М.Ә.)
Тэд Айттөбед нэг бүлэг шигшигдсэн цөөн хэсэгтэй зориуд ард ... ... –у, -мақ, -р, -с ... ... ... ... ... болып (боп), кел, кет, әкел, шақыр, бер ... ... ... ... ... Ал моңғол тілінде ... -уға, -рға ... ... ... ... ... шағы
–х мен үйлдэх септігі –аар) тұлғасы, -маққа тұлғаларының орнына –х ... (деп) ... -сқа ... ... –хгүйгээр (келер шақ есімше
–х және –гүй болымсыздық жұрнағы, қимыл септігінің –ээр) тұлғасы жұмсалады.
Мысалы:
Қылышпай бөтен ауылға бата ... ... ... харь айлд ... ... явсан.
Сондай-ақ, моңғол тілінде мақсат мәнді (зорих төлөвт) көсемше тұлғасымен
(–ээрээ) жасалған пысықтауыш ... ... ... ... және –у ... ... ... хааны улс төрийг эвдэж, газар нутаг ... ... ... ... ... ханның өкіметін құлатып, ел-жұртын иеленуге шабуылдап келіпті.
Қазақ тілінде етістіктерге ... зат есім мен ... ... ... ... ... жалғануы арқылы жасалады. Мұндай
пысықтауыштар моңғол тілінде (–хаар) немесе –х гэ- (қаз: -айын деп, ... ... ... ... ... ... ... тантай ярилцахаар ирлээ.
Қазақ тілінде есім, есімше тұлғаларына үшін шылауының немесе мақсатпен,
ниетпен ... ... ... ... ... Ал ... ... есім
сөз немесе келер шақ (–х) есімшенің атау, не ілік септіктегі тұлғасынан соң
төлөө, тул, тулд (үшін) ... ... ... ... ... ... біргелік (зорилготой) септіктерінің
тұлғаларында келу арқылы беріледі. Мысалы:
Болдыг сайн сургахын төлөө ээж нь үнэхээр их ... юм. (Ц.Д.) ... ... үшін ... ... көп ... тілінде бұйрық райлы етістіктен соң деп, боп ... ... ... -а және –ып ... ... ... ... басқа сөздермен тіркесте топтасып жасалады; бұлар ... ... шақ ... (–х) ... тілек мәндегі –сугай, -оосой, -г тұлғалы
етістіктерге гэж (деп) ... ... ... ... ... ... медресеге біл деп бердім. (Абай)
Хүүгээ медресед сур гэж өглөө.
Қазақ тілінде «...әсіресе әдеби нормасында –у жұрнақты ... ... есім ... ... ... ... ... бұл тұлға супиндік
(мақсаттық) мағынаны да береді» [92, 201-202 бб.] және ... ... ... ... есімше моңғол тілінде жоқ. Оның қызметін ... ... ... шақ ... мен ... септігінің жалғауы (-хаар ~ қаз:
-уға), ілік септікте келген есімшеден соң төлөө, тулд ... ... -х гэж (-у деп) ... ... ... ... есімшеге барыс жалғауы жалғанып немесе ... ... ... ... тұлғаланып онан соң кел- етістігі
болымды, не ... ... ... ... ... ... тілінде келер шақ (-х) есімшеге –гүй болымсыздық ... ... ... ... ... тул ... септеуліктерінің тіркесуі немесе
келер шақ есімше ... ... ... ... ... –лгүй
болымсыздық көсемшесінің қосымшасы жалғану арқылы беріледі. Мысалы:
Толқып тұрғанын сездіргісі келмей, қатқылдау тіл қатты. (Ә.Кек.)
Догдолж байгаагаа мэдүүлэхгүйн тулд чангавтар ... де ... ... ... байц ... ... ... бар. Шарт
пысықтауыш іс-әрекеттің болар ... ... бір іс ... ... білдіріп, яавал? (қайтсе?) ... ... ... ... ... Шарт ... көсемшенің –вал, -ваас
тұлғаларымен беріледі, қазақ тілінде оларды шартты рай ... ... ... ... ... ... орой ... нэгийг сонсоно. (мақал)
Ерте тұрса бірді көреді, жай ұйықтаса бірді естиді.
Есім немесе оның орнына қолданылатын сөздер бол ... ... ... ... ... ... ... байсан бол латин үсгийн багш болчихоод л... (Б.Б.)
Мен ... ... ... бол(сам) латын тілінің мұғалімі болып-ап...
Сонымен қатар моңғол тілінде жишин харьцуулсан ба ... ... ... ... ... ... та бар. ... бір іc-қимылдың, әрекеттің болу сипатын басқа бір іс-
әрекетпен ... ... ... ... ... Олар ... ... мэт, шиг, адил тәрізді жартылай ... ... ... етістіктерге бағынуы арқылы жасалады, бұлар –
қазақ тілінде сапалық амал ... ... ... ... ... аялгуу хаврын бороо шиг зүсэрнэ. (О.Д.)
Пианиноның сазы көктемнің жаңбырындай нөсерлетеді.
Қазақ және моңғол тілдеріндегі пысықтауыш ... ... ... көп те, ... аз ... ... Яғни, қазақ
тілінде пысықтауыштың түрлі топтарының жасалу жолының 37 амалын моңғол
тілінің деректерімен ... ... ... ... атап
көрсетуге болады:
1. Моңғол тілінде іс-әрекеттің бағыты ... ... ... үшін ... ... ... ... «-гүй» деген жұрнақты
тіркестіріп берсе, қазақ тілінде қарсы мағыналы сөздерді барыс, жатыс,
шығыс (жоғары-төменнен т.б.) ... ... ... да, ... ... да ... де) және ... (жоғары-төмен демей)
тіркесі арқылы беріледі. Кейде мұндай күрделі пысықтауыштың алдыңғысын
өгөх-орших (барыс-жатыс) септігінде қолдануға болады, қазақ ... ... ... ... ... ... ... – үйде сыртсыз ~
үйде де, ... да), ... ... ... ... тілінде киімшең, көйлекшең т.б.. –шаң, шең ... амал ... ... ... иелік тәуелдік тұлғадағы
қимыл және ... ... ... - киімімен, бүхлээрээ
- бітеуімен) беріледі. Сондай-ақ, қазақ тілінде жалаң бас ... ... аяқ ... ... ... тіркестер моңғол тілінде
пысықтауыш қызметін атқарғанда олардың орнын ауысып (толгой нүцгэн ... ... хөл ... – аяқ ... ) тұрады; егер қазақ тіліндегідей
ретпен берілсе, басыңқы сөзді иелік тәуелдік тұлғалы ... ... ...... ... ... керек.
3. Қазақ тілінде атау септігінен соң келетін бойы ... ... ... ... ... тілінде –жин жұрнағымен синтетикалық
тәсілмен беріледі.
4. Моңғол тілінде –таа, -тээ жұрнақтарымен жасалған мөлшер пысықтауыштар
қазақ тілінде есімге рет, ... ... ... ... тіркесуі
арқылы (есөнтөө – тоғыз рет) беріледі. ... ... ... ... ... көп, ал ... ... тіл білімінде де, моңғол тіл ... де ... ... ... болмайтын сияқты. Жалпы классификация мәселесін
келгенде, «...пысықтауыштың мағынасымен ... ... ... де
жеке мүше деп қарастыратын болсақ, пысықтауыштың түрі ... ... да» [93, 116 б.] ... жөн ... Ал мұндай жағдай
теориялық та, практикалық жағынан да тиімсіз екендігі белгілі.
Қазақ, моңғол тілдерінде сөйлемнің тұрлаусыз мүшелеріндегі ... ... ... біршама көп екендігі байқалады. Мұның мәні
грамматика тілдің біршама ... жағы ... оның екі ... даму ... ... еместігін, «асылы, грамматиканың
морфологиядан гөрі ... ... ... молырақ еніп отыратындығын»
[94, 174 б.] ... ... Және де ... ... ... ... ... үдерісі де тең қатынаста, бірдей жүрілмейтіндігі
байқалады. Себебі «...сөйлем-ой типі, яғни ... пен ... ... механизмнің негізгі қаруы, басты туындатушы күші болып
табылады» [95, 38 б.] Сондықтан ... ... ең ... бас мүшелерге
қатысты болады да, тұрлаусыз мүшелердің өзгерісі олардың елегінен өтеді,
бұл ... сол ... ... ... өте ұзақ ... ... ... моңғол тілдеріндегі сөйлемнің бірыңғай мүшелері
Салғастырылып отырған тілдерде сөйлемде бір ғана ... ... бір ғана ... ... ... ... тең ... салаласа байланысқан сөздер сөйлемнің бірыңғай
мүшелері бола ... Бұл ... ... ... ... байланысуын
қамтамасыз етуде шылаулардың қызметі еркеше. Қазақ, моңғол ... ... шығу ... әр ... ... ... да жоқ ... Айталық, қазақ тілінде да//де, ... тағы ... ... ... ғана емес көне түркі жазбаларында да жиі ұшырайды,
ал ... ... ... ... пайда болған: не, немесе, әлде, бірде
(есімдік); я, яки парсы тілінен, мен (бен, пен) ... ... ... тілінде «жалғаулықтар абстракт мағыналы, сөз ... ... ... ... ... әр түрлі сипатта
байланыстыратын аналитикалық тәсіл және олар моңғол ... даму ... ... сөз, ... ... ... сілтеу есімдігі, сан есім,
септеуліктер салаластырушы немесе ... ... ... ... [11, 35 б.] ... ... жасау үшін барлық түркі
тілдерінде демеулік және (паза, база, тата) мен үстеу ... соң ... [96, 33 б.] ... ... ... де осы және-нің орнына
қолданылатын бас ... бар. Егер ... ... ... ... болса, олардың ең соңғысының алдынан ыңғайластық жалғаулықтарының
ішінен және ... ... ... осы позицияда бас (түркі тілдерінде
... ... ... ... ... ... қолданылады. Қазақ
тіліндегі біресе (нэг бол), немесе (эсвэл), болмаса (үгүй бол) ... ... да ... ... ... бір – нэг, -се – ... бол – бол, ... – үгүй бол деген тұлғаларға ажырап, болса деген
сөздің (моңғол жазба тілінде болбасу деп жазылады) ... ... –са ... ... ... ... бол- деген басқы буыны ... ... ... ... әлде (аль эсвэл) деген жалғаулықтың құрамында да
әл –аль (моңғ. қай ... ... ... ... (заримдаа) деген
жалғаулықтың құрамында ... ... –де мен ... ... Және де қазақ тіліндегі тағы жалғаулығы моңғол тілінде ... рет), ... ... ... (қайталап) тәрізді сөздердің тұлғалық
тұрпатымен сәйкес келгенімен, бұл сөз моңғол тілінде салаластырушы ... Ал ... ... ... ... бөгөөд, хийгээд,болоод,
болон (және) деген жалғаулықтар құрылысы жағынан көмекші етістік түбірлерге
етістіктің салаластырушы (көсемше) жалғаулары –аад, -н ... ... ... ... ... ... ... Моңғол тілінің
тарихи деректерінде «ба деген шылауды ... мүше ... ал ... ең ... алдынан қолданылғандығы» [97, 222 б.]
анықталған.
Қазақ тілінде жай ... ... ... мүшелерді байланыстыру
үшін жұмсалатын жалғаулықтар қызметі мен мағынасына қарай ыңғайластық,
талғаулық, қарсылықты жалғаулықтары деген ... ... ... ... мен (бен, пен), ... және де, да (де, ... әрі; ... тілінде мұндай жалғаулықтарға қызметі мен мағыналық
жағынан сәйкес келетіндер: ба, болон, буюу, бөгөөд, агаад, ... ... бас, ч, хоёр ... ... мен ... ... біріне-бірі жуыспалы түрде, бірлестік
мағынада айтылатын, зат есімдерден және зат есім орнына жұмсалған басқа
есімдерден болған ... ... және ... ... үстеулерден,
етістіктерден болған бірыңғай мүшелерді байланыстырып, соңғысы сөйлемде
бірнеше бірыңғай келгенде, ең соңғысынан бұрын, ... ... ... ... ... ... ... сын есім, үстеулерден жасалған
анықтауыш, пысықтауыш, баяндауыштардың арасында ... ... ... ... ... – ба, ... бөгөөд, агаад, хийгээд шылаулары.
Мысалы:
Мынау оба мен балбал да сол дәстүрдің ескерткіші. (І.Е.)
Энэхүү овоо болон хүн чулуу ч ... зан ... ... қазақ тіліндегі мен жалғаулығының қызметінде моңғол тілінде көбінесе
сан ... ... хоёр (екі) ... сөз ... Хоёр ... ... емес, соңынан келіп жалпылаушы позицияда, есептік
сан есім тұлғасында немесе ... ... ... ... ... ал ... ... сан есім мұндай қызметте жинақтық-тәуелдік тұлғада
тұратыны белгілі. Мысалы:
Аав, ээж хоёртоо хамаг явдлыг ярьж...(Ч.Лх.)
Әке, шеше ... ... мен ... барлық жағдайды айтып...
Моңғол тілінде ба (мен) шылауымен салаласа ... ... ... ... ... ... ... қос сөздер арқылы
беруге болады, ... ... ... ... ... ... (қаз. –сыз,
-сіз) жұрнағымен тұлғаланады. Мысалы:
Өөд ба уруугүй хөөж, зөв ба буруугүй шургуулан барихыг ... хүн ... ... мен ... қуып, дұрыс пен бұрыссыз жүгіртіп ұстағанын ... бәрі ... ... өөд ба уруугүй, зөв ба буруугүй деген тіркестерді ... ... да ... де, дұрыс та, бұрыс та деп немесе жоғары-төмен,
оңды-солды ретінде беруге де болады.
Қазақ тілінде әрі, тағы, тағы да (да) ... ... ... ... ... ... ... айту үшін қолданылады. Моңғол
тілінде бұл ... бас, бас ч, мөн ... ... Мысалы:
Енді, міне, жиырма екі жасында Оренбург экспедициясының әрі ... ... ... әрі ... ... ... хорин хоёр насандаа Оренбургийн экспедицийн бичээч, бас албаны
захирагч, мөн санхүүч.
Қазақ тіліндегі да//де//та//те жалғаулықтары ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай екендігін
айқындаса, енді бірде бірыңғай мүшелердің соңынан қайталанып келу арқылы
сөзге логикалық екпін ... ... ... бұлардың қызметінде моңғол
тілінде ч, л жалғаулығы ... ... да, ... ... да ... ... сосын. (Д.Д.)
Бүтээл (чинь) ч, алдар, мөнгө (чинь) ч алга үгүй ... ... ... да, де жалғаулықтары арқылы байланысқан бірыңғай
баяндауыштар бірінен соң бірі тез, ... ... істі ... ... оларды екі түрлі түсінуге болады: л ... ... ... ... мүше ... немесе бэлтгэх (әзірлік) көсемшенің
–магц, ... ... ... ... -уут ... ... олар ... қызметін атқарады. Мысалы:
Бір-ақ ауыз сөзім бар, соны айтайын да қайтайын. (Ғ.Мұст.)
Ганцхан (хэлэх) үг байна, түүнийг хэлээд л ... ... ... ... ... ... ... біресе, не, немесе, болмаса, я,
я болмаса, яки, кейде, бір; моңғол тілінде сәйкес келетіндері: нэг ... бол, ... буюу ... аль ... ... заримдаа, нэг; Бұлар
тізбектелген бірыңғайлардың бірі болмаса бірінің мүмкін екенін ... ... ... ... кезектестік барын білдіру үшін ... ... ... ... қайталақтанып отырады. Мысалы:
Бірде бату, бірде тату боп қырық құбылып отырмайды ғой. (Ә.К.)
Нэг бол ... нэг бол ... ... ... ... суухгүй шүү дээ.
Қазақ, моңғол тілдерінде талғаулық жалғаулықтардың қызметінде бір (моңғ.
нэг) деген сан есім де қолданылады. ... тал ... бір ... бір ... аққан өзеннің түнгі үні еркін.
(О.Б.)
Хөвөөгий нь бургас чимсэн, нэг сунгагдан, нэг атиран урссан голын ... ... ... ... ішінен жай сөйлем аясында жұмсалатыны:
бірақ, бірақ та жалғаулығы; моңғол тілінде сәйкес келетіндері: ... ... гээд ч, ... ч, ... ч, ... ... тілінде қарсылықты
жалғаулықтардың ішінен бірақ жалғаулығы жиірек қолданылады және ол ... ... ... ... ... салмақтап, қарсы ... ... ... ... пысықтауыштарды салаластыра
байланыстырады. Мысалы:
Сол ... таң ... ... ... таппады. (Ғ.Мұст.)
Тэрхүү нууцыг үүр цайтал эрлээ, гэсэн ч олсонгүй.
Қазақ және моңғол тілдеріндегі қарсылықты жалғаулықтардың ... ... да, ... ... ... ... ... екі тілдің деректерін саралай келгенде, емес көмекші етістігі (моңғ.
биш, бус – ... ... ... ... ... ... ... сөздерді бірыңғайластырып, салалас байланысты
қамтамасыз ете алатындығын байқадық. Мысалы:
Бір Ақжелке емес, барлық ұлық соны түгел түсінген. ... ... бус бүх ноёд ... ... алынған сөйлемде «Ақжелке, барлық ұлық» деген ... ... ... бір ғана ... ... олардың арасындағы
байланысты «емес» көмекші етістігі қамтамасыз етіп тұр ... ... Бұл ... ... ... ... да ... (Ақжелке де, ұлықтар да, Ақжелке түгіл ұлықтар да т.б.) ... ... ... сөйлемнің стильдік мақсатына сәйкес бұларды тізбектелген
мүше ыңғайында, хабарды ... ... ... түсу үшін ... ... ... ... тілдерінде емес (бус, биш) сөздері арқылы байланысып
жасалған құрылымдар ... ... және ... ... ... салаластық қатынасқа түсіріп, мағынасы жағынан қарсылықты,
топтастырушы мүшесі алдында, құптау немесе даралау ... ... ... ... ... ... ... Екі құрылымдық бірлікті қарсы
қойып тұратындықтан, емес (биш, бус) ... ... ... ... ... құрылымдық жағынан алып қарасақ, емес (бус,
биш) көмекші етістігі ... ... ... ... ... болумен
қатар, оларды ыңғайластық жалғаулықтарымен (қаз: және, да//де, ... да т.б.; ... ... (тек қана), төдийгүй (онымен ... ... ... үл ... ... т.б.) ... ... бірыңғай мүшелерді байланыстырушы қызмет атқара алтындығын
дәлелдей түссе керек. Мысалы:
Енді сонысын қолмен болмаса да, ... ... ... (М.Ә.) ... ... биш ч ... ... таниулав.
Келтірілген мысалдағы болмаса да деген жалғаулықты қолмен де, сөзбен де,
даумен де; ... ғана емес ... биш ч) ... ... да ... ... тілдерінде бірыңғайласқан құрылымдардың ортақ мүше-ядросы
(цөмтэй) немесе ... ... ... ... ... алдында орналасуы, ал соңғысын кейде ортақ қолданбай, ой
екпінін түсіру үшін салаластың қатарындағы мүше сайын ... екі ... ... тіл ... ... тұлға, жинақтауыш, жалпылауыш сөз деген
атаулармен белгілі тұлғалар ... ... ... ... ... аңғарту үшін..» [9, 184 б.], олардың мәнін ашу ... ... ең ... ... осылар ғана деу олқылық тудыратын
тәрізді. ... егер ... ... мүшелерді әрі қарай жалғастыра
беруге болатын болса, жалғаулықты бірыңғай көбінесе тұйықталып тұрады. Олай
болса, салаластың екі ... ... ... және ... тыс (сөйлем
ішіндегі бірыңғай мүшелердің қатарын кеңейте беруге болатын) екі ... бар ... ... Бұл ... ... ... «Салаласып
байланысқан сөз тіркестерінің компоненттері екі ... ... ... ... ... ... бар, ... бірге олар үшінші бір
сөзге дара-дара ... ... [98, 13 б.] ... ... ... ... ... мүшелердің қатары шектеулі, көлемін
ұлғайтуға болмайды. Ал қатарын ... ... ... ... де ... мақсатына сай тиянақтылықты, ықшамдылықты қажет етеді. Осының
негізінде, яғни, бірыңғай мүшелер сөйлемдегі басқа сөздермен қатынасқа ... ... ... ... ... беру ... ... шегі сабақтас
қатынасқа түсу үшін жалпылауыш ... ... ... тіл ... соңғы кезде қорғалған кандидаттық диссертацияның
материалдарына сүйенсек, ... ... ... ... ... арга)
салалас байланысты танытатын ерекше қызметі бар синтаксистік байланыстың
амал, тәсілі ретінде ... ... ... жалпылау тәсілі тек
бірыңғай мүшелердің шеңберінде ғана емес, салаласа ... ... ... тұтастықтың деңгейінде де қолданылатындығы [99, 3 б.]
айтылған. Олардың берілу жолдарын ... ... ... көрсетеді: 1.
фонетика-синтаксистік негіздегі тәсілдер – интонация, оның ... ... ... кідіріс); нүкте, оның элементтері (нүкте, көп нүкте,
қос нүкте, нүктелі үтір, абзац, үтір; 2. ... ...... ... ... жалғаулық сөздер (қысқаша
айтқанда, сөйтіп, сондықтан, оның сыртында т.б.) ... ... ... 3. ... ... ...... сөздер (тағы басқа,
деген сияқты, оның бәрі, осы тәрізді, екі, үш, төрт т.б.); сөйлемшелер; 4.
лексика-синтаксистік негіздегі ... – қос ... ... ... күндіз-түні, топырақ-мопырақ, анау-мынау, көр-жөр т.б.); тұрақты
тіркестер (дөрвөн зүг, найман зовхис – төрт жақ, сегіз ендік ... ... ... (юм) – ... жеті ... (нәрсе) (тоқсан түрлі~қырық
құрау) т.б. Проф. Р. Әмірдің жоғарыдағы пікірін ескере ... ... ... ... ... қатынасын санамалы интонация,
жалғаулықтар қамтамасыз етеді, ал жалпылау дегеніміз сол тізбектелген көп
бірыңғайларды ... ... ... ... ... ... ... мүшесіне бағындырушы, аналитикалық жолмен сабақтастырушы
болып табылады. Яғни, моңғол тіл біліміндегідей ... ... ... ... амал-тәсілі деген жөн.
Аталмыш тілдерде бірыңғай мүшелердің жалпылануы негізінен сәйкеседі.
1. Бірыңғай бастауыш кісі аттары ... ... ең ... ... жалғану арқылы жалпыланады. Мысалы:
Бірақ Көкбай, Шұбар, Ақылбайлар ... ... ... ... сөйледі.
(М.Ә.)
Гэтэл Кокбай, Шубар, Акылбай нар сүсэг бишрэлдээ ... ... ... ... ... ... ... сан есімдерімен жалпыланады; моңғол тілінде
хоёр (екі), гурав (үш), тәрізді ... сан ... атау ... немесе
тәуелдік жалғауында келу арқылы жалпылайды. Мысалы:
Морь, тэмээ, ... ямаа ... (нь) ... минь яагаад багтдаггүй билээ.
(Да.Б.)
Ат, түйе, қой, ешкі төрт ... ... неге ... ... ... ... тілдерінде жалпылауыш қызметінде аналитикалық және
синтетикалық жолмен ... ... ... ... ... ... нь), бәрі ... барлығы, баршасы (бүгд, бүхэн), осының бәрі (энэ
бүхэн), дегендер (гэгчид, хэмээх), ... ... ... ... нь),
деген сияқты (гэх мэтийн), деген (гэсэн), бастаған (тэргүүтэн), төдийхөн ... энэ тэр ... бас бус ... ... ... ... ... (нөгөө нь, өнөөх нь, нөгөөх нь), ешкім де (хэн ч), ... аль нь), ... ... ... юу ... юу болгон, ер бүгд) т.б..
Мысалы:
Біздің жүрегімізде Отанға, анаға, сүйген жарға ... ... ... ... ... Эх ... ... хайрт гэргийдээ гэсэн хязгааргүй дурлал
байсан.
Қазақ тілінде бар, жоқ сөздері де жалпылауыш позицияда қолданылады, олар
моңғол тілінде алдыңғысы –тай, ... ... ... ... ... жаңарған Туы, Елтаңбасы, Әнұраны бар ел болдық. (Н.Наз.)
Ингээд шинчлэгдсэн Тугтай, Сүлдтэй, Дуулалтай улс боллоо.
Сондай-ақ, моңғол ... атау ... ... тұлғасы арқылы
жалпыланады деген түсінік қалыптасқан. ... ... ... гол ус, ... салхи (Ø) үхлээс ... ... ... дала самалы (Ø) өлімнен мені құтқаруда...
Моңғол тілінде бірыңғай мүшелерді жалпылауда ... көп ... ... бір тәсілі ретінде қарастырылады. Мысалы:
Ойының бәрі ішкі тартыс пен тәсілде... (М.Ә.)
Бодлынх нь бүгд л ... ... ... аргад...
- Қазақ тілінде бірыңғай мүшелерді жалпылайтын ... ... ... ... ... ... ... мен Жұмабай және Айғыз боп Бөжейдің қатынын кінәлады. (М.Әуезов)
Улжан, Жумабай болон Айгыз нар (нийлээд) Бөжейн авгайг буруушаав.
Өмілдірік, ... ... ... ... дейін жарқ-жұрқ етеді.
(А.Сей.)
Хөмөлдрөг, хударганаас эхлээд сур оломыг хүртэл гялс гялс хийнэ.
Берілген ... ... -дан ... ...-ға ... ... де
бірыңғай мүшелерді байланыстырып, жалпылайтын сөздер деуге ... ... ... ... ... пен баяндауыш сөйлемнің негізгі
предикаттық орталығын ... ... ... ... бар. Бірыңғай бастауыштар жай сөйлемде бір ғана ... ... ... ... ... бір ... зат есімдер немесе
оларға қарама-қарсы әр текті зат есімдер болады. Мысалы:
Үлкен ... да, ... ... да, ... ... сыпайылық – бәрі
соларда. (Абай)
Том баячуул ч, том ... ч, ... ... ... ... ... ... (буй).
Қазақ тілінде бірыңғай бастауыш әр жақта тұрса, баяндауышы соның бірімен
қиысады, мұндай құбылыс моңғол ... ... ... ... жақтық қиысу жоқ. Егер қазақ тілінде бірыңғай бастауыш әр ... ... ... ... ... сөзбен көпше түрде қиысып айтылады.
Мысалы:
Мен, сен, Асқар үшеуіміз келген қонақтарды қарсы аламыз.
Би, чи, Асхар гурвуулаа ирсэн зочдыг ... ... ... ... ... бірі ІІ жақ, екіншісі ІІІ ... бұл ... ... жағы ІІ жақ болады да, жалпылауыш сөз ... ... ... ... ІІ ... ... ... Шымырбек екеуің менің артымнан ересіңдер.
Чи, Шымырбек хоёр (Шымырбек та ... ... ... ... ... екеу ... ... сөз екі ретінде қолданылады да, мұндай
жағдайда ... ... та хоёр – ... сіз екі ... ... ретінде құрылады. Сондықтан да моңғол тілінде осындай құрылымда
келген бірыңғай мүшелерді, басқа қатынастағы ... ... тану ... ... ... ... ... немесе жақтық тәуелдеудің ІІ
жағының формасымен айқындап ажыратады. Мысалы:
Харин чи бид хоёр, хүний амийг хоёр удаа ... нь ... ... сен біз екі ... ... жанын екі рет құтқарғаны(мыз)
мақтанышты.
Келтірілген мысалда егер сен біз екі деген ... ... соң ... екі ... сөз ... ... сөздің анықтауышы болып кетеді, ал
қазақ тілінде топтау сан ... ... ... ... ... Егер чи бид чинь (сен ... деп бастауыштың нақытылаушысымен берсек,
екі (хоёр) деген сөздің қажеті болмайды.
Қазақ, моңғол тілдерінде бірыңғай ... ... ... ... жағынан қимылдың бірінен соң бірі болып ... ... ... бір ... ... ең ... синтакситік қызметі ерекше болады. Бірыңғай баяндауыштардың
көмекші етістігі ортақ болуы, қайталанып ... ... ойға ... ... әр ... соң, ал қалыпты ойды жеткізгенде ең соңғы
баяндауыштан соң келуі бұл тілдерге тән болса, ... ... ... ... ... жалғауын қабылдап тұратындығы, моңғол тілінде
көсемшенің бірнеше тұлғалары стильдік ... ... ... болып табылады. Мысалы:
Әліпқалидың көзінен жас сорғалап, иегіне қарай жорғалап барады. (С.Ж.)
Алипкалийн нүднээс нулимс гоожиж, эрүү рүү нь урсаад ... ... ... ... бірбеткей әр түрлі сындық, не
заттық сапасын ... ... сын, зат ... ... Мысалы:
Ауыл іші жыбыр-жыбыр әңгіме, сыбыр-сыбыр өсек. (С.Ж.)
Айл дотор живэр живэр яриа, шивэр шивэр хов ... ... ... бір ... бағынған, етістіктен де,
есімнен де болған бірыңғай ... ... ... осы ... жауапсыз
әлсіздігіне назалы да қиналуда. (М.Ә.)
Өөрийнхөө энэ тухайд хариуцлагагүй, тамиргүйдээ
гоморхолтой бас зовсоор.
Бірыңғай тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы ... ... ... ... ... ... келіп, кейде тұлғасы бөлек, бірақ түр-тұрпаты
жағынан ... ... ... ... ... сөздерден жасалады.
Аталмыш тілдерде анықтауыштар анықтайтын сөздерінің алдында екі ... ... ... ... ... бірін-бірі анықтап барып, ... зат ... ... ... ... ... анықтауыш бір сөзді ғана
анықтап тұрады. Мысалы:
Бұлардың көзіне көзі түскен жақсы ... ... ... ... ... ... мойнына күнәсі ауған қылмыстыдай жасқаншақ, жалтаң
сияқты. (М.Ә.)
Эднүүсийн нүдэнд нүд нь ... сайн ... ... ... ... ... царайлсан захирагчид хүзүүндээ гэм нь тохогдсон
ялтангуудын адил зүрхшээн эмээх мэт.
Салғастырылып ... ... ... ... ... ... септік
жалғауымен тұлғаланып, кейде септік жалғаулары ... ең ... ... ... тұрады. Мысалы:
Базаралы, Балағаз, Абылғазы, Әділхан сияқты жігіттерде тек қана ... ... (М.Ә.) ... ... Абылгазы, Адилхан мэтийн залууст зөвхөн
нэг нэг морь үлдэв.
Екі тілде де ... ... ... ... ... ... жиі жұмсалады. Олар өзара жалғаулықтар, интонация арқылы
байланысады, ал ... ... ... қоса ... ... бірыңғай мүшелерді етістіктің жалғаулары арқылы байланысу
тәсілі деп тану ... ... ... ... ... сәнденіп, маңызданып отырды. (М.Ду.)
Нилээд хугацаа нүдээ ч тавилгүй, хээнцэрлэн, их зан гаргаж суув.
Кейде ... ... ... әр ... сөз таптарынан болған пысықтауыштар
бір мүшеге қатысты болып бірыңғайланып тұрады. Мысалы:
Бірақ, Айбар мырзаның ұрпағы әрі ... әрі ... ... ... ... ... ноёнтны хүү бас ч боловсролгүй, бас ч арзгар барзагар (хаашаа
хамаагүй) барзайлган бичдэг аж.
Сонымен бірыңғай ... ... ... ... ... моңғол
тілдерінде ұқсас болып келгенімен, айырмашылықтар да жоқ емес. Айталық,
қазақ тілінде бірыңғай бастауыш әр ... ... оның бірі ... жақ ... да, ... қиысып айтылады. Мұндай жағдайда жалпылауыш ... ... ... ... ... сол ... ... бұдан
жалпылауыштың бірыңғайлардың басын қосып, сөйлемдегі басқа сөздермен
сабақтастық қатынасқа түсіру ... ... ... тілінде сан есімнен
болған жалпылауыш тұлға атау тұлғасында, не жақтық тәуелдік ... (чи бид хоёр – сен біз екі) ... ... ... ... ажырату үшін интонация немесе жақтық ... ... ... ... болады.
Аталмыш тілдердегі жалпылауыш тұлғаларға байланысты мынаны айтқан жөн:
1. жалпылауыш элементтер сөз, сөз ... ... ... ... әрі ... не алдынан, не соңынан келетіндігін ескере
отырып, оларды жалпылауыш ... деп атау ... 2. ... ... ... – бус, биш) ... ... атқара алады; қазақ
тілінде жалпылауыш қызметін бар, жоқ сөздері де атқарады; 3. ... ... ... ... ... тану ... ... қыстырма сөздер белсенді қызмет атқарады; 4. кейбір
жалғаулықтар (немесе – ... ... ... ыңғайына қарай бірыңғай
мүшелерді де, айқындауыштарды да байланыстырады.
2.4 Қазақ тіліндегі сөйлемнің үйірлі ... ... ... ... ... ... сөйлемнің үйірлі мүшелері моңғол грамматикасында жеке
синтаксистік категория ретінде қарастырылмайды. Бұл тілдердің синтаксистік
жүйесі алғаш рет ... ... ... ... тіл ... түркітануда «үйірлі мүше» деген ... ... ол ... және ... ғалымдарының көзқарас, пікірлеріне тоқталуды жөн
көрдік. Үйірлі мүшелер ... ... ... айтқан түркітанушы Н.С.
Дмитриев сөйлемнің ... ... ... ... ие ... ... көсемше тұлғаларында келсе, оны бағыныңқылардың екінші бір түрі ... ... деп ... Мұндай сөйлемдердің бағыныңқысының
баяндауышы жіктік жалғауымен аяқталса, құрмалас сөйлем сыңары деп таниды
да, ... ... ... немесе есімше тұлғаларымен аяқталса, ... деп ... Н.С. ... ... ... Э.А. ... Сауранбаев, Э.В. Севортян т.б. ғалымдар қолдады. Н.А. ... ... мен ... ... ... ... жік қоймай, екеуін бір деп
қарастырса, А.Н. Кононов атау тұлғалы ... ... ... ... атау ... баяндауышы етістіктің жақсыз (яғни,
есімше) формада болуы – есімшелі оборот, ал А.П. ... ... ... ... деп ... тіл ... ... бір саласы болғандықтан, түркология
мәселелері төңірегіндегі көзқарастарға сай қарастырылады. ... ... ... ... А. ... ... осындай ерекше
құрылымдарды «орамды немесе ... ... деп ... ... ... болады: 1) зат есім арқылы, 2) сын есім ... ... ... түрі ... 4) ... көсемше түрі арқылы» [51, 308
б.] дегенін қазіргі үйірлі мүше немесе оралымдар деп ... ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсыновтан кейін С.
Жиенбаев үйірлі мүше ... ... ... мүше сөйлемі ретінде
қарастырады. С. Жиенбаевтың түсінуінше, ... ... ... ... жоқ ... ол өте елеусіз, оларда өзіне тән бастауышының болу,
болмауы шарт емес, бірақ ... ... ... есім ... ... да ... Ал проф. Н.Т. ... ... ... ешқандай да бастауыш болмайды. Егер өзіндік бастауышы болса-
ақ, ол үйірлі мүше емес ... ... жай ... ... [86, ... Үйірлі мүшелер жөнінде салмақты ... ... ... ... ... бір ... ... бір сұрауға жауап беретіндей
болып тіркескен, бірақ әрқайсысы бөлек мүше ... ... ... ... үйірлі мүше дейміз» [100, 138 б.] деген ... ... тіл ... ... ... мүшелері туралы пікірталас ... ... ... ... дегендер қазақ тілінде бар ма
деген сауалға жауап ... ... ... ... ... ... ... айырым интонациясының, бастауышының болу, болмау шарттары,
предикативтік қатынасының ... және ... жай ... немесе
құрмалас сөйлемнің қайсысының аясында қарастыру керектігі, қандай атау ... ... ... төңірегінде болып келді. Бұл көзқарастарды біршама
тиянақтауға проф. Қ. Есеновтің: ... ... мен ... ... ... шегі олардағы тәуелді конструкциялардың
бойында предикаттық қатынастың болуы, болмауымен айқындалады» [101, 16 б.]
деген пікірі септігін ... Қ. ... ... ... ... ... терминмен атап, оны ... ... және ... деп ... де, ... де ... жай ... қатарынан
таниды. Қабыспалы оралымдарға бастауышы болсын, я болмасын баяндауышы –ған
формантты ... ... ... ... ілік, барыс, табыс, шығыс
тұлғасында келуі және есім ... атау ... ... бар, жоқ сөздері
бірнеше сөзді бағындыра келіп негізгі сөйлемдегі бір ... ... ... деп ... ... құрылымдарды – А.Н.) жатқызады. Ал
жанаспалы оралымдарға ортақ субъектілі, бір ғана ... ... ... ... және ... ... рай тұлғасымен келетін
сөйлемдерді енгізеді. Қ. ... ... ... ... болуы шарт емес. Осылайша 1950 жылдарға дейін бірде құрмалас
сөйлемнің сыңары (А. ... С. ... т.б), ... ... де, жай ... ерекшелігін де бойына жинаған ерекше
синтаксистік ... (С. ... Ж. ... енді ... жай
сөйлемнің құрамында қарастырылып келген синтаксистік құрылымды соңғы кезде
М. Балақаев, Р. Әміров, Т. Қордабаев, А. ... О. ... ... ... ... жай ... ... қарастыру пікірін
қалыптастырды.
Сөз болып отырған құрылымдар ... тіл ... ... ... ... мүше сөйлемі ретінде танылады. Дегенмен мұндай
құрылымдар төңірегінде әр ... ... ... тіл ... де болған,
қазір де шешімі ... ... бірі ... ... ... қандай тілде де үйірлі мүшелер бағыныңқы сөйлем, «наша победа
над фашистской Германией» типтегі есім сөз ... ... ... ... ... оралым, атаулы сөйлем ретінде көрініс береді ... ... ... ... ... оралымдарды ғана үйірлі мүше деп
таниды да, басқа түрлерінің моңғол ... ... ... ... тілінде сабақтастырушы ерекше жалғаулықтың жоқтығына, екіншіден, бұл
тілде қандай да бір күрделі сөз тіркесі тек қана ... ... ... ... деп ... ... стол из ... березы
– карелийн хусаар хийсэн ширээ т.б. және кейбір есім тіркестерді моңғол
тілінде беру үшін «иметь» ... ... ... ... ... ... немесе «находящийся» деген ... ... –хи ... (кот в ...... ... алға тартады [21, 122
б.]. Моңғол тіліндегі мұндай құрылымдардың бастауышы буряд тілінде ... ... пен ... тілдерінде баяндауышы салт етістіктен болса –
табыс, сабақты етістіктен болса – ілік ... ... ... ... ... Ц. ... «қазіргі моңғол тілінде үнді-еуропа
тілдерінің мүше сөйлеміндей құрылымдар және олардан құрылымдық белгісі
жағынан өзгешелеу болғанымен, ... ... ... ... ... да
бар, мүше сөйлемге өту сатысындағы сөйлем мен оралымның аралығындағы
құбылыс та бар» [102, 144 б.] дей ... ... ... хүн иржээ (Қырға
кеткен адам келіпті) деген сөйлемнің Қырға кеткен-і ... ... ... деп, ... ... ... пікіріне қарсы дау айтады. Демек,
мұндай құрылымдардың мәні ... ... әлі ... деуге
болады.
Тіл білімінде қабылданған негізгі қағида бойынша сөйлемді құрылымдарға
бөлу үшін ... ... ...... ... Егер ... бір ғана ... бірлікке ие болса, құрмалас сөйлем екі одан
да көп предикативтілікке ие» [31, 688 б.] ... ... Осы ... ... Қ. ... ... тілінде бағыныңқыларды саралауда
...есімше, көсемше ... де ... ... қызметін ескере
отырып, жалаң «предикаттық қатынас» деуден гөрі ... деп ... ... жөн ... [101, 176 б.] ... ... мүмкін емес. Ғалым егер де сөйлем бойынан субъект-предикаттық
қатынас табылса, онда оның сөйлемдік ... ... ... мұндай
сөйлемдер сабақтастың бағыныңқысы болады, ал мұндай қатынас жоқ болса, ... жай ... тән ... деп ... белгілі. Бірақ кейбір
қазақ ғалымдардың ... ... ... ... жеке ... не ... ... ортақ бастауышы болуы» [83, 190 б.] ... ... деп ... жоғарыдағы пікірлерді жоққа шығарумен қатар
қазақ тіл ... жай және ... ... ... ... әлі ... дейін бұл мәселе ... ... ... ... тіл ... ... мүшелерге берілетін негізгі ... ... ... ... сөздер өз алдында предикатты ... ... ... жай ... ... болып келеді;
мұндай «жай сөйлемнің» баяндауышы есім сөз таптары, есімдік және есімше
болады; өз ... ... ... ... ... ... ... негізгі
сөйлемнің кез келген мүшесі болу қызметін атқара алады. ... ... ... ... ілік, табыс жалғаулы есімшелер бағыныңқы
компонент жасай алмайды, олар үйірлі мүше жасайды. Септіктің төрт ... ... ... көмектес, жатыс) есімшеге жалғанатын болса бағыныңқы
сөйлемнің ... ... ... ондайда олар үйірлі мүше бола алмайды»
[100, 139 б.] Бір ... ... ... ... үйірлі мүшелердің
баяндауышының жасалуына ерекше назар аударылып, біршама нақты зерттелген,
бұл, әрине, ...... ... ... ... ... ... орынды; ал қазақ, моңғол тәрізді жалғамалы, ара жігі
ұласқан тілдердің ерекшелігі ... ... ... ... Мұндай
пікірді моңғол ғалымы проф. Б. Пүрэв-Очирдың ... ... ... ... ... және ... сөйлемдердің шегі ... ... жеке ... қасиетін сақтайды, ал моңғол ... ... – А.Н.) ... ... шегі ... ... негізделетіндіктен, сөйлемдер жеке ... ... ... ... ... [11, 323 б.] Басқаша айтқанда, үнді-
еуропа тілдерінде құрмалас сөйлемдерді байланыстырушы ...... ... ... ал ... ... тәрізді жалғамалы тілдерде
мұндай құралдар – қабысу немесе «де-, гэ-» ... ... ... ... ... ... ... байланысу болып табылады.
Мысалы, Тогда Антон Павлович понял, что незнакомец был богатым человеком.
(Бейтаныстың бай адам ... ... ... ... ... Үл ... хүний
баян хүн гэдгийг Антон Павлович тэр үед ойлгосон.) деген сөйлем ... ... ... ... ... ... ... ал қазақ,
моңғол тілдерінде сөйлемнің алғашқы бөлігі өзі қатысты мүшесімен ... ... гэ- ... ... табыс септігіндегі тұлғасымен келген, бір
сөзбен айтқанда, толық сәйкеседі. Солай бола тұра, ... ... ... ... ... ... ... мүше сөйлемі ретінде танылады.
Қазақ тіл білімінде есімшелі оралымдарды сабақтас құрмалас ... ... ... ... ... қарсы пікір айтушылар
«құрмалас сөйлемнің негізгі заңдылықтары бойынша бағыныңқы ... ... ... ... бұл ... (есімше, көсемше, шартты
рай) берілмейтіні белгілі. Оның үстіне құрмалас сөйлемдер, ... ... ... өз ... ... ... үтір арқылы
бөлінетіні де айқын» [103, 23 б.] дегенді ... ... ... ... ... мүшелі конструкцияда интонация ... өз ... ... ... ... ... бастауыш сөзі болып табылады
...сөйлем бойынан орын ... ... ... ... үйірлі мүшелердің
өзі алып келеді» [101, 97-98 бб.] дей келіп, Баласы жақсы оқыған Асан //
бүгін ... отыр ... нь сайн ... Асан // ... ... ... мысал келтіреді. Мысалға алған есімше баяндауышты барыс ... ... ... сөзі ... жалғауларының бірінде
тұрса, керісінше өз бойына интонациялық кідірісті жинап ... ... ... ... ... байланысты тап осындай заңдылықты
ескеретін болсақ, интонациялық құбылыстың үйірлі мүше мен ... ... ... бір ... бола ... одан сайын
дәлелдене түседі» [101, 108-109 бб.] деген ... ... ... өте ... айтылған. Біздің ойымызша, күрделенген сөйлемдердің
бойынан орыс тіліндегідей айырым интонациясының айқын болуын іздеушіліктен,
пысықтауыш қатынастағы сөйлемнің ... ... ... ... да қатынастағы
сөйлемдердің рөлін елеусіз қалдырғандықтан, ... ... мен ... ... тануда ала-құлалықтар болып келеді.
Қазақ тіл білімінде «үйірлі мүше» деген терминнің қалыптасуы, оның басты
еркешеліктері, ... ... ... ... ... ... ... жай сөйлем, күрделенген жай сөйлем, құрмалас сөйлем
деген үш үлкен сала бойынша қарастырылатындығы сөз ... ... ... құрылымды тануда қазақ ғалымдары елеулі табысқа ... ... Бұл ... ... ... да жалғамалы тілдер үшін
аса маңызды. Алайда, қазақ тіл ... ... ... бола ... деректерді талдау барысында қайшылықтар да ұшырасады. Мәселен, амал
мәнді көсемшелі оралым «деп» көмекші ... ... ... [31, 684 б.] ... ... Қай ... мін ... деп, Жанбота
дала жұмысын тасқаяқтай қағыстырып келеді. (Ғ.Мұст.) деген сөйлем алынған.
Бірақ бұл ... ... ... ... тұрған «ол» және «Жанбота»,
мағыналық жағынан негізгі ... ... ... ... бірінші
сыңарда амал ретінде көрінгенімен, сөйлемді мүше ретінде ... ... ... ... ... басқаша айтқанда, «...сөйлемнің сұлбасы
немесе ... жеке өмір ... факт ... ... ... оны ...... табиғатын тану үшін ... ... де, ... ... [104, 255 б.] екенін ескерсек,
деп көмекші етістігі грамматикалық байланыстырушы ... ... ... тұр, яғни, бұл – құрмалас сөйлем. Де- көмекші етістігі тек қазақ,
моңғол тілдерінде ғана емес, корей, маньчжур тілдерінде де ... гэ-, ... ... етістіктері... ақпаратқа мотивациялық белгі ... ... сөз т.б. ... ... [105, 4 б.]. Олай ... де-
етістігінің қызметін де тек сөйлемнің құрылымдық ерекшелігі ғана айқындай
алады. Демек, сөз болған ... ... ... ... ... ... ... зерттей түсуді қажет ететін мәселенің бірі болып табылады.
Қазақ тілінде ... ... ... айырмашылығы мынадай:
«егер күрделінің құрамы ... ... ... ... ... ... ... сөздер тобы болады» [10, 105
б.] Төменде бастауыштың жасалу жолдарын сөз болды.
1. Атау ... ... ... ... ... ... көрмеген қуалап өлтіреді. (мақал)
Мал үзээгүй (хүн) хөөж ална.
2. ... ... ІІІ ... зат есім мен сын ... ... ... ... жасалады. Мысалы:
Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын.
(Абай)
Ходоод нь цатгалан, ажил нь үгүй (байдал) хүнтөрөлхтнийг
хөнөөнө.
3. Бар, жоқ, көп, аз ... ... ... ... бар ... ... жоқ қарызға белшесінен батуда.
Мөнгөтэй нь баялагт, мөнгөгүй нь ... ... ... ... тілінде үйірлі мүше ретінде танылып жүрген мұндай ... ... ... ... ... ... сөзі болмаса, түсініксіз
болып шығады; 2-жағдайда бар, жоқ, көп сөздерінің орнына ... ... зат есім мен сын ... ... ... -лаг, -тан, -гүй жұрнақтары
жалғанып, дара бастауыш ретінде, аз, көп (их, бага, ... ... ... ... жұрнағы жалғанып қазақ тіліндегідей құрылымда да ... ... ... М.С.Серғалиевтің көрсетуінше, мұндай «Үйірлі
бастауыштың бастауыш ... сөз ... ... ... сөз бар ... оның синонимі қатыстық сын есімнен жасалған дара бастауыш ... 282 б.] Жоқ ... да ... ... ... ... аты барлар//аттылар
– морь нь буй ~морьтой (хүмүүс)// ... ... ... мағыналық
айырмашылық бар: алдыңғысы жалпы аты бар екендігін білдірсе, соңғысы атқа
мінген деген мағынаны ... ... ... ... ... оның моңғол тіліндегі сәйкестігі
сөз болып отыр.
1. Атау ... зат ... ... -ар ... есімшеге еді
көмекші етістігі тіркесу арқылы жасалады. Мысалы:
Менің көрер ... не ... ... үзэх нар минь (амьдрал) юу болох билээ.
2. ... зат ... ... ... ... ... -ғандай
тұлғаларында келіп жасалады. Мысалы:
Асаумен алысқан арпалысты жаны сүйгендей.
Эмнэгтэй ноцолдсон тэмцэлдээнг амь нь ... мэт ... Зат ... ... модаль сөзді құрама баяндауыштар сөйлемнің үйірлі
баяндауышы болады. Мысалы:
Ұлық Шоқанның атқарған ... риза ... ноён ... хийсэн ажилд талархал болов (талархав)
4. –қы, -кі, -ғы, -гі ... ... ... сөзіне тәуелдік
жалғауы
қосылып, баяндауыштың құрамына енгенде, жақсыз сөйлемнің ... ... ... ... ... осы бір ... байланысқысы келмейді-ақ. (Ш.А.)
Энэ Кочкарбаевтай, энэхүү сонины хүнтэй холбогдохыг ирэхгүй (хүсэхгүй) дээ.
5. Кеш ... түн болу ... ... ... жасалады. Мысалы:
Босағалы бүгін он күн болды. (Ғ.Мүс.)
Суллагдснаас (хойш) өнөөдөр арван өдөр боллоо.
Мысалдардан байқағанымыздай, моңғол тілінде 2, 3-ші ... бір ... ... ал 1, 2-ші ... ... бірлік ретінде талдауға
болады, 4-ші сөйлемде баяндауыштық топ қазақ тіліндегі келмейді-нің орнына
хүсэхгүй (тілемейді) деген сөз ... оның ... сөз ... ... тұратындықтан, баяндауыш объектілік қатынастағы сөзді
меңгеріп, дара мүше ретінде талданады.
Қазақ ... ... ... ... ... оның моңғол
тіліндегі сәйкестігі төменде көрсетілді.
1. Бірінші сыңары зат есім, жіктік, өздік есімдіктері болады, олар ... ... ... ... ... ІІІ ... ... Ал
екінші сыңары бар, жоқ, көп, аз, мол деген сөздер болады. Мысалы:
Талабы жоқ бала білімнен құр ... ... ... ... хоосроно.
Моңғол тілінде бұларға сәйкес келетін тұлғалар үгүй (жоқ) деген ... ... ... және ... -лаг ... дара ... ... көп, аз деген сөздеріне –тай тұлғалары үстеліп беріледі. Мысалы:
Ажил ... ... хүн бүл ... айлын хүүхэн байжээ. (Ш.Г.) Жұмыс
шаруа(сы) көп(Ø), адам бас(ы) аз(Ø) ауылдың қызы екен.
2. ... ... ... ... ... сыңары ілік септігіне
аяқталып, ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді, бірақ бұлар моңғол тілінде
анықтауыш мүше сөйлем ретінде танылады. Мысалы:
Ажил сайтын амьдрал ... ... ... ... жақсы.
3. Негізгі, туынды сын ... зат ... ... ... ... ... Мысалы:
Кішкентай ғана төбесі жабық сиыр қорасы бар. (М.Ә)
Жижигхэн л дээвэр нь хаалттай ... ... (нь) буй ~ ... ... ... ... негізгі сөйлемнің бастауышын анықтау қызметінде
үйірлі мүше ... ... хан ... ... жер ... көз ... ... хааны булш (нь) зогссон (байгаа) газар холоос нүд булаана.
Моңғол тілінде мұндай үйірлі анықтауыштың бастауышы қызметіндегі сөз иелік
септігінде ... және ... ... осы ... –аа ... ... Қазақ тілінде –атындай, -ғандай,-арлық тәрізді күрделі тұлғадағы
туынды сын ... зат ... ... ... түсіп үйірлі
анықтауыш болады. Мысалы:
Қалада жастар қызығарлықтай жұмыс бар.
Хотод залуус(ын) сонирхохоор ажил байна.
Моңғол тілінде бұлар ... ... ... -сан шиг ... ... ... ... сын есімдер атау, я ілік септіктегі есімдерге
тіркесіп беріледі. ... ... ... ... құрмалас сөйлем
ретінде танылады. Мүше сөйлемнің бастауышы ілік ... ... ... атау септігінде тұрса, оның жақтық тәуелдік тұлғада, ... ... ... есім ... ... шарт. Мысалы:
Хилларигийн бэлэглэсэн ковбой эмээл монгол малчныд бий. (АЭ) Хиллари(дің)
сыйлаған ковбой ер ... ... ... ... ... ... ... тәуелденген зат есім,
баяндауышы есімше болып келеді. Мысалы:
Ал ... ... ... ... ... үнэн байдал Токтамысын эндүүрснийг харууллаа.
Жоғарыда сөйлемдерде курсивпен ... ... ... ... ... жауап
беріп, «бастауыштары» ілік септігімен, ... ... ... тұлғасында келген; демек, қазақ, моңғол тілдерінде ... ... ... ... отырған тілдердің грамматикасы
тұрғысынан бірі – үйірлі мүше де, екіншісі – құрмалас ... ... ... қазақ тілінің үйірлі толықтауышына сәйкес келетін
құрылымдардың баяндауышы сабақты ... ... ... ... ал салт етістіктен болса, табыс септігінде, есім немесе құранды
баяндауышпен берілсе, атау септігінде тұрады. Мысалы:
Яриа ... ... ... ... хоёрын сэтгэл хангалуун болов (Ц.Д.)
Әңгіме жарасты болғанға кезіккен екінің (екеудің) көңіл(і) толық болды.
Үйірлі ... ... ... шақ, ... келер шақ
тұлғалары де-, е- түбірлі т.б. ... ... ... ... ... [107, 62-70 б.]. ... жанама толықтауыш туралы сөз
болмайды. Моңғол тілінде де тура толықтауыш мүше сөйлем өте көп, ал ... мүше ... ... танылып жүргендердің көпшілігі, бізше,
пысықтауыш мүше сөйлемдер. Бұл ... ... сөз ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қазақ тілінде үйірлі пысықтауыштардың «бастауыш-баяндауышының» ... оның ... ... ... ... сөз ... Бастауышы зат есім, баяндауышы көсемше болып келеді. Мысалы:
Бұл кеште, ел жатқанша, Абай ... ... ... жоқ. ... орой, хүмүүс(ийг) хэвттэл (унттал) Абай ахынхаа дэргэдээс холдсонгүй.
2. Үйірлі пысықтауыш қызметінде бар, аз, көп, аз сөздері жатыс ... есім ... бір ... ... ... ... де ... бар. Мысалы:
Аавын буйд эрдэм сур, агтны буйд газар үз. (ААЗ)
Әкенің барда білім үйрен, арғымақтың барда жер көр.
3. ... ... соң, ... ... ... ... моңғол тілінде
де бар, бірақ бастауышы табыс септігінде тұрады. Мысалы:
Дэв тэнгэрийг үгүй болсноос хойш ... ... ... (МҚШ) ... жоқ ... кейін қонқатанның ұлдары жуасыды.
4. Өткен шақ есімшеге барыс септігі жалғанған үйірлі құрылымдар екі тілде
5. бар, айырмашылық – ... ... ... ілік ... ... оның ... қолайсыз күйден құтқарғанына қуандым. (Ә.Нұрш.) Би түүний
намайг эвгүй байдлаас аварсанд (нь) баярлалаа.
6. Қазақ тілінде үйірлі мүше ... ... ... таң ... таң ... тіркестердің зат есімі моңғол тілінде қимыл септігінің –аар
тұлғасындағы мезгіл мәнді есім ... дара ... ... ... пысықтауыш мүше сөйлем ретінде (күн шыға – нар ... екі ... ... ... ... ... олар үйге ... (Ә.Ы.)
Үдшийн бүрийгээр тэд гэртээ ирлээ.
Қорыта келгенде, моңғол тілінде ешқандай интонациямен бөлінбесе де, өзіндік
бастауышы бар сөйлемнің барлығы ... ... ... ... Ал ... тіл білімінде мұндай құрылымдарды «үйірлі мүшелерді
бағыныңқы сөйлемнің қатарында қарауға болмайды, өйткені олар ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын
сөзімен бір интонациялық бірлікке түседі» [108, 180 б.] ... ... ... ... мүше ретінде танылады. Мұндай құрылымдарды мүше
сөйлем деп тануда ... ... ... моңғол тілі жалғамалы
болғандықтан, үнді-еуропа тілдері сияқты санамалы интонацияның қызметі өте
солғын болатындығына сүйене ... ... ... бастауыш-
баяндауыштық қатынастың болуы да жеткілікті деп есептейді. Біздің ... тіл ... ... ... сөйлемнің мағыналық түрлері, шын
мәнінде, пысықтауыш қатынастағы сөйлемдердің ... сай ... ... Егер ... ... ... сыңары бола алатын болса, басқа да мүшелік қатынасқа
негізделген сөйлемдер неге құрмаластың сыңары болмасқа? Бұл сұрақтың жауабы
ретінде көбінесе ... ... ... ... алға ... оларды тану үшін интонацияның негізгі критерий бола алмайтындығын
ғалымдарымыз (Қ.Есенов) ... Біз сөз ... ... мәселені саралай
келе, мынадай түйін жасадық: ... ... ... ... ... ... ... үйірлі мүшелердің табиғаты әлі толық
ашылмаған; пысықтауыш қатынастағы құрылымдардың ара ... ... ... мәні ... ...... ... айтар
ойымызды күрделендіруімізге байланысты олар өзі қатысты ... ... ... сол ... ... ... бірліктердің бір-бірінен алшақтығы себебінен ұласпа интонация
үзіледі де, үзілмелі (әлдебір бірліктің шегін байқататын) интонация келіп
шығады. Және де біз ... ... ... бар ... ... сөйлемнің
аясында, ал өзіндік бастауышы жоқ есімше, ... ... ... үйірлі мүше ретінде таныған жөн деп білеміз. ... ... яғни бір ... ... ... ... және есімше
оралымдар қатысқан құрылымдарды да ... ... ... жай ... тану ... ... А.Байтұрсынұлы, С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев, Қ.Есенов
т.б. ғалымдардың пікірін де қолдаймыз. Қазіргі моңғол ... ... ... ... ... ... бастауышсыз мүше
сөйлем, ортақ сөзді оралым, жайылма анықтауыш» [109, 181 б.] ... ... ... ... тану ... сөз ... ... моңғол тілдерін басқа типтегі тілдерден ерекшелейтін ... ... ... зерттеулерде ашыла бермек.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. Қазақ, моңғол тілдерінің сөйлем ... ... ... байланысты мынандай жағдайдың басы ашылды: қазақ,
моңғол ғалымдары теориялық негіздемелері мен ... әр ... ... ... ... ... ... келгенімен, екі түрлі қатынаста, екі түрлі деңгейде
танылатындығына байланысты ерекшелік деп ... тура ... ... бар. Мысалы, көсемше, есімше тұлғалары
қазақ тіл білімінде қабысудың ... ... ... ... ... да, сабақтастың да амал-тәсілі ... ... ... үйірлі мүшелер моңғол тілінде түгелдей
дерлік сабақтас құрмалас сөйлемнің деңгейінде танылады.
2. Тілдік фактілердің негізінде нағыз сапалық айырмашылық ретінде ... ... ... ... ... ... бастауыш пен баяндауыштың арасында жақтық ... сол ... ... жағы контекст, сөйлем құрамындағы қаратпа
сөздер, моңғол тілінің ... ... ... рай ... ... орай ... тілінде бас мүшелердің арасындағы байланыс
тең салалас байланыс ретінде танылады; қазақ ... ... рай ... көсемше тұлғасы ретінде танылады, себебі, моңғол тілінде ... ... және ... ... ... ал шартты райға сәйкес
келетін тұлға сөйлемді аяқтай алмайды.
ә) Моңғол тілінде жалпы ... ... тән ... ... ілік жалғаулы сөздің бағыныңқы сыңарда жұмсалуы меңгеру
ретінде танылады, ... ... ... ... ілік ... ... ... тәуелдік жалғауынсыз жұмсалуы (жіктеу есімдіктерінің
қолданысын есептемегенде) мүмкін емес.
б) Қазақ тілінде аналитикалық, моңғол ... ... ... басым
қолданылады; айталық, қазақ ... ... ... ... қарай
септеулік шылауларының қызметін моңғол тілінде қимыл септігінің тұлғалары
атқаруы, моңғол тілінде көптеген көсемше тұлғалары ... ... ... ... –келе сала, очингуут – бара сала т.б.) берілуі, қазақ
тіліндегі күрделі баяндауыштардың ... ... дара ... ... ... ... – ирчихлээ), қазақ тілінде ет- (хий-) көмекші
етістігімен ... ... ... ... ... ... бір
мүше ретінде көрінуі (зуны лүгхийм халуун – жаздың лық еткен ыстық), қазақ
тілінде аналитикалық сипаттағы ... ... ... көпшілігі
моңғол тілінде синтетикалық жолмен берілетіндігі (№2 қосымшадан қараңыз),
т.б. дәлел бола ... ... ... ... де кейбір тұлғалар моңғол
тілінде аналитикалық тәсілмен беріледі. Мысалы, моңғол тілінің дээр ... ... есім ... ... үстеу қазақ тілінде барыс, ... ... ... ... ... ... жұмсалған
есімшенің -ар, -атын, -мақ тұлғалары ... ...... -даг ... есімше мен модаль сөздердің тіркесімен, сондай-ақ, моңғол тілінде
мэт, шиг, адил деген ... ілік ... ... меңгеріліп,
аналитикалық жолмен жасалған мүшелер қазақ тілінде –дай) жұрнағымен
синтетикалық та, ... ... ... ... де беріледі.
3. Салғастырылып отырған тілдерде тұрлаулы мүшелердің айырмашылығы
тұрлаусыз мүшелерге қарағанда көп ... ... Бұл, бір ... екі саласының дамуы бірдей болмайтындығын, морфологияға
қарағанда синтаксистің өзгергіш келетіндігін аңғартса, екінші ... ... ... құрылымдық негізі мен сөйлемнің типтік түрлерін
құрайтындықтан, тілдегі ... ... ең ... ... ... өтіп, тілдің дамуына жағдай жасалады.
4. Қазақ, моңғол тілдерінің бірлігі ... ... я ... бұл ... ... дәуірінен бері параллель дамымаса да, грамматикалық құбылыстардың
ең негізгі, ең ежелгі белгілерін сақтап қалған; бұл ... ... ... ... ... көне ... грамматикалық тұлғалардың – атау,
ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс септіктерінің синтаксистік ... ... Екі ... де, ... атау ... сөздер бастауыштың,
ілік жалғаулы сөздер анықтауыштың, табыс септіктегі сөз тура толықтауыштың,
барыс, жатыс, ... ... ... ... пен пысықтауыштың
грамматикалық көрсеткіші болады. Ал қазақ тілінің көмектес септігі мен
моңғол тілінің ... ... ... ... жоқ. Мәселен, моңғол
тілінің ... ... тура ... пен ... жасауға ғана
қатыспайды, ал жанама толықтауыш пен пысықтауыштың қызметінде қазақ тілінің
барыс, табыс, жатыс, ... ... ... ... ... ... ... – бүхлээрээ) тұлғаларымен сәйкес келеді.
5. Қазақ, моңғол тілдері құрылым-құрылысы жағынан жақын болғандықтан, әр
кезеңдегі ... ... ... сан ... ... қарамастан,
тілдердің табиғатына үңіле отырып, олардың кейбір заңдылықтарын өзгеше
түсіндіруге мүмкіндік бар.
6. ... ... ... теориясы жөнінде уәжді пікір ... ... ... ... ... ... үшін
қазақ және халха-монғол тілінің деректері аздық етеді, сондықтан басқа ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
айналымға енгізудің қажеттілігі сөзсіз туындайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Сарыбаев Ш.Ш. Қазақ тіл ... ... ... казахского
языкознания. Алматы: Арыс, 2001. – 613-621 бб.
2. Поппе Н. Алтайн хэл ... ... ... 1999. – 230 ... ... Ғ. ... тіл білімінің мәселелері. Вопросы казахского
языкознания. Жауап. ред. ... К., ... Р. ... ... 2008. ... бет + 8 бет суретті жапсырма.
4. Базылхан Б. Қазақ моңғол тілдерінің ... ... ... Алматы: Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының
Республикалық баспа кабинеті. – 2000. – 446 б.
5. Қайдар Ә., Оразов М., Түркітануға кіріспе. ... ... 2004. – ... ... Л. Шүүмж: Г.Д.Санжеев. Сравнительная грамматика ... Хэл ... ... VIII ... УБ., 1970. – 301-321 ... Крушевский Н.В. Избранные работы по языкознанию. Москва: Наследие,
1998. – 275 с.
8. Түймебаев Ж.К. ... ... ... ...... 2008. – ... ... Т. Қазақ тіл білімі және түркология. Қарағанды: Қарағанды
мемлекеттік ... ... 1992. – 136 ... Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Білім, 2004. ... ... ... Б. ... ... ... ... өгүүлбэрзүй-1. Улаанбаатар,
2001. – 383 х.
12. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. – 3-т. Тіл – ... тілі мен ... ... еңбектері) – Алматы: Алаш, 2005.
– 352 б.
13. Розенталь Д.Э., ... М.А. ... ... – М.: ООО ... Астрель», ООО «Издательство АСТ»,
2001. – 624 с.
14. Балақаев М. Б. ... ... ... ... ... 1987. – 272 б.
15. Серғалиев М. Синтаксис мәселелері: Монография. – Астана: Л.Н.Гумилев
атындағы ЕҰУ, 2006. – 367 ... ... Т.А. ... современного монгольского языка в
сравнительном ... ... ... ... ... 1964. ... б.
17. Қазақ тілінің грамматикасы-2. Синтаксис. Ред: М.Балақаев, Т.Қордабаев,
А.Хасенова, А.Ысқақов. Алматы: Ғылым, 1967. – 236 б.
18. Қазақ тілі: Энциклопедия. Бас ред. ... Ә.Т. ... ... ... 1998. – 509 б.
19. Пүрэв-Очир Б. Система синтаксической связи в современном ... ... ... УБ., 1988. – 53 ... Цыдендамбаев Ц.Б. Грамматические категории бурятского языка в историко-
сравнительном освещении. М: Наука, 1979. – 245 ... ... Г.Д. ... ... ... ... Том ... Наук Академии СССР, 1953.- 293 с.
22. Санжеев Г.Д. Сравнительная грамматика монгольских языков.(глагол)
Москва: Наука, 1964. – 261 ... ... П. ... ... ... ... үйл ... хэв, байдал // Хэл
зохиол ... VII ... ... 1970. – 221-232 ... ... Г.Қ. ... ... тіліндегі жанама толықтауыштар:
кандидаттық диссертация қолжазбасы. Алматы, 2006. – 123 бет.
25. Лувсанвандан Ш. Орчин ... ... хэл. ... 1985. – 180 х.
26. Барайшир Ш. Орчин цагийн монгол хэлний дайвар үг. ... 1974. ... ... Жамбалсүрэн Г. Монгол хэлшинжлэлийн онолын зарим ... ... ... ... ... ... Улаанбаатар, 1987. –119 б.
28. Пюрбеев Г.Ц. ... ... по ... ... ... ... М: ... 1993. – 304с.
29. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне ... ... ... ... Мектеп., 1971. – 272 б.
30. Бадамдорж Д. Орчин цагийн ... ... утга ... ... 1997. – 214 ... Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана,
2002. – 784 б.
32. Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и ее ... ... ... – 135 ... ... Ш. ... цагийн монгол хэлний бүтэц (үг нөхцөл хоёр нь)
Улаанбаатар, 1968. – 126 х.
34. Аханов К. Тіл ... ... ... ...... ... – 493 б.
35. Жакупов Ж.А. Қазақ тілі функциональдық ... ... ... ... ...... 1999. – 225
б.
36. Сәдуақасов Ж. Белгісіз және жалпылама жақты сөйлемдер. // Қазақ тілі
мен әдебиеті: №3. ... 1996. – 46-49 ... ... Б., ... Ю., ... З. ... хэлний энгийн
өгүүлбэр, эхийн онол практикийн зарим асуудал. Улаанбаатар, 1995. –
153 х.
38. ... Т. ... ... құрмалас сөйлемдер синтаксисі (Оқу
құралы). Алматы: Санат, 1995. – 236 б.
39. Пүрэв-Очир Б. ... ... ... ... өгүүлбэрзүй-2. Улаанбаатар,
2000. – 242 х.
40. Сүхбаатар Ц. Найруулан бичих арга ухаан. Улаанбаатар, 1993. – 147 ... ... О. ... қазақ тіліндегі жалпы модальді және мақсат мәнді
жай сөйлем типтері. Алматы: ... 1968. – 168 ... ... Ц. Монгол хэлний «1 ба 2» гэсэн утгатай үгсийн утга, ... // ... ... ... ҮІІ боть, №2 (38), Улаанбаатар,
2007. – 20-28 т.
43. ... Т. ... ... ... ... ... диссертация қолжазбасы. Алматы, 1998 – 324 б.
44. Баймұратова И.А. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... кандидаттық диссертация қолжазбасы, Алматы, 2004. –
119 б.
45. Утенияз М.С. Вводно-вставные ... ... как ... ... в ... языках: рукопись кандидатской
диссертации. Алматы, 2006. – 114 с.
46. Өнөрбаян Ц. Система грамматических слов ... ... ... ... ... Улаанбаатар, 1998.
47. Волобуев Н.И. Дополнительное семантическое осложнение основной
модальности высказывания. В кн: ... ... ... ... ... ... Ростов на Дону, 1982. – 117-124
с.
48. Ыдырышийн Н. Монгол хэл: Ерөнхий боловсролын ... ... ... сурах бичиг. Улаанбаатар, 2003. – 106 х.
49. Озонова А.А. Модальные аналитические конструкции алтайского ... ... ... ... 1999. – 23 ... ... А. Де етістігінің мағыналары мен қызметі. Алматы,1958.-54 б.
51. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі., 1992. – 396 б.
52. Вандуй Н. ... ... ба ... ... ... // Халхын аялгуу.
Улаанбаатар. 1970. – 4-132 ... ... А.А. ... и ... Киев: Синто, 1993. – 192 б.
54. Базарбаева З.М. Типологическое исследование интонации вводных ... ... 1991. – 156 ... ... С., ... Д. ... ... бичиг, уран зохиолын онолын тест.
Улаанбаатар, 2007. – 124 х.
56. Базаррагчаа М. ... ... ... ... өгүүлбэр судлалын
үндсэн асуудлууд) УБ., 1988. – 139 х.
57. Түргэн Б., ... Б., ... Бу. ... ... ... монгол
хэлний судал. Өвөрмонголын ардын хэвлэлийн Хороо. Хөххот., 1988. – ... ... Г.А. ... по ... ... (ХІ ... ... 1967. – 210 стр.
59. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы: Қазақ
университеті., 1992. – 192 ... ... А.Т. ... по ... ... языка: Простое
предложение. Новосибирск: Новосибирский университет, 1991. – 228 ... ... К.П., ... Л.В. ... ... ... ... русского и немецкого языка// Семантическая структура
словосочетаний и предложений русского ... ... ... ГПИ им.
Л.Н.Толстого, 1978. – 98-113 с.
62. Кодухов В.И. Введение в языкознание. Изд. ІІ-е, ... и ... ... 1987. – ... ... Ю.С. ... в языкознание. Москва: Высшая школа, 1975. – 328
с.
64. Общее языкознание. Формы существования, ... ... ... ... ... Б.А., ... Наука, 1970. – 604 с.
65. Ермекова Т.Н. Қазіргі қазақ тіліндегі есім баяндауыштар: кандидаттық
диссертация қолжазбасы. Алматы, 1995. – 128 ... ... Ш. ... ... ... хэл. ... 1962. – 168 х.
67. Гаджиева Н.З, Серебренников Б.А. Сравнительно-историческая грамматика
тюркских языков. Синтаксис. Москва: Наука, 1986. – 247 ... ... М. Түбі бір ... ... ... ... Алматы: Ана тілі, 1993. – 192 б.
69. Лувсанвандан Ш. УБ., Орчин цагийн ... хэл. ... – 183 ... Алтаева А.К. Көмекші етістіктердің семантикасы. Оқу құралы. – Алматы:
Арыс., 2006. – 143 б.
71. ... ... ... сөздігі. Жалпы ред. басқ. А. Ысқақов, ІІІ том
(ғ-ж) Алматы: Ғылым., 1974. – 735 б.
72. Ысқақов А. Қазіргі қазақ ... ... Ана ... 1991. – 383 ... Цэвэл Я. Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ., 1966. – 911 х.
74. ... Ш.Ф., ... Х.Н. ... ... ... ... ... Учебное пособие. Самарканд: Изд.-во Сам
ГУ, 1983. – 83 с.
75. Тодаева Б.Х. Язык монголов Внутренней Монголии (очерк ... ... 1985. – 97 ... Баскаков Н.А. Введение в изучении тюркских языков. Издание второе,
исправленное и ... ... ... ... 1969. – 383 ... ... В.В. ... вопросы предложения (на материале русского
языка) // ... в ... ... ... ... ... – 342 с.
78. Михалев А.Б. Общее языкознание. История языкознания: Путеводитель по
лингвистике: Конспект-справочник. Москва: Флинта: ... 2005. – ... ... А. ... ... ... сөз тіркестері. Алматы:
Мектеп, 1986. – 143 б.
80. Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. Алматы: Ана тілі, 1995. – 232 ... ... Ю.С. ... и ... современной лингвистики. Изд. ...... ... ... 2003. – 312 ... ... Г.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі тура толықтауыш: кандидаттық
диссертация қолжазбасы. Алматы, 1999. – 135 б.
83. Шәукенұлы Қ. ... ... ... 2004. – 248 б.
84. Лувсанвандан Ш. Монгол хэлний тулгамдсан асуудалд. Улаанбаатар, 1979.
– 121 х.
85. Широкова А.В. ... ... ... ... ... ... Добросвет, 2000. – 200 с.
86. Балақаев М., ... Т. ... ... тілі. Алматы: Мектеп, 1966. –
340 б.
87. Норман Б.Ю. Грамматика говорящего. СПб.: Изд-во С.-Петербург. ун-та,
1994. – 228 ... ... М. ... ... ... үгийг хэрэглэх тухайд. (Сургалтын
хэрэглэгдэхүүн) УБ., 1990. – 136 х.
89. Сыздықова Р. Абай және қазақтың ... ... ... ... ... ... 616 ... Демесинова Н.Х. Сопоставительная грамматика русского ... ... ... 1966. – 258 ... ... Л. ... ... тусагдахуун ба байц. УБ., 1966. – 135 хууд.
92. Сыздық Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XIX ...... 2004. – 288 ... Федоров А.К. Трудные вопросы синтаксиса. Пособие для учителя. Москва:
Просвещение, 1972. – 239 ... ... Т. ... тіл ... ... ... Ы.Алтынсарин атындағы
Қазақтың білім академиясының республикалық баспа кабинеті, 1999. – ... Сеше А. ... ... ... ... Пер. С фр. / ... ... В.М. Москва: Едиториал УРСС, 2003. – 224 с.
96. Әмір Р. Қазақ ... және ... ... ... /Құраст.: Ж.Р.Әмірова. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. –
287 б.
97. Төмөртогоо Д. Монгол бичгийн дурсгалуудад зарим холбоосыг ... //Хэл ... ... № 7. ... 1969. 221-223 ... Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі: Оқулық. – Өңд., толық., 2-
бас. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 199 ... ... Ө. ... ... дэх ... ... ... товчлох арга, хэрэглүүрийн тогтолцоо. Докторын (Ph.D)-ын
зэрэг горилсон зохиолын хураангуй. Улаанбаатар, 2001. – 31 ... ... С. ... әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсі. Оқулық. –
Алматы: ... 1994. – 320 ... ... Қ. ... ... ... сөйлемдер. Алматы: Ғылым, 1974.
– 118 б.
102. Цэдэндамба Ц. Орчин цагийн монгол хэлний хавсарсан ... ... ... //Хэл ... ХІІ ... ... 1988. –78-92 т.
103. Өмірбекова Р.К. Есімшелі оралым және сөз ... Оқу ... ... Қазақ университеті., 2004. – 137 б.
104. Гречко В.А. Теория языкознания. Москва: Высш. Шк., 2003. – 375 ... ... Т. ... и ... ... ... с косвенно-
вводным предложением в монгольском языке: автореферат ... ... ... 2005. – 23 ... ... М.С. ... зерттеулер (монография, мақалалар).
Алматы: Сөздік – словарь, 2004. – 392 ... ... Қ. ... ... ... оқыту методикасы. Алматы: Қазақ
университеті., 1991. – 108 б.
108. Балакаев М.Б. Современный казахский язык. ... ... ... – 175 ... ... Б. Орчин цагийн монгол хэлний эхийн ... ... ... УБ., 2005. – 286 х.
Қысқартылған сөздер тізімі
1. І.Е. – І.Есенберлин
2. Ә.К. – Ә.Кекілбаев
3. Д.Дос. – Д.Досжанов
4. Ғ.Мұст. – Ғ.Мұстафин
5. О.Б. – О. ... М.Ә. ... Ш.М. ... ...... Ш.Айт. (Ч.Айт.) – Ш.Айтматов
10. С.Бақ. – С.Бақбергенов
11. С.М. – С.Мұқанов
12. АТ – «Ана тілі» газеті
13. Д.И. ... М.Ду. – ... ... ... Б.М. – ... Т.Ай. – ... Т.Мәм. – Т.Мәмесеитов
19. С.Е. – С. Ерубаев
20. Ә.Нұрш. – Ә.Нұршайықов
21. ЕҚ – «Егемен Қазақстан» ... ...... ...... ... – Ғ.Мүсірепов
25. М.Мағ. – М.Мағауин
26. Қ.Жұм. – Қ.Жұмаділов
27. С.Ж. –С.Жүнісов
28. ...... ... ... ...... Ф.О. – ... Б.Мом. – Б.Момышұлы
33. И.С.Тур. – И.С.Тургенов
34. Ч.Лх. – ... Д.Н. – ... Ж.Б. – ... Ц.Д. – ... ...... Д.Бат. – Д.Батбаяр
40. С.Энх. – С.Энхбаяр
41. Д.Пүр. –Д.Пүрэвдорж
42. Б.Р. – Б.Ринчен
43. АЭ – ... эрх» ... СМ – ... ... О.Д. – О.Дашбалбар
46. Б.Б. – Б.Бааст
47. УЗУ – «Утга зохиол урлаг» газеті
48. Ц.Лувс. – ... Ш.С. ... С.У. – ... МНТ – ... нууц товчоо (Моңғолдың құпия шежіресі)
52. Ж.Лх. –Ж.Лхагваа
53. Ш.Гаа. – Ш.Гаадамба
54. Ч.Л. – Ч.Лодойдамба
55. М.Цэр.- М.Цэрэнханд
56. Д.Д. – ... Д.С. – ... Л.Ч. – ... ...... С.Э. – ... Д.Т. – ... Э.Ою. – Э.Оюун
63. Ж.Пүр. – Ж.Пүрэв
64. Б.Я. – Б.Явуухулан
65. ААЗ – Ардын аман ... ауыз ... ...... Ч.Ч. – Ч.Чимэд
68. Л.Бад. – Л.Бадарч
69. З.Гүн. – З.Гүнсэн
67. Ар.ух. – Ардын ухаан
68. Д.Нам. – Д.Намдаг
69. Д.Цоо. – ... АТо. – ... товч ... ... ... – Д.Амгалан
Қосымша № 1
Қазақ, моңғол тілдеріндегі көсемше тұлғаларының ... ... ... ... ... ... жасауы |
| ... ... | ... ... ... |Қазақ |Моңғол |Қазақ тілінде|Моңғол |
| ... ... | ... ... |-ж, -ч, | -а, ... | -а, -п ... ... |-н, | |-н, | |-н, -аад ... да |-аад | |-аад | | |
| | | | ... ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
|-умен бол-, -а | | | ... |-тал ... ... | | | | ... бақ, ... | | | | | ... -уде е- | | | | | |
| | | | ... |-лгүй |
| | | | ... ... |
| | | | ...... |
| | | | ... -ды да ... ... тұр, жүр, |-х гэж ... | | | | ... отыр |(-у деп тұр) | | | | |
| | | |-ған бол-, ... ... бол-, -ған ... | |-ған қыл-, | ... ... |-хчаан бол- |-қансымақ | |
| ... | |бол- | |
| ... ... көсемше) |-са, -се ... ... ... | | |-вал ... ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... | | | |
| ... ... ... |-ғанда, -ған |-хлаар |
| | ... -ған | |
| | ... | |
| | ... ғана | |
| ... (алмаспалы көсемше) |-қанымен, |-вч |
| | |-са да | |
| ... ... |-а ... ... |
| ... |-а сала | |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ғана | ... №2
Қазақ, моңғол тілдеріндегі рай формаларының баяндауыш жасауға қатысуы
|Қазақ ... ... ... ... формалары |тұлғасы |аналитикалық | | |
| | ... ... ... |тұлғалары |
|Бұйрық рай | | | ... ... ... | ... ... | -я, -е, ... | | ... |-ё, |
| | | | ... ... ... |
| | | | | ... |
| |көпше |-айық | | | ... ... ... | ... ... ... ... |
|жақ| ... | ... ... |
| | |-шы, | ... ... |-аач |
| | ... | ... ете ... | |
| | ... | | | |
| ... ... |-а, -е, -й |Зөвлөн захирах (кеңес|-аарай, |
| | | |бер- ... ... | |
| | ... | ... ... ... |
| | ... | ... ... ... ... ... | ... захирах |-г |
|жақ| |-сін | ... ... | |
| | | | ... ... (тілей |-тугай, |
| | | | ... ... ... рай |-ғы+т.ж. | | |- |
| |кел- | | | |
| | ... -ғай ... ... |-оосой |
| | |еді, |жақ ... | |
| | |-са игі еді | ... | |
| | | | ... | ... рай |-са,- се | |- |- |
| ... |-са ғой, ... ... ... |
| | |-са ... |жақ ... | |
| | |-са еді, | ... | |
| | |-са етті | ... | |
| | |-се ме, -са ма| |-вал уу ... ... ... |-ып қал |ІІ жақ ... ... |
|ескерте бұйыру |-ма+ғай ... | ... ... |
| | |жақ ж.ж. | ... | |
| | | | ... | |
| ... |-ып қал |ІІІ жақ | | |
| | ... | | | |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 170 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Атомдық физика3 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Гетерохрония және мутация9 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Қазақ өлеңінің құрылысы5 бет
Құқықты қолдану сатылары3 бет
Өнеркәсіптік ғимараттарға қойылатын талаптар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь