М. Жұмабаев шығармашылығындағы әлеуметтік - философиялық мәселелер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 МАҒЖАН ДҮНИЕТАНЫМЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
ЖӘНЕ ОНЫҢ ТАРИХИ.РУХАНИ БАСТАУЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

1.1 Мағжан дүниетанымының тарихи және рухани көздері ... ... ... ... ... ... ... . 13

1.2 Мағжан дүниетанымының негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 35

1.3 М.Жұмабаевтың адам туралы ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44

2 М.ЖҰМАБАЕВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ
ӘЛЕУМЕТТІК . ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 72

2.1 М.Жұмабаев. тарихи сана және ұлттық болмыстың көкжиегі
туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72

2.2 М.Жұмабаевтың тұлға мен бұқараның қарым қатынасы туралы
ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84

2.3 М.Жұмабаев шығармашылығындағы тарихи және рухани
сабақтастық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92

2.4 М.Жұмабаевтың білім туралы ұстанымдарының
философиялық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 105

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 112

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...114
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық еңбек философия тарихы мамандығы бойынша жазылған зерттеу болып табылады. Қазақ халқының аса дарынды сөз шебері, ақыны, ойшылы Мағжан Жұмабаев шығармашылығы тарихи-философиялық талдаудан өткізіліп, оның тарихи болмысты философиялық тұрғыдан саралаудағы және тарихи сананы қалыптастыру мен тәрбиелеудегі орны анықталды. Сонымен қатар, ақын шығармашылығының өзекті мәселесі болып табылатын адамтанудағы бірқатар жетістіктеріне көңіл бөлінді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алған күннен бастап жүріп өткен тарихи жолының тереңіне бойлап, рухани бастауларының көзін ашып, бар-жоғын түгендеп, өркениетті әлемнің озық ойларынан нәр жинап, бүгінгі күннің озық талабына сай рухани жаңғыруды мақсат қылып қойып отыр.
2003 жылы Қазақстан Республикасының 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» кешенді Мемлекеттік бағдарламасы [1] қабылданды. Ол Қазақстан Республикасының «Тарихи – мәдени мұраны қорғау мен пайдалану» [2], «Мәдениет туралы» [3], «Ұлттық мәдени қор мен мұрағаттар туралы» [4] заңдарына сәйкес қабылданып жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламада гуманитарлық-әлеуметтік білімнің мемлекеттік тілдегі толыққанды қорын қалыптастыру міндеті қойылған. Мұнда бір жағынан, әлемдік мәдениеттің інжу-маржандарының толығымен қазақ тіліне аударылуы көзделсе, екінші жағынан, қазақ халқының бай рухани мұрасын дүйім жұртқа кеңінен таныту және тарату мақсатында оны орыс және басқа да әлем тілдеріне аудару да қарастырылған. Қазіргі уақытта ерекше назарда болып отырған осындай кешенді бағдарламаның бастауында Мағжан сияқты әмбебап өнер иесі тұр. Өйткені, Мағжан сөздің майын тамызған майталман ақын ғана емес, әр нәрсенің байыбына барып, түбіне бойлай алатын ойшыл және шебер аудармашы да болған. Ол аласапыран XX ғасырдың бас кезінде өмір сүріп, туған елімен бірге қиын-қыстау заманды басынан өткеріп, тарихпен бірге жасап келеді. Халқымыздың даналық рухы мен биік болмысын тану жолында қазақ ойының дамуына ерекше үлес қосқан ойшыл-тұлға Мағжан Жұмабаевтың дүниетанымын философиялық тұрғыдан сараптау бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып отыр.
Қазақтың қандай ойшылын алып қарасақ та, олардың шығармашылығы белгілі бір тарихи кезеңмен байланысты, қоғамдық қарама-қайшылықтардың негізінде қалыптасқандығын көруге болады. Мағжан Жұмабаевтың философиялық дүниетанымы мен шығармашылығы XIX ғасырдың екінші жартысындағы және XX ғасыр басындағы замана қайшылығымен, халқымыздың тарихымен тығыз байланысты. Оның үстіне поэзия мен терең ойлылықты бір-бірімен тамаша ұштастырған, солардың өзара кірігу нәтижесінде ерекше сипаттағы шығармашылыққа қол жеткізген Мағжанның ойлау машығы мен сөз саптау әлемі қазақ халқының ұлттық философиясында ерекше орын алады.
1. ҚР Үкіметі «Мәдени мұра» орта мерзімді кешенді Мемлекеттік бағдарламасы. – ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 12 ақпанындағы №171 қаулы // ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы. – Астана, 2004. – 5-19 бб.
2. Қазақстан Республикасы. Тарихи-мәдени мұраны қорғау мен пайдалану туралы Заң. 1992 жылдың 2-шілдесі, №1489 – XII. – Алматы: Дәнекер, 2000. - 20 б.
3. Қазақстан Республикасы Мәдениет туралы Заң 1996 жылдың 24 желтоқсаны, № 056 – 1 – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 36 б.
4. Қазақстан Республикасы. Ұлттық мұрағат қоры мен мұрағаттар туралы Заң. 1998 жылдың 22 желтоқсаны, № 326 – 1 // ҚР Парламентінің жаршысы – 1998. - №24 – 18-30 б.
5. Жарикбаев К.Б. Становление основ научной психологии в Казахстане (история и этапы развития в XX веке). Автореферат доктора психологических наук: 19.00.01. – Алматы, 2001. – 48 с.
6. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ психологиясының тарихы. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 128 б.
7. Нысанбаев Ә.Н. Жұмабаевтың философиясы. – Алматы: Қазақстан, 2003. – 30 б.
8. Дербісалиев Ә. Әл-Фарабидің эстетикасы: Оқу құралы. – Алматы: Рауан, 1980. – 68 б.
9. Есмагулова Г.А. Идея свободы в мировоззрении Магжана Жумабаева. Философия ғыл. канд. автореф.: 09.00.03 – Алматы, 2001. – 25 б.
10. Көшенова Р.Н. Мағжан Жұмабаевтың педагогикалық көзқарасы: Педагогика ғыл. канд. автореф.: 01.00.01 – Алматы, 1995. – 24 б.
11. Әлкебаева Д.А. А.М.Жұмабаев поэзиясының тілдік ерекшеліктері: Философия ғыл. канд. авторерф.: 10.01.03. – Алматы, 1993. – 24 б.
12. Тлешев Е.Е. М.Жұмабаев поэзиясындағы романтизм. Филология ғыл. канд. автореф.: 10.01.08. – Алматы, 1997. – 26 б.
13. Қанарбаева Б.М. М.Жұмабаев поэзиясындағы романтизм. Филология ғыл. канд. автореф.: 10.01.08 – Алматы, 1997. – 24 б.
14. Сабирова Ж.Н. М.Жұмабаевтың психологиялық көзқарастары. Психология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертация. 19.00.01. -Алматы, 2005. – 128 б.
15. Кутуходжаев И. М.Жұмабаевтың мәдениеттанушылық көзқарастары. Философия ғыл. канд. автореф.: 24.00.02 – Алматы, 2000 – 30 б.
16. Әбдешев Б. М.Жұмабаевтың прозасы: Филология ғыл. канд. автореф.: 10.01.02. – Астана, 2002. – 26 б.
17. Сенкібаев С.Е. М.Жұмабаевтың тәлімдік мұраларыен мектептік оқу тәрбие үрдісінде пайдалану жолдары. Педагогика ғыл. канд. автореф.: 13.00.01. -Алматы, 2005. – 26 б.
18. Абдильдин Ж.А. Проблема начала в теоретическом познании. -Алма-Ата: Наука, 1967. – 366 с.
19. Нысанбаев А.Н. Мировоззрение Аль-Фараби и Ибн-Сина в контексте религиозно-философской традиции народов Центральной Азии // Евразийское сообщество: общество, политика, культура. – Алматы, 199. №1 с. 62-69.
20. Әбішев Қ.Ә. Философия. - Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – 266 б.
21. Әбжанов Т.Ы., Нысанбаев Ә.Н. Қысқаша философия тарихы. - Алматы: Эверо, 2004. – 210 б.
22. Хамидов А.А. Категории и культура. -Алматы: Ғылым, 1992. – 240 с.
23. Соловьева Г.Г. Восточные мотивы в современной западной методологии науки // Методология науки в контексте взаимодействия восточной и западной культур. – Алматы: Ақыл кітабы, 1998. 162 с. (сс. 104-128).
24. Шалабаева Г.К. Постижение культуры: мировозренческие парадигмы и исторические реалии Казахстана – Алматы: Ақыл кітабы, 2001. – 312 с.
25. Изотов М.З. Формирование единой мировой науки в контексте диалога культур Востока и Запада // Методология науки в контексте взаимодействия восточной и западной культур. – Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – 162 с. (81-91 бб.)
26. Қасабеков А., Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе. -Алматы, 1994. – 172 б.
27. Рысқалиев Т.Х. Философия тарихындағы даналық проблемасы. Философия ғыл. докт. автореф.: – Алматы, 1999. – 51 б.
28. Нұрмұратов С.Е. Рухани құндылықтар әлемі: әлеуметтік-философиялық талдау. Алматы, ҚР БҒМ философия және саясаттану институты, 2000. – 180 б.
29. Нұрланова Қ.Ш. Эстетика художественной культуры, казахского народа. -Алма-Ата: Наука, 1987. – 176 с.
30. Абдильдин Ж.М. Великая степь и мировоззрение традиционного казаха. Соч.: В 5 т. – Алматы, 2000. – Т. 3 – с. 395-406.
31. Нысанбаев А. Казахская философия и универсалии традиционной культуры // Саясат, 2001. -№3. с. - 48-53.
32. Нұрланова Қ.Ш. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінің эстетикалық ерекшеліктері // Қазақ даласының ойшылдары (XI-XVIII ғғ.) 3 – кітабы – Алматы, 2001.-74-106 б.
33. Нұрмұратов С.Е. Халықтың негізгі рухани құндылықтары // Қазақ даласының ойшылдары (XV-XIX ғғ.) 4 – кітап. – Алматы, 2004. – 310 б. (25-43 бб.).
34. Орынбеков М. Предфилософия протоказахов. –Алматы: Өлке, 1994. – 298 с.
35. Сегізбаев О.А. Казахская философия XY начала XX века. –Алматы: Ғылым, 1996. - 471 с.
36. Тайжанұлы А. Мұхтар Әуезов – ойшыл, ғалым, ұстаз. -Алматы: Қазақстан, 1998. – 304 б.
37. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. -Алматы: Ғылым, 1999. - 200 б.
38. Мұсаева Н.Р. Қазақ философиясындағы адам мәселесі. Философия ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. -Алматы, 1998. - 36 б.
39. Есімов Ғ. Қорқыт дүниетанымы // Парасат. – 1998. - №4. 22-23 бб.
40. Байтенова Н. Ж. Қазақ философия тарихының даму тенденциялары // XXI ғасыр: Ұлы дәстүр жолымен. -Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 385 б.
41. Алтаев Ж., Қасабек А., Ғабитов Г. Философия және мәдениеттану. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 208 б.
42. Ғабитов Т.Х. Қазақ мәдениетінің мифологиясы. -Алматы: Қазақ университеті, 1998.-204 б.
43. Ғарифолла Есім Хаким Абай. – Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1997. – 180 б.
44. Григорьев В.Г. Фрагменты времени. Документы, рассказы и очерки. Алматы: Қазақстан, 1990. –176 б.
45. Нұрмұратов С. XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамы: құндылықтық бағдарлар. – Саясат, 2005. №9 – 21 б.
46. Жұмабаев М. Шығармалары: Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.
47. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры – Алматы: Жалын, Ж.Ш.С., 1997. – 368 б.
48. Жұмабаев М. Көп томдық шығармалар жинағы. 2-том, Алматы: Жазушы, 2003. – 130 б.
49. Жұмабаев М. Педагогика. Баланы тәрбиелі қылу жолдары. – Алматы: Рауан, 1993. – 112 б.
50. Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. 3-том. Аудармалар, ғылыми еңбек, мақалалар. – Алматы: Жазушы, 2002. – 297 б.
51. Жұмабаев М. Жан сөзі: Өлеңдері мен дастандар. – Алматы: Раритет, 2005. – 256 б.
52. Жарықбаев Қ. Қазақтың тәрбиелік ой-пікір антологиясы: VI ғасырдан XX ғасырдың басына дейінгі кезең. – Алматы: Рауан, 1994. - т. 1, -320 б.
53. Қасымова Г. Көне түркі шешендігі // XXI ғасыр: Ұлы дәстүр жолы: Алматы, Қазақ университеті, 2001. – 385 б.
54. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. -Алматы: Ғылым, 1975. – 258 б.
55. Жұмабаев М. Педагогика. –Алматы. «Ана тілі». 1992 ж. -156 б.
56. Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық, құрастырған М.Мағауин, М.Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1989. – Т. 1 – 384 б.
57. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары: - Алматы: Жазушы, 1986. – 480 б.
58. Жұмабаев М. «Алқа» атты әдеби үйірмесінің бағдарламасы // Ақиқат, 1992. -№ 7 – 71-78 бб.
59. Құнанбаев А. Қара сөздер. Поэмалар. -Алматы: Ел, 1993. – 112 б.
60. Қодар Ә. Шығыс пен Батыс текетірестігі жоқ қоғамдастығы // Парасат, 1992. -№12. – 8-9б.
61. Әлем: Альманах: Өлеңдер, очерктер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 496 б.
62. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. -Алматы: Ғылым, 1994. – 350 б.
63. Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1984. – 384 б.
64. Байтұрсынұлы А. Маса: өлеңдер мен көсемсөздер. – Алматы: Раритет, 2005 – 208 б.
65. Қараш Ғ. Өмір пәлсафасы – Алматы: Заман. – 1994. – 240 б.
66. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Орынбор. – 1924. – 183 б.
67. Шопенгауэр А. Избранные произведения / Сост. Авт.вступ. ст. и примеч. И.С.Нарский. – М.: Прсвещения, 1992. – 479 с.
68. Бурал Х. Түрік әдебиеттануындағы Мағжан Жұмабай шығармашылығының зерттелуі. – ҚазҰУ Хабаршысы. Философия сериясы. 2006. -№6, 64 б.
69. Құдаш С. Қазақ ақыны Мағжан Жұмабаев. – Қазақ әдебиеті, 1988. 23 желтоқсан, 2 б.
70. Қирабаев С. Мағжан – қазақтың ұлттық ақыны // Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім. – 1995. – 140 б.
71. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі: 1998. - 384 б.
72. Лосев А.Ф. Знак. Символ. Миф. М.: МГУ. – 1982. – 480 с.
73. Белый А. Символизм как миропонимание. – М.: Республика, - 1994. – 528 с.
74. Жұмабаев М. Шығармалар. 3 томдық, 1-т., Алматы: Білім, 1995. – 256 б.
75. Д.Кішібеков, Т.Кішібеков. Қазақ философ халық. – Ақиқат, 1994. -№3, – 31 б.
76. Шүлембаев Қ. Рухани ынтымақтастық – өмірлік қажеттілік. – Ақиқат, 1994. №10. – 24 б.
77. Бердібай Р. Мәңгілік жасайтын мұраға шақыр – Егемен Қазақстан, 1993. – 16 маусым.
78. Қанарбаева Б. «Қорқыт» поэмасының философиялық мәні – Ақиқат, 1993. -№6 - 84 б.
79. Классикадан – Гарри Поттерге дейін – Жалын, 2007. -№10. - 48 б.
80. Алаш ақиықтары: мақалалар, деректі құжаттар, аудармалар. – Алматы, Алаш, 2006. – 288 б.
81. Ілес М. Түбі бір түркіге ортақ тұлға. – Жалын, - 2007. №10. -31 б.
82. Құттықожаев И. Мағжанның мәдениеттану ғибраты. – Қызылорда: Алтын Орда, 2000. – 68 б.
83. Фромм Э. «Искусство любви». (исследование природы любви). -Минск, 1990. – 258 б.
84. Қалмырзаев Ә. Өркениеттілікке қалай жетеміз немесе кекшілдік пен жікшілдік хақында // Ақиқат, 2007. № 7. – 18 б.
85. Тайжанов А. Ғаламдасу: түркілік таным мен тағлым // Жалын, 2007. №8. 3 б.
86. Тәжібаев Р. Жаңа әлемдегі Жаңа Қазақстан: жаңа мәдени-рухани ұстаным // Таң-Шолпан, 2007. - №3. - 9 б.
87. Вопросы философии, 2004. №3. – 24 б.
88. Мұсаева Н.Р., Есіркепова Г.К. М.Жұмабаев дүниетанымындағы еркіндік идеясы. – «XXI ғасырдың басындағы ғылымның, білімнің және қоғамның тұрақты әлеуметтік-экономикалық даму проблемалары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның еңбектері. – Шымкент: М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университеті, 2003 ж. 5-т. – 198 б.
89. Адамзат өркениеті – тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. 5-9 шілде 2005 ж. -Алматы: Қайнар университеті, 2005. – 266 б.
90. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Білім, 1995. – 16 б.
91. Берлібаев Отандық тарихи білімнің ғылымға дейінгі даму ерекшеліктері. – Қазақ тарихы, 2006. -№4. – 14-15 бб.
92. Кәрібаев Б. Түркістан аймағы және қазақ хандығы. – Қазақ тарихы, 1996. -13-14 бб.
93. Жұмабаева Ж. I-VII ғасырлардағы түркілер. – Қазақ тарихы, 2006. -№6. – 3-6 бб.
94. Нысанбаев Ә. Тәуелсіздік. Демократия. Гуманизм. – Алматы: Философия және саясаттану институты, 2006. – 377 б.
95. Қойгелдиев М. Түркістанның ұлы перзенті. – Қазақ тарихы, 1997. -№2. -16 б.
96. Саркин Н. Киргизское стихотворение об Александре Македонкском // Известия Общества истории, археологии и этнографии. – Казань, Т 21. сс.373-378.
97. Жандарбек З. Шыңғыс хан және түркі мемлекеттілігінің қайтадан қалпына келтірілуі. Қазақ тарихы.-Алматы: 2006. -№6. -9 б.
98. Құрманалиева А.Д. Әл-Фарабидің ғылымдар жүйесіндегі музыка өнерінің алатын орны – XXI ғасыр: Ұлы дәстүр жолымен. Қазақтың ұлы философы А.Х.Қасымжановтың туғанына 70 жыл толуына арналған ғылыми халықаралық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2001 – 385 б.
99. Оралтай Х. Түрікшілдік дегеніміз қазақшылдық. – Қазақ тарихы, 1997. -№ 6. – 21 б.
100. Тұлға. Таным. Шығармашылық. -Алматы: Компьютерно-издат. центр института философии и политологии МОН РК, 2007. - 460 с.
101. Әкім Ж. Ойласу – Таң Шолпан, 2007. - №4. – 134 б.
102. Еңсепов Ж., Еңсепов А. Домбыра шегінің философиясы. Қазақ тарихы, -Алматы: 2007. -№1. – 58-64 б.
103. Жұмабаев М. Қала, дала // Жұлдыз, 1993. -№2. - 204 б.
104. Жұмабаев М. Бастауыш мектепте ана тілі // Жұлдыз, 1993. -№1. -176 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................. 3
1 МАҒЖАН ДҮНИЕТАНЫМЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... тарихи және ... ... ... ... ... ... 35
1.3 ... адам ... 44
2 ... ... - ... 72
2.1 М.Жұмабаев- тарихи сана және ұлттық болмыстың көкжиегі
туралы
…...........................................................................
................................. ... ... ... мен ... қарым қатынасы туралы
ойлары……....................................................................
..................................... 84
3. М.Жұмабаев шығармашылығындағы тарихи және рухани
сабақтастық
мәселелері………………….….................................................. 92
4. ... ... ... ... 105
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..................................... 112
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Диссертациялық еңбек философия тарихы
мамандығы бойынша жазылған зерттеу болып ... ... ... ... сөз ... ... ойшылы Мағжан Жұмабаев шығармашылығы тарихи-
философиялық талдаудан өткізіліп, оның ... ... ... ... және ... ... ... мен тәрбиелеудегі орны
анықталды. Сонымен қатар, ақын шығармашылығының өзекті ... ... ... ... ... көңіл бөлінді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алған
күннен бастап жүріп өткен тарихи ... ... ... ... ... ... бар-жоғын түгендеп, өркениетті әлемнің озық
ойларынан нәр жинап, бүгінгі күннің озық ... сай ... ... қылып қойып отыр.
2003 жылы Қазақстан Республикасының 2004-2006 жылдарға арналған
«Мәдени мұра» кешенді Мемлекеттік бағдарламасы [1] ... Ол ... ...... мұраны қорғау мен пайдалану» ... ... [3], ... ... қор мен ... ... [4]
заңдарына сәйкес қабылданып жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламада гуманитарлық-
әлеуметтік білімнің мемлекеттік тілдегі толыққанды қорын ... ... ... бір ... ... мәдениеттің інжу-маржандарының
толығымен қазақ тіліне аударылуы көзделсе, екінші жағынан, қазақ халқының
бай рухани мұрасын дүйім жұртқа кеңінен ... және ... ... ... және басқа да әлем тілдеріне аудару да қарастырылған. Қазіргі уақытта
ерекше назарда болып отырған осындай ... ... ... ... ... өнер иесі тұр. ... Мағжан сөздің майын тамызған
майталман ақын ғана ... әр ... ... ... ... бойлай алатын
ойшыл және шебер аудармашы да болған. Ол аласапыран XX ... бас ... ... ... елімен бірге қиын-қыстау заманды басынан ... ... ... ... Халқымыздың даналық рухы мен биік ... ... ... ... дамуына ерекше үлес қосқан ойшыл-тұлға Мағжан
Жұмабаевтың ... ... ... сараптау бүгінгі күннің
өзекті мәселесі болып отыр.
Қазақтың қандай ойшылын алып қарасақ та, ... ... бір ... кезеңмен байланысты, қоғамдық қарама-қайшылықтардың
негізінде қалыптасқандығын көруге болады. Мағжан ... ... мен ... XIX ... ... ... және ... басындағы замана қайшылығымен, халқымыздың тарихымен тығыз
байланысты. Оның ... ... мен ... ... ... ... ... өзара кірігу нәтижесінде ... ... қол ... Мағжанның ойлау машығы мен сөз саптау әлемі
қазақ халқының ... ... ... орын ... ... ... пен Батыс халықтарының философиялық ілімдері мен
поэзиясын өз бойында жинақтап және сол ... ... ... жол – адам ... ... ... ... Шығыс пен Батыс мәдениетінің
аясында сұхбат құруы, оның шығармашылығының маңыздылығын көрсетеді.
Кеңінен ... ... ... ... ... кезеңінде, әлем
халықтарының мәдениеті бір-бірімен сұхбат құру мүмкіндігіне ие болған
заманда ... ... ... ... ... - ... бірі. Оның шығармашылығында Батыс пен Шығыс өркениеті ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
болмысымызда ерекше сұранысқа ие болып отыр.
Қазіргі замандағы маңызды мәселелердің бірі ... ... ... ... ішкі жан дүниесіндегі ар-ұждан мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл жолда тарихтан
тәлім алып, оны философиялық тұжырымнан өткізе ... ... ... ... ... ... қалу ... ие боламыз.
Халықтың өзіне тән рухани тәжірибесін өз бойына сіңірген ... ... оның ... ... жол ... ... өзектілігін айқындау барысында мынадай тұжырымдарға
мән беру қажет деп есептейміз. Біріншіден, халқымыздың тарихында ... ... із ... ойшылдарымыздың дүниетанымын
тарихи-философиялық талдаудан өткізу халқымыздың рухани болмысын ... үлес ... ... әрбір ойшылды осындай сараптамадан өткізу
ұлттық философияның аясын кеңейтіп, ұғымдарын толықтырады; ... ... ... және рухани сабақтастықты нығайтып отырады. Ал ол өз
тұрғысынан ұлттық ойлаудың үздіксіз дамып, ұдайы жаңарып, жаңғырып отыруын
қамтамасыз ... ... ... ... оның ... бойлау
қоғамымыздың берік болашағын қалыптастыруға негіз болады.
Осындай аса маңызды қоғамдық ... ... ... ... ... үлкен септігін тигізеді деп ойлаймыз. Өйткені Мағжан
- өз ... ... ... ... өз ... ... ... жағдайын табысты ұштастырып, болашаққа қол созып, оған жол сілтей
алған аса ... ... ... ... ... оқыған сайын онымен күнде
тілдескендей, қауышқандай әсер аласың. Өйткені ... сөз ... ... ... ... Өз заманынан, өз ортасынан әлде қайда озып, ... ... пен ... ... ... ... адам болмысының
заңдылықтарын жете білген және меңгерген ойшыл-ақынның шығармашылығы
бүгінгі рухани мәдениетімізде өзіне ... ... ... тәуелсіздігімізді
одан әрі нығайтуға үлес қосуда. Мағжан - философ ақын ретінде ерекше ойлау
машығына ие ... Оның ... ... ... ... түрі ... көрсетеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Мағжантану қазіргі уақытта әдеби-мәдени
саладағы жан-жақты ... ... ... мен ... мол ... ... айналып отыр. Оның дамуында бірнеше маңызды кезеңдерді бөліп
көрсетуге болады.
Бірінші ... – XX ... бас ... ... ... Қошке
Кемеңгерұлы, Смағұл Садуақасов, Мұхтар Әуезов есімдерімен байланысты.
Мағжан шығармашылығы ... ... сыни ... жылы ... ... осы ... жазылды. Әсіресе, Мағжанның ақындық өнеріне қатты
мән берілді.
Екінші кезең – Кеңес ... ... ... ... ... ... шығармашылығы туралы кең ... ... ... сол ... ... ... ерекше ақындық болмысына
қамқор көңілмен қараған Ілияс Омаров, ... ... ... Құдаш
секілді көрнекті тұлғалардың еңбегін атап өтуіміз қажет.
Үшінші кезең – Қазақстанның тәуелсіздік алуымен ... ... шын ... ... қанат жайған уақыты. ... ... ... Ә.Тәжібаев, Ш.Сәтбаева, Р.Нұрғали,
Г.Есимбеков, А.Жақсылықов, ... ... ... ... еңбегінде Мағжан шығармашылығы ... ... ... ... мол ... ... ... бола тұра, М.Жұмабаевтың
әдеби мұрасы түпкілікті зерттеліп ... оның ... ... ... ... ... болды деп айтуға болмайды.
Мағжанның әдебиет саласындағы табыстары әлі де өз зерттеуін күтуде.
Тәуелсіздік жылдарындағы Мағжантанудың бастапқы ...... ... ... басқа да гуманитарлық ғылымдардың ... ... ... ... аясының кең көлемде анықтала бастауы.
Мағжан дүниетанымының психологиялық, педагогикалық, ... ... ... нысанына айналды. Бұл мағжантанудың өрісін
кеңейтіп, оның қоғамдық рухани маңызының терең ашылуына жағдай жасауда.
Мағжан ... ... [5, 6] ... ... [8] еңбектерінде байырғы әдеби үрдістен ... ... оның ... белгісіз болған жаңа қырлары ашыла түсуде.
Соңғы жылдары Мағжан романтизмі мен символизмі де көп сөз болуда.
Тәуелсіздік алғаннан бері ... ... ... ... ... кандидаттық диссертациялар қорғалды.
Олардың қатарына Г.А.Есмагулованың «Идея свободы в мировоззрении ... [9], ... ... Жұмабаевтың педагогикалық
көзқарастары» [10], Д.А.Әлкебаеваның «М.Жұмабаевтың ... ... [11], ... ... ... романтизм»
[12], Б.Қанарбаеваның «М.Жұмабаев поэзиясындағы фольклорлық дәстүр» [13],
Ж.Н.Сабированың «Мағжан Жұмабаевтың ... ... ... ... мәдениеттанымдық көзқарастары» [15],
Б.М.Әбдешовтың «М.Жұмабаевтың ... [16], ... ... ... мектептік оқу тәрбие үрдісінде пайдалану
жолдары» [17] тақырыпты зерттеулерін жатқызуға болады.
Г.Есмагулова М.Жұмабаев дүниетанымдағы экзистенциалдық ... ... ... ... үндестігін, ұқсастығын көрсетуге тырысты. Әрине,
салыстырмалы, коппаративистикалық зерттеу, әруақытта жақсы ... ... ... Жұмабаев батыс экзистенциализмін білмеген күнде де өзіндік
жолмен адами мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізді.
И.М.Кутуходжаев М.Жұмабаевтың мәдениеттанымдық көзқарастарын
қарастырып, үнемі батыс европалық ... ... ... ... де ... ... тұрғысынан келсек, Мағжан өз ортасының, өз
халқының заңды жемісі болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... көзге ұрынып тұрады.
М.Жұмабаев «Педагогика» кітабының авторы ретінде өте жақсы, жан-жақты
ойластырылған, әрбір тұжырымы дәлелденген тәрбие ілімін жасады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... педагог ғалымдар жеткілікті түрде көңіл аударған. Дегенмен, бұл салада
Мағжан қол ... ... ... саралау әлі де қажет ... ... ... ... ... ... бірақ одан
әрі жалғастыруды керек ететін тұстары әлі де баршылық.
Мағжан- білімді, дарынды, іздену аясы өте кең ... ... ... ... ... уақыт өткен сайын өз зерттеуін күтуде.
Соңғы жылдардың ең бастапқы жетістігі- М.Жұмабаев шығармашылығын
философиялық ... ... ... бұл өте қызықты және берері мол
үрдіс. Мағжанның әр өлеңі ... бір ... ... онда философиялық
дискурс өте мықты орын алған, соны оқи алсақ, ... ... ... нұр ... нұр болатыны сөзсіз.
Біз зерттеу жұмысымызда адам мен қоғам арасындағы қарама-қайшылықтың
Мағжан ... ... ... ... ... ... Философиялық дүниетанымның мәнін ашып көрсетуде басшылыққа алған
негізгі қағидамыз - өз ... ... ... ... ... ... рух иесі ретінде тудырған осы қоғамның өзіндік қайшылығы. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі өмір мәндік мәселелер ескеріле отырып зерделенді.
Ақын өзінің алдындағы азаматтық парызын нақты бар ... ... ... Ол бұл ... өмір ... ... дәстүрлі қазақ
мәдениетінен, ... пен ... ... ... сусындап, оған ақын
көңілімен, ақыл көзімен қарайды. Қашанда бір жақты ... өзін ... ... ... таным процесін жан-жақты талдай отырып, өзіндік ... ... ... ... Біз ... ... ... ақынның
таным теориясын жан-жақты талдап, оның біртұтастығын, тиянақтылығын
көрсетеміз және оның ... ... ... орнын айқындаймыз.
Мағжан өмір сүрген замандағы ойшылды ... ... ... ... талдау барысында біз негізінен ақынның өз
шығармаларына сүйендік. Мағжан шығармаларының тарихи маңызы зор, ақын ... ... ... ... өз ... ... ... анық,
айқын, бірақ көркем сөз түрімен беріп отырған.
Мағжан дүниетанымына Шығыс пен ... ... ... әсер ... оның ... ... тұрғыдан баға беру
барысында Батыс пен Шығыс ... ... ... өткізген авторлардың зерттеу жұмыстарына және жалпы философия
тарихы ... ... ... ... ... ... сүйену қажеттілігі туындап, ғылыми методологиялық жағынан
отандық ... ... көп ... ... ... ... ... болған еңбектердің қатарына Ж.М.Әбдильдиннің [18],
Ә.Н.Нысанбаевтың [19], Қ.Әбішевтің [20], Т.Әбжановтың [21], А.А.Хамидовтың
[22], Г.Г.Соловьеваның [23], ... [24], ... ... [26], ... [27], ... ... [29] ғылыми-философиялық еңбектері жатады.
Біз өз жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... пайдаландық. Қазақ халқының дүниетанымына
зерттеу жүргізіп, оған ... баға ... үлес ... ... ... қалыптастырған еңбектердің қатарына Ж.М.Абдильдиннің [30],
Ә.Н.Нысанбаевтің [31], ... [32], ... ... [34], О.А.Сегізбаевтың [35], ... ... [37], ... [38], ... [39], ... ... [41], Т.Х.Ғабитовтың [42] шығармалары мен ғылыми
мақалаларын жатқызуға ... ... ... ... ... ... зерттеуде біршама
жұмыстар атқарылғанымен ұсынылып отырған бұл еңбекте бұрын-соңды ... ... ... ... ... ... Жұмабаев дүниетанымына
философиялық талдау жасаған жұмыстардың бар ... ... ... нысаны болып отырған тақырыптың зерттелу деңгейі
отандық ғылымда алғашқы қадам дегейінде деп айта аламыз. Мағжандай ойшылдың
дүниетанымын ... ... ... ... ... оның ... мәдениетіне бойлай түсетінімізге күмән жоқ. Бұл еңбек халқымыздың
рухани мәдениетінің жаңа деңгейге ... ... үлес ... ... негізгі мақсаты. Ғылыми еңбектің мақсаты – ... ... ... Жұмабаевтың орнын анықтап, республикадағы тарихи
сананың дамуы мен ... ... ... және ... біртұтастық тиянақтылығын айқындау.
Зерттеу жұмысының негізгі міндеттері:
- философ ақын Мағжан Жұмабаевтың дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... қайнар көздерді анықтау;
Мағжанның әлеуметтік-философиялық көзқарасының қалыптасуына ықпал
жасаған қоғамдық ... ... ... ... ... ақын ... ... болмыстың негізгі сипатарын айқындау
және оның пікірінше ұлттық болмыс пен тыныс ... қол ... ... ... анықтау;
- Мағжанның тарих туралы ұстанымдарын сипаттап және тарихи ... Өмір мен өлім ... ... ... ... адам болмысындағы Мағжан анықтаған иррационалды мүмкіндіктерді
саралау және олардың адам өміріндегі рөлін ... ... ... табиғатын көрсетіп, оның тұлғаның
қалыптасуындағы ... ... ... методологиялық және теориялық негіздері.
Қазақ философиялық ойлау ... ... ... ... ондағы философиялық концептілерді түсіндіруде ... ... ... ... Атап ... ... ... нақтылыққа өту және тарихилық пен логикалықтың бірлігі
принциптерін, талдау мен жүйелеу, индуктивті мен ... ... ... ... зерттеуде әдебиет саласындағы ғалымдардың тұжырымдамаларымен
қатар отандық және шетелдік ... ... ... ... ... тәжірибелері кеңінен қолданылды.
Зерттеу жұмысының дерек көздері. Диссертациялық, жұмыста 1989 жылдан
бері жарық көрген ... төл ... және ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы.
Жұмыстың ең басты жаңалығы – Қазастанда енді-енді қалыптаса бастаған
тарих философиясындағы Мағжан Жұмабаевтың ... ... Осы ... тұжырымдамаға жан-жақты талдау жасалып, оның бұрын онша ... ... ... ... ... ұғымдарына назар
аударылды.
Қазақ өркениетінің, мәдениетінің қайталанбас дара ерекшеліктерінен
туындаған сөздер мен ... қоры ... ... ақын құрастырған,
өте сәтті ойластырылған мағынасы мен көтерер жүгі терең тың ... ... ... сөз ... ... деп ... әлем бейнесін сипаттауына тікелей қатысты болуы және жеке тілдік тұлға
үшін де, жалпы лингвомәдени тұтастық – ... ... үшін де ... ... Қай ... ... негізгі концептілеріне төмендегідей
абстрактылы жалпы адамзаттық мәнге ие ұғымдар кіреді: махаббат, ... ... ... ... ... әлем ... ... түсінік ұғымдары, осындай ... ... ... ... ... ... қатар, оның «от-
үміт», «от-өмір», «өмір-от» секілді өзіндік ... ... ... шығармашылығы – қазақ философиясының ұғымдық, сөздік
қорын өте сәтті кеңейтетін бірден-бір бастау. Өйткені ақын ... сөз ... ... ... ... ... қасиетінен
әлдеқайда терең, жоғары дүниетанымдық, тұжырымдық деңгейге көтерілген. Ақын
сомдаған поэтикалық образдың ... ... ... мән ... ... күші осында. Мағжан ... сөз ... ... ... пайдалану нәтижесінде қалыптасқан ой ағысы деп
бағалауға болады. Ой ... ... ол ... дүлей күшпен тез арада
қозғалып, жойқын терең сезімдерді ... ... ... ... ... ... ... қозғалып, сабырлы, шуақты, әр нәрсеге мейіріммен,
шырайлы ... ... ... ... ... ... ... болып жанатын, біресе жел болып гулейтін, біресе тып-тынық дария ... ... ... күші мен ... ... осыда болса керек.
Автор бұл еңбегінде философиялық зерттеу әдістерін қолдана отырып,
төмендегідей негізгі ғылыми ... қол ... ... ... ... ... ... рухани,
тарихи және теориялық негіз болған ізденістер мен ой ... және ... бас ... ... ... жан-жақты талданды;
- Мағжанның ерекше сипаттағы ақындық болмысына ... әсер ... ... ... ... ... оған ақын ... баға
берілді және сол тарихи дәуірдегі ақынды толғандырған, ойландырған,
қапаландырған негізгі ... ... ... ... ... тарихи тұлғаларға баға берді, ... ... ... ... ... ... ... отырып, тарихи болмыс
пен сананың ... ... ... ... ... ... және
қоғамның дамуында тарихи сананың маңызды роль атқаратындығын көрсетті;
- Мағжан адам туралы өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... ... ... ... Мағжан адамның әлемге ... ... өмір мен ... аса назар аударды. Осы мәңгілік проблеманы ... ... және ... ... ... ... ... тұлға, азамат, ерекше сипаттағы дарын иесі ... үшін ... аса ... ... ... ... аударды.
Отандық философияда алғашқылардың бірі болып, білімді адамды өзгертетін,
қайтадан жасайтын, түлететін ... ... ... ... ... ... ... өзі қол жеткізген тың ғылыми нәтижелер ретінде көпшілік алдында
қорғауға мынадай негізгі тұжырымдарды ұсынады:
1. ... ... ... пен ... ... ... көшпелі
өркениетінің әртүрлі, көпжақты рухани, мәдени, әлеуметтік, теориялық,
тарихи ықпалын көре ... ... ... өзіндік ерекшелігі мол,
дара дүниетаным қалыптастырды. Соның арқасында философиялық мәні жоғары,
тәлімдік, тәрбиелік қуаты мол ... ... ... ... ... Жұмабаев жеке мен жалпының, нақтылық пен абстрактіліктің,
тарихилық пен логикалықтың ... ... ... ... ... пісіп жетілген ойшыл ақын, философ.
2. Әрбір адамның ойшыл ретінде танылуына оның өзіне ... ... нәр алуы ... Бұл ... ... ... ... Мәселе
ойшылдың сол тарихи алғышартқа сүйене отырып, өзі шыққан ... ... ... ... Мағжан XX ғасырдың бас кезіндегі
қазақтың ұлттық болмысын тек оның өзінің дамуы қисынынан ғана ... ... ... дамуы тұрғысынан бағалады, осындай сәтті
методологиялық өлшемді орынды ... ... ұлт ... ... ... ... одан ... жолын көрсетті. Осы
тұста ақын өлеңдерінің қуатты танымдық, эвристикалық, ... ... атап ... ... деп ... ... шығармашылығының қайталанбайтын ерекше қыры – оның тарих
туралы толғаныстары. Тарихи ... ... ... ... ... ... әр адамды толғандыратын, ойландыратын тарихи параллельдерді
қолданады. Мағжанның тарихи тақырыптағы ... ... ... қиынды да қызықты жолы, оның алып тұлғалары бағаланған.
Осы ракурста екі ... ... ... жөн деп ... ... тұран, түркі, алаш ұығымдарын ұтымды пайдаланып, ... пен ... ... ... ... ... ... жалпы
түркі мәдениетінің маңызды тарихи кезеңдерінің «мен» мұндалауы. Осының өзі-
ақ қазіргі ... ... ... ... мақтаныш сезімін туғызатын
маңызды, рухани фактор. Сонымен қатар қазіргі ... дами ... ... ... ... ... арқау боларлық ойлар көптеп табылады.
4. Мағжан Жұмабаев біртұтас тиянақтыққа негізделген адам ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын ашып
көрсету барысында сезімдік танымның мол қуаты және ... ... ... сонымен қатар, осылардың заңды біртұтастығы болып
табылатын жігер, ерік, жалын сияқты адами күштер айқындалған.
5. Өмір-өлім ... ... ... осы ... өмір
феноменінің адамға қымбаттылығы, оның тіршілік ... ... ... ... түпкі бастауы ретінде анықталып, өмірдің ұдайылығын,
үздіксіздігін, тұрақтылығын ... ету ... ... ... ... ...... «от-өмір», «өмір-от» концептілері
көпшілік назарына ұсынылады.
Мағжанның біртуар шығармасы «Қорқыт» ... мен ... ... ... ... ... сүйеніп, адам мен әлем, қоғам, адам
қарым-қатынасының күрделі табиғаты ... Өмір сүру - ... ... оған ... ... жиынтығы. Іс-әрекет жасаушы
адамның ... ... ... ... ... үшін ... – дүниеде
болу - өмір сүру танымын түсіндіреді. Адамның өмір сүруі айналаға ... ... ... ... жан дүниесі туған табиғаттан күш-қуат алып,
тазарып, сауығып жарасады. Табиғат пен адам ... ... ... ... ... ... ... да табиғаттан,
айналадағы адамдардан қамқорлық күте ... ... ... ... екенін ұғындырады. «Сүйіспеншілік – адамдықтың өлшемі» деген
Ғарифолла Есімнің [43, 61 б.] пікірі бекер айтылмаса керек. ... ... ... жоғарғы деңгейден көрінуге ұмтылдыратын мейірім ... ... ... де ... ... ... барлығын түсіндіреді.
Дүниедегі адамның орны әлем мен ... ... ... иесі
болумен анықталады. Ғарыш пен табиғаттың, қоғамның, өзінің күш-қуатымен ой
тербеткен ақын ішкі ... ... ... ... ... ...... күш» деген жаңа заман ... ... ... шығармашылығында өзінің жалғасын табады. Ойшыл ақын ... ... ... ... ... негізгі рухани құндылық ретінде
бағалайды. Мағжанның білім туралы ойлары мен ... ... ... сай ... ... ... ... алдыңғы қатарлы елу елдің
қатарына қосатын, Қазақстанның әрбір азаматына ішкі ... пен ... ... да осы ... ... Қазіргі уақытта білім туралы
білімнің дамыған кезеңі. Ақпараттық, виртуалды әлем кеңінен қанат ... ... болу ... ... білу үшін ... өмір сүру
тетігіне айналатын білімді игерудің технологиясын ұсыну үшін дамыту қажет.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы. Ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ... ... мен ой-тұжырымдарын Қазақстанның философтары ғана емес,
сонымен ... ... және ... ... ... ... барлық
мамандар, педагог-ғалымдар пайдалана алады. Диссертанттың ... ... ... ... орта және ... ... ... орындарында «Мағжантану», «Қоғамтану», философия пәндері мен курстары
бойынша сабақ ... ... ... ... ... ... ... сүйетін көпшілік үшін ақын ұлағатын ... ... ... ... өтуі.
Диссертациялық жұмыстың негізгі мазмұны, тұжырымдары мен қағидалары
«Поиск-Ізденіс» деп аталатын ҚР Білім және ... ... ... ... 2007), ҚР ... ... және саясаттану
институтында шығатын «Әл-Фараби» журналында ... 2007), ... ... ... ... 2007) ... ... Осы ғылыми
зерттеудің негізгі идеялары М.Әуезов атындағы ... ... ... ... ... өзара қатынастар-
еуразияшылдық идеяларды дамытудың ... атты ... ... ... ... 2007), ... жаңа дәуір данышпаны»
атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Шымкент, 2007) ... ... - 6» атты ... ... (Шымкент, 2007)
талқыланды, сондай-ақ философия ғылымдарының ... ... ... ... ... философиясындағы антропологиялық
дискурс және қазіргі заман» деп аталатын дөңгелек үстел материалдарында
(Алматы, 2008 ж.) ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі мен
маңыздылығы айқындалып, зерттеудің мақсат- міндеттері, обьектісі, әдістері
анықталды. Зерттеуге қатысты библиография жасалынып, ... ... ... барысында көбінесе М.Жұмабаевтың өз шығармалары,
сондай-ақ бұрын беймәлім болып ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын жинақ ... ... ... жж.) ... ... ... ғылыми-негіздемесі жасалынды. Қорғауға ұсынылатын тұжырымдамалар
мен жұмыстың ғылыми жаңалығы айқындалды.
Үшінші ... ... жж.) ... ... адам ... ... тарихи сана мен ұлттық болмыс,
тұлға мен бұқара қарым-қатынасы ... ... дәл ... ... ... болып отырғандығы дәлелденіп, ... ... ... ... және ... ... жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Диссертация кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 МАҒЖАН ДҮНИЕТАНЫМЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... және ... ... ... ақыны, ойшылы М.Жұмабаев әлем өркениетінің ерекше
өліарасы болып ... XIX ... ... ... келіп, XX ғасырдың
бас кезінде аз ғана уақыт ғұмыр кешті. Бар жоғы 45 жыл өмір ... ... ... ... ... мағынасын, мәнін жоғалтпай, қайта жаңа ғасырлар
көшіне жақындай түсетін, тарихи-рухани тағылымы мол мұра ... ... ... Мағжан тіршілік еткен дәуірден алыстаған сайын, оның ... ... ... ... түседі.
XXI ғасырдың бас кезінде басқа елдермен қоян-қолтық араласып, өз
тәуелсіздігін одан әрі ... ... ... ... ... ... ... мәдени, саяси ұмтылыстары өзінің
негізгі бағыттары жағынан Мағжан өмір сүрген ... ... өте ... ... ... ... зиялыларының алдыңғы қатарлы бір ... олар ... ... ең озық ... ... мен ... ... Қазақтар балаларын да замандағы ең озық оқу орындарына
оқуға бере бастады. Бұл ... ... ... ... қазақ халқының
біршама білім алған, дүниетаным ауқымы кең, ... ... ... ... Тарихшы В.Григорьев деректері бойынша: «Жоғары және ... ... 100-ге жуық ... ... ... ... т.б.), ... училищелер мен мұғалімдер
семинарияларын тамамдаған, 700-ге жуық ... ... ... т.б.) азаматтар болды» [44, 47-48 бб.].
Міне, солар 1917 жылы ... ... ... пен ...... ... арқасында қазақ идеясының негізі қаланды.
Философия ғылымдарының докторы, профессор ... XX ... ... ... ... ... бағдарларды сараптай
отырып, мынадай орынды ой түйді: «Қазақ халқының сан ғасырлардан бері ... ... ... ... ... жаңғыруға, этникалық бұлқынысқа
деген ұмтылыс және сонымен ... ... ... ... ... ... ... деген талпынысы, негізінен іргелі мағынада XX
ғасырдың басына дөп келген еді. Сол тарихи кезеңде қазақ ... ... ... тарихи процестен жан-жақты түсінігі бар, этникалық өзіндік
санасын жетілдіруге ұмтылған ұлттық интеллигенция ... ... ... ... ... рет ... еліміздің әлеуметтік-
этникалық кеңістігінде өркениеттілікті, тұтастанған ұлттық дамуды мақсат
еткен ... ... ... ... ... ... ... ислам
дінінің құндылықтары қоғамдық санада жаңғырып, ... және ... ... жаңаша маңыздылыққа ие бола бастады» [45, 21 б.].
Ғалым атап ... ... ... ... ... ... басында тағы да қайталанып отыр. Егер де XX ғасырдың бас ... ... ... ... отарлық саясатының зардабынан босап, рухани
оянуға бет бұрған болса, ал XXI ... бас ... ... ... ... ... құндылықтарға негізделген
құқықты, азаматтық қоғамды ... бет ... Егер де XX ... ... ... ... Алаш ... құруға тырысса, ал XXI ғасырдың бас
кезінде Қазақстан Республикасын нығайтуға бет алды. ... ... ... ... - әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына қосылу. Осы
мақсатты орындау барысында бұдан 100 жыл ... ... ... ... ... мәселелер – мектепті жаңарту, халықты білім мен
ғылымға үндеу, мәдениетті болуға шақыру, ұлттық намыс пен ... ... ... көтеру сияқты мәселелер күн тәртібіне қайтадан
қойылып, қазіргі ұлт зиялыларының алдыңғы ... ... ... ... отыратын бағыт-бағдарына айналды. Экономиканы
дамытумен қатар ... ... да ... ... ... ... төтеп беріп, жерін қорғап, отаршыл империяның тырнағының ... ... ... ... ... ... өр ... рухын, тарихи
жолын, бітім-болмысын қазіргі жастарға ұсынып, өршіл, текті сана иелерімен
қауыштыру біздің алдымыздағы негізгі міндет.
Өз ... ... ... ... өз ... ... алатын
азамат қана шынайы патриот болуы мүмкін.
Осы тұрғыдан Мағжан дүниетанымы, өмір ... ... ... өз ... ... туған баламын,
Жарқыраймын, жанамын,
Күнге ғана бағынам
Өзім – күнмін, өзім от» [46, 49 б.]
деп жырлаған Мағжан шығармашылығы өзінің әдемілігімен, тереңдігімен, ... ... ... ... ... ... сырларына енген сайын бойыңды қуаныш кернеп, өзің үшін
өзің мақтана бастайсың. ... ... ... ... ену үшін ... бір сәт ... күшке айналасың.
Мағжан шығармашылығында ұлттық пен жалпы адамзаттық құндылықтар
жарасымды түрде үйлестік ... Ең ... ... ... ... ... ... емес. Бұған тағы да көз жеткіздік.
Мағжан болмысында қазаққа тән ұлттық энергетика бар., ол өзі көркем
сөзбен ... ... кез ... нәрсеге қазақ ұлты стихиясының
көзімен қарады. Мағжан ... ... ... біз ... ... ... оның қыры мен сырына, қуанышы мен қайғысына, қиын тағдыры ... ... ... ... ... көп ... ... Ш.Елеукенов «Әдебиет және ұлт
тағдыры» деген еңбегінде қазақ әдебиетінің Мағжан тұсындағы ... ... ... ... ... мен Мағжан, бірі дүниенің астын үстіне
келтірген революция ... ... ... – сол дауылдың ... ... ... шағында өмір сүріп ақындық құрды» [47, 19 б.]
– деп жазды. Осы ойын одан әрі: ... ... орыс ... алтын
ғасырына етене жақын тұрса, Мағжан осы ... ... ... ... т.б. ... араласып, Абай антика, Шығыс сарындарына
құлақ түрсе, Мағжан түрікшіл, шығыскер атанып жүрді» [47, 19 ... ... ... байланыстар мен әдеби ... ... ... дұрыс пайымдау жасап отыр. Шынында да Абай дауыл
қарсаңында дүниеден өтті, бірақ ол өзінің ... ... ... ... ... дауыл қарсаңындағы ырыл мен дырыл, ырду
мен ... ... мен ... жүрегімен де, жанымен де сезіп кетті. Өмірдің
мың құбылысының, ... ... ... ащы ... ... кетті. Міне,
Абай трагедиясының түп-төркіні осында болды. Мағжан сөзімен, яғни ... ... ... «Ер Сұңқар: Жауларыңмен қарсыласып
қансырадың ... Күн ... ... ... қаныңның тамшылары тұрмыс
қараңғылығында ұшқындай жарқырап, талай ер ... ... пен ... от ... [47, 5 б.]. ... екі дәуірді анықтаған тұлғалар
болғанымен, олардың арасында ... ... пен ... бар. Ол
туралы көп айтылып, жазылып жүр. Ал біздің ойымызша, қазақ поэзиясының екі
алыбын бір-бірімен жақындатып, ... ... ... арна ол ... ... ... өреде жырлануы, пайымдалуы.
Қазақтың әлемдегі ешбір ұлтқа, ұлысқа ұқсамайтын өзіндік тұрмыс-
тіршілігін, жартылай отырықты, ... ... өмір ... ... ұғым – ... мінез-құлқын, ру, ұлыс ара қарым-қатынасын, ел
билеу, заң-жосындары, тіпті ... ... ... ... сезімдерін,
табиғатпен ара қатынасын, діни түйсік-түсініктері ... ... ... ойлау жүйесін, сөз өнерін, поэзиясын, бейнелеу өнерін айшықтай
алды, ... ... ... ... ... тап ... оның аласұрған
құтырысының құрбаны болып кете барды. Бірақ құтырған дауылға ... ... те ... ... ойы, зердесі тұрғысынан, революция салдарына терең
бойлай алмаса да, әйтеуір оның рух азаттығына, бостандығына жат ... ақын ... ... жүрегі сыздады, көңілі қалды.
Бұл да түсініксіз бір жағдай. Революция дауылы ақырындап өрбіп, іске
асып, ... ... ... ... ... ... ... нығаю кезеңімен тұспа-тұс келіп отырған.
Мағжан өмірінің маңызды кезеңдері бүгінгі мәліметтерде ... ...... ... ... жылдары – Уфадағы «Ғалия» медресесіннің шәкірті.
1913-1916 жылдар – Омбы мұғалімдер семинариясында оқыған.
1922 жылы Ташкентте орыс-қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... жоғары әдеби-көркем институтында оқыған.
Осы мәліметтердің ... ... ... жан-жақты
қалыптасуына әр түрлі орта, мәдени үрдіс, бағыт-бағдар ықпал еткендігі
байқалады. Уфа, Омбы, Ташкент, ... ... сол ... ірі ... ... сонымен қатар, әртүрлі өмірлік бағдарламалары бар орталар.
Мағжан өзі оқыған ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы, түрік тілдерін ... ... ... сол мүмкіндігін қазақ балаларына таныту мақсатында
медресе ... ... ... Мағжан дүниетанымының қалыптасуына
тигізген ықпалы зор болды.
Мағжан осы кезден бастап-ақ қазақ, ... ... ... ... ... ... ... Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Омар Хайям, Низами, Науаидың
шығармаларын түпнұсқадан оқитын дәрежеге ... ... ... ақын ... ... ... ... пен
Ахмет Байтұрсыновтың ықпалы зор болған.
Мағжан Абай шығармашылығымен де жан-жақты таныс болған. Таныс болып
қана ... , ... ... ... ... ... беделін жақсы
түсіне отырып:
«Ай, жыл өтер, дүние көшін тартар
Өлтіріп талай жанды, жүгін артар.
Көз ... ... ояу ... сайын,
Хакім ата, тыныш бол, қадірің артар»
[48, 12 б.] деп жырлайды. 16 жастағы ... ... шын ... іске
асты. Бұл алыпты алыптың тануы болса керек.
Қызылжардағы медресеге түспес бұрын Мағжан ауыл ... ... ... ... өте ... ... ... керек. Өйткені өмір бойы ақын
молда, сабақ ... ... ... еске ала алмаған көрінеді. Кейін
өзі педагог болғанда алғашқы ... ... ... жиі еске ... ... атқаннан күн батқанша, көк шыбық сынғанша сабайды. Баланың көзі
кітаптан ... ... ... ... ... ... ойын баласы бір
нәрсеге езу тартып күлсе, салып жібереді. Қарғыс тигір көк ... ... ... ... тимейтін шағы бар ма еді?! Көк шыбық тиген сайын
қайқаңдап, жас жүрегіміз елжіреп, көзіміз ыстық жасқа ... ... ... ... деп ... ... па едік?! Молда атын көтерген
хайуан бар ... ... ... ... ... ... ... құлындаған дауысымыз құраққа шықпайтын ба еді» [49,
79 б.]- деп жазды ақын. ... да ... ... ... ... хат ... әкесі Ахмет Ақанов дейтін башқұрт мұғалімін ... ... одан ... оқу ... ... білімін толықтырады.
Жәдидше оқу сол кездегі прогресшіл бағыттағы білімге жол ашатын бағыт
болды. Өйткені онда тек ... ... ғана ... ... ... де ... ... «Ғалия» медресінде білім алуы ... ... ... бұл ...... ел ... алыстап, ғылым мен
білімнің ұзақ жолына аттанысының басы болатын.
Мағжанның дүниетанымының қалыптасуын сөз еткенде, ... ... ... мына бір ойды ... болады. Мағжан Ақан туралы ой
толғап отыр. Ал біз оның өзіндік ой ... өз ... ... етіп алып ... Ақын ... пікір ұсынған еді.
«Адамның бір атаның баласы екені рас ... ... бір ... ... де ... Ақан ... ... Ол заман - өткен тоқсан
тоғыз, ... ... ... ... оңтүстік пен солтүстіктен екі
албастының келіп басқан заманы. ...... ... ... ... шаңырақтай ... ... ... ... ... мұсылман албастысы. Екіншісі
– болыстардың ... ... ... ... қақиған
картоздарына, сымтиған шалбарларына оралып келген орыс албастысы. Ол дәуір
– осы екі ... ... ... ... ... ... ... дәуірі» [50, 206 б.].
Міне, ақынның заман туралы, оның негізгі ерекшеліктері жөніндегі
пікірі. Осы ... ... ... ... өмір сүрген уақытқа да тән еді.
Яғни, ақын болмысына әсер ... екі ... бар, оның бірі – ... ... мен Низами, Насими, Науаи әлемі, әдемілік пен терең ... ... ... мен ... ... мен Мәжнүн әлемі, сұлулық пен
махаббат сынды адам мейірімінен, өмірге ... ... ... ... ... – дінді желеу еткен, бірақ сол діннің шынайы
болмысынан тым алыс ... ... ... ... ... орай,
осы молдасымақтар қарапайым адамдар өміріне өз ықпалын жүргізді, ... ... ... ... ... ... жеккөрініштілікпен атап отырған орыс
албастысы Ресей империясының ... екі ... ... ... отырған
жандайшаптар. Сүттей ұйыған халық болмысына сызат түсіріп, оның ... отын ... соны ... иен ... ... ... көз
тіккен орыс келімсектерінің жағымсыз іс-әрекеттеріне Мағжан осылай баға
берген. Бұдан нәзік ... ... ... ... ... несібесіне
көз тігушіліктің қаншалықты жек көрінішті болғанын айқын ... ... ... кең ... ел ғой. ... ... ... ізгі жанды,
қайырымды адамдар да өмір сүрді. Мағжан өзі аса ... ... ... ... ... етуге тырысқан М.Горький, В.Иванов, С.Мамин-Сибиряк,
П.Дороховтың Отаны да Ресей. Ресей ойшылдары арқылы басқа әлем де өз есігін
айқара ашты. XX ... бас ... ... ... екі ... ... ... мен мәдени үрдістердің өзара бетпе-бет ұшырасуынан жаңа
мағына, бұрын-соңды болмаған ой ағындары пісіп жетілді.
Яғни қазақ даласында ... пен ... ... ... ... ... келді. Соның нәтижесінде қазақ халқының рухани көсемдері өзіндік
ерекшеліктерімен, қуатты үлгімен, ... ... ... ... ... алға ... Екі жақты тепкіден қиналған, шаршаған, ... ... әлі де ... ... үзілмеген халықтың жарқын
болашағының символындай болып,
«Қайғыланба, соқыр сорлы, шекпе ... – Күн ұлы, ... Күн нұры ... ... мен ... мен келемін –
Күннен туған, Гүннен туған пайғамбар» [51, 20 б.] - ... ... үні ... – қазақ халқының арғы атасы. Өзін күнге теңеген, гүннен туған
Мағжан шын мәнінде пайғамбар ғой. Оның ... сол ... ... жоқ. Өйткені, ол ешкім ешкімнің қадірін білмеген, білуге де
тырыспаған ... алқа көл ... ... еді. ... өз ... күштілер мен күшсіздердің текетіреске ... ... ... ... кім ... ... ... сәттер еді. Әсіресе қазақ
қоғамы ... ... оны ... ... барынша қараңғылықта, рухани
мешеулікте ұстап отыруға тырысты. Бұл әрекетінде үлкен ... ... ... ... бөлеген жарамсақтар, орыс уряднигінің құлы болып үлгерген
жағымпаздар, өз күнінің, жеке қара ... ... үшін ... ... ... ... Олардың сана-сезімінің
төмендігі соншалық, қарабайыр тіршілік қамы үшін өз ұлтының ... ... ... ... ... ... ... Міне, Мағжанды
дүниеге әкелген осындай мәдени-әлеуметтік орта еді. ... ... ... ... ... ... биіктікке көтерілді, заман үрдісін дөп
басып, үнін тыңдай алды. ... ... ... қорытынды жасай алды,
халықтың болашағын қамтамасыз ететін негізгі тетікті жолдарды анықтай алды.
Рухани энергетикасы қуатты, рухы мықты ... ... ... шықты деген
заңды сұрақ туындайды ғой. Оған жауап беру үшін бірнеше маңызды арналарды
бөліп көрсетуге болады.
Ең алдымен, ... ... ... ... және жеке ... ... қабілеті мен дарыны.
Екіншіден, қазақ халқы жүріп өткен тарихи жол мен ... XX ... бас ... ... ... Батыс пен Шығыс
өркениеттері сұхбатының ... ... ... өнегелері.
Төртіншіден, жалпы әлемдік өркениет пен рухани дамудағы іргелі
бетбұрыстар.
Бірінші факторды сөз еткенде жалпы ... ... ... ... ерекше ілтипаты мен жауапкершілігін, оқуға, білім, ғылымға баулу
бұлжытпайтын ... заң ... ... атап ... ... Абай еткен бүкіл әулетінің ұйытқысы болған дана әже Зере,
адамгершілігі мол, сабырлы да салмақты ана ... ... ... ... ... толы ... ... мен өз заманының ірі тұлғасы
болған Құнанбай ... ... мен ... ... ... алғанымыз орынды. Өйткені ол баласына жүрген жерінен қоржын-қоржын
кітап әкеліп отырған. Сол ... ... ... ... де ... алты
жасар ұлын ауыл молдасына апарған ғой. Бұл балам ... ... ... ... ... ... ... сезім және алға ұмтылыс. Біз
жоғарыда атап өткендей, ... ... ... ... Мағжан сияқты
сабырлы, шыдамды, табанды балалар ғана шыдаған. Осы ... ой ... ... ... зерек, жігерлі, ізденімпаз, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... Уфа, ... Ташкент,
Мәскеу сияқты ірі қалаларда тұру оңай ... ... ... ... ... ... жолындағы ізденістерін тоқтатпай, өз өресін
кеңейте бергендігі ақын шығармашылығынан ... ... ... ... Өзі ... мектептерінен тиянақты білім алып шығу сол оқу ... ... жеке ... табиғи нышандарына, қарым-қабілетіне де
байланысты. Мағжан оқыған авторлар мен ... ... ... ... сөз ... шеберлігі, ұтымды образдар мен ... ... ... кең, ... дарынын көрсетеді. Ол - сөз атаулының сөлі
мен нәрін, иісі мен дәмін, оның ... ... мен ... ... ... қалам иесі, сөзден неше түрлі сәтті ой ... ... ... ... ... ... Осындай дарын иесінің тұлғалық
қалыптасуында қазақ халқының рухани бітім-болмысы мен ... да ... ... далада табиғаттың үні мен лүпілін түйсініп, онымен етене жүріп
өсетін қазақ баласы өте жас кезінен бастап, ... ... ... сіңірді. Оның болмысында ... ... ... үлгі алып, табиғи орта, ата-баба туралы тарихты ерте бастан
тыңдап, шыныққан рухани шапшаңдық, дәл ... ата ... ... ... ... ... сияқты қасиеттер басым болды. Қазақтың төл
мәдениетінен заңды туындаған бұл қасиеттер кез ... бала ... ... өзі ... күтіп баптап, өсірудегі ... ... ... ... ... болмысындағы адамгершілік, ізгілік, сұлулық
сияқты терең сезімдердің ... ... ... ... Мағжанның заманның
небір сұрқия бөгеттерінен мүдірмей өтіп, өз халқына деген сүйіспеншілігін
сақтап қалуының ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері отбасылық
тәрбиеде де мол көрініс тапты. Ата-ана мен баланың, бала мен ... ... ... ... ... үлкен ықпал
етті. Ата-ананың адамгерішілік қасиеттері ғана емес, бүкіл бір қауымның
ізгілікке құрылған қарым-қатынастары жас ... үлгі ... ... ... ... дер ... тиым салып, шектеу қою арқылы жол
берілмеді. Өмірдің барлық кезеңдері салт-дәстүр, ... ... ... өмір ... қара күшке мығым, қиыншылыққа
төзімді, құбылмалы табиғат жағдайына тез икемделген болуымен ... ... ... да жан-жақты жетілген кемел адамдарды қажет етті» [52, 202
б.] деп атап көрсетті. Көшпелі қауым өзара ынтымақта өмір ... ... ... Әр ... қоғамдағы орны, қадір-қасиеті қалыптасқан нормалар
арқылы ажыратылды. Жалпыға тән ортақ ... мен ... ... ... ... ... ... дамуының алғы шарттары болды. Көшпелілер
өміріндегі бата беру, төрелік айту, түрлі салт-дәстүрлердің қатал сақталу
қажеттілігі ... ... ұзақ ... сақталуының негізі болды. Ғасырлар
бойы сұрыпталып, жинақталып, жүйеге түскен әдет-ғұрып, ұрпақтан-ұрпаққа
біртіндеп жалғасатын адамгершілік, ... ... ... ... дене
тәрбиесі нормаларының бай тәжірибесі жинақталды.
М.Жұмабаевтың тұлғалық ... ... ... ... бай ...... мен ауыз әдебиетінің орасан зор рөлі болды. Бұл ... та. ... ... ... ... ол өз ... ауыз
әдебиетінен нәр ала отырып, тұңғыш сол арқылы шыңдалады.
М.Жұмабаев – ауыз әдебиетінің неше алуан ... ... ... ... ... ... ... тереңдікке құрылған сөз
байлығын өз шығармашылығында молынан пайдаланып, эстетикалық нәр ... ... ... ... ... рух пен ... ... айбатын
арттыратын суреттеу тәсілін жыршылар жырда әсірелей қолданса, М.Жұмабаевтың
шығармашылығынан да осы ... ... ... ... да, ... именбейтін, елі үшін құрбан болып, отқа да, суға да ... ... – ел ... ... ... асқақ сатысы. Ақын
шығармашылығында ауыз әдебиеті үлгілерін, жыраулар ... ... ... ... шақырып, ерлікке үндейтін өлеңдері де мол кездеседі. ... ... ... отырып, ақын жалпы қазақ ұғымындағы елге тұлға –
ер жігіт қандай болуы керек, оған қойылар ... ... сын ... шарт ... де ... бөледі.
Халық ауыз әдебиетінің қайнар бұлағынан сусындамаған, онан үйренбеген
бірде-бір ... жоқ. ... ... ерлік тақырыбына арналған
барлық өлеңдерінен елге қорған болар азаматтық ... ... ... ... – ер ... ... асқақ арман, жігерлі рух пен отты
ойларын көреміз.
М.Жұмабаевтың шығармашылығындағы әйел сұлулығы, оның ... ... ... ауыз ... небір жемісті үлгілерінен бастау
алған. Ондағы қолданылатын тұрақты эпитеттер мен ... ... ...... ... ... ... тіпті әдемілікті нақты өмірден іздемейді, оны аспандағы айдан,
күннен, жұлдыздан іздейді. Өз ... ... ... ... балайды.
Ай мен күнді қасиет тұтып, оған табыну – ықылым заманнан бері ... ... ... Ай, күн, ... ... ... табиғат пен адам
бірлікте деген ұғымға тірелетін мифтік сананың ұшқыны да білінеді.
Халық даналығының шешендік үлгілерінде сөзді ... ... көп ... жүгінуі анық аңғарылады.
Мағжан өзінің рухани бастауы болған ауыз әдебиеті туралы толғана
отырып, жазады: «Өткен дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... тентіреген тамшылар ғана жетіп отыр. ... ... ең ... ... ... ... жыраулармен бірге топыраққа
айналған. Баяғыда отыз күн, отыз түн ... ... ... ... ғана ... ... ... созылған ертегілердің басы
қайырылып, аяғына жетіп, шоп-шолақ болып қалған. Талай жүйріктердің тұңғиық
таза толғаулары – араб, ... сарт – ... ... ... ...
батпаққа айналған.
Бірақ талайлары ұмытылып қалды деп қанша өкінгенмен, әлде ... ... ... ... аман қалған әдебиетіміздің талай қоры елдердің ауыз
әдебиетінен бай. Әлі де ... ауыз ... бір ... ... әдебиетіне
негіз болуға жарарлық. Өзінің ауыз әдебиетіне сүйенбей ешбір ... ... ... ... ... де жазба әдебиетіміз ауыз әдебиетін негіз
қылуға міндетті. Алдымен сабақты ... ... ... ... ... Негізі
берік өз еліміздің әдебиеті боламын десе, өзіміздің ауыз ... ... [46, 340-341 бб.] - деп ой ... Бұл ... ... ... ... ықыласпен қарайтынын аңғаруға болады. Өзі шама-шарқы
келгенше ауыз әдебиетін пайдаланып, ... ... ... ... ... ... бағытталған маңызды пікір қорытты.
Ауыз әдебиетінің тамаша үлгілері болып табылатын, айтыс, ... ... мен ... ... де ... ... машығының нығаюына
әсер етті.
Ауызша өнердің ... түрі ... ... ... жан қуаттары мен рухани дүниесінің біршама қасиеттері мен сапалық
ерекшеліктері ... ... ... өскен орта мен биологиялық тұрғыдан
беріліп отыратын қасиеттердің ара қатынасы, ... ... ... ... ... рөлі, сезім мүшелерінің танымдық қызметі, тіл мен
сөйлеудің ... ... ақыл мен ес, ... мен ... ... ... ... қажыр-қайрат пен бос белбеулік, жүрексіздіктің негіздері,
кісінің жеке дара ерекшеліктері, әртүрлі жас ... ... ... қысқа да нұсқа нұсқаулар берілген.
Балалық кезеңнен бастап таза ауада, табиғат аясында емін-еркін ... ... ... үлкендерге қолқабыс жасап, сонымен қатар құстың
сайрауы мен қыранның ... көз ... қоян мен ... ... ... ... болуы, аспанның бұлты мен ай, жұлдыз
қозғалысына мән беруі бала ... ... ... оятты. Балалар
табиғатты тамашалап қана қойған жоқ, қараңғы түнде жол табуға, жұлдызға
қарап ... ... ... ... ... пен аң-құстың тілін білуге
ұмтылды.
Қазақтар балаларын адамаралық қатынастың қыры мен сырына сәби шағынан-
ақ баулыған, ... ... ... ... ізгілік
қасиеттерін кішкене азаматтың бойына сіңіруге барынша тырысқан. Ұл ... ... ... ... ала ... тәрбиелеген. Қазақ
даласында баланың ақыл-ойының, адамгершілік қасиеттерінің, ... ... ... ... жасауына ықпал ететін халық даналығының
құндылықтары өмір сүрді.
Қазақ қоғамының осындай ерекшеліктері өзге ұлт ... тыс ... ... орыс ғалымы Н.Я.Зеланд: «Қазақтар сергек,
кеңпейіл. Жүзі жарқын, мейірімді. Тез қабылдағыш. Өйткені оның ... ... ... ... ... ... ... қонақжайлылық,
сана саулығы, қиындық бөгеттерге төзімділік ерекше көрінеді. Қаталдық ... ... ... тән ... бұл ... өте ... ... созылған қырғиқабақтық жат» [14, 24 б.] - деп жазды.
Қазақ халқының ғылымға ... ... ... ... ... ... Л.Мейер де атап көрсеткен. Өмір ... қиын ... ... ... ... отыратын күтпегендік пен тосын оқиғалардың мол ... ... ... ... ... ... түк болмағандай біте
қайнасып кетуіне мәжбүр еткен.
Сондықтан болар, халық үш жасар ұлын атқа ... 8 ... ... ... ... оған аса ... міндеттерді жүктеген. Әке ролі
аса зор болып, балалар әкелеріне ұқсауға ... оның ... ... ... ... ... Ал әке өзіне жүктелген міндетке аса ... ... Ол ... ... ... қамтамасыз
етумен қатар, бүкіл адамзаттық маңызы бар мәселелерге де көңіл ... ... ... ... ... ... ... маңызы жоғары міндеттерді де орындап отырды.
Бала тәрбиелеуде тек отбасы ғана емес, ... ... ... ... ... өссе қызы ... ұлың өссе ұлы ... ауылдас
бол» дейтін мәтел осыдан туындаған.
Сәби дүние есігін ашқанда шілдехана тойланып, оған көп игі ... оған ... ... бастап, одан әрі жарасымды жалғасын таба
беретін бесікке ... ... ... тұсау кесу, үйлендіру, ақтық
сапарға шығарып салу ... ... ... орындалып, өмір жолында
адам болмысы ... ... ... ... осы ... ... ... мәні болған [14, 23 б.].
Баланың әрбір даму, өсу жолы ән-күймен өрнектеліп, жанының сұлу да
көркем болып өсуіне зер ... ... да ... осы ... негізін аса
зор бағалап, «Педагогика» еңбегінде арнайы қарастырған.
Мағжан “бала ... ... ... ... ... ... ... жылқының кісінеуін, қойдың маңырауын, мысықтың мияуын,
құстың шырылын ести берсін”- дейді. Осы мүмкіндікті одан әрі ... үшін ... ... ... ... үнін де ... ... Баланың есту сезіміне аса көп әсер беретін бесік жыры ... ... ... ... ... ... ... деген кіршіксіз махаббаты «күнім, айым, еркетайым,
жұлдызым, көз ... сая ... ... сәулем, еркем, сырттаным,
арыстаным, қозым, құлыным» деген сөздер арқылы айшықталады.
Мағжан ұсынған «Бесік жырында» баланың бүкіл өмір ... алар ... ... ана ... ... ... ... Сонымен қатар, ол жас бөрі,
арыстан, жас жолбарыс түрінде бейнеленген. Бұл теңеулер ... ... ... ... ... ... ... таныс, байырғы,
үйреншікті бейнелерді қолданып отырған.
Міне, біз осындай дәрежеде қазақтың ұлттық мәдениетінің Мағжанның
қалыптасуына ... ... ... ашып көрсетуге тырыстық. ... ... ... ... ... ... ... Шығыс пен Батыс
мәдени дәстүрлерінің өзара сұхбаты ... онан әрі ... ... ... көне түркілік ғұламалар тағылымының орны ерекше болғандығына назар
аударуымыз қажет. Ежелгі ... ерен ... ... ... жау ... кең жазира даланы еркін билеген дала халқының ... ... ... ... ... ... сананы бейжай қалдырмайтыны
бәрімізге аян. «Мысалы: өлімнен ұят күшті, жоғарыда – көк аспан, төменде
боз жер, басы ... ... ... ... ... тізе ... көрер көзім
көрместей болды, білер білегім білместей ... түн ұйқы ... ... ... түн қаттық, азды көп еттім, жоқты бар еттім, аш-арықтарды
тойындырдым, арық өгізді семірттім, жіңішкені жуан ... ... ... [53, 44 б.]. Осы сөздер әркімнің-ақ жүрегін толқытып, ойландырады,
таң қалдырады, ерлікке ... ... ... де ... рух, қуат
бар, аз сөздің көмегімен-ақ көп нәрсенің ... бара ... ... ... әсер ... бастау қатарына «Қорқыт ата»
кітабын, М.Қашқаридің түріктер туралы жеткілікті мағлұмат беретін сөздігін
де еркін жатқызуға ... ... осы ... ... айта ... дәстүр
Әл-Фараби есімімен байланысты.
Қай қоғамда болмасын адам әруақытта ... ... ... Әл-
Фараби философияның негізгі мақсаты адамды бақытқа жеткізу деп пайымдаса,
М.Жұмабаев та өзінің ... ... ... ... бақыт мәселесін шешуге
ұмтылды.
Екі ойшылды біріктіретін бір түйін – ... ... асыл ... ... ... жүзеге аспайды. Адам баласы жақсы болмаса оған бақ ... та ... ... ... ... ... бірі – ... рухани өмірінің әсемдігі, жан дүниесінің сұлулығы. Адам өзінің ақыл-
парасатымен қатар, сезім дүниесін де билеп ... ... яғни өз ... де ... ... ... ... сезімді адам – бұл әлі де болса,
тәрбиесі жетіспеген адам. ... ... ... ... Мағжан дүниетанымында да бар.
Сонымен қатар, Мағжан мен ... ... ... адамның жан
қуаттары сияқты кешенді сұрақтар да жақындастырады.
Мәселен, философиялық таным үшін аса ... жан мен ... ... қарастыруда Әл-Фараби мен Мағжан бір-біріне ... ... ... «Жан мен тән ... ... ... жан жоқ, жан
тәннің тірлік қасиеті. Тән ... ... оның ... ... әсер етіп ... ... дамуы үшін тәннің саулығы ... ... жоқ ... жан ... да жоқ» [54, 25 б.] деп ... Мағжан болса, «дене жанға, жан ... ... ... күні ... .. ... сау ... жанымыздың ісі де сау, жақсы
болады» [55, 25 б.].
Әл-Фараби ұғымында: тәннің де, жанның да иесі – ... ... ... ... бар, ... тәннің басқа мүшелері сияқты ми да ... ...... ... ол қан айналысы мен қимыл – қозғалыстың орталығы.
Жүрекпен байланыспайтын мүше жоқ, ми да жүректен ... ... ... ... адамның жан дүниесін басқарады.
Мағжан да жүрек факторына ерекше орын берген.
Әл-Фараби танымның ең ... ... ... табылатын түйсіктерді
айшықтап, оның адам қабілетінің дамуындағы орнын ғылыми тұрғыдан талдайды.
Адам болмысының осындай ... ... ... барысында қоғамдық
қарым-қатынастардың жеке тұлға қалыптасуындағы рөлі мен ... ... да ... ... жан мен ... ... ... туындау себептерін ашады. Ана құрсағынан басталатын түрлі ... ... мен ... ... ... ... өзіндік әрекетінің белсенділігін басты орынға қоюы аса ... ... жан ... әрбір адамдағы ерекшелігі туралы ойлары да
аса бағалы. М.Жұмабаев жеке адам ... осы ... ... ... жан ... одан әрі ... ... алды.
Әл-Фарабиді Мағжанмен орайластыратын тағы да бір ... арна ... ... ... ... ... ... таныс
қайырымды қала, қайырымсыз қала туралы идеялары Мағжанға да рухани тірек
болған.
Әл-Фарабидің «Адамдар ... болу үшін ... ... ... ... қала ізгі қала ... халқы бақытқа жету үшін өазара
көмектесіп отырған қоғам да ізгі ... ... ... бәрі ... жету
жолында біріне-бірі көмектесіп тұратын халық ізгі халық болады. Сол сияқты
халықтардың бәрі бақытқа ... ... ... ... бүкіл жер
жүзі ізгі болар еді» [54, 20 б.] деген ойы осы ... ... өз ... жоқ.
Мағжанның шығармашылық, адами әлеміне қомақты әсер еткен тағы да бір
құнарлы бастау – ақын-жыраулардың елдікке, ерлікке, ... ... да, ... өлең жолдары.
«Күмбір, күмбір кісінетіп
Күреңді мінер күн қайда» [56, 31 б.] дейтін ... үні, ... қом ... ... ... ... ... жақсылар аз да болса
көппен тең» деп ... ... ... түгел көрсе де, алтын ... де, ... ... ... ай ... ... мінсе де – қызыққа тоймас
адамзат» [56, 106 б.] деп жырлаған Бұқар ... дана ... ... ... ... ойшыл ақынды бейжай қалдырмағандығы сөзсіз.
Ақын-жырау шығармашылығында Мағжан болмысына өте ... ... сүру ... мен ... ... ... ... әсер еткен тұлғалардың қатарына осы уақытқа дейін
философиялық тұрғыдан жеткілікті сараланбаған ... деп ... ... ... да ... ... Мағжанға тән мұң мен сағыныш
сезімінің, аңсау мен ... ... ... Қанай ұлы, Мұрат ... ... ... ұлы ... іздестіруге болады.
Аталған ақындар XIX ғасыр ортасы мен XX ғасырдың бас ... ... Бұл ... ... ... тектіліктің құны кетіп, ұсақ-түйекке мән
беретін бейшаралар өмір ... ... еді. ... ... күні ... таңы ... ... өліара.
Қазақтың ойшыл ақыны Абай Құнанбаев, өршіл де батыл ақын Махамбет
Өтемісов, ағартушы-педагог ғалым ... ... ... Мөнкеұлының
замандастары болған. Бұлардың бәрінде ортақ арна – ... ... ... ауылы алыстап, ұсақталып, кішірейіп, сөніп бара
жатқанына қамығу, ренжу, сары ... ... Осы ... ... да бар.
Бұлардан сәл бұрын қазақтың ұлттық қасиетін сақтай отырып, Европа
мәдениетіне енуді ... ... ... Уәлиханов та Мағжан жүрегіне
әсер еткен ізгі құбылыстардың бірегейі. Өз халқының ... ... дала ... қоғамдық ерекшелігін, орыс, Европа еліне ғылыми
тұрғыдан ұғындыру ... ... ... ... ғалымның ұлттық сезімі
өлшеусіз бағалы.
Ш.Уәлиханов адамның дамуындағы кемшіліктер тәрбиенің жетімсіздігінен
деп қарап, Европа өкілдерінің қазақ ... ... ... ... жоқ ... қарсы шығып, халыққа тән ерекше сезімталдық, қайырымдылық,
төзімділік, қонақжайлылық, балажандық, үлкенге құрмет, кішіге ізет ... ... мен ... адам, оның болмысы мен ерекшеліктері туралы
ойлары бір-біріне тым ... ... ... ... ... де ... ... үстем тап өкілі ақыл-ой мен адамгершілік жағынан ешқандай ... ... ... ... ... ... деп
есептейді. Қазақтардың ерекше поэтикалық қабілетін атап ... ... ... ... ... ... ұлттық психиканың ерекшелігін айқындауға
ұмтылған. «Қазақ барлық сенім, әдеті мен де, ойын-сауығымен де, әр кезде
жасаған адамдарының ... мәні бар ... ... ... ... ... өлең-жырлар жасауымен де, сауыққа құмарлығымен де, халықтық
заңының көптеген кодекстерін сақтаумен де, ... ... ... ... де ең ... қатарына қосылады» [57, 131 б.]
деп үлкен мақтаныш сезімімен жазған.
Шоқан халықтың тіл ... сөз ... ... ... шешендік
қасиеттерін ұлттың психологиялық ерекшеліктерінің белгілері деп ... - ... жан ... Бұған басты себеп болған табиғат аясында
көп уақытын мал бағумен өткізген самарқау, ... ... ... ... мән бермей, күні-түні сарылып, малым-жаным деп салпақтаған адам
өзіне өрелі сөз бен оралымды ойды, арманды, қиялды серік етті.
Көп оқып, көп ... ... ... ... Шоқан халықты томаға-
тұйықтықтан сақтанып, басқалармен қатар ашық-жарқын қарым-қатынаста болуға
үндеді.
Мағжан да, Шоқан да халықты ... ... ... ... ... орыс мемлекетінің шешімімен қазақ даласына татар ... ... Екі ... да ... ... ... қарсы шықты. Діни
қағидаларды құр жаттау діни ... мен ... ... ... ... ... ... діннің ғылыми мәніне назар аударады. Дін
басылары жергілікті халықтың ... ... ... ... Осы ... діни ... ... халықтың өз өкілі
таратуы қажет деп есептеген. Шоқанның пікірінше, Европа жетістіктерін,
білімін, ... ... ... ... сақтай отырып, соған қабыстыра,
бейімдей отырып қабылдау қажет. Ғалымның бұл ойы жаппай ... ... ... ... ... ... ... үшін де аса
маңызды.
Мағжан да қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... һәм ... қазақ өмірінің түрлі өзгерісі, ... ... ... ... түсіп отырған» [58, 71-78 бб.] дей отырып,
орыс ықпалы арқылы Европа мәдениетінің әсерін сезінсе де, ... ... ... болмысты жоғалтпау қажеттігін баса көрсетеді.
Мағжанға рухани негіз, тірек болған әдеби ... ... ... ... ... ... Ақын Абайдың, философ Абайдың,
психолог Абайдың ... де ... ... мол. Ол ... ... ... ... жүйесі жастарға берер рухани мол қуаты жағынан XXI ... де ... ... айналғанын қазір біз көріп отырмыз.
Абай үшін дүниені терең танып-білу, оны әрбір адам жүрекпен қабылдап,
ақылмен сараптап, ... ... ... көздерінен терең сусындаумен
байланысты. Дүниеге келгеннен бастап ақыл мен білім адамның белсенді іс-
әрекетінің нәтижесі. ... мен ... ... және ... ... ... осы қасиеттер басты роль атқарады. Абай жүректі мақтаншақтық,
даңғойлық пен ... ... ... оның ерекше сезімталдық
қасиетіне мән береді.
Абай да Мағжан сияқты адам тәрбиесі ол ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі қылықтың бірі: ішіп-жеу,
ұйықтау секілді ... ... ... ... ... үйренуге
деген жан құмарлығы» деп жіктейді. Адамның физиологиялық, ... жеке ... ... қарамастан Абай жан қуаттарына ерекше мән
береді. Осы тұста ... ... ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесінің тәртіпті ретінен туындаған
мүмкіндіктерін жырлауы ... ... ... етті ... ... ... қайрат болмаса,
Ұйықтаған ойды кім түртпек?
Ақылға сәуле қонбаса,
Хайуанша жүріп күнелтпек» [59, 87 б.].
Осы өлеңдегі «ақылға сәуле қонбаса» деген тіркес ақылдың аса ... күш ... ... Оған ... беретін, сәуле қондыратын
айналадағы қоршаған орта, оның ... ... ... ... ... күші адамды адамгершілікке, руханилыққа ... ... ... Осы ... нағыз махаббаттың, адами сүюдің белгісі ... ... Абай ... ... ... ... ... тұрған
нағыз құдырет екеніне өзі сенімді, сондықтан бүкіл ... осы ... ... бас ... ... ісін осы кереметпен астастыра отырып
атқарғанын қалады.
Абай мен ... ... ... ... ... ... әсерін көрсету онша қиындық туғызбайды. Оның бастапқы себебі – ... да ... пен ... ... табиғи дарын мен қабілет жағынан,
поэзия жасау ... ... онша ... ... жоқ. ... де ... ... таныс, тамаша аудармашы да. Осы орайда Абай мен Мағжан
шығармашылығына баға ... ... ... ... ... ... ғалым Әуезхан Қодардың пікіріне назар аудару дұрыс
деп есептейміз. ... ... болу ... болмыстан айрылу емес,
керісінше оны түрлендіру, белгісіздіктен қорықпау, өз-өзіңді тосын жағдайда
сынау дей отырып, Р.Тагор, ... ... ... ... ... ... Батыстық үрдістің оңды ықпалын дәлелдеу үшін Дж. Неруге
жүгінеді. ... қол ... біту мен ... және өнер ... ... әкеледі. Сондықтан біз синтетикалық аспектке қатты
назар аударып, бүкіл әлемді өзіміздің ... ... ... ...... ... ... өйткені біржақтылықтан сақтандырады,
қазіргі уақыттың талаптарымен санасуға ... ... ... «европалық» (салқынқанды) және африкандық (қызба) мәдениеттердің
синтезі африкандық ... ... ... «ауру» мәдениетін
қайта жаңғыртуға немесе тіпті өзгертуге тиіс.
«Қазақ топырағында мұндай талпыныстың ... ...... ... Абай ... ... ... заманы – Біржан Сал, Ақан
серілер дәуірлеген XIX ғасырда туып, ата-бабадан ... ... ... оған қанағаттанбаған. Неге, не себепті. Себебі сол, ол өз ... ... ... ... мәз ... ... ... Көшпелілер өркениетінің өз қасиеттерін сақтай тұра, рухани жаңара
алатынына ... [60, 8-9 бб.] - деп, ... ... ... ... ... сыны», «Қансонарда шығады бүркітші
аңға», «Ескілік киімі» тақырыптағы ... мен ... ... ... ... дала ... анық та еркін мінезін
дәріптеген дей отырып, көшпелі тұрмысқа ... ... ... мен ... ... атап ... Бірақ Абай өз халқын басқа биіктерден,
басқа өлшемдерден көргісі келді ... ... ... заманында көшпелі тұрмыс өз мүмкіндіктерін сарқып бітпегенімен,
Европаның отырықшы мәдениетіне төтеп бере алмайтын жағдайда еді. ... ... ... ... пен ... ... ... «қалың ел,
қазағын» XX ғасырдағы күрделі өркениетке жанастыру болды» [60, 11 б.].
Абай, ең ... ... ... ... ... ... негізі болған махаббатқа құрылған құдайға берілгендікті уағыздады.
Бір жағынан, ақылды, яғни аса ... ... ... ... ... сүйіспеншілік махаббатты жырлай отырып, Абай ... ... діни ... ... Абай ... дін- рационализм мен
мистикалық бастаудың ерекше синтезі.
Осы жерде Әуезхан Қодардың мына бір ... аса ... ... ... ... ... жақын евразиялық мәдениеттің өкіліміз.
Біздің тарихи міндетіміз – Шығыс пен ... ... ... ... екі ұлы
дүниені жақындастыру және олардан нұр ала ... өз ... ... ... XX ... Азия ... М.Жұмабаев поэзиясының арқауы
болған» [60, 12 б.].
Абай дәуірлеген Европа мәдениетінің ықпалын көрсе, ал ... ... ... ... Түркия, басқа шығыс елдерінің бой көтеріп,
«мен мұндалап» көріне бастаған уақытында өмір сүрді.
Мағжан ... ... ... тарихында кәсіптік тұрғыдағы
«Педагогика» еңбегін жазса, одан сәл бұрын Шәкәрім Құдайбердиев «Үш ... ... ... ... ... еді. Екі ойшылды
біріктіретін бастапқы мәселе жанның мәні, жан мен ... ... Жан мен тән ... байланысты. Шәкәрім ынсап, әділет, мейірім
үшеуін қосып айтқанда ұждан деп ... ...... ... ... жан жоғалмайтын, бұзылмайтын нәрсе. Сондықтан тезірек жоғарылауға
себеп керек қылады. Мәселен, таза дене, толық ... ой, ... ... [61, 41 б.] - деп ... мәңгілігін мойындайды.
Адамның жақсы, жаман болуы ақыл мен жүректің ісі, осы екеуінің өзара
дұрыс байланыста болуы әруақытта маңызды.
«Мен жан жоқ, ... соң өмір жоқ ... таң ... ... ... ... соң да жоғалмайтынына иман келтіремін ... Жан екі өмірге
бірдей таяныш екеніне нана ... ... ... ... ... өнер,
ешбір жол, заң тазарта алмайды» [61, 43 б.] – деп ... ... ... ойын одан әрі ... ... жан ... оның аса маңызды
құндылықтық табиғатына ерекше көңіл аударады.
Мағжан шығармашылығындағы ... сала ... ... ... Алтынсарин тұлғасын аттап өте алмаймыз. Оның қазақ
халқының мерейін өсіріп, рухани қуатын арттырудағы рөлі ... ... ... дін, ... ... ... көп еңбектеніп өзіндік
көзқарастарын көрсете білген. Ол ... ... ... ... ... қағидаларын өзінің педагогикалық көзқарастарына
негіздеп қарауды көздеген. Діни оқулықтардың мазмұнын жете ... ... ... ... ... ... теріс түсініктер
береді деп, дінді емес, оны ... ... ... ... ... педагог адамдарға дүниеде ешкімнің мәңгі тұрмайтындығын ескерте ... ... ... Ол қандай да бір ізгі, жақсы қасиеттің барлығы
сеніммен ұштасуға тиіс, сенімі, иманы болмаған адам жақсылық жасаған ... ... ... ... да, ең алдымен, иманды болу қажет ... ... ... ... ... ... ... қазақ баласына
тән қабылдау, байқағыштық қасиеттердің білімге, тәжірибеге байланыстылығын
тез аңғарды, осы табиғи бастауларды мектеп, ... ... ... ... сұрақтар төңірегінде қомақты мұра қалдырды. Балаларды басқа тілге
қалай бейімдеу керек деген мәселе де оның ... тыс ... ... ... кітаптарды оқытуға, оқығандарын түсіндіріп отыруға
кіріспей тұрып, ... жеке ... ... ... ... ... ... керек болды. Мұндай алдын-ала әзірлік жасалмаса,
оқушылардың түсінігі тым ... ... ... [62, 82 ... ... ... оны балаға жақын ететін тұлғалық
сапаларын анықтауға көп еңбек етті және бұл ... ... ... ... Оның ... ... ... талаптары әлі де құнды, бүгінгі мектеп
те жаны жайсаң, кішіпейіл, ... ... ... Осы ... ... Мағжан да педагог адамдарға жоғары талап, адамгершілік ... ... ... ... ... М.Жұмабаевтың
педагогикалық жүйесімен салыстыра зерттеу өте ... ... де ... ... ... ... XIX ғасырдың аяқ кезінде, ал екіншісі
ғасырдың басында. Екеуін біріктіретін маңызды ой – ... ... ... ... ... ... яғни ... құндылықтарды сақтап,
оған өте үлкен аялау сезімімен қарай отырып, ... да ... ... ... осы ... жемісті еңбек етті.
Мағжан Жұмабаев XX ғасырдың бас ... ... өрге ... ... ... ... жаңа ... дұрыс бағамдай алған, сол жолда аянбай
еңбек еткен біртуар ... ... ... ... ... Олардың
қатарында біз жоғарыда аздап ... ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов, Ж.Аймауытов,
Н.Құлжановалар болды.
Ә.Бөкейханов «Ақыл да, ұсталық та ... ... жүре ... ісін ... ... көп ... көп ... көп жылғы шебер істеген әдіс
керек ... ... ... ... ... ... ... пен ... ұят пен ар-намысты түсіне де, сақтай да,
білетіндігінде» [63, 231 б.] дей отырып, ... ... даму ... жан, құлық сияқты тетіктердің маңызын көрсетуге тырысты. Адам өмірі
ұдайы өзгерісте, қозғалыста ... Осы ... ... ... жетістіктер
мен кемшіліктер, оның іштей толысып, түлеуіне әсер ететін фактор.
Мағжанның қалыптасуына ... ... ... тілі ... ... ақын, талантты аудармашы, әдебиет ... ... ... ... шығармашылығы да ықпал етті. Оның ... ... ... – қазақ халқының ұлттық санасын ояту, тұрмыс-жағдайын
жақсарту. Педагог – ғалым барлық ... ... ... ... ... ... мектеп, ағартушылық ісінің жанданып, ... ... ... ... «Баяншы», «Тіл ашар», «Оқу құралы»
атты еңбектерінде ... ... ... беру ... ... ... ... ұлттық негіздегі бағдарламалар ұсынды.
А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» деген еңбегінде қазақтың ауыз
әдебиетін – халық даналығы, ... ... ... ... бағалады. Оны
ертегі, ауызекі-әңгіме, өтірік өлең, үгіт өлең, үміт өлең, ... ... сөз, ... ... мәтел, тойбастар, жар-жар, неке қияр, ... ... бата ... ... ... ... мазмұнына, тәлімдік
мүмкіндіктеріне жан-жақты тоқталды.
Ойшылдың «Маса» атты еңбегінде қазақ қоғамындағы әлеуметтік, қоғамдық
ойлар, оның азаматтық және ... ... ... ... ... ... салты», «Жұртыма», «Оқуға шақыру», «Анама хат», «Тілек
батам», «Жиған терген» өлеңдерінде ... ... сүю, оны ... халықтың дәстүрлерді қастерлеу, оның тәрбиелік мәні туралы ... ... ... атты ... әрбір азамат туған халқын ... оның ... мен ... ... ... басын құрбан етуге әзір болу
керектігін ... ... ... ... «Балалар! Оқуға бар! Жатпа
қарап!» [64, 11 б.] - деп жас ... оқу ... ... ... ... ... ... саласына зор еңбек
сіңірген азаматтардың бірі – Міржақып ... ... ... ... ... деп ... тұратын ағартушы ұстаз, жалынды
публицист, ақын, жазушы, аудармашы, әдіскер, ... ... ... ... ... «Оқу ... «Қираған» еңбектерінде халықты оқу,
білімге ұмтылуға уағыздады. Қазақ тілінің халық ағарту ісінде, оның рухани
және мәдени ... ... ... ... жаңа қазақ графикасын
жүзеге асыру мәселелері кеңінен сөз болады. Оның ойынша, ана тілін, дінін,
әдет-ғұрпы мен ... ... ... ... шын мәнінде білім мен
мәдениетке қол жеткізбек.
Ғұмар Қараш «Өмір пәлсапасы» деген өлеңінде:
«Мысалы, ... ... бір жел ... ... қия ... кетер тайып.
Таяныш, тұрағы жоқ болғаннан соң,
Бұлайша мысал етсек болар лайық ...
Қалмайды ізі – ... бұ ... күн ... суы ... ... ... ... қайда кеттің? –
Бұл жұмбақ шешуі жоқ таңғажайып.
Анық сол: атқан ... әзіз ... ... кетер әлі-ақ байып» [65, 122 б.] деп ... мәні ... ... ... «Жан ... және өнер ... «Психология» сияқты
оқулықтар авторы Жүсіпбек Аймауытов та қалың қазақ қауымын надандықтан
шығарудың бірден бір жолы – елді ... ... ... ... ... өзінің саналы өмірін, еңбегін соған бағыштады.
«Әлеумет тұрмыс оңалу үшін, онымен ... ... ... ... ... әр адам қолынан келерлік, пайда берелік іс істеу керек. Әр адам ... ... өз ... ... ... ... ... орнына зиян
келтіреді. Екінші, әр адам өз жолымен жүре алмай ... ... ... ... таланты жарыққа шыға алмай желге көшіледі. Ондай адам ... ... деп ... ғалым [66, 183 б.].
Шәкәрім бірінші философиялық ... ... ... ... ... ... ... осы еңбегінде жас ұрпақты
ұлттық рухта тәрбиелеу үшін ... ... ... ... деп ... оны ... ... мән беріп, адамның өзін-
өзі тәрбиелеудегі, адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынасын ... атап ... тілі – ... жан дүниесінің айнасы, өсіп-өніп түрлене беретін,
мәңгі құламайтын бәйтерегі, адамзат қоғамындағы қатынас құралы, ой мен ... ... ... бағаланады. Шынында тіл - өмір ... ... ... ... жас ... ... мен ой жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... болатынына айрықша тоқталып,
өмір, қоғам, ... – бәрі ... ... ... атап ... ... ... рухани тірек болған Шығыс мәдениетінің
көрнекті өкілдерінің негізгі идеялары мен ізденістерін ... ... ... ... ... ... орыс тіліне бет бұрды. Абайдың
жиырма бесінші қара ... ... оқу ... хикмет те, мал да, өнер де,
ғылым да бәрі ... зор. Сен оның ... ... ...... ... ... өнері – дүниенің кілті» деген пікір бар. Абайдың өзі осы
идеясын шын мәнінде өзі іске асырып ... ... Оған ...... ... Мағжан Жұмабаев Батыс және орыс әдебиетінің мол рухани
қуатын ... және ... ... ... ету ... өз
замандастарынан әлде қайда озып кетті деуге ... ... бар. ... ... ... шығармашылығының ұғымдық және мағыналық аясы мен
ойлау көкжиегінің тереңдігі мүмкіндік береді. Осы ойымызды ... ... ... ... атап ... ... ... Мағжан білім алған әдеби орта мен жұмыс істеген орындарды
назарға алсақ, бұл жерде көңіл аударарлық фактілер ... ... ... ... ... Мәскеудегі Күншығыс елдерінің
университетінде сабақ береді. Сонымен ... ... ... ... ... баспасында редактор болып қызмет істейді. Мәскеуде болған
3,5 жылда Мағжан орыс және ... ... ... ... ... ... оқиды. Мағжан алдында бүкіл әлемдік ... пен ... мол ... ... Гете мен ... ... мен ... Бальмонт пен Брюсов, Блок пен Сологуб сынды сан қилы, сан
қорлы таланттар енді Мағжанмен бірге, ... ... өмір сүре ... ... оның ... ... Рим, ... педагогикасы, өзі ұстаз
тұтқан С.Рубинштейн, Скворцов, Смирнов, А.Макаренко еңбектері де оны бейжай
қалдырған жоқ. Осы тұста айта ... бір ... ... біз көрсеткен
бастауларды оқып, үйреніп қана қойған жоқ. ... ... ... ... әрі ... дамытты. Мұның айқын дәлелі – Мағжан өлеңдеріндегі
ұтымды образдар мен ... ... ... ... ... ... ... Дороховтан аударған шығармалар Мағжанның сөз
ұстанымының шеберлігімен қатар сол шығарма рухына ... ... ... ... ... ... мен «Жұрт сүйген жүрек» тақырыпты Горький
шығармаларын ... атап ... ... ... ... сөз ... ессіздігін жырлаймыз біз! Ерлердің ессіздігі. ... ... – осы. Ер ... ... ... қансырадың ... Күн
келер – сенің ыстық қаныңның тамшылары тұрмыс қараңғылығында ... ... ер ... ... пен ... аңсататын от берер!
Өлсең өл! Сен бірақ ерлердің жырларында ... ... жол, ... айбынды үлгі боларсың! Ерлердің ессіздігін
жырлаймыз біз» [50, 5 б.] ... ... ... оның ... ... ... дами түсті. Бұл – М.Горькийдің «Сұңқар жырының» қазақша
аудармасының әрбір ... ... оның ... ... ... ... ... «Педагогика» еңбегінде өзім ... ... ... И.П. Скворцов, А.И.Смирнов сияқты орыс
ғылымдарының еңбегін жан-жақты пайдаландым деп ...... ... ... философия
факультетін, Мәскеу ... ... және ... ... ... Психология, педагогика, философия
ғылымдарынан бірдей сусындаған талантты ғалым ... ... ... ... жасына дейінгі сәбидің дамуы, төменгі сынып
оқушыларының, балаң ... ... ... ... ... ... ... отбасы мен қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... таныстыру,
орта және жоғары білім берудің методикалық ... ... ... ... ... ... сұрақтарды жан-жақты талқылаған.
Маман психологтардың айтуына қарағанда М.Жұмабаев ... ... ... в ... с ... ... деп ... өз шығармасында кеңінен қолданған.
Біз ерекше көңіл аударатын жағдай ... ... ... ... ... Кант пен Гегель
философиясының ... ... ... ... әдеп пен діни ... әлеуметтік ғылымдарды пайдалану жолдарын түсіндіруге әрекет жасайды.
Рубинштейн мектеп ... ... ... ... отырып, идеал, адамгершілік, имандылық мәселелеріне ...... ... ... ... ... ... тұлға ұғымының мәнін ашуға тырысты. Бұл ... әр ... дара ... ... ... ... ... «Очерки педагогической психологии и в связи общей
педагогической психологией» деген ... ... ... дейінгі
балалардың жарықтың түсін, дыбысты ажыратуы, баланың қызығуы, оқуға ... ... ... қабылдау ерекшелігіндегі байқағыштығы және тағы
басқа қабілеттері баяндалған. М.Жұмабаев осы мәселелерді өзінің ... ... ... сипаттайды, халық менталитетіне қабыстыра,
жинастыра іске ... ... ... дем алу, ... ... бала ... тамағы, қолдан асырау, тамақтандыру тәртібі сияқты жалпы бүкіл адам
баласына қатысты қасиеттермен қатар бесікке ... ... ... ... ... да ... «М.Жұмабаевтың психологиялық көзқарастары» тақырыпты
кандидаттық диссертациясында М.М.Рубинштейн мен ... ... ... ... ... М.Жұмабаев қол жеткізген табыстарды
саралайды. «М.М.Рубинштейн кітабында үлкен сөз болған қиял ... ... ... Мағжан бір бет көлемінде тап-тұйнақтай етіп
берген. Орыс ғалымының еңбегінде ... және оның ... ... ... ... тарауында «Ойын және қиял», «Қиял және өмір ... ... ... рөлі ... ... ... ... мәселелерге
кеңінен тоқталады.
М.М.Рубинштейн еңбегінде қабілет, әсіресе дарындылық ... ... Неге ... ... қазақтың ұлы ақыны, қазақтан шыққан дарынды
адамдар болса да, бұл мәселеге тоқталмай кеткен. Бұл сол кезеңде Батыс ... ... ... ... деп ... XXV тарауында адам мінезі туралы, мінездің табиғи жолдары
сөз болған. Бұны ... ... ... ... ... өз кітабында
осы мәселелерді қолданса керек.
Рубинштейн XXVI тарауда сезім мен ... ... ... ... ... ішкі ... олардың түрлері, жасалуы,
сыртқа көрініс беруі, тәрбиелеу ... жан ... ... т.т. ... ... ... жанына қатысты фактілермен дәлелденген» [14, 49-50
бб.].
Ақын өзінің психологиялық, ... ... ... ... ... ... Біз оны азды-көпті көрсетуге
тырыстық. М.Жұмабаев Пушкин, Лермонтов, Байрон, Шекспир ... ... ... ... ... пір тұтты. Блокқа арнап өлең жазады. Өлеңінде
орыстың ерекше тағдыры бар, талантты ақынын «әдемі әйел-идеал,әдемі әйел ... ... ... сөздермен айшықтап, әдемі әйелді бір гүлге, ал Блоктың өзін
бұлбұлға теңеген [51, 85 б.].
Фетке арналған «Заманымыздың ақыны» тақырыбындағы ... ... ... ... ... керек, жұрт сезбейді
Ақырын Феттен ұрлаймын» деп жазған [48, 53 б.].
«Біраз Фетше» өлеңінде жібектей сылдыраған, жайлы, тыныш түнде ... ... ... ... ... сезімінен есінен танып, мас
болған екі ғашықтың болмысы суреттелген.
«Екі жас –
Екі мас:
Жүрек ... ... [51, 50 ... ... ... ... ... көп жазған орыс ақындары.
Мағжан шығармашылығы XX ғасырдың бас кезіндегі философиялық ойдың ... ... ... ... ... XX ғасырдың бас кезінде философия ғылымының ... ... ... оның ... ету ерекшеліктері, өмір мен өлім
мәселелері алдыңғы қатарға шықты.
Осы уақытқа дейін мерейі үстем ... ... ... ... ... философиялық бағыттардың орнын иррационализмге
негізделген ілімдер баса бастады. ... ... пен ... ... іліміне сүйенген ізденістер бірте-бірте
ығыстырылып, ... ... ... ... көп мән ... ... ой
иірімдері туындай бастайды.
Осындай ізденістер әдебиетте романтизм, ... ... ... бағыттарды дүниеге әкелді.
Мағжанның романтизмі, символизмі туралы айтудан бұрын біз ... өріп ... ... жігер, жүрек қуаты сияқты адами күштерді
әлем мен адамның ара ... ... ... етіп ... ... ... ... көкжиектерін анықтаған бірнеше философиялық
ағымдарды атап өткенді жөн деп есептейміз. Мағжан шығармашылығына рухы ... аясы ... өте ... екі ... атап ... ... өмір философиясы, ал екіншісі, экзистенциализм.
Өмір философиясының көрнекті өкілі Артур ... ... ... соң ... ... Оның ұстаздарының қатарына
Ф.В.И.Шеллинг, И.Г.Фихте және Шлейермахер жатады. Оны Фихтенің жігер және
Шеллингтің ерік бостандығы ... ... ... ... Сондықтан
болар ол өзі де «Әлем жігер және елестету ретінде» деп ... ... ... ... ... әлемді, қоршаған ортаны, табиғатты түсіндіру
барысында адам ... ... ... ... ... «елестетуге»
сүйенуі тиіс деген пікір ұсынады.
Елестету объект және субъект болып бөлінеді. Көзқарастың нысандарының
негізінде жеткілікті түпқазық заңы ... Оның өзі төрт ... ... заңы – ... пен ... үшін; себеп-салдарлық заңы – материалдық
әлем үшін, қисынды негіздеу заңы – ... ... ... заңы адам ... үшін.
Субъект мұндай күрделі құрылымнан тұрмайды. Адам санасы танымдық
процесті тікелей таным, рефлексті таным және ... ... іске ... ... ... ...... Жігер – абсолюттік
бастау, барлық тіршілік көзі, барлығын өзіне бағындыратын идеалды күш.
Шопенгауэрдің пікірінше, жігер – ... ... ... ... ... бұл ... ... тұрғыдан қолданады. Бізді қоршаған орта
біздің санамыздағы көзқарастар ғана. Заттар мен ... мәні ... ... ... ... қатар А.Шопенгауэр адам тағдыры,
мүмкіндігі, бақыты мәселесімен де ... Адам мен оның ... ... ... да, Шопенгауэр оның табиғатқа, өз тағдырына ... ... Адам ... ... мен ... жалпы қосындысы
болғандықтан жалпы қажеттілікке бағынышты. Адам өмірі қайғы мен ... пен ... күнә мен ... ... ... толы, ал қоғамда бір-бірімен арпалысқан, бірін-бірі аңдыған
адамдар да жеткілікті. Осы мазасыз, мағынасыз тіршіліктен құтқаратын жол ... ... ... шегу ... жағымды ... Рахат
көбейген сайын, оны сезіну де азая береді, үйренген нәрсе ... ... ... [67, 67 ... ... бас ... адамның рухани жалғыздығын, ... оның ... жат, ... ... ... түскендей
тасталғандығын, ұмыт қалғандығын сана түбіне жететіндей етіп, айшықтаған,
оған қоғамдық пікірдің назарын ... ... бір ағым ... ағым ... ... әр адам үшін физиологиялық, пәни
сезіне алатын, көзбен көріп, қолмен ұстайтындай екі ақиқат бар: оның ... нақ осы ... ... ағып бара ... ... өмір ... да, екіншісі - өлім.
Ал өмір мен өлім Мағжан шығармашылығындағы аса маңызды ... біз XX ... бас ... ... ... ... ... бірақ
тоталитарлық жүйенің алғашқы құрбандарының бірі ... бұл ... ... ... ... ... ... өмірлік көзқарасына,
дүниетанымына рухани арқау, тірек ... ... ... мен ... ... Еуразиялық кеңістік пен уақытта өзара ұшырасқан,
тоғысқан әр ... ... ... ... және ... ... ... зор өз дәуірінің рухани аясынан әлдеқайда ... кең ... мен ... ... ... ... сөз бен іс
жүзінде халық санасына жеткізушілер сүт ... ... ... ... ... ... болды. Міне, Мағжан осы зиялы топтың көрнекті ... ... ... ... ғасырлар бойы азық болатын тағылымы мол,
ұлағатты қазына қалдырып кетті.
1.2 ... ... ... ерекшеліктері
Жиырмасыншы ғасыр - әдебиеттердің, мәдениеттердің ... ... ... ... ... айналу кезеңі. Жиырмасыншы ғасыр –
жер шары халықтарының алғаш рет өз-өздерін біртұтас адамзат ретінде ... ... ... Озық ойлы ... ... ... ... Сондықтан қазіргі кезде әр адамның, әрбір адамзаттың жүрегінің
түкпірінде ақыл-ойы, сана ... ... ... мәдениеттің
бірегей бөлшектері, ұшқындары мол. Сол себепті әдебиет, әлеумет өміріндегі
қандай да бір ... ... ... ой-өрістің, әлемдік сана
сезімнің бүкіл ... ... алып ... ... ... дүниетанымына баға беруде біз негізінен осы өлшем тұрғысынан
келуге тиіспіз.
Мағжан XX ... бас ... ... ... рухани дүмпудің қазақ
даласына да өз ықпалын тигізе бастаған аласапыран уақытта өмір ... ... ... ... ... ... бірден теп-тегіс жол табуы
мүмкін емес. Адасу да, азу да, күйреу де, қызбалыққа салыну да, торығу да ... ... ... ... мидай араласып, сана-сезімнің
дүниені дұрыс қабылдауына, пайымдауына белгілі бір мөлшерде қиындық туғызуы
мүмкін. ... ... ... келгенше дүниені түсінді, пайымдады. Оған
оның көл-көсір білімі мен ... ... ... ... Мағжан ақын
ретінде, ойшыл ретінде, азамат ретінде көптеген жетістіктерге қол жеткізді.
Ол өз замандастарының жоғары бағасына ие болды.
Мағжан ... кең ... ... ... баға ... оған осы ... дейін берілген сыни көзқарастарды атап өтейік.
Мағжан шығармашылығына жан-жақты баға берген бірден-бір ... ...... ... ақын. Мағжан сөзіндей «тілге жұмсақ, жүрекке
жылы тиетін» үлбіреген нәзік әуез қазақтың ... ... ... ... ... ... ... біледі, оның жүрегінен жаспен қаны аралас шыққан
тәтті сөздері ... ... ... у ... ... не жазса да сырлы,
көркем, сәнді жазады. Оқушының жүрегіне әсер ете ... ... ... ... ... таба алмайсыз. Ол табиғатты суреттей ме, әйелді жаза
ма, тарихи адамдарды ала ма, ертегі айта ма, ұран сала ма – ... ... ... ... ... ... жанының күйзелуі, көңілінің
кірбеңі көрініп тұрады ...
Ауыз ... ... ... сөз ... ... Оның сөздері
жүректі қытықтап, жыбырлатып қана ... ... ... ... ... ... сөз Мағжаннан табылады, Мағжанды ақындық
жағынан сөзсіз суретші деп айтуға болады. Суретші жағынан Мағжанды Пушкинге
теңеуге ауыз ... ... ... ... жаңа түр ... ... ... ерткен,
мектеп (школ) ашқан күшті ақын Мағжан екенінде дау жоқ. ... соң ... ... тағы да ... ... Мағжанның кіргізген жаңалығы аз ... ... ... ... аударды, өлеңді күйге (музыкаға)
айналдырды, ... ... ... сөзге жан бітірді, жаңа ... ... ... ... ұстартты.
Егер де Мағжанның өлеңін әдебиет тарихының көзімен қарасақ, ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетінде жаңа басталып
келе жатқан сезімшілдік, романтизм, сыршылдық дәуірінде Мағжанның ... ... ... ... поэмалары әдебиетке зор күш беріп, іргелі
орын ... ... қай ... ... да қазақ әдебиетінің тарихынан
қалайда сыбағалы орын алуы талассыз хақиқат» [46, 425-427 бб.] деп ... ... ... оның ішкі мүмкіндіктері және
адамға әсері, әдебиеттегі орны ... баға ... ... ... ... сөз ... өтеді» деген мақал бар ғой. Онда сөз деген құдыретті
құбылыстың киелі қасиеттері ... бір ... ... ... сөз ... ... ... Аз сөзбен көп нәрсенің байыбына ... ... ... Ж.Аймауытов Мағжан сөзінің ерекше сыр-сипатын атап
көрсетіп отыр. Оның сөздері мірдің оғындай, қадалған жеріне дәл ... ... Оның ... ... ... ... қатар, мұңлы, зарлы сөз басқа
ешкімде жоқ деп ... ... ... ... оның ... ... ... мәні зор, ол жасқа, кәріге, ... әсер ... ... ... ... ... осы айтқанымызды қорытындыласақ,
Мағжан шығармашылығында сөздің ... ... ... деп ... ... ... ... салушылардың бірі болған
Мартин Хайдеггер «Сөз болмыстың үйі» деп бекер ... ... ... ... ... онтологиялық маңызын ашып көрсетті. Мағжан да сөзге
осындай баға беру дәрежесіне ... ... оның әр ... астарында
үлкен мағына, мән жасырылған. Оның сөздерінің құпиясына – үңілу дегеніміз ... ... ... ену деген сөз. Сөзді ойдан, адамды ойлау
үрдісінен тыс ... ... әрі ... ... ... ... ... де ұмытпау керек.
Мағжан туралы жақсы лебіз білдірген тағы да бір ойшыл ... ... «... ... соң ... ... ... жарқырағын, әшекейін
сүйемін. Қазақ ақындарының қара қордалы ауылында туып, Европадағы мәдениет
пен ... ... ... ... ... арқа қызын көріп – сезгендей
боламын. Мағжан – ... зор ... ... ... келісімділігі мен
күйшілдігіне қарағанда, бұл бір ... ... ... ... ... ... ... шыққандай, бірақ түбінде әдебиет
таратушылары газетпен қосақталып, күндегі өмірінің ... ... ... ... басы ... ... ... ақын болады. Әдебиет -
әдебиет үшін деген таңба айқын ... ... ... болуға жол жоқ.
Сондықтан бүгінгі ... бар ... ... ... бой ... артқы
күнге анық қалуға жарайтын сөз – Мағжанның сөзі. Одан басқамыздікі күмәнді,
өте сенімсіз деп білемін» [50, 65 б.] - деп ... ... ... алып ... ... ... көш ілгері жоғары қоюында
үлкен мән бар. XX ғасырдың бас ... ... ... тігісі сөгіліп,
халық әуре-сарсаңға түсіп, екі – ұдайылықты бастан ... ... ... ... ... ... ... азаматтар ұлттық дағдарыстың алдын
алып, оны болашақ мәдени-әлеуметтік үрдіске рухани тұрғыдан дайындап, ... ... ... көтеруге белсеніп кірісіп кетті. Бұл ... ... оған ... сыйлау – аса маңызды заман талабы еді. Осыны орындауда
Мағжан алдыңғы қатарда жүрді. ... оның ... ... ... ғана аяқ ... ал Батыста ол сайрандап ... ... ... ... ... ... сарыны елес берді. Дәл осы уақытта
дүниені сананың құбылысы ретінде қарастыратын ... ... ... ... жетілді.
Санадан тыс ақиқат жоқ, ... ... ... һәм ... ... ... ... Генри Джеймстің прозасында ақшаның
билігі, оның адам тағдырына ықпалы мен асыл ... ... ... ... ... ... орын ... Басқа тарихи жағдайлар мен
рухани үрдіс тұрғысынан келгенмен, Мағжан Жұмабаевпен ... ... ... ... өнердің шынайы мағынасы суретшінің өзінен басқа тірі жанға
ақыл жетпес түсініксіз деген де ой ... ... ... өнер адамы
өмірге бейімделуге, оңтайлы іскер, пысық болуға тырыспайды. Керісінше, ол
өзі шыққан ортадан әлдеқайда озып ... өз ... ... ... ... ... Оны қарапайым адам түсінбеуі мүмкін. Уақыт
өткен сайын жасырынған сыр мен мағына басқаға да ашыла ... ... алға ... сайын ондағы адамдар да дами береді, рухани ... Осы ... ... ... ... ... ... өте
орынды. Ол «Мағжан Жұмабаевтың қазақ әдебиеті тарихында оқшау тұратын
ақындығы хақында ой тербеткенде ... ол ... ... сары ... ... беруден сақтайды. Өзі басып өткен ізді де қайтып
шиырмаламауға тырысты ... ... ... ... қосып, ел ішін таптық
қанжоса қырғынға шақырып, тамағы қарлыққанша ... ... үгіт ... сырт ... әлем ... ... көз ... Әсіресе өзіне тосын
жаңалық көрінген символизм ағымына бой ұрды» [47, 6 б.] - деп жазды.
Ш.Елеукенов Мағжан ... осы ... ... ... ... ... өзіндік табиғатына дұрыс көңіл аударды. Ақын-
жыраулар мен Мағжанның өлең жолдарын салыстырсақ, әрине, ... ... ... ... ... ... біртуар дарын екендігі бірден
көзге түседі.
Ал Мағжанның символизмі өте үлкен тақырып.
Символ - өте ... ... ... пен ... тарихында адамның
интеллектуалдық ізденістерінің, ақыл-ойдың толқуының нәтижесінде туындаған,
ақыл мен парасаттылықтың биіктілігінің ... ... ... ... ... ... Ф.Ницше, О.Шпенглер, В.Тернер, Х.Г.Юнг,
К.Леви-Стросс, Э.Фромм сияқты ғалымдарды қатты толғандырған.
XIX ғасырда ғалымдарды ... ... ... негіздері мен
құрылымы қызықтырса, ал XX ғасырда оның функционалды қызметі қызықтырды.
Бұл аспектіде неміс ғалымы Эрнст ... көп ... ... ... ... екі түрін анықтады: көркем және интеллектуалды.
Көркем символ кеңінен қолданыс тапқан. Мысалы ... орта ... ... келе ... ... ... өкілдері тек символ арқылы өз ой-
ниеттерін, тілек-армандарын жеткізе отырып, тұрақты ... ... ... ... поэзия өкілдері жырлаған «бұлбұл - раушан»,
«от – көбелек», «тамшы - теңіз», «жүрек ғылым» деген ... ... ... әйел», «махаббат», «үй», «сағыныш» «сезім» кеңінен таралып,
әлемдік әдебиетте тендесі жоқ тамаша құбылыс болып табылды. XIX ... XX ... ... ... ... ... орыс ... Рембо, Андрей Белый, В.Брюсов, В.Санов, Эллис, А.Блок аталған
дәстүрдің ... Орыс ... ... символды
дүниетаным дәрежесіне көтеруінде болып отыр.
Мағжан дүниетанымында символ кеңінен орын алады және осы жағынан ақын
өзінің ... ... ... ... ... ... символизмінің ерекшелігі оның тарихи сана ... Осы ... біз ... ... ... ... ... өкілі ретінде қарастырып, тарихи танымға жаңашыл үн, рең әкелген
ойшыл деп ... ... ... бар.
Халдун Бурал «Түрік әдебиеттануындағы Мағжан Жұмабай шығармашылығының
зерттелуі» тақырыпты мақаласында: «Ұлы Ата түріктің атап ... ... ... ... ... ... ұлы ... жасау жолында тек өз
бойынан ғана күш-қуат табады». Яки ғасырлар ... ... ер ... ... ... ... ... келешек ұрпақтың санасына сіңіріле
беруі керек.
Осы тұрғыдан алып қарағанда М.Жұмабай түркі тектес ... ... тиіс ұлы ... бірі болып табылады. Өзінің саналы ғұмырымен
сол жолда жанын құрбан ... ... ... оның ... кейін жарты
ғасырдан соң жеңіске жетті. Ал бізге Мағжан арман еткен бақытты күндерде
өмір сүру ... ... ... ... ел ... ... лайық өнегелі
істерін мәңгі есте сақтап, киелі деп пір тұтуымыз керек. Ол күллі түркі
жұрты ... ... ... ... [68, 64 б.] деп жазды. Автор осы мақалада
М.Жұмабаев шығармашылығына арналған басқа түрік зерттеушілерінің, яғни Заки
Валиди ... ... ... ... ... пікірлерін келтіреді.
Аталған авторлардың бәрі бодандық құрсауынан босаған түркі ... ... сана ... ... Мағжан шығармашылығының
орнын анықтайды. Соңғы жылдары Түркия ... ... ... ... ... атап ... Жұмабаев тұлғасының мықты жанашыры болған Сәифи Кұдаш ... ... ... деген мақаласында: «Мен, Жұмабаевты өлең сөздің
мүлде өзгеше ... ... бірі деп ... осы ... ол ... ... мирасқоры. Ал, бірақ оның творчествосында өзі
қалыптасқан, өмір ... ... ... ... қайғылы қазаға ұшыраған
дәуірдің күрделілігі, ... ... анық ... [69, 2 б.] деп ... Осы ойын ... ... көзқарасындағы қисынсыз қайшылықтар мен
поэзиясындағы ұлтшылдық сарындар, ақынның саяси көзқарасы ... қиын жолы – міне ... ... ... тек бір ... ... – оны ... күрескер деңгейіне көтеру немесе оған
қарама-қарсы – совет өкіметі мен ... ... жауы ... ...... жәйт, тарихымызды тұрпайы бұрмалау болып саналса,
екінші жәйт өзіміздің мәдени мұрамызға ... ... ... ... ... табылады деген пікірін толық қолдауға болады.
Башқұрттық ғалым біржақтылыққа ұрынуды дұрыс атап көрсетіп отыр. Осы
тұста Әуезхан Қодар пікіріндегі Мағжанның орны ... ... ... ... ... ... Мағжан Қазан революциясын жан тәнімен қабылдамаған күрескер ... ... ... ... ала қашады. Кейін заман ағымын
түсініп, ... ... ... ... де, ... өле-өлгенше жаңа тәртіпке
қарсы боп өтеді. Себебі: ол ... ... ... ... ... тек қана ... ... робот жасайтын тәртіп еді. Мағжан оның қанша
қатер әкелетінін сол заматта-ақ сезген» [60, 11 ... да, ... ... сана ... ... ... Қазан
революциясын көптеген ойшыл, көкірегі ояу адамдар қабылдаған жоқ қой. Бұл
ретте Мағжан өзінің тумысынан ... ... ... ... рухының
арқасында алдыңғы орыс эмигранттары сияқты өз тәуелсіздігін білдірді. Орыс
эмигранттары шетелге кетіп қалды, ... ... ... ... одан әрі жалғастырды, ал Мағжан болса жаңа ... ... ... ұшырады. Сол кезде Мағжан сияқты ұлт алыптарын қорғап
қалатындай, оларға қол ұшын ... күш ... ... ... таланты көпқырлы, ол өзін толғандыратын көп мәселелер
туралы жазды, объективті және үлкен қызығушылық таныта отырып, болмыстың
барлық ... мен ... ... ... сөз қозғады. Терең де
нәзік ... ... ... ... ... ... ирониямен,
мысқылмен ауысып отырды. Өте терең күрсініспен, оптимизммен әділеттілік,
мейірімділік, адамгершілік, жанашырлық, ... ... ... зұлымдық,
жауапкершілік, парыз, азаматтық сияқты мәңгілік ұғымдар ... ... ... ішкі жан ... ... ... ... мүдделері мен қажеттіліктері, ... ... ... ... ... ... ... қызықтырды. Қазақ халқының
бақытты және ... ... сөз ... ... ... оның ... «Мағжан ақындығының құпиясы оның өз ... ... ... ғана ... ... сиқырлы күшінде. Ақын оны кітаптан емес,
өмірден, табиғаттың өзінен алады. Өлең оның ... ... ... ... ... б.] ... С.Қирабаевтың сөзі Мағжан поэзиясының құпиясын ашады.
Романтикалық саяси-әлеуметтік, махаббат, көңіл-күй, табиғат лирикасы
Мағжан ... ... ішкі жан ... айнасындай болды.
Романтикалық бейнелеу тәсілінің сан қырын өнеріне дарытқан ақын ... жан ... ... бойлауға мүмкіндік беретін кілтті тапты. Ол-
қарапайым көпшілік түсіне де, қабылдай да бермейтін ... ... ... ... ... - өзінше бір тылсым әлем, сол тылсым
өзіне ... Ақын нені ... да, сол ... ішкі жан ... Кейде абстракциялық, кейде фантастикалық ой-толғамдарын оқи
отырып, суреткер дүниетанымының ерекшелігіне тәнті боласың.
«Қараңғы түн. Сар дала ... ... ...» деп ... «Қысқы
жолда» өлеңінің осы алғашқы қараңғы түн, сар дала образдары адам бойына
беймәлім бір ... ... ... ... соғып тұр борап, жолды басқан құр сарап...», ... үдеп ... ... жоқ тірі жан» [50, 78-79 бб.]- ... ... ... сайын үрей де үдей береді. Өлең жолдарын оқығанда
жаныңыз байыз таппай, ішкі ... ... көз ... ... ... Ақын ... ... көңілін, қалың ойын
бейнелеу үшін жоғарыдай құбылыстарды ... ... үрей ... тармақ
образдар – ақын жанының тереңінен түзілген ішкі ... Сол ... ... ... ... ықыласты «Жел» арқылы бейнелесе, қалың
ойға шому, қалың қиял құшағына ену мотивін «Орман» арқылы ...... пен ... ... бір ... ... ... символы. Жел жүйрік, ол тым тентек бір бала, кейде аң боп
өкіреді, сақ-сақ күліп секіреді деген өлең ... ... ... табиғи жел
стихиясының бұрқанған күшін, қуатын көрсетеді. Ақын - ... ... оған ... иелерінің көптеген қасиеттерін телитін анимизм деп
аталатын философиялық ілімнің өкілі. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... қарсылық сезім
туғызбайды, керісінше өлі ... пен ... ... ... ... көрінбейтін, өте нәзік, бірақ өте қажетті ... ... ... бар ... көрсетеді. Яғни - ақын табиғат болмысын айшықтаудың,
айқындаудың шебері.
Әдемі, ұтымды ... ... ақын ... мен ... күн мен ... ... қысқы түн мен жазғы таң, күн мен
түннің ерекшеліктерін суреттей отырып, табиғат болмысы мен ... ішкі ... ... ... ... ... ... Екеуінің әрқайсысының
имманентті қасиеттерін жеке-жеке өлеңге қосып, сонан соң оларды қайтадан
біріктіретіндей әсер қалдырады. Кейбір ... ... адам ... ... ... ... «Қараңғылық қоюланып келеді»,
«Толқындап ойнап», «Қайың», «Жұлдыздарға», «Жазғы ... ... ... ... ... ... ... түзілген адам жанын
көреміз. Мағжан поэтикасындағы ақындық дара контексті ... ... ... ... ... қара түн, ... сары ... сап-сары
бел, жұмбақ дала, жалғыз жан, жын, пері, ұлан дала, ессіз жел, «әпсүн» оқу,
көз жасы, өлімді аңсау, тағы да ... ... адам ... ... ... ... бейнелер. Бұл ... ... ... ... сырын терең ұққан ақын өлеңдері арқылы өмір мәнін, адам ... да ... ... ... адам мен табиғат біртұтас бүтіндік. ... ... ... ... шабыттанады, тау шыңдары мен ... ... ... ... ... ие болады. Бұл табиғат пен адам
арасындағы ерекше ... ... ... ішкі жан дүниесі мен
сыртқы көріністерінің біртұтас үндестігін ақын ... ... соны ... ... ... арқылы бейнелеуге тырысады.
Мағжан әлемінде адамның терең жан ... ... ... ... ... ... жырларында өмір, күрестегі мүдде биіктігі
мен әлеуметтік шындық, адамзаттық күрескерлік пен қайсарлық, ... ... ... мен ... ... ... моральдық-
философиялық категориялар үстем болып, нанымды шығады.
Мағжан шығармашылығындағы онтологиялық ... ... ... тас, ... дала, жайлау, жусан, дара бұлт, жаңбыр. Осы нысандар көп
жырланады, оларды оқи отырып ақынның ... жан ... ... ... болады.
Ақын шабыттанғанда таудай биіктеп, өзендей күркіреп, дала, ... ... ... жусан боп жұпарланып, бұлт болып түйіліп, жаңбыр
боп төгіліп кетеді, яғни табиғат құбылыстары өзінің барлық қырымен ... ... ... пен ... ... мен ... бір-бірімен мидай араласып, бірігіп кеткен. Әлем біздің алдымызда
өзінің біртұтастығымен ерекшеленеді. Әдемілік пен қарапайымдылықты, ... ... ... ... дәрежеде бірігуін тек ақылдың, немесе
тәжірибе мен шабыттанудың ... ... ... Бұл аса ... ... ... ғана ... Сөз поэтикасының әдемілігі ерекше
көрегендікпен, даналықпен толықтырылады.
Ойшыл – ақын өз ... ... ... адам етіп ... өнерінің құдыретімен адамның объективті шындыққа қарым-қатынасының
барлық байлығын жан-жақты ашып көрсете алған. Бұл оның ең ... ... ... ... ... ... шынайы толық мүмкіндігін тани
отырып, оның тереңіне бойлап, сезімдік көпжақтылығын жан-жақты қамтып, ақын
зорлық пен зомбылыққа, ... ... ... ... болмысының барлық қайғы
қасіретін жақсы түсінді.
Поэзия, әсіресе философиялық мағынасы терең поэзия ... тек қана ... ... ... ... оның терең, тылсым
қабаттарына бойлайды. ... күші ... ... ... көмекке келеді.
Көптеген ақындар кейіпкердің уақыт пен кеңістік құбылыстарын қабылдағанда,
түйсінгенде, тұшынғанда пайда болатын ой-әсерін, сезім-сырын, психологиясын
бейнелеу үшін ... жиі ... ... белгілі айтылмақ ойды астармен білдіру, жеткізбек
идеяны басқа зат – ... ... ... ... Нақтылы бейнемен
салыстырғанда символдың мәні әлдеқайда кең де ... ... ... ... мән, ... өмір ... ... жатады. Ғалым
З.Ахметов кең мәніндегі астарлы мағына ... ... ... ... көбінде символдық та мән болатынын ... [71, 300 ... ... ... ... зерттей келе, символдың метафорадан,
көркем образдылықтан әлдеқайда мәнді де ... ... баса ... ... б.]. ... символды сана түкпірінде көз жетпейтін дүниені ... ... ... ... ... ... күш деп ... (73, 107
б.).
Символдық көріністер мен атауларды, ақынның ой түйінін, нені астарлап
отырғанын әркім өзінше ... ... ... екі жағы бар: ...... ... көз ... ... екінші жағы –
автордың айтар ойы.
Әлемді символдар ... ... ... сөйлеу жалпы қазақ
поэзиясына тән құбылыс. Ол ... XV-XVIII ... ... ... ... діни ... жырларда айрықша көрініс тапты. Осы ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетіндегі символдық дәстүрдің заңды және құнарлы
жалғасы деп айтсақ орынды болады.
Мағжан ... өзі өмір ... ... ... ... ... ... мақсатында «От» топтамасы деп атауға болатын бір
топ өлеңдер ... бар. ... ... ойын ... мақсатында өршіл рухты
романтик ақын бейнелі – символдар – от, күн, ... ай ... ... ... ... әр ... түрді білдіретін бояулар бейнелейтін
сөздерді кеңінен қолданады.
Белгілі дүниетаным аясында поэтикалық дедукция шартты ... ... ... ... ... ... көзқарастардың
мағынасын білдіріп отырады. Бұл жүйедегі әрбір сөз дедуктивті түрде өлеңнің
барлық материясы бағытталған экзистенциалды мәселені ... ... ... ... ... ... ... - бұлар тек
шартты поэтикалық сөз ғана ... ... ... ... ... ... ... көзқарас.
«От» образымен ақынның өз болмысы бейнеленеді. Сөзі жалынды, рухы
биік, еркіндікке ұмтылған ақын ... ... ... ... ... ... елдікке үндейді. Бірақ мұнымен тоқтап ... ... ақын от ... одан да ... ... ... өз бастауын әлемнің біртұтастығын, түпнегізін, сонан соң
оның көпжақтылығы мен көптүрлігінің ... ... ... ... ... бір тұтастықты, көпжақтылықты іздестіру үшін, ең алдымен,
дүние, әлем неден жаралды деген сауалға ... беру ... ... ... ... көне ... сюжеттен бастап, осы
уақытқа дейін дамып, өскелең шыңына көтерілген әдебиет, ... ... ... ... ... көне ... философияда әлемнің түпнегізі ретінде адамға
өте жақын, оған тікелей қажетті, онсыз тіршіліктің өзі де неғайбыл болатын
құбылыстар алынды. Кез ... ... ... ... бұл ... алуға болады.
Мәселен дүниенің бастауын көне грек философы Фалес су, Анаксимен ауа,
ал Гераклит от деп қарастырды. Су, ауа, от – ... ... ... ететін аса маңызды табиғи тіректер. Сусыз, ... өмір ... Бұл ... мүмкін емес. От та осы қатардан орын тебеді.
От – ұдайы өзгерісте, динамикада, қозғалыста, даму процесінде болатын
түпнегіз. Жердің ... ... ... ... ... – туу мен өлу, яғни ... болу мен ... кету динамикасының
символы. Барлық нәрсе оттан жаратылады және ақыр соңында отқа айналады. ... ... ... ... Жан ... ол ең ылғалы аз, ... ... ... ... ... ... құдай, не ешбір адам жаратқан
жоқ, ол бірде жанатын, енді бірде өшіп тұратын бұрын болған, қазір бар ... бола ... тірі ... от ... ... «От» ... отты «Тәңіріге», жалынға, күнге, айға – бәріне,
бәріне балап әлемнің бастауы, аяғы да от деп пікір ... От ... тағы да ... Күн, ... адам ... рухани символдары. От символы ақынға
адамның жер бетіндегі болмысының мәні мен ... ... ... жеке жағдайдан бүкіл әлемге өтуге, сәттік, ... ... ... ... мағынасымен түсіндіруге тырысады. Тереңдіктің,
кеңістіктің, ... ... тән ... оны ... ... ... ... мәнге көтеріледі. Оның сезімі, көңіл-күйі
әлеммен қабысып, табиғатпен бірігіп ... әсер ... ... ақын:
«Күншығыстан таң келеді – мен келем,
көк күңіренеді: мен де ... ... ... ... ... ... нұр ... Күн берем» [51, 20 б.]– деп жар салады.
Қараңғылық қаптаған, топастық жайлаған әлем ... ... ... ол ... жерді жарық қылғысы келеді, нұр ... ... ... ... арналары болып табылатын
мәселелер аумағы осындай қисында өрбіп отырады.
Мағжан поэзиясы – бұл ... ... оның ... ой ... ... ... ... Ол сәттік, күн тәртібіне қатысты ұсақ-түйек
мәселелерге қызықпайды. Оның ойы алысқа ... өте ... ... ... болмыстық табиғатына қатысты ірі мәселелер төңірегінде
ойланады, толғанады. Ол өз ... ... ... ... ұдайы өзін-өзі қажып, мүжіп, халық болмысының болашағын ойланды,
қолынан келгенше ақылын ... ... ... ... ... ... Ол ... психологиямен де, әдебиет
теориясымен, философиямен де ... Оның ... ... өлең ... ... ... рухани қуатының
молдығын көреміз. Біресе қуанған, біресе түнерген, біресе ... ... ... ақын ... бір-біріне қарама-қарсы құндылықтар
мен ой ... ... ... ... ... кеткен. Мағжанның
ақындық әлемі, ойлау машығы мен мәдениеті ... ... ... ... ... әлдеқайда кең және терең.
Мағжан бір өлеңінде ... ... ... қатар, инстинкт,
интуиция, сезімнің күші де айрықша көрсетіледі. Өйткені ақын адамнан ... ... ... ... ... ... жырлайды.
Мағжан өлеңдерінен біздің қарастырып жүргеніміз, шын ... ... тек ... ... объект немесе елестету ғана
деген пікір қисынды туындайды. Елестетуді тереңдететін, одан ары ... ... де бар. ... ... бірі – ерік пен ... ... бәрінің орындалуы, жүзеге асуы – заңдылық.
Мағжан Жұмабаев – осындай ерекше сипаттағы философиялық ... ... ... ... Сөз ... ... ... дамытқан, оның
ерекше түрін туындатқан ойшыл.
Мағжан шығармашылығының ең ... ... ... оның ... ... Адам мен заман, тарихи процестің қарым- ... ... ақын ... оның ... ... дана көкірегінің,
көл-көсір көңілінің пейілі ауған адам болмысы туралы ізденістеріне назар
аударайық.
Мағжанның адам ... ... ақын ... күре ... оған ... қамалу, берілу, сезім тереңіне үңілу мен ұдайы ... күн ... түн ... ... ... адам ... тоқыған сөздерінде айқын
көрініс берген.
1.3. М.Жұмабаевтың адам туралы ілімі
ХХ ... бас ... ... философия классикалық емес
философиямен ауыстырылды. Бұл бетбұрыстың астарында көптеген ... ... ... ... жатты. Батыс Европаның көптеген
елдерінде капиталистік қоғам өзінің дамуының ... ... ... ... ... ... ... тереңдей бастады. Иррационалдық сарындағы
философиялық бағыттардың туындауы да осы ... дөп ... ... ... ... адамның онтологиялық жалғыздығы,
әлемдік жалғыздығы, оның өзіне жат, ... ... ... түскендей
тасталғандығы, ұмыт қалғандығы- оларды біріктірген ортақ арна болды. Әрбір
адам үшін ... тәні ... ... көзбен көріп, ... екі ... бар: оның ... нақ осы ... ... ағып ... өткінші өмір ағымы, «экзистенция» да, екіншісі - ... ... - ... ... мен ... адамзаттық мәдениет, әдебиет, өркениет ретінде дамуы, сонымен қатар
жер шары ... ... ... рет ... ... ... тани бастаған, түсінуге бет бұрған уақыты.
Алдыңғы қатарлы әдебиет, ғылым, философия осы үрдісті қабылдады және
өзіне тән жолмен ... Осы ... пен ... қазақ әдебиетінде де
көрініс берді. Өте ұқсас бетбұрыс, ойлану, толғану шеңбері де ... ... ... бұл ... ... ... ... мен алғышарттары
әртүрлі. Батыс Еуропада адам болмысының күрделі, ... ... ... даму кезеңіне дәл келсе, ал Қазақстанда бұл сарын
оның капитализмге ену, көшу ... ... ... ... ... ... ... адамымыз» ... Сол дәуірде
қазақ даласына капитализм кеулеп кіре ... Ел ... ... [80, 27 ... ... ... қазақ халқының сол кездегі екі ұдай ауыр ... Осы ... езгі ... болмысын күрт өзгертті, оған серпіліс
әкелді. Бұл ... ... өзі ... ... «Бірақ Европа отаршылдығының
бір қасиеті «Құлды көп қуып батыр қылады». ... ... ... ... елдің ұлттық сезімін оятады. Осы заң бойынша, 1905
жылғы төңкерістен соң ... жеп, ... ... ... елі есін жия ... ... есін жия ... бірінші үні – ыңырсуы, ... ... 1905 ... ... ... – «Оян, қазақ», «Қырық
мысал» сықылды «елім», «жұртым» деген әдебиетіміз. Сол ... сол ... ... ... ... ... ғана ... қан тамып,
майданда ойнап жүргені елестемек» [80, 27 б.].
Өз уақытына осылай баға ... ... ... ... тақырып – адам проблемасы.
Қазақ әдебиетінде, өнерінде, жалпы рухани дүниесінде адамтанудың
тамыры терең және тарихи бай мол ... ... ... бас ... ... айналысқан Мағжан Жұмабаев та
осы дәстүрді одан әрі жалғастырды. Сонымен қатар оған ... үлес ... ... ... ... орын алған гуманистік идеяларды қабылдай
отырып, оны өзі өмір ... ... ... ... сай дамыта алды.
«Арыстанмын, айбатыма кім шыдар?
Жолбарыспын, маған қарсы кім тұрар?
Көкте – бұлт, жерде – желмін гулеген,
Жер еркесі – ... ... кім ... [46, 79 б.] ... ... өзін таныстырған ақын адам болмысы туралы әр түрлі ракуста, ... ... ... ... ... ... шығармашылығында поэтикалық
жолдармен қатар ғылыми еңбектердің, аудармалар мен мақалалардың мол ... ... ... адам ... ... бар. Егер біз оның ... жүгінсек, философиядағы сезімдік және рационалдық таным деп
қарастырылатын ... ... ... ... ... зерттеудің өзіндік
ұлттық түрімен кездесеміз. Бұлай деуіміздің бастапқы ... ... ... ... тән ... ... ... жанына қатысты
фактілермен дәлелденеді. Әсіресе, бұл ішкі ... ... ... сырттық көрініс беруі, тәрбиелеу жолдары, жан қуаты, аффект сияқты
мәселелерді баяндағанда ерекше көзге түседі. Мінез, темперамент, ... та оның жіті ... тыс ... «адамзат жан һәм дене деп аталатын екі бөлімнен тұрады,
соның ішінде адамзат үшін жан аса ... ... шын ... ... атты осы жан ... дей отырып, адам баласының әсіресе жанын ... ... деп ұғу ... тұжырымдайды [49, 7 б.].
Ерекше айта кететін бір жағдай, соңғы кезде философиялық ... дами ... ... ... ... мәселесі Мағжан
шығармашылығында ғасыр басында-ақ ... ... ... ... оның жеке ... мен
мүмкіндіктерінің өлшемдерін анықтауға қайшы келмейді. ... ... ... ... ... ... біртұтастық, бүтіндігін
көрсету жеңілдей түседі.
Мағжанның ... ... ... ... адамды дұрыс тәрбиелеу
үшін оның денесі және жанының ... ... ... байланысын қарастыратын
басқа пәндермен, яғни анатомия, физиология, ... ... ... ... болу қажеттігін түсінеміз. Педагогика пәні
жалпы педагогика, дидактика, методика, мектепті басқару, педагогика ... ... ... ... ... – жан ... ғана ... жанның істерін, көріністерін зерттейтін ғылым деп, баланың жанын жақсы
тәрбие қылу үшін, жанды көзбен көріп, ... ... оның ... тексеру жетеді» деп анықтама ... [49, 11 б.]. ... ... ... ... ... өзін-өзі
ұстауынан, дүниеге көзқарасынан, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасынан көрінеді. Жан көріністері бізді
қоршап тұрған сыртқы дүние заттары мен ... ... ... болып табылады.
М.Жұмабаев бұл еңбегінде өзі көрсеткеніндей, жан көріністерін
түсіндіріп жазу үшін, әуелі ... ... яғни ... ... ... кейін адам баласына ғана тән ішкі жан ... ... жан және дене ... ... ... ... жан мен
денені бір-біріне қабыстыратын байлам адамның жүйке жүйесі барлық тірі
организмнің негізгі құралы, сол ... ... ... өсіп дамуы
жүзеге асады деп атап көрсетіп, ... ... ... ми арқылы адам
сыртқы дүниеде және өз денесінде не болып жатқанын ... деп ой ... 29 ... жан мен дене ... өзара байланысына әруақытта көңіл
бөледі: «Адамның көзқарасы, дауысы, аяқ басысы жанның ... ... ... ... Мысалы, қайғы адамның еңсесін басып, денені жабықтырады,
қуаныш адамды шаттандыра күлдіреді.
Сәбидің жан ... гөрі ... баса ... аудара отырып, «дене
тәрбиесіне жеңіл қарауға болмайды. Жан дұрыс тәрбие қылынса болады, дененің
қанша қажеті бар, деп ойлауға ... ... Дене ... ... Қап берік
болса, ішіндегі зат та берік болмақ. Дене жанның құралы. Құрал мықты болса,
иесі де ... [49, 49-69 б.] деп ... ... Мағжан да жан қуаттарын үш топқа, яғни ақыл
көріністері, ішкі сезім және қайрат ... деп ... ... ... Егер біз бір затты ... ... ... айырмашылықты тапсақ, бұл ақыл ісі. Біз қуанамыз,
қайғырамыз, бұл ішкі ... ісі, бір істі ... ... ... ... бұл
– қайрат ісі.
Мағжан таным процесінің заңдылықтарын түсіндіруде ... ... деп ... толық негіз бар.
Адам қандай да бір істі ... ... ... ... ... ... сай болу үшін, оған жан-тәнімен беріліп, барлық мүмкіндігін жұмсап,
қолға алған ... ... ... ұмтылады. Мұнда сезімдік таным ... ... ... ... т аным сыртқы дүниенің, ... ... ... түрін, түсін, дәмін, иісін тануға мүмкіндік бере отырып, адамның
ішкі жан дүниесінің қалыптасуына негіз болады.
Мағжан түйсік түрлеріне арнайы көңіл ... Оның ... ... ... жан үшін ең ...... көзі деп, көру түйсігіне
ерекше мән береді: әдемі түс, әдемі түр, жаратылыстың сұлу ... ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік
туғызатындығын дұрыс түсінді.
Адамның есту сезімі ... ... ... ... жатқан ыстық
сырларды ашып, ... ... адам ... ... ... ... сол сияқты есту арқылы басқа сезімдерін оятуға және ... ... ... ... ... айтады. Сыртқы сезім адамның жан
көріністері үшін аса мәнді болғандықтан, ... бұл ... ... қажеттігін ескертеді.
Өмір сүру жағдайларына және дұрыс тәрбиеге ... адам ... ... ... ... ... ... шындықты танып біледі.
Сондықтан да автор, ... ... ... ... жан ... ... қана қоймай, олардың баланың туылған күнінен бастап, ... ... және оны ... жолдарын да көрсетеді.
Сөйтіп, сезімдік танымның барлық сатыларын жан-жақты қарастырып,
дүниені толыққанды және ... ... ... жол ... ... ... арқылы сыртқы заттар мен құбылыстардың қасиеттерін
танимыз, солардың жиынтығының әсерінен елестер ... ... ... ... ... ... ... сайын оны еске түсіру арқылы
образ ... бұл ... ... жан ... Ақыл ... жолында адам әсерленеді, суреттейді, есінде сақтайды, қиялға
беріледі, сонан соң ойға жетеді.
«Адам ойлау ... ғана ... мен ... ... ... ... олардың себептерін, келешекте не болатынын бөлектейді.
Бұл адамның өмір ... ... ... ... ... ... ... табу үшін адам дұрыс ой түйіп, ... ... ... шешімдер
қабылдай білуге үйрену керек» [49, 71 б.] - ... ... ... ... ... ... біршама құнды
өлең жолдары бар. Ақыл ... ... ... көп ... молынан кездесіп отырады. «Ой» деген өлеңінде Мағжан ойды уға,
теңізге теңейді. Ойды теңізге балау дегеніміз – оның ... ... кең ... ... ... ... жоқ белгісіз әлем ғой, ой да сол сияқты. Адам ойдың
жетегінде көп нәрсеге қол ... ... ... қатар, өзіне бағынбайтын
белгісіздік де алдынан шығып отырады. Ой адамды ... ... ... уға теңеу – ойлы адамдардың қиын тағдырына назар ...... ... да ... ... да ... өйткені ол ой
арқылы барлық тіршілік иелерінен биік.
«Ой бір теңіз –
Қап қара боп тебіренер
Ой бір теңіз –
Толқындана ... бір ... ... ... тұңғиық,
Ой бір теңіз –
Жан түседі, жан қиып» [46, 150 б.] – деп толғайды ақын.
Ой жетегіндегі адамның ... де, ... де ... ... Бір ... ... ой ... ал олардың өзара ... ойды ... ... Ой – ... және шетсіз. Оның түбіне жету,
шетіне шығып, шегін анықтау мүмкін емес. Ой – бас аяғы жоқ ... ... ... ... ... ой ... жүрген адам әйтеуір
бір уақытта өзінің мүмкіндігінше ақиқатқа қол ... оны ... ... Көпшілік қоғамдық маңызы бар парадигмаларға сүйеніп,
өзіне ұсынылған ақиқаттың қаншалықты қажеттігін ... ... ... ... ой ... ... терең, сол сияқты ағысты,
кермиықтай тұрақты. Біресе ол ... ... ... бас аяғы ... ойға берілген адам әбден шаршайды, сонымен қатар, ол оған ... ... Ойды бір ... ... оған ... жол ... күш ақыл.
Мағжан біресе адамды ғарыштық күш, ... ... бере ... ... етіп ... енді ... оны ... түңілген, дәрменсіз пақыр
ретінде суреттейді. Ақынның мұндай екі ұштылыққа немесе қайшылыққа ұрынуы
жай ғана кездейсоқтық емес, бұл адам мен ... ... ... ... ... ... туындап отыратын қайшылық. Қарапайым
көпшілік бұндай қайшылықты көрмеуі де, ... де ... ... ол
күнделікті өмірдің күйбіңімен жүріп, өзі туралы, ... ... ... бере ... ... ... тіршіліктің әртүрлі ұсақ-түйектері
аяқ-қолды, ерік-жігерді ... өз ... ... ... ары-бері
дегенше о дүниелік болу да жақындап қалады.
Мағжан ... ақын ... ... ... ... ... тылсым қасиеттерді сөздің күшімен көрсете білді. Өмір, оның ... ... ... ... ... айналды.
Ақын үшін өмір бірде от үстінде салынған көпір, ... ... ... ... бұл қандай мағынаны береді. Көпір - әруақытта бір нәрсені
бір ... ... ... ... ... ... ... от
үстінде салынған. Жалпы көкке шапшыған от үстінде көпір салуға бола ма?
Мүмкін ... ... ... ... Өйткені ақын қорықпай, жан-жағына
алақтамай, ойнап қана өт деп ... ... отқа ... ... деп ... ақын ... ... бітпейтін, оған ерекше динамикалық екпін ... ... ... ... Өмір бар ... ... те, алпарыс та, тыныштық
та бар.
Өмір- өзен деуі оның бас-аяғы жоқ белгісіздік ... ... өз ... ... бір мақсат қойып, ұдайы дамуға, өркендеуге
тырысқанына қарамастан ... жеке ... үшін ... ... мен ... ... белгісіздік.
Өзен туралы да көп айтуға болады ғой. Онда тып-тыныш өз ретімен
жайбарақат қозғалатын жай ағыс та, ... ... ... ... шығарып, бұрқ-
сарқ етіп, арнадан асып жатар жұлқыныс ағыс та бар. Ал енді ... ... ... ... көз ... ... ... бе? Табиғаттың
тілсіз тілін жанымен сезіп, көкірек көзімен көретін адам судың ... ... ... мен гүрілді біріктіретін толқынның бірін-бірі
қайталамайтыны, әр ... ... ... ... нәрсе ғой. Мағжанның
өмірді өзенге балауында үлкен мән бар. ... ... ... өмір ... жүріп жатқан сияқты. Ал шын ... ол әр ... ... мен
дауыстарға, тіпті сыбыстарға толы.
Енді бірде Мағжан сұм өмір, «өмір осы аяз қыспақ, қар көмбек», өмір –
заман. Жазы да бар, қысы бар» деп ... ... мен ... ... да бар ... еске салады. Иә, өмір өткінші, қамшының сабындай
қысқа. Онда бәрі бар: реніш те, қайғы да, мұң да, ... да, ... ... де, ... ... да, ... азабын тарту да, өкпелеу де, налу
да ..., ... ... ... да, риза болу да, лепіру де, жану да, ... де, ... ... ... да ...
Міне, адам болмысының сәттік сезімдік ... ... және ... Осындай түрге, бояуға толы адамның ішкі жан дүниесі ... ... ... мүмкіндіктерімен ашылған. Ақын жүрегінің
тереңдігі, білгіштігі, көрегендігі, ешнәрсені ... ... ... ... ... ... ... есепке алуы ... ... зор ... ... «сұм өмір ... ғой ... деуі ... адам өз ортасынан,
дәуірінен, заманынан әлдеқайда озып кетуі мүмкіндігін көрсетеді. Бірақ ол
өзін белгілі бір өлшемде ұстауға ... ... ол өмір ... ... заңы ... ... адам одан өз еркімен сытылып кете ... ... ... жоқ ... соң» ... ... өлең жолы ... жағдайдан
туындаса керек. «Берниязға» тақырыпты өлеңінде Мағжан:
«Өмір – дала, ақын – бала қаңғырған
Жан сусынын көз ... ...... өмір ... тылсым –да
Ойнап, арбап, бөбекті естен тандырған» [46, 173 б.] деп ... ... ... оның шексіздігімен ұшы-қиыры жоқ кеңдігін
көрсетеді, ал оны ... деуі ... ... ... ... ...... күй, біресе ол астан-кестен, біресе ол мүлдем ... ... ... ... мұз, ... ... ... дауыл, құбылған
өмір-сынап, бейне көңіл. Мұз, жалын, дауыл – бұлар объективті дүниенің бір
қалыпты ... ... ... бір ... бұрқ-сарқ етіп, бұрқан-талқанын
шығаратын дүлей күштерді ... Ал ... ... оқиғалар адам
санасында да болып тұрады. Мұның өзі өмір ... ... заңы ... ... ... аумалы-төкпелігін, қолға ұстатпайтын бір сиқыр күштің ... еске ... осы – ... ол ... ... желді, дауылды, кейде отты.
Құрып дымың, қайғырып жас төгерсің,
Бұлт ашылар – ... бәрі ... [46, 131 б.] деп ... өмір ... ... бар ... өлім де бар. Бұлар ... ... ... біртұтастық. Өйткені объективті әлемде қисынын
баяндауға, ұғынуға, түсінуге болатын біртұтастық, ... ... ... ... ... күшімен қанша арбасаң да ұстатпайтын, жалт-жұлт еткен
тылсым біртұтастық та бар. ... өмір мен өлім ... ... табиғатты,
тұңғиық біртұтастық. Оған жақындауға да, одан алыстауға да ... Бұл ... ... екі ... жағдай.
Мағжан «өмір-бұлақ», «өмір құрақ» дей отырып.
«Өмір шіркін шамдай ақырын ... үміт ... ... ... сұм ... алыс ... ... күледі.
Өмір шіркін бықсып ақырын сөнеді,
Үміт шіркін тотығады, өледі.
Өлді үміт, мен де ұзамай өлемін,
Соққы жеген сорлы жүрек ... [46, 147 б.] ... ... өтінен, тау суынан, күн күркіреуінен, аптап ыстықтан әбден мезі
болған, тіршілік атты үлкен қайыққа ... ... ... ... ... ... үміті сөнген адам:
«Өлім күйі – тәтті күй
Балқиды жаным бұл күйге.
Мені де, өлім, әлдиле,
Әлдиле, өлім, әлдиле!» [46, 154 б.] ... ... – жер ... ... дәм-тұзы таусылған, мәңгілікке ұмтылған
кез келген пақырдың құрдымға кетер ... ... ... ... түбі бір келмей қоймайтын өлімге мойынсұну,
бекіну де кісілік қасиеттен, терең танымнан туады. ... ... ... ... ... әлсіздік емес, қайта тірліктегі күннің
қадірін жете білу мен ... ... ... ... ... ... кезде өлімді ойлап, мойындап жүру кісіні асып-тасу мен
қапы қалу секілді көп қателіктен қағып, сақтандырады.
Нәресте үлкен өмір ... ... ... ашады. Мұның жай-жапсарын,
тәрбиелік мәнін Мағжан «Педагогика» тақырыпты ғылыми ... ... ... басталған өмір өлімнің әлдиімен аяқталады.
«Мен де тезірек өлейін
Әлі жаспын демейін ...
Мені де, өлім, ... ...!» [46, 156 б.] деп ... ... өлім ... суреттеуде Мағжан адамның ішкі тұңғиық
терең, көзге ілінер, ілінбес нәзік қалтарыстарын, оған тән ... ... ... жарқ ... ... ... ... Адамды қажытатын
қайшылық қайдан туындайды? Әрине, ... ... ... ... ... ... олар өздігінен өзі қайшылық ... ... оған ... яғни ... ... ... өрбуі,
дамуы, шиеленісуі, тағы да басқа жайттар. ... ... ... атқан
сезімдер ағыны екі сипатты: біріншісі, махаббат пен ... ... ... жағымды әсері терең суреттелсе, екіншісі: адам болмысын жан ашуы,
қызғаныш пен ... ... ... ... ... ақылынан адасуы, ақылынан
айрылу барысындағы күрделі психикалық процестер ... ... ... Ішкі сезім қақтығыстарының қоюланып, ширығуы табиғаттың
сұрапыл күштерімен ұдайы ... ... Бұл ... ... ақынның
маңызды табыстарының бірі. Адам мен табиғат өмір мен өлім сияқты ... ... өлім – ... ... екі ... ... ... қылар жыр бар-ау» [46, 154 б.] – деп Мағжан өз ойын
тағы да нықтай түседі.
Өмір – ... қиын ... ... өте қасиетті құндылық, ол
әруақытта қымбат.
Ешбір тірі пенде өмір сүруден өз ... бас ... Ол ... ... Мағжан өмірді біртұтас ... ... ... ... ... бір туындысы бөлшегі етіп қабылдайды. Табиғатсыз,
жаратылыссыз адам жоқ, күні қараң ... Ал ... ше, ол ... ... береді. Бірақ сана оған бағынбайды, дене бағынса да, сезім бағынбайды.
Сондықтан адам бұлқынады, серпіледі, үстем болғысы ... ... кең ... ... бірдей қалыпта тани білуде,
ойшыл ақын, ең ... не ... ... да, ... ... ... ... адамзаттық деңгейдегі тұжырымға бой ұрады. Табиғи таланты,
көл-көсір білімі Мағжанды ақын деңгейінен әлдеқайда жоғары көтеріп, ... ... адам - әлем ... ... ... талпынтады. Адамның
мол ішкі сезімдік мүмкіндіктерін суреттеумен қатар, одан тыс жер үсті
тіршілігінің, ... ... ғана ... ... ішкі ... ... Сондықтан Мағжан өзі тұжырымдағандай, ақын деген өзі
болжап біле бермейтін ... ... ... пір, ... жын, ... ... ... ол қиындықты қайыспай көтеретін, не дүниені тәрк етіп, бәрінен
безінетін жан.
Өмір мен өлім туралы ... ... ... ... маңызды
қорытынды ақынның өмір сүруге, ... ... ... ұмтылғанын
көреміз. Оған адамға, өмірге, ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы ғашықтық тән. Тіпті ақынның мұңды сөздері
мен жүректің түбінен жалын атқандай шығып жатқан күңіренісі де адам ... ... Мұң мен ... ... болашаққа сенім де, үміт те
бар.
Өйткені ақын шығармашылығында жалпы адамзаттық үн, ұран ретінде «күн»
концептісі жиі қолданылған. «Күн», «от» ... ... ... қара түнек қайғыны жеңуге қуат береді. Күнге деген ... ... ... тән ... оптимистік көңіл-күйді сипаттайды. Өзін «Күннен
туған» баламын деп есептеп, жер жүзінде нұр беретіндігін, жан-жағына ... ... өмір мен өлім ... көп ... бәрі бір ... тұсы – оның ... ... қашып, ол жоқ жерді іздеп, шарқ ұрып, іздестіріп, ондай
бұрыштың жер ... жоқ ... ... ... жоқ – ... ерсем,
Қорқыттай жанды жаспен жуа білсем.
Жас төгіп, сұм өмірде зарлап-сарнап,
Құшақтап қобызымды көрге кірсем» [46, 230 б.] – деп ... ... ... ... ... бұл объективті қажеттілік, өмір мен
өлім ұдайы алмасып отырады. Бұл табиғаттың, ... ... ... Бұдан
ешкім ешуақытта құтылған жоқ. Кез келген өмір өліммен аяқталады.
Мағжан осы бір тылсым қажеттілікті үлкен шеберлікпен жеткізе ... ... ... де, ... әлдиле» деген Мағжан шығармасы оның басқа
туындыларынан ерекше мағыналығымен көзге ... Өлім – ... ... ... пен үрей ... ... күш. Өлім сырын әбден
ұғынып, терең түсінген жандар болмаса, қарапайым көп кісі өлімнен қорықпай
қалған емес. «Әлдиле, өлім, ... дей ... ақын ... өзін ... ... керек деген ақыл ұсынады. Яғни, өлімді төбеден жай ... ... ... бір ... ... біле ... ... заңдылығын
түсініп, оны жеңе білу, өзінің кісілік ерлігін танытып өту ... өмір мен өлім ... ... ірі – ... ... ...... түрік мәдениеті үшін өте қымбат, қасиетті тұлға. Оның
есімі төңірегінде әртүрлі аңыздар көп. ... ... ол ... әуез қалдырған күй атасы, енді бірінде өлім атаулыға қарсы
шыққан адам ... ... ... ... Ұлы тұлғаға байланысты
айтылған осы екі бейненің де белгілі себептері бар. Ең ... ... ... жеке ... ұлттар қалыптаса бастаған кезеңмен
тұстас болуы. Тарихи ... ... ... егер мұндай даралану,
бөлшектену әлеуметтік ортаның ішкі даму ... ... ... ... ... ... сол дәуірде ғұмыр кешкен ұлы тұлғалар ерекше
сезімталдығына байланысты ... ... ... толғаныстар
шеңберіне түседі.
Қорқыт адам ғұмырының қысқалығына наразылық білдіріп, желмаяға мініп,
шарқ ұрып, өлім болмайтын мекен іздейді. ... ... ... да ... көр
шығады.
Мағжанша айтсақ, қайда барса да, асқар тау да, ну ... да ... ... ... не?» - деген сұраққа жауап бермеді. Қайта-қайта оның ... ... ... көр – сенің көрің, Қорқыт жазған!» [46, 224 б.] - ... ... ... ... қиын ... ... басып, екпінген көңілді жасытып,
жігерді құм қылатын шындық.
«Түнерді бұрынғыдан ... ... ... желдей өмір өтер.
Күмәнсіз өлеріңді біле тұрып,
Дүниеде талаптану, тұру бекер.
Көз ашып, өмір шолақ, жұмумен тең,
Тағы да өз өмірің соққандай сең.
Арандап ... ... ... ... па екен ... ... ем» [46, 223 б.] - деп ... ... ... жастайынан ой жетегінде жүріп, ... ... ... ... егер ... ем ... онда от-
үміттің, ойын-күлкінің, таудай талаптың қажеті бар ма деген ... ... ... ашып ... өмір ... көз ашсаң-ақ ажал қамап.
Өмірде мынау шолақ неге керек,
От-үміт, ойын-күлкі, ... ... [46, 222 б.] ... ... – үміт – тек ... сияқты сөзі сәуледей шуақты, күндей қуатты,
жасығанды жебеп, тоңғанды жылытқан, қайғысын емдеген өнер киесі ... ... ... сері, сұлулық символындай болған, жасындай
жарқылдап тез өте ... ... ғана ... ... таптырмайтын концепт.
Олай дейтініміз – осы екі сөздің тіркесінде қаншама терең мән, мағына бар
десеңізші.
От – ... ... ... ... мен жаңарудың, пайда
болудың, бола берудің көзі.
От жан-жағына жарық таратады, ... ... ... жол
көрсетеді. От – ... ... ... ... дами ... ... ... тоқырамаудың, қайта-қайта жаңарып, жанданудың,
жарқылдаудың белгісі. Сондықтан, ол - ... ... ... ... мен ... бір-біріне айналып, әр уақытта бұрын-
соңды болмаған тың түрге еніп отыруының ... От ... ... болады ғой. Ең алдымен, от бүкіл жер планетасына жарық беріп, ... ... ... ... ... бұл болмаса жерді топан – су басып,
тіршілік сөніп қалар еді. От – ағаш, ... ... ... уран ... сым
темірден өтетін тоқ қуаты. Сонымен қатар, от – жан жылуы, шығармашылық
жалындау, жарқылдау. От – ... от – ... күш, яғни ... ... ... ... тәңірі от, оттан басқа тәңірі жоқ».
Міне, осы құдыретті, киелі сөзді үмітпен байланыстырып, ... ... ... ... үні, ... ... құнарлы, рухани жүгі терең
концепт. Үміт – ... ... Ол тек ... ... ... Ғұмырының
әрбір сәтін, минутін, сөкентін бағалай білетін қазақтың сол ... ... ... ... ... Үміт бар да, ... те бар, ертеңгі
күнге ұмтылыс та бар. Яғни, үміт – бар болудың, бола берудің, ... ... ... Үміт ... ... ... ету, ... да
одан әрі өз жалғасын таба береді. Үміт – адам болмысының басты нышандарының
бірі. Қазақ үмітсіз шайтан ... Шын ... ... ... ... ... ... Шайтанның бар ойы – адамның еркін билеп алып, оны
жамандыққа итермелеу. Үмітсіз ... ... ... ... ... ... махаббатына, сүйіспеншілігіне бөленгенің. Адамзатты
махаббатпен жаратқан Алла оған ... ... ... үміт ... ... ... уайым, қайғы – бұл жауапкершілік сезімдері. Күнделікті
тіршіліктің күйбіңі мен алаңсыз өмір сүріп ... ... ... ... сын ... қарап, өз тіршілігін барлап ... ...... ...... Осы ... ... жеке өзіне бағытталмай,
отанына, еліне, ... ... ... солардың қамына
байланысты туып жатса, онда олар ... ... ... ... соң Мағжанның «от-үміт» деуінің қаншалықты бағалы,
жан-жақты ойластырылғанына бірде бір күмән ... еді. ... ... ... ... ... ... «от-үміт» жалпы өмір белгісі, оның негізгі
қасиеттері мен ішкі мазмұнын ... ... ... адам барынша
жалындап, жарқылдап, өзіне тән ішкі-сыртқы қуатты түбі ... ... ... ... деген қарым-қатынасын жан-жақты анықтап, тіршілік
етеді ғой. Тіршілік ету барысында материалдық, ... ... ... пайдаланып, ойнап, күліп, таудай талапқа ұмтылады.
Ойын-күлкі адам болмысының барлық мүмкіндіктерін тепе-теңдікте ұстауға
негіз болады. ... ... ... адам тіршілік етудің азаптарын, қайғы-
қасыретін жеңілдетеді, торығудан, ... ... ... ... талап адам өмірінің мақсатын айқындайды. Алдына белгілі
бір мақсат ... адам ғана бір ... ... ... ұмтылады. Сол
ұмтылыс жолында өзін-өзі, басқаны, тарихты, бүкіл ... ... ... ... бұл дүниеде бір-бірімен біте қайнаспаған ешнәрсе
жоқ. Әлем – адам-тарих біртұтас ... ... ... ... ... «от-үміт, ойын-күлкі, таудай талап» деп бір-бірін қатар
қоюы тек поэтикалық сөз құрастыру қисынынан ғана емес, ... өмір ... ... табиғи және тарихи байланысқан. Егер таудай талап, ойын-
күлкі болмаса, от-үміт те болмақ емес, керісінше ... өзі де ... ... ... ... ... Бұл өмір сүрудің заңдылығы,
әруақытта болып отыратын бұлжымас қисындылығы.
«Қорқыт» поэмасындағы келесі маңызды ұғым «От-адам».
«От – адам ... ... ... ... жан қажу білмес, қуар сағым.
Тағы боп, күңіреніп кезіп кетті,
Қорқыт та шешпек болды жан жұмбағын» [46, 223 б.] деп ... ... ... талдап көрейік. От туралы жоғарыда айттық.
Үміт – тек ... ... ... ... ... ... да қатысы бар. Бірақ «от-адам» оның ... одан да ... ... ... адам ... ... дүниетанымның бір ғана, яғни
болашаққа бағытталған қырын ғана көрсетеді. Ал адам ... ... ... ... ұмтылысын бір-бірінен ажырату мүмкін емес.
Яғни адамда үмітті тудыратын, оған жан бітіретін басқа да мол мүмкіндіктер
бар. Адам - ... ... ... ... ... суып, біресе ысып,
біресе сөніп, ... ... ... ... ... ... кеңістік пен уақыттағы иесі.
Мағжанның «от адам отпен ойнап сынар бағын, жүйрік жан қажу ... ... деуі адам ... тән ... ету, ... ... ... ұдайы
жүгіру, бірдеңелерді үнемі жасау, жабықбау, жоқтан барды істеу, яғни іс-
әрекет пен күрескерлік рух тән ... ойды ... ... Мағжан адам
болмысының түпкілікті мәнін соншалықты терең түсінетінін дәлелдейді. «От-
адам» - іс-әрекет иесі, әлемді, оның ... ... ... ... оған ... ... ... яғни ол шығармашыл,
іскер, жасампаз, өзін-өзі, қоршаған ортаны, тарихи процесті жасаушы,
дамытушы, ... ... ... ... ... сайын тарих көші одан әрі жылжи түседі, ... ... ... өз бойында мүлгіген қасиеттері мен заңдылықтарын аша
береді. От адамның отпен ойыны оның тарихи болмыстағы миссиясын одан ... ... ... ... тың, жаңа ... ... ... иесі болып тұрған адам мәңгі өмір сүруі тиіс,
оған өлуге болмайды. Бұл – ақиқат, шындық. Ал ... ... ... ... ... ... ... сөздер шыға беруін тоқтатақан жоқ.
«Мына сөзді оқып ол түн боп кетті,
Басқандай жүрегіне болды шоқты.
Көл болып ... жасы ... баса ала ма ол ... ... [46, 224 б.] деп ... ... шумақтағы шоқ, өрт тағы да отпен байланысты. Шоқ – жанып болған
заттың әлі қызуы қайтпаған, ... ... бара ... күндей болған от
болмысының бір сипаты, ал өрт жан-жаққа жалын ... ... пен ... ... түтіні мен алқызыл жалыны жан-жаққа шашыраған оттың
өзі. Қалың ... мен ... ... ... де тірі қалдырмаған,
жолындағының бәрін жалмап, құрдымға ... ... орта ... ... су ... ... жан түкпірінде заулаған өртті көз жасы көл
болып ақса да өшіре алмайды. ... ...... өмірге ұмтылған Қорқыттың
жан дүниесінде болып жатқан ішкі аласапыран мен алай-дүлей жалынды ешбір
нәрсе тоқтата ... түбі ... етіп ... ... ... ... ... ынтасы өлген, көңілі қаяу,
жігері құм болған, денесін қайғы жаншыған. Қорқыттың осы күйін ... ... ... үміт ... тағдыр қатты қақты созған қолды.
Сонда да қажу білмес ойлы Қорқыт
Дүниенің төрт бұрышын кезбек болды» [46, 225 б.] деп ... ... ... тауы ... сағы ... ... үзілген Қорқыт
енді ойға шомды, қалың ой қамаған жағдайда ажалды қалай жеңуге болады деген
өзі үшін мәңгі ... ... ... Өзінің баяғы Алтайына,
күңіренген Алтайына қайтып келіп, ой ... ... ... тағы да ... ойлы ... ... Сонда ол не көрді? Ақын оны
«Ел мынау баяғыдай малын баққан,
Малындай алдындағы жусап жатқан:
Қайғысы, қуанышы бәрі де ... ... бәрі ... бәрі ... [46, 226 б.] деп ... бағып, күнделікті тіршіліктің қамын ойлап, аштан өліп, көштен
қалмасам болғаны деп тағы да бір ... ... ... мәз болатын
қарапайым адамдардың дәйексіз, бұдырсыз, бояусыз, сүреңсіз, келеңсіз өмірі.
Осындай тоғышарларға ... ... ... тіл ... ... ... ... алады.
«Бір күні шошып тұрып көргендей түс,
Кесіп ап қарағайдан қылды қобыз
Қыл тағып қобызына сөйлейтіп ед
Алтайды күңірентіп шықты лебіз» [46, 227 б.] деп ақын ... ... ... ... ... ... жаны өртенген Қорқыттың ішкі
арманы мен тілегі, іздеген мұраттары, алдына ... ... ... ... ... ... ... айтсақ:
«Күңіренді, жылады зарлап қобыз,
Жанды өртеді толқынды, мұңды лебіз
Жасын төкті көл қылып, шерлі Қорқыт
Жан жыласа, ... қала ма ... ... шықты сарын,
Бірде мұз, бірде дауыл, бірде жалын...
Қарағай мен қыл сырнай не деуші еді,
Шығарды сарын менен Қорқыт зарын» [46, 227 б.].
Әрине, бұл ... кім ... сана ... ... ... ... ... сарынды тыңдау, түсіну қажет. Ал бұл – қарны тоқ,
қайғысы жоқ, жаны тыныш, қор-қор ... ... ... ... жат нәрсе.
Осыны көріп, айналадағы қара байыр, қара дүрсін, жадағай өмірге ... жаны жай ... ... ... ... бір ... зар ... жан арпалысын Мағжан:
«Жай адам қияға ондай қол сермей ме?!
Ақынға аз нәрсе ауыр ой бермей ме?!
Қиялмен арманға ұшқан, сағым құшқан
Жүйрік жан ... ылғи көр ... ме?!» [46, 228 б.] деп ... ... ... адам ... ажалдан құтылмайды, оны жеңу
мүмкін емес деген ой. Бұл, әрине, әркімге таныс ой ғой. ... ... ... ... да, ... өмір ... ... байлыққа, барлыққа
үйір, атақ-даңққа құмар. Табиғат пен тағдыр барлық ... ажал ... ... ... ... де, бай да, ... да, қорқақ та, сұлу да,
ұсқынсыз да – бәрі-бәрі өледі.
«Қорқыт» поэмасынан өлімді ойламаған адам терең өнер ... ... жер үшін ... ... ... кейінгі ұрпаққа жалғаспайды деген
өте маңызды дүниетанымдық ұлағат туындайды.
«Қорқыт» поэмасында сөз ұстасы, одан небір тамаша ойлар мен ... ... ... ... ақын ... оның ... тарихтағы орнына
баға берілген, оның ерекше жаратылысы мен табиғаты айшықталған.
«Ақын – жел, есер, гулер жүйрік желдей,
Ақын – от, ... ... ... ... жан жүрегі – ойнаған от,
Ақынды аласұртар тыныштық бермей» [46, 228 б.] деген ... үні ... ... жан-жақты ашып береді.
Осы поэманың барысында біз үшінші рет «ақын - от» деген тіркестегі
«от» ұғымымен кездесіп ... Яғни «от» ... ... үшін ... ... Ол ақынның өзіндік философиясының мәнін ашады. «От - ... - ... ... - от» - ... үш маңызды концепт – осы үшеуінің
айналасында жалпы Мағжан шығармашылығы туралы ... ... ... ... аз ... ... ... оқиғаларға толы тарихи дәуірде өмір
сүрді. Оның ой өрісінің жеткен деңгейі мен өмір сүрген ... ... ... ... ... өскен ортаның даму динамикасы ақын болмысының
жетілу, өркендеу қарқынынан әлдеқайда артта ... еді. Өзі ... ... ... ... ... ... баға бере отырып, қынжылса да,
қиналса да алыс болашаққа үміт артты. «От - ... ... ... ... болашағына артқан сенімі, дәмесі. Ол -жай ғана ... үміт ... ... жарқылдаған қуаты мол «от үміт».
«От - адам» концепциясы ақынның жалпы адам болмысының мол қуаты мен
мүмкіндігін ... ... ... ... адам – ... ... көп ... - от» концепциясы адамды, қоғамды, ... ... ... мен даму ... ... бағамдап, бағалап, сөз жүзінде
көпшілік назарына ұсынатын сөз зергерінің ерекше миссиясын көрсетеді.
Адам өледі, бірақ оның ойы ... «Ой – ... ... ... ... ... ұлы» - міне, Мағжан берген анықтама. Әдемі поэтикалық
сөз арқылы ақын жалпы ойлау сияқты адам ... ... ... ... негізгі белгілерін тайға таңба басқандай қылып көрсетті.
Ой – желдей ... ... ол ... ... жер жоқ. ... адам ... ... құрылымның микробөлшектік қабатының жаңа
бұрылыстарына жол ашты.
Ой – ... ... ... оның көмегімен танылған дүниетанымдық
інжу-маржандардың санының өскендігі соншалық, көлемін анықтау үшін ... ... ... өзі ... ... – қалың өрттей ұлы, өйткені оның нәтижесінде дүниеге келген
идеялар, ... ... ... ... ... ... деңгейде өзара ұшырасу, үнқатысу сияқты өлшемдерге сүйенетін
бейбітшілік мәдениеті концепциясы ... ... ... ... өлшеміне айналды.
«Қорқыт» поэмасынан тарихқа, тарихи санаға үлкен сыйлаушылық, ... ... ... ... ... Мұның үлкен тәрбиелік мәні бар.
«Ол күндер көз жетпейтін ерте күн ғой,
Ерте күн – ертегідей ерке күн ғой...
Өткен күн – ... сұлу ... ... ... ... ой» [46, 229 б.] деген Мағжан ойы
бұл күндері де өз маңызын жойған жоқ. ... ... ... ... одан ... көбейе береді. Халық өзінің тарихи, табиғи бастауынан
алыстаған сайын өзінің өткен жолына, тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... пен дәстүр арасындағы өзара ұшырасушылық
пен рухани сабақтастық мәселелері негіз болады. ... ... ... ... ... ... қана қаперсіз, жан-жақты ойластырылған болашағын
қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... жолда «өмір мен өлім», «махаббат пен жек көрушілік», ... ... ... мен ... «әсемдік пен сұрықсыздық»,
«ақиқат пен адасушылық», «шындық пен жалғандық», «бақыт пен ... пен ... ... ... ... түсіну
методологиялық маңызға ие.
Қазіргі кезде ... ... да көп ... ... ... мүмкіндік алды. Бұл бұрынғы жетістіктерімізді толық жоққа шығару
емес, тарихи құндылықтарды жаңа дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... ұмтылыс болып саналады. Қоғамның рухани
өміріндегі құндылықтардың өзіндік ... мен ... көп ... Және ... ... ... тарихи процестен әртүрлі көріністер мен көрнекті
тұлғалардың іс-әрекеттерімен байланыстырмай терең ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі басқа ... ... ... ... ... болуы шарт емес. Осы
уақытқа дейін рухани құндылықтарымызды солардың айтқан ... ... ... Сол ... әлі де жалғасуда. Енді өзімізді өзіміз
бағалайтын, өз пайымдауларымызды ... ... ... жетті. Қазақтың
болмысына сай келетін, соны айғақтай түсетін, рухани ... ... ... арқа ... ғана ... болары сөзсіз. Ажалдың өзіне қарсылық көрсеткен, мәңгілік
өмірді іздеген Қорқыт үлгісі біздің ... ... ... сай ... ... желмаяға мініп дүниенің төрт бұрышын аралайды. Жасында
кездескен бір ... ... жер: ... ... - деп, ... ... таулар: «бұрын сәулетті едік, енді мыжырайып үгіліп ... деп ... ... ... да, аңыз ... ... қазылып жатқан қабірге
душар болады. Бұл ... ... деп ... Қорқытың қабірі деп жауап
береді.
Қорқыт дарынды ақын һәм ... ... ал оның ... ... ... үлкен философиялық мән жатыр» - деп ... ... [75, 131 ... ... ... тілдес халықтарға аян Қорқыт ата туралы
аңыз қазақ ... үшін ... ... ... ... ... ... [76, 24 б.] деп жалпы Қорқыт есіміне байланысты
аңыздардың рухани маңызын атап көрсетеді.
Ел аузында Қорқыт ата ... ... ... мен ... ... ... Қорқыт халықтың есінде керемет күшті күйші – композитор
ретінде де қалды. Бұған оның ... ... ... ... «Байлаулы
киіктің зары» сияқты толып жатқан тамаша шығармалары ... бола ... ... ... ... ... ... мейлінше кең
танымал болған тамаша аңыздардың бір тобы Қорқыт атына байланысты. Кезінде
елдің ақылгөй ... ... ... ... ... ... ... сөзгүлі, тәуібі саналған Қорқыттың есімі мен өнегесі мың ... ... бері ... ... ... әрбір буынның санасына дарып
келеді» деп ... атап ... [77, 35 ... ... ... қазіргі рухани ізденістерімізбен
сабақтастығын ғалым Б.Қанарбаева да орынды атап ... Ол ... ... ... мәні» деген мақаласында: «Поэмадағы Қорқыттың
адамзат баласы үшін «мәңгілік жер іздеуі» Мағжанның ел егемендігін ... ... ... ... өмір ... келу – адам жаратылысынан
келе жатқан арман. Адамзат баласы жарық дүниені ... ... ... де ... ... Бұл табиғи шындық» [78, 84 б.]- деп жазды.
Ажалдан бас тарту, оған ... ... ... ... ... Мағжан шығармашылығындағы сүбелі тақырып.
Өзін айбатты арыстанға, қуаты тасыған жолбарысқа, ... ... ... ... ... ... теңеген Мағжан
«Өзім – патша, өзім қазы, өзім – би,
Қандай ессіз не қылдың деп тергейді?
Мейірленсем – сегіз жұмақ қолымда,
Қаһарлансам – ... даяр ... ... жасағандай жалғызбын!
Мен бе иілер әлсіз адам ұлына?!
Өзім – тәңірі, табынамын өзіме,
Сөзім – құран, бағынамын ... да, ... де ... ... келдің өлер кезіңе» [46, 80 б.] деп жырлаған Мағжан
өз ... ... ... ... ... ержүрек табиғатын
көрсетеді.
Мағжан «Қорқыт» поэмасын жазып, өзінің тас қапаста, «қыбырлаған
қоңыздар» мен ... ... ... ... ... ... ... сорлылардың арасында қалғанына іштей үлкен наразылық
білдіре отырып, бұл күйдің ұзаққа бармайтынына сене отырып, бостандық ... ... ода ... Көк ... ... нұры ... ұшып бостандық» [46, 87 б.] - деп жан-жағына қуана хабарлады.
Адам баласы бар уақытта өмір мен өлім ... да ... ... Өмір – мәңгілік қозғалыс, қозғалыс бар жерде ... ... ... ... XX ... бас ... жазды. Одан бері 100
жылдай уақыт өтті. Осы уақыт ішінде адам баласы ғылыми ... ... ... де, оған әлі ... жете ... ... өзінің рухани
тілінен, негізінен айрыла бастаған балаң сананың іздену, өсу, ... ... ... әлі өрісі белгіленбеген екі ұдайы өмірдің
болмысын да көріп отыр. Яғни ... ... ... ... ... бас ұратын прагматикалық сана мен руханилықтан толық ажырай
қоймаған, ... ... пен ... ... төтеп беру иммунитеті
төмендей бастаған ерекше таңдау жағдайында қалып ... ... ... ... бетпе-бет ұшырасуы - адам өмірімен, оның ... ... тағы да ... ... ... ... ... күннің
бұлжымас шындығы.
XX ғасырдың көрнекті ойшылы, жазушы Ш.Айтматовқа көне дүние жәдігері
Сенеканың философиялық хаттарын қазақшаға аударып ... ... ... ... аға, ... мәні неде деп ... кім, ... ... Сенің сұрағыңа бір сөзбен жауап беру мүмкін емес. Егер мен
осы жерде дәл айта ... ... ... ... өмір сүру қызық болмай қалуы
мүмкін. Бұл ... ... ес ... ... ... ... Жауап
табылған жоқ. Табылмайтын да шығар. Бірақ осы сұрақтың өзі адамзат ақыл-
ойын ... алға ... – күш» [81, 48 б.] деп ... ... ... ... ... поэма «Қорқыт» шығармасы да осыған
меңзеген, осы ойды ... ... ... ... ... ... ... күпті қылатындай дәрежеде көрсеткен.
Қорқыт туралы хикаятты XX ғасыр да жалғастырды. Әзірбайжан халқының
жазушысы Анар ... ата» ... ... ... ... ... докторы Х. Короғлының пікірі бойынша, Анар өзінің бұл көркем
хикаятында ежелгі ... ... ... ... ... ... ... тіпті жекелеген себепті дәлелдеріне ... ... ... ... Солай бола тұрса да, бұл хикаят соны туынды болып
шыққан. Анар ... да ... ... шаттығы оғыздардың өздері
арасында, көрші тайпалармен де тату ... ... ... ... өмір
сүруге ұмтылысын көрсету болып ... ... да, Анар ... ... өзіндік көркем тәсілмен суреттеуде аса зор шеберлік
танытқан.
Хикаяттағы оқиғалар «Қорқыт ата» кітабындағыдан ... ... ... - деп атап көрсетеді ғалым Х. Короғлы – ... өз ... бір ... ... оғыз бектерінің тақ таласы мен бақ таласы, биік
пен байлық жолындағы өзара қанды ... ... ... ... ... қаза тапқандардың мәйіттері тау-тау болып үйілген ... ... өте ... ... ... өзі ... көз ... көне түркілердің, соның ішінде
оғыздардың да, елім деп, жерім деп, жан аямай соғысқан ... ... ... ... құлыптастар мен балбал тастарды елестеді [81, 31
б.].
Міне, рухани дүниелер болмысының ерекшелігі оның бітім ... ... түк ... ... ... Шығарманың өзі тарих
қойнауына кеткенімен ондағы жекелеген идеялар ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... бұл ... ... ... аңыздардан айқын көріп отырмыз.
Өйткені тарихи Қорқыт жырларынан біз ... әке мен ... ... ... ... мәселелер туралы көбірек мәлімет алып, солар төңірегінде
ойланар едік. Ал ... ақын ... ... ... осы әсерлердің
астарында одан да тереңірек жалпы - өмір мен өлім сияқты ... ... көз ... XX ғасырдың екінші жартысында «Қорқыт» тақырыбына
қайта оралған Анар да осы ... ой ... ... ... ... ... Ілес Анар хикаятының
жасампаздық табиғатын көрсете отырып, былай деп ... ... ... ... ... ... даладағы тастарды бір жақ ... ... ... қос өгіз ... ... жыртып жатады. Оған жасөспірім
баласы көмек көрсетіп жүреді.
... Қорқыт ата Әзерге қарап тұрып былай деді:
- Балам, Әзер, ... ... мына жер ... Отаңына, атамекеніңе
айналуы үшін екі нәрсе керек. Біріншіден, бұл жерге егін салу, оның ... алу ... ... бұл ... ... ... ... шарт. Өзің
қорғай алмайтын жерге қоныстану, егін салу ... ... ... ... ... ... ... алмайсың, өсірген өніміңді өзің жинап ала
алмайсың. Ал тыныштығы жоқ, егін ... ... ... әуре ... қажеті
де жоқ» [81, 32 б.].
Бұдан қандай қорытынды ... Егін егу, өнім ... ол ...... бәрі өмір сүруге қажетті негіздер. Жерсіз, оның нәрінсіз
тіршілік тіпті болмайды. ... кім ... ... кім ... ... ... Адам тек қана осымен шектелмейді, ол өзінің әмбебап іс-әрекетімен
бүкіл дүниені өзгертеді, дамытады, ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, өзін-өзі өндіреді. Осы процестің ... ... ... ... ... ... ... «таудай-
талап» сияқты аса маңызды рухани әлеуметтік тетіктер ... ... ... мәні мен ... ... ... өз ... адам бәрібір өлетіндігін өте әдемі жырлай
отырып, өлім ... адам ... ... баға беріп, оны өзін-өзі
белгілі бір шектеу жағдайында ұстауына мәжбүр ететін рухани ... ... деп ... ... бар. Кейбір іс-әрекеттерде біржақтылыққа ұрынып,
шектен шығып бара жатқан ... әй, ... ... ... деп ... ... ... бірден-бір рухани тетік – бұл өлім деген аса
үлкен бақытсыздықтың ... Оны ... тірі жан ... ... тиіс.
Өмір мен өлім тайталасы - Мағжанның «Шолпанның күнәсі» тақырыпты
шағын ... де ... ... Бұл әңгіменің құндылығы – Шолпан
есімді жас келіншектің бақыт, махаббат жөніндегі ... ... мен ... ... ... философиялық мағынадағы жалпы заңдылықтар
туралы пікір ... ... ... ... ... да, ... ... ... ойында да, өзгерістің даярлығы болмаса, дәл өзі ұзақ ... ... ... Өзгеріс қашан да болса кенет болмақ. Екі ай, үш ай күз ... ... ... адам екі-үш ай бойына сезіп жүрмейді. Бір-ақ уақытта,
айталық бір-ақ түнде әжімді жүзді ... ... ... сезіп қалады»
деген [46, 294 б.] Мағжанның осы бір ... ... ... ... ... пен өткіншіліктің, ұдайылық пен үзіліп кетуліктің
күрделі қарым-қатынасын түсіндіреді. Иә, ... ... ... ... ... ... оны ... алдын ала дайындаған үздіксіздік бар ғой.
Оған күнделікті өмірде ешкім мән бермейді, ойланбайды. Шолпан – ... ... ... ... ... бар, бақытты болуды өзінше
түсінетін ары да, жаны да таза ... ... ... шын ... ... ... ғашықтықтың уытына мас болып, ... ... ... екі ... ... ... махаббат жібі үзілмеу
үшін екі жанды бір-біріне қоса білген ... да ізгі ... ... ... келіп, тот салмау үшін бала болмауын» тілеген [46, 293 б.]. Ол уақытта
бала махаббатты бекітетін, оған ... ... ... ... ... Мағжан: «Күншығыстан ақ жібектей таң атып келе ... ... адам ... ... ... ... ... тасқа ұрып тәңірден
бақытты тұрмыс, өшпес бақыт, кетпес байлық, әсіресе бала ... ... ... ... ... бере ... [45, 293 б.] ... еді» деп суреттеген
Шолпан таргедиясы – адам баласының түпкілікті бақыты бала екендігіне
көңіл бөлмей, өзінің қолындағы бақытын ... ... ... ... ... ... озуымен бірге бірте-бірте май шамдай еріп
сөнетіндігі, құшақтың ыстығы өмір бойы бір ... ... ... екпіні баяулаған кезде бір-бірінен жирендірмей, бір-біріне берік
байлайтын бала екендігі, баланың ер мен әйел ... ... ...
міне, осы ойлардың бәрі сол сағатта ап-айқын боп ... көз ... [46, 295 б.] деп ... Мағжан. Осыны түсінген Шолпанды суреттей
отырып, ақын кез келген адам баласының аттап өте ... ... ... ... сөз қозғайды. «Көзінің оты сөніп, сұп-сұр күлге айналған,
күздей көңілсіз кәрілік. Жанның қанатын қырқатын, жүректің отын ... Бала ... сол ... сөніп бара жатқан өмірге кім сәуле берер,
кім оны жылытар? ... бала ... сол ... ... дәні ... кеуіп
қалған шөптің қауығындай бос өмірдің кемтігін кім толтырар?» [46, 295 б.].
Міне, Мағжан ... ... және ... ... ол Шолпанның
жеке өмірінің қайшылығы арқылы бүкіл адам ... мәні мен ... ... ... сәттік терең сезімдер мен оның ... ... ... ... ... күрделі қатынастар әлемінің
диалектикасы осылай өрбіп отырады. Бала ... деп ... ... ... ... бере көр» деп, ... ... болмысының барлық мүмкіндігімен
бала сұрады. Осы тұстағы Шолпанның әрекеттерін жан-жақты суреттеген Мағжан
тағы да өмір мен өлім ... ... ... терең емес, адамның жаны
терең, су түбінде жатқан зат жел толқытса ғана ... Ой ... ... шер ... да ... ... ... шер мен сырдың көлеңкесі, сәулесі
ғана шықпақ. Дүниеде адамнан қиын ... жоқ. Адам – ... жоқ ... деп ... ... ... адамның шешуі жалғыз өлім» [46, 294 б.] деп
Мағжан өлімнің тың рөлі мен ... ... ... адам өмір сүріп
тұрған уақытында шешілгені дұрыс және орынды. Өлім арқылы шешілген жұмбақ ... ... ... ... бақытсыздық.
Шолпан балалы болып, өзін де күйеуі Сарсенбайды да ... ... қиюы ... ... ... ... болды. Сол үшін неше ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы сарынға түсетініне кәміл сенді. Шолпан ... ... ... ... ... дәстүріне де адал, жақсы адам. ... бала ... үшін ... ... ... бара ... тоғышар
Әзімбаймен болған уақыттағы жан азабы, қайғы-қасіреті айқын дәлелдейді.
Жеке адамның түсінігі мен ... ... мен ... асып ... ...... ... үшін арынан аттаған, ерінің көзіне шөп
салған бұзық әйел. ... да ... кінә ... ... біле тұра,
Шолпанға тыс жарып ештеңе айтпай, тоң мойындық танытады. Өзіне талай рет
жарасты ... мен отты ... ... ... ішкі жан ... ... оған ... күш көрсетіп, ақыр аяғында өлтіріп тынады.
Сарсенбай – қазақтың ұлттық сана сезімінде мықтап орын алған ер адамға
тән өркөкіректік пен ... ... ... мен ... ... ... қайшылықтың жеке
адам мен қоғам арасындағы қайшылықтың өзара ұшырасуы.
Жеке адамның көзқарасы мен қоғамдық пікір ... ... ... ... ... ... бір ... оқиғада одан әрі тереңдеп, өзінің
соңғы ширегіне жетеді.
XX ғасырдың бас кезінде ... ... ... әйел ... ... ... болмағандығының бір дәлелі осындай жеке өмір драмасында
айқындалады.
Шолпанның жеке басының ұғымынан, арманы мен тілегінен тым ... ... ... ... ауыл ... – Мағжан жетеріне ... ... ... қисық киіп, аяғына кебіс іле ... ... ...... елді ... ... отағасылар, мәсісін
қоңылтаяқ киген, өзінен-өзі ұялатын келіншектер. Кең қоныш етік, кең қолтық
қапша киіп, дамбалының ауы ... ... ... да ... ... ... басатын жаңа атқа мініп келе жатқан кісімшіктер» [46, 207 б.]. Міне,
Мағжанның жіті көзі мен көңіліне бірден ... ... ... ... ... жадағайлық пен артта қалушылықтың, адам құқығын жерге
таптаудың бірден-бір көрінісі – Шолпанның өлімі. Иә, ... - өз ... ... ... таба ... көпшіліктің алдында күнәға батқан
әйел. Шын мәнінде, ол - бақытты ... ... таза ... ... ... ... оның барлық болмысын атап көрсетеді. «Теңіз терең емес,
әйелдің жаны терең. Жеті қабат жер ... ... ... ... бірақ
әйел жанының мінезін білуге мүмкін емес» [46, 304 б.] деп ... ... ... адам ... небір зауалдарына, сілкіністеріне
бағытталады. Адам ойы, адам ... екі ... екі ұдай күй ... ... ... ... ... адамды
ойландырады. Адамның басындағы кейбір қайталанбас мезеттерді өмірдің өзінен
ойып алғандай етіп алады да, соны оқырманға шебер жеткізе ... [82, ... деп ... күнәсі» - сырт көзге қарапайым, шағын әңгіме, ... ... ... сайын адамға өмірдің өз философиясын жайып, оның
қалтарыстарына жол ашатын, беретіні мол ұлағатты дүние.
Шолпан - өз ... ... ... ... Ол ... ... қосағы
Сарсенбайды бақытты еткісі келді. Өкінішке ... оның ... ... ... ... ... ерінен қолдау таптады.
Мағжан шығармашылығының тағы да бір құдыреті – ... сен ... деп ... ... оның ... ... өзін әруақытта асқақ
ұстауға негіз болатын тылсым сезім - өмірге, ... ... ... ... ... – махаббат туралы да көп жырлаған. Өмір бар да өлім де ... ... ... ... ... ... мәңгі өмір сүрсем деген арман
тудыратын жасампаз да өршіл сезім – махаббат туралы айтады.
Махаббат – адам ... ең бір ... ... ... ішкі ... ... ... нәрсеге бағытталған сүйіспеншілігі мен
құштарлық ... аса ... ... ... ... ... махаббат
сезімінің көп қырлы ғажайып көрінісін, ... ... алар ... ... жалындап тұрған сұлулығын ... ... ... ірі
туындыларды дүниеге әкелді.
Махаббаттың мазмұны көп жақты және оның аясы кең. Оған ... ... ... ... бір ... ... өнер
туындысына, тіпті табиғаттың ... ... ... ... ... ... мәні оның ... және рухани, жеке және
жалпы сияқты негіздерін ... ... ... ... ... ... инстинкт, эротикалық
талпыныс, генетикалық процесс деп ... ... Яғни ... ... ... өзін-өзі қайталауы. Егер осы процесті адамға байланысты айтсақ,
ұрпақ жалғастыру деуге болады.
Махаббаттың әлеуметтік мәні қоғамдық ... даму ... ... ... дамыту болып табылады.
Сонымен қатар, махаббат – бұл терең қабатты ... ... ... ... ... туралы арнайы зерттеулер да ... ... ... Эрик ... «Искусство любви» (Исследование природы любви)
[83, 258 б.] деген кітап жазған.
Бұл шығарманың жазылуынан ... ... ... ... ... ... махаббат туралы ғылыми кітапқа татырлық пікірлер
жазып ... Оның ... ... ... оқи ... осы ... ... өте дәл тауып, дөп басқанына куә ... ... ... ... ... ... дәл осы тұста адам мен жануар бір-
біріне жақын тұрғанымен ғасырлар бойы ... ... ... ... ... адам ... ... адамгершілік сипаттағы көркем эстетикалық
сезімге айналған. Қоғамдық даму тереңдеген сайын, рухани – мәдени тұрғыдан
дамыған ... ... ... ... ... мен ... ... осы сезімдерді қанағаттандырудың ... мен ... ... ... ... - ... ... мен қатар, жеке адамға
тән қайталанбайтын ерекшеліктері де бар. ... ... мен ... әр ... ... ... сүйіспеншілік
сезімдері де әртүрлі мазмұнда, бірін-бірі қайталамайтын сипатта болады.
Адамзаттың рухани дамуы тарихында ... ... мәні ... ... ... ... ... философия тарихында
махаббатты сезімдік және рухани деп бөлу ... ... ... ... ...... ... ғана қызықтайтын
төменгі форма, ал рухани махаббат – адамның белсенді танымдық ... ... Бұл ... арасында өзара тығыз байланыс бар. Сезімдік
махаббатың рухани махаббатқа ауысуын Платон махаббаттың ... ... ... ... мәні өз ... ... бас тартуда, біреу үшін үшін өзіңді-өзің ұмытуда, қажет ... пида ... сол ... ... билеуде.
Парасатты адамдар тек физикалық эротикалық махаббатқа ұмтылмайды,
сонымен қатар, олар өзара түсінісушілікке, өзінің көңілі ауған ... ... ... ... ... ... – үнемі өзгеріп отыратын, алуан түрлі элементтерден ... ... ... пен ... жүйесі. Махаббат сезімдеріне бөленген
адамда нәзіктік пен құштарлық, сүйгеніне ... таза ... ... пен ... ... пен ... сияқты қасиеттер пайда
болады.
Жел өкпелік, көрсеқызарлық пен ... ... ... ... ... жан ... тереңдігімен, жүрек лүпілінің
нәзіктілігімен, бір бетінен қайтпайтын, ... ... ... ... ... жаза ... ... терең, құпия сырларына
бойлайды, біресе қуанады, біресе мұңаяды. Осы тақырыптағы ... ... мен ... ... адам жанының неше түрлі тылсым сырлары, ләззатты, ... ... ... ... қимай айырылысуы, қайта ... пен ... ... ... ... алдыңа жайылып салынады.
Мағжан «Сырым» деген өлеңінде
«Мен қуансам, жас баладай ... адам ... ... ... ... орнатамын қиямет
Жас баламын – тағы да тез жұбанам» [46, 93 б.] деп ... ... ... көрсете отырып, досының жолында өлетінін, қасының қанын
ішуге тырысатынын, әйелді де құшағында өлгенше сүйетінін атап ... - ... үміт – ... ойнаған,
Жел сөзбенен шабақ аулауға ойлаған,
Мен – есалаң, мен нәресте, үміт – ... ... де, ... ... [46, 93 б.] деп Мағжан тағы ... - от» ... ... ... ... ... ал ... үміт – от» деп отыр. Қандай айырмашылығы бар, жай ... ... ... сөз ... ма, жоқ әлде терең мағына бар ма? Егер ... ... от ... ... ал ... тіркесінде үміт-отты
күшейтіп тұр.
От – жалпы Мағжан дүниетанымында аса маңызды ... ... ... ... ... бұл жерде ақынның үмітті сан
саққа жүгіртуі деп қарауға негіз бар.
Бірінші сөз тіркесінде үміт от ... бір ... ... ... ... ал ... үміт күшті, тұрақты болса екен деген ... ... дәме бар. Бұл ... махаббат жеке дара сезім болғандықтан
оған деген үміттің ... ... ... ... ... ішкі жан ... ... Мағжан аса үлкен шеберлік
танытады. «Ыстық құшақ», «отты сүйіс», «балды тіл», ... ... ...... ... қолданған эпитеттердің бір тобы.
Ғашықтық сезімнің сан ... ... ... ... сүю, ... ... түсу, ұзақ уақыт сүйіспеншілік зарын кешу, ләззат рахатына
бату, бір кездесуге құмарту, жалт ... ... ... ... ... жан қию секілді алуан сезімдер, күйлер, мұң басқан, торыққан көңіл
Мағжан өлеңдерінде жүректен қан, тілден «у» ағызған сырлар болып ... – бір ... ... ... ғой бұл ... одан қан ... – бір ... у,
Ішер жүрек олар мас.
Дүниедегі у мен шу
Мас жүректі оятпас» [46, 143-144 бб.] деп ... ... ... ... сезімнен гөрі құмарлық сезімі
көбірек жырланады. Өйткені ғашықтық құмарлықтың бір ... ал ... ... Құмарлық сезімін қоздататын, тудыратын нысандар өте көп. Ол әркімнің
тәрбиесіне, өскен ортасына байланысты, ... ... ... ... ... ... әр ... қызығу бағыты да осы
құмарлықтың пісіп ... ...... ... мен ... ... ... тұрақты, әсерлі сезім. Адам өмір сүретін қоғам, оның қоғамдық
орны, нақтылы іс-әрекеті құмарлықтың мазмұнына зор әсерін тигізеді. ... жан ... бай ... ... оның ... нысандары да көбейе түседі.
Мысалы, кітап оқымаған адам оған құмар ... ... ол ... ... өз ... ... Егер баланы жастайынан кітап оқуға
бағыттап, алдымен ертегіні, поэзияны оқытып, сонан соң, ғылыми ... ... ... ... ... онда ... оқу ... қалыптасар еді. Бала өз өмірінде бірнеше рет кітап оқудан туындаған
ризашылық, ләззат сезімін басынан кешірсе, сонан соң өзі-ақ бұл ... әрі ... ... ... ... шығармашылығында махаббат - қомақты тақырып. Біз ... ... сөз ... Ол – адамды өмірге ғашық ... ... ішкі ... қайсарлық пен батылдықтың қайнар көзі ... ... ... ... алып отыр.
Өлімнен қорықпай, оған тіке қарай алатын адамда махаббат сезімінен
басқа ақыл, қайрат, ерік-жігер болуы ... ақыл ... ... ... ... ... ... да ой шерткен.
Ол: «Жер жүзіне ер атағым жайылған,
Жан ... ... ... ... мол ... ... ... жоқ жаудан жүрек шайылған
Еркін ырғып шыққам асқар Алтайға
Қырда тұрып садақ тартқам ... ... тар ... ... жүрек, қайрат енді алдай ма» [46, 60 б.] деп толғанады.
Қайрат – адамға тән ... ... ... ... адам деп ... ... ... табиғи тұрғыдан жақсы дамыған, қажет
уақытында күш көрсете ... ... ... Өз сөзіне берік, көрінгеннің
соңынан ере бермейтін, ісіне мығым, өзіне не ... ... ... ... да ... деп ... ... қайрат қасиетін толықтырып тұратын ерік, жігер,
жалын ... ... ... де қарастырылған. Бұл ... ... ... ... Бұлай деп есептеуімзіге Мағжан
шығармашылығынан туындаған әлемді тану үшін біртұтас дүниетаным ... ой ... ... біртұтас дүниетаным арқылы тануға болады, оның негізінде
ғылыми әлем үлгісімен ... оны ... ... тыс ... де жатыр.
Өйткені әлемді тек ақылмен ғана емес, ... де ... ... шығармашылығы - ақыл мен жүректің ... ... ... ой, ... ... түйсіктерді қарастырумен қатар, Мағжан жүрекке
тікелей қатысы бар ерік, жігер, жалын сияқты өте ... ... ... ... соғатын ұғымдарды кеңінен талдайды және жиі пайдаланады.
Мағжанның жүрек туралы ойлары біркелкі емес, өйткені жүрек ... ... ... ... ... «жанған жүрек», біресе «от жүрек». ... ... ... ... ... қажып, мүжілгендігін,
езілгендігін сипаттаса, ... оның ... ... жігері жанып, рухы
күшейіп, алдында ол ... ... ... ... ... ... екі ұдай күй, жағдай әр ... ... ... ... құбылыс. Өмірдің көлеңкелі жағы да, күнгей жағы да бар ғой.
Жүректі лүпілдететін, лепіртетін, не ... мұз ... ... сәттер
бірін-бірі алмастырып отырады. Мағжан өлеңдері осыған меңзейді.
«Жау қашты құр қарадан быт-шыт болып,
Қайратқа дене, отқа жүрек толып,
Жолбарыс жүргенінде ... ... ... көңілі тасып» [46, 40 б.].
«Жер жүзіне ер атағым жайылған,
Жан емеспін ... ... ... мол ... ... ... жоқ ... жүрек шайылған.
Еркін ырғып шыққам асқар Алтайға,
Қырда тұрып садақ тартқам Қытайға.
Талай тайғақ, тар кешуде таймаған
Батыр жүрек, қайрат енді ... ма?!» [46, 60 б.] ... ... жолдарында қайрат пен жүрек ... ... ... Дене күші қайратпен байланысты, ал жан күші жүректе болса
керек. Қайраттың мол болуы жүректің шайылмауына ... ... аз ... көп ... ... сөздің белгілі жағдайдағы
мағыналарының ең тиімдісін дәл тауып, ұтымды қолдану тапқырлықтың, тапқыр
ойлаудың ... ... сөз жоқ. Осы ... ... ... ...... ол – серік.
Бір түскен соң қақпанға,
Қалар бұрынғы еркелік!
Ойламай барып ... аз ба ... [46, 27 б.] ... өлең ... ерік ... көркі және адамдықтың ... ... ... ... оның ... бағынады, яғни ерік оның бастаушысы,
демеушісі және ... ... ... ... ... тірегі. Ерік – адам бостандығының негізі. Ерік
жамандық пен жақсылықтың ара ... ... ... ... Адам ... таңдау алдында тұрады, яғни оған ұсынылатын көп мүмкіндіктердің
арасынан өз болмысына, мәдени ... ... сай ... ... ... осы ... оның өміріне тигізген ықпалына тәуелді. Егер
сәтті таңдау жасай алса, онда ол өз ... одан әрі ... ... өзін ... деп есептеп, өз тағдырының қожайыны ретінде сезінеді.
Мұндай адам ... ... ... ... ол өзі қол ... ... ... өзін-өзі одан әрі дамыта береді. Ал ... ... ... адам мен таңдау арасында жатсыну пайда болады, өзін-өзі
біркелкі қалыпта ұстай алмай, өз болмысынан туындаған ... ... ... ... қажеттіліктер арасында ұдайы сенделуге мәжбүр.
Сөйтіп оның өзіндік болмысы екі ұдай күй ... ... ... Осындай
жағдайда адам еркі көмекке келеді. Егер еркі мықты адам болса өзі таңдаған
таңдаудан туындаған қиыншылықтар екендігін жақсы ... ... ... сақтанады. Қаншалықты қиын болғанымен басына түскен тауқыметке
тура қарап, онымен санасып, одан әрі дами ... ... бұл өте ... ... өз ... ... алатын, білімді, білікті адамның қолынан
келетін жағдай, яғни оның тұлғалық қасиетін сынайтын ... ...... ... деуі ... ... керек.
Адам еркін не нәрсе күшейтеді. Осы тұста Мағжан жиі ... ... ... ... өте нәзік адами қасиеттерге назар аударуымыз ... ... бұл ... әлі де ... ... жоқ. Шетел
және орыс тіліндегі әдебиеттерде бұл ұғығымдар төңірегінде ізденістер
баршылық, ал ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Яғни бұл ұғымдарды игеру және оларды ғылыми айналымға енгізу
болашағы бар, кезек күттірмейтін мәселе.
Осы ұғымдарды анықтау барысында ... ... ... Бұл ... ... шығармашылығы жақсы негіз және тәжірибе алаңы.
Мағжан шығармашылығының философиялық қуатын тілінің ... ... ... ... ... ... мен ... Мағжан сөздің майталманы, шебері ретінде оның барлық мүмкіндігін
толыққанды ... ... ... адам ... ... ... рухани әлемін астан-кестен, бұрқ-сарқ етеді. Мұның
өзі ақыл-ойға да әсер етеді. Сөйтіп, ... ... мен ... ... ... ... ... құлшыныс, ерік-жігер туады.
«Жалынмын мен жанамын.
Жүрегімді жанымды,
Иманымды, арымды
Жалынменен жуғанмын» [46, 50 б.].
«Шашып жалын жас ... ... ... ... қарсы тұрасың?!» [46, 55 б.].
«Жалынмын мен, келме ... ... [46, 79 б.] ... Мағжан
сөздері өмірдің қиын-қыстау, күрделі уақытында іске қосылатын адамның
мүмкіндіктері мен қабілеттерінің бір ... ... ... ... зор ішкі жан қуаттарының бірлігін көрсетеді. Әрине, адам күнде
жанбайды, жалындамайды. Оған тән ... мен ... ... ... ... шектен шыққан күтілмеген бір жағдай келтіреді.
Мағжан ақынның адам туралы ізденістерінің кейбір жақтарын қарастырып,
оның бұл ... ... ... ... ... бар ... ... Біз айтпаған әлі де көп ... ... ... ... оның ... ... ғана ... жасадық. Соның
өзінде қаншама өте қажетті тұжырымдарға қол жеткіздік.
Мағжанның адам туралы ілімінің ең ... ...... ... ... оның ... қасиетін сыйлау, еркіндігін мойындау ... ... ... ... ... қарау.
Мағжан өмір мен өлім сияқты қарама-қарсылықты жан-жақты ... адам ... ... кезеңі мен барлық саласындағы түрлі қарым-
қатынас жүйесін түгел қамтиды. Ақынның біз ... ... ... ... қарым-қатынастар сипатын тану, адамның өзін тану
адамшылықтың негізгі шарты ретінде бағаланады. Бұдан ... ... ... мен өмір тәжірибесі аясында ғана нәтжиелі болатындығы жайлы іргелі
әлеуметтік-этикалық ... ... ... жіктеу барысында ақыл - ой мен ойлаудың қатысы
іске асуы барысындағы сезімдердің орны ... ... ... ... ... жүзеге асатын және саналы бақылаусыз да ... ... ... және ... ... ақыл мен ... ... негізделген сезімдер
әлемін және осылардың заңды синтезі ... ... ... қабілеттері мен
қуаттардың біртұтас тиянақты жиынтығынан тұрады.
Мағжан поәтикалық сөздер мен символдардың ... адам ... ... аяғы ... ... ілім жасады. Туғанынан өмірінің
соңына дейін болатын маңызды адами қасиеттер мен ... ... ... ... бір тарихи дәуірде өмір сүреді. Ол ... ... ... ... оны ... ... да. ... біз
адам – қоғам – тарих қарым – қатынасын екінші бөлімде арнайы сөз етеміз.
Мағжан өлеңдерінің ... ... ... орын ... ... ... ... бірде тура, бірде аңдатпа мағынада көрініс берген аса
маңызды құбылыс – ол ... Енді осы ... ... ... ... М. ... ... ӘЛЕУМЕТТІК – ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
2.1 М.Жұмабаев тарихи сана және ұлттық болмыстың көкжиегі туралы
М.Жұмабаев шығармашылығына терең бойлаған ... оның ... өте бір ... ... сөздер ағыны ретінде түсіндіре алуының
мәнін, ... ... ... ... дүниетанымына негіз болатындай
бастау іздеуге мәжбүр боласың. Біз жұмысымыздың ... ... ... ... негіз болған ғылыми, теориялық, әдеби көздерді жан-
жақты ... Осы ... ... ... бойы қалыптасқан дәстүрлер
мен ой иірімдерін бүгінгі ғылыми қабылдау, ... ... ... ... сүйене отырып, сығымдап, жалпылап, қорытындылап,
пікір қорыттық. Оның астарында, ... сол ... сол ойды ... да ... ... оқиғалар, санаға сәуле түсірген сәттік
шағылыстар ... ... еніп қала ... ... ... пен ... сананың
күрделі, шым-шытырық қарым-қатынасының мәні осында болса керек. ... ... ... ... ... ... мен ақпараттар ағыны ғой.
Оның ... ... тыс ... асады. Адам әруақытта тарих қозғалысынан
артта қалып отырады. Тарих қоғаммен ... ... ... ... ... ... өзіндік заңдары, бүтіндігі және ішкі жүйелік құрылымы бар
объективті реалдылық. Қоғамдық болмыстың екі жағы бар: объективті, - ... ... ... ... құндылықтар - өмір сүру жағдайы,
қажеттіліктер, материалдық өндірістің жағдайы; субъективті – ... мен ... ... ... ... ... ... мен дамуына оның өмір сүруінің объективті ... ... ерік пен сана да әсер ... Осы екі ... ... ... ... үндестік және байланыс, сонымен қатар,
қарама-қайшылық та болып отырады. Бұған осы уақытқа ... ... ... дамуы дәлел болады. Тарихи процестің объективті ағыны мен оны
пайымдау, түсіну арасында дәл осындай заңдылық бар. Тарих өзімен-өзі ... ... ал ... оны өз ... ақыл ... ... ... мүмкіндіктерінің деңгейіне қарай танып, біліп, отырады.
Тарихи процес пен оны танудың өзіндік ара қатынасын ... ... біз ... ... және ... сана ұғымдарын кеңінен
пайдаланамыз. Өйткені бізге тарихи сананың ... ... ... ... ... пен сана бір ... бір ... дами алмайды. Тарихи
сана қоғамның идеалдандырылған, жинақталған моделі ... ... ... ... ... ... ол қарапайым эмпириялық тарихи
процестен терең, іштей ... ... ... ... қажетті
байланыстарды танып отыруға жағдай жасайды.
Тарихтың объективті заңдылықтарын ... ... ... ... мен
оқиғалардың арасынан жалпы сипаттағы, көптеген әлеуметтік таптар, адамдарға
ортақ қасиеттерді анықтап, жинақтауға, топтастыруға негізделеді. ... ... ... мен ... ... көпжақтылығынан,
іс-әрекеттердің мол түрінен типтік, жалпылық белгілерді табу нәтижесінде
пайда болады. Тарих ғылымының міндеті халықтардың, мемлекет пен ... ... ... жүріп жатқан өзгерістер мен қозғалыстарды белгілі
уақыт пен адамдардың есімімен ... ... ал ... осы ... ... топтау, түсіндіру. Яғни бұл жерде
тарихилықтың эмпириялық ... ... ... ... өту ... ... іске ... оп-оңай жұмыс емес. Өйткені кез келген тарихи ... ... көп ... көп қасиетті. Мәселе оған қай тұрғыдан келу, ... ... ... өзі ... ... пен кеңістіктің белгілі бір дәуірдегі,
уақыттағы және мәдени үрдістегі даму деңгейімен тығыз байланысты.
Мысалы, ... ... ... ... даму ... ... атап көрсетудің өзі-ақ жеткілікті. Көшпелілік
болмысы біреулерді қызықтырды, таң қалдырды, ал ... ... ... ... ... ... сана дәрежесіне көтерілген ұлтымыздың
мақтанышы Шоқанның пікіріне назар аударайық: «Далалы ортаның тұрғыны ... ... ... ... ақыл-ойы, қабілеті жөнінен отырықшы татар
немесе түркі шаруаларына қарағанда әлде ... ... ... Осынау дала
көшпенділерінің ақынжанды болып ... ... ... ... ... ... тіршіліктің арқасы болу керек немесе ұдайы
ашық аспан астында, шет-шегі жоқ шүйгін дала құшағында ... ... ... ... ... тұтқандық да болар ... Таптар, атаулы халықтар
арасында өзінің ақылдық қабілеті, дарыны ... ... ... орында
болса керек» деп жазды [57, 132 б.].
Осы уақытқа дейін батыс әдебиетінде номадалық адам «варвар» немесе
«туземец» ... ... ... ... бәрімізге аян. Ал
постпозитивистер тіпті ары ... ... олар ... тарихи тамыры жоқ,
кеңістік пен уақытта тек қозғалып қана ... ... ... ... деп ... тұрағы, мекені жоқ, кеңістікте қалқып жүретін әлеуметтік
құрылымды айтады.
Біз осы ... ... ... мен ... ... үрдістер бір-
бірімен ұшырасуда деп айтып келдік. Осы оймыздың дәлеліндей болған ... ... ... ... санада ұшырасуы көп нәрсенің бетін
ашқандай. Өйткені постпозитивизмнің көшпелі мәдениет туралы ... ... ... жайып дамып келе жатқан қазақ философиясының тарихымен жоққа
шығады. Соңғы 10-15 ... ... ... ғылымдардың, яғни
психологияның, педагогиканың, этнологияның, антропологияның, философия
тарихының қарқынды дамуы ... ... ... ... ... оның ... бүкіл әлем жұртшылығының назарына ... ... жоқ тек қана кең ... ... ... ... жабайы халық
өзіндік келбеті мен ерекшелігі бар әдеби-мәдени мол ... ие ... ... ... ғой. ... ... ... рухани бекзат болмысқа ие болу
үшін басқаға жалтақтаудың, ... ... ... жоқ ... өзіндік ерекшелікті, сипатты сақтай отырып, заманның үнін ести
отырып, оған бейімделу жағдайында даму орынды. Бейімделу дегеніміз – ... ... ден қою ... оған ... болмыс тұрғысынан дайындалу,
оның тасасында қалып қоймау, тапталмау, еркіндікпен, тәкәппарлықпен қарсы
тұру. Осы ... ... ... ... ... адамындай» ерекше көзге
түседі. Осы уақытқа дейін әдебиетшілер, психологтар, педагогтар Мағжанның
«Жатыр», «Қарағым», «Өнер-білім ... ... ... қазақ» т.б.
өлеңдерін ағартушылық, үгіт-насихат сарыны тұрғысынан ... ... ... ... ... ойы, ... ... күнге асығуы, сол
қасиетті борышты ... ... ... ... жалпы отарлау саясатына
қарсылық идеясынан, өз дәуірінің талап-тілегінен туған жайттар. Елді сынау,
болмаса, ... ... ... ... гөрі, әр түрлі саяси,
әлеуметтік оқиғалар тұсында ... сөз, ... үн ... ... Осы ... және үрдіс Мағжан туралы еңбектердің бәрінде бар. Әрине,
бұл дұрыс та шығар. ... ... ... мен ... ... Мағжанды
романтик, символист ретінде бағалауға мүмкіндік береді.
Алайда Мағжан одан да терең дәрежедегі ойшыл. Өйткені, ол ... ... ... ... ... ... жақсы түсінді. Ол жай
ғана дүмпу, төңкеріс емес, бүкіл ... ... ... ... ... кешенді бетбұрыс болғандығын атап көрсетті.
Шынымен де, Мағжан саналы өмірін өткізген XX ғасырдың басы бұл тарихи
дәуірдің ... ... ... айқындай бастаған еді.
Әсіресе, бұл қазақ болмысы үшін ерекше тарихи уақыт болды. Мүмкін,
көшпелілікпен ... ... ... ... ... бір ... ... үрдісті басынан кешірді, яғни, көшпелілік,
социализм жұмағы мен ... ... ... осы өзгерістердің
басталар уақытында өмір сүрді. Ойшыл ақын халық болмысының көшпелі өмір
тұсындағыдай ... ... ... тірлігінің тарих қойнауына
кеткенін дәл көрсетті, дөп басты. Бұдан былай жаңа тіршілік ету ... ... ... ... пісіп-жетілетінін бағамдады. Бұл
жаңадан өрбитін қоғамдық болмыс ғылыми-техникалық, ... ... ... ... ... өзіне лайықты қасиеттерді,
икемділіктерді қажет етті. Икемділіктер мен адами мүмкіндіктердің ... тың ... ... ... Енді бұдан былай осыған икемделу керек.
«Басқа жұрт аспан-көкке асып жатыр,
Кілтін өнер-білім ашып жатыр.
Бірі – ай, бірі жұлдыз, бірі күн ... ... ... ... жатыр.
Таласып өнер-білім алып жатыр,
Күнбе-күн алға қарай барып жатыр.
От жегіп, көкте ұшып, суда жүзіп,
Тәңірінің рахметіне қанып ... [74, 34 б.] - деп бас аяғы ... ... ... ... аз ... ... өркениетте түбегейлі өзгерістерді
қолмен қойғандай қылып тап-тұйнақтай түсіндіреді.
«Басқа жұрт аспан – көкке асып жатыр» дегені ғасыр басында ... ... ... ... жеткенін бағамдауы деп түсінгеніміз
жөн. Ғасыр басындағы ғалымдар К.Э.Циолковскийдің, А.И.Чижевскийдің ғылыми
ізденістерін еске ... ... ... ... ұшып, суда жүзіп» деген Мағжан сөздері осы уақыттың
өзінде энергия көздерін игеруде, кеме ... ... ... ... адам ... қол жеткізгендігін айқындайды.
Мысалы, француз физигі және математигі Пьер Лаплас ... ... ... ... осы сарындағы зерттеулер одан
әрі жалғасып, француз ... ... мен Поль Кюри ... ашты. Бұл энергияның жаңа қуатын игеруге мүмкіндік жасады.
Американдық социолог, экономист және тарихшы У.Ростоу ... ... ... еңбегінде адамзат тарихын бес кезеңге, яғни,
«дәстүрлі қоғам», «өтпелі қоғам», ... ... ... ... ... ... кезең», «жаппай тұтынудың жоғары кезеңі»
деп бөлген. Осылардың арасындағы ... ... яғни ... ... ... ... ... салаларының жедел қарқынмен
дамуымен ерекшеленеді. Ғалым дамудың осы кезеңінде Англия XVIII ... ... мен АҚШ XIX ... ... ... XIX ... жартысында, ал Ресей 1890-1914 жылдарда, ал Қытай XX ғасырдың
ортасында болды деп ... ... өнер ... алып ... алға ... ... ... деген сөздері сол уақыттағы Англия,
Франция, АҚШ, Германия, Ресей ... ... Ақын ... адам болғандықтан ғылым мен техниканың сол кездегі табыстарынан,
оған сүйеніп ... ... ... ... ... ... ... болған. Осындай жоғары интеллектуалдық өре тұрғысынан өз
халқының болмысына көз тіккен ақын оның ... ... ... ... жатқандығын, ойланбай, текке уақыт өткізіп, бір іске ... ... ... көз жүгіртіп қарап тұрсаң,
Қазекең таң қаларлық кепте жатыр» деп ақын, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... салаларының өркендеп дамуы жаңа аймақ, ықпал ... ... ... ... даласына Ресей мен ағылшын қатар көз тікті
ғой.
Заманның, бүкіл әлемдік өркениетте ... ... ... балта
шабатын, қасірет әкелетін экономикалық, экспансиялық саясат пісіп жетіліп
келе жатқанын қарапайым қазақ білмеді де, ... ... ... ... ... жатыр,
Бар малын болыстыққа сарқып жатыр
Барымта, ұрыс-керіс, кісі өлтіріс ... ... ... ... жатыр.
Кең жері күннен-күнге құрып жатыр,
Сұр жылан бар қанын-сөлін сорып жатыр
Әуелде жұрт билеген адамдарды
Тәңірі күннен күнге ұрып жатыр» [74, 34 б.] ... ... ... ... бас ... қалың қазақтың әлеуметтік-рухани болмысын
сипаттайды.
Бар малын сатып ... ... ... осы ... іске ... ... жанжал қазақ болмысының рухани азғандығын, ұлттық
сана-сезімнің төмендігін көрсетті. Болыс ... ... ... ... пайда? Ол өз басының жеке тіршілігін күйттеумен айналысып, ... ... ... ... ... тыс ... Өйткені ол кішкене болса да
шен алды, оның түсінігінше аздап та болса басына бақыт қонды. Осы ... ... аз ... ... да оған ... ... ... өз әмірін жүргізуге мүмкіндік береді. Ал бұл қаншалықты
өзіне, халқына, болашаққа пайдалы, қажет деген ... ... ... ... те шықпайды.
«Сұр жылан қанын-сөлін сорып жатыр» деп ақын ... ... тек ... ... ... ... ... саясатының
мәнін ашып көрсетеді.
«Шәкірттер медреседе шіріп жатыр,
Айтысып молдалармен іріп жатыр
Оқыған, дін ... ... ... ... ... ... ... [74, 35 б.] деп Мағжан патша
өкіметінің жарлығымен татар молдалары оқытатын медреселердің ашылып, ... ... ... ... ... алып жатқан мыңдаған қазақ балаларының
мәңгүрттік болмысын суреттейді.
«Дау-жанжал ел арасы толып жатыр,
Өзара талас-тартыс болып жатыр
Кешегі шешек жарған қазақ гүлі
Сарғайып, бір су ... ... ... [74, 35 б.] - ... ақын
жолдары сол кездегі қоғамды жайлаған алауыздықтарды суреттейді. Бұлардың
басты себебі – қалың ... ... мен ... ... ... қасынан аса алмайтын жұтаңдық, көрсеқызарлық, көрсоқырлық туындайды.
«Жатыр» - қазақ болмысының тарихи өліарадағы нақты бейнесі. Бұдан екі ... Оның ...... ... ... ... күн артқа қарай кету,
екіншісі – бұндай жағдайдың жалпы ұлт болмысына жат ... ... ... яғни ұлттың болашағына балта шабатын кертартпалықтан ... ... ... бас ... ... қазақ» тақырыпты өлеңінде қазаққа тән ... ... ... ... ... ... жаны егіле жырлайды.
«Сорлы қазақ жаны алқымға тығылып,
Қара күн кеп, тіккен туы жығылып,
Алға баспай, біткен ісі кер кетіп,
Нәр тата ... ... ... ... [74, 41 б.]. ... ... татудың қиындауы қазақтың дәстүрлі кәсібінің жолы кесіліп, малынан,
жайылымынан айрылып, жаңа ... ... ... ... қаңғып,
далада қалуымен байланысты ғой. Енді не істеу керек, қайда бару ... ... ... ... ... халқының атынан Мағжан іздеген, ойластырған
сұрақтар. Осыларға жауап іздеп, шарқ ұрып, ... ... ... ... мұң, ... ... басып, мыжыған надандық, қайда
барарыңды, қай тауды басарыңды білмейтін белгісіздік Мағжанды ... ... ... ... оның ... тән қазақи өршіл
мінез, рух, дағдарыстан арылып, халықты бастауың керек, оған жол, ... ... ... ... ... оны күрт өзгеруге, дүр сілкінуге
әкеледі.
Мағжан - ең алдымен, туған халқының ... ... ... ... ... ... ол әсем сөздердің, ұтымды символдардың
көмегімен көшпелілер дүниетанымының күре ... ... ... ... ... яғни еңбек сүйгіштік пен төзімділікті, ата тегін
ардақтауды, сөз ... ... ... пен ... ел ... жау ... ... Атамекенін ардақтауды сананың түпкі
қабаттарына жететіндей етіп жазып, ... ... әр ... оятуға тырысты.
Дала өміріне тән тағы да бір ерекшелік – олар жастардың ... ... өмір ... ... ... қалайша күресіп, қайткенде мақсатына
жетіп, адамгершілік парасатқа ие ... ... ... қана ... жеке ... ... де ... тәрбие бере білді.
Қазақ халқының тарихи санасының қасиетті ұғымдарының бірі ... ... ... ... ... тасқа жазылған Күлтегін ескерткішінен
бастап, Әл-Фараби, Қ.А.Иассауи, Махмұд Қашқари, Жүсіп Баласағұн, Қазыбек,
Әйтеке билер, ... ... ... және XX ... басындағы
А.Байтұрсынов, А.Бөкейханов бастаған ұлт зиялылары мен қайраткерлері
Отаншылдықты сөзбен ғана ... ... ... де ... ... ... би:
«Өмірім халықтікі, өлімім өзімдікі» деп ... ... ... биік ... бола ... Тәуке хан заманында қазақ қоғамында
отаншылдық, патриоттық ұстаным байлықтан жоғары бағаланған.
Патриоттық тәрбие, отаншылдық, отансүйгіштік, Ата қонысқа, ... ... ... мен мәдениетіне деген сүйіспеншілік сезім
адам баласымен бірге жасасып келе жатқан ерекше ... ...... Өз ұлтын сүйіп, оның мұңын, жоғын жоқтайтын азамат
қана отаншыл болады. Осы ракурстан қарастырсақ, Мағжан - өз ... ... оның ... ... ... ... көріп-біліп, ол туралы дабыл
қаққан ақын. Оның дабылы, ішкі күрсінісі қаншалықты пәрменді, пайдалы – ... ақын ... жоқ. ... жүректен шыққан ойлы сөздің басқаға ... ... ... ... ... ... ... пен терең патриотизмнен
туындаған.
«Қазағым, таянды ғой қылта мойын
Жер, мал кетіп, бос қалды біздің қойын
Қарашы ... өзің көз ... ... ... күлкі-ойын
Жетті енді қам жер мезгіл, жатпа бекер
Ойламау келешекті түпке жетер
Надандық қоршап алған тұс-тұс жақтан
Жан қорқып, дене ... есің ... [74, 46 б.] ... ... ... ... көшінің жылдамдығын, оған ілесіп, жай ғана ілбіп
емес, онымен бірдей аяқ басу үшін ... ... ... әр ... ... да ... ... болыстыққа таласудан бас тартуды еске
салады.
«Бар ... ... алып ... алып қала ... ... өзді-өзімен қазақ сорлы,
Жерінен аузын ашып қалып жатыр.
Кел, қазақ, қолдағыдан құр қалмайық,
Отырайық жиылып, оңдалайық» [74, 47 б.] - ... XX ... ... ... ... XXI ... ... өмір сүріп отырған
тәуелсіздікке қол ... ... үшін де өз ... ... көшінің дамуы өте қызықты және қиын. Тіпті жеке оқиғалар ... атап ... ... ... ... көрсетіп отыр. XX
ғасырдың бас кезінде сүттей ұйыған ... ... ... ... ала ... ... бір-біріне айдап салушылық кеңінен орын
ала бастады ғой. Көшпеліге тән ... ... ... ... ... болып кете барды. Оның орнына екі ұштылық, алаяқтық, ұсақтық, сен
тимесең, мен тиме дейтін немқұрайлылық келді. Оның ... ... ... ... қол үзіп ... халықтың ауыр тұрмысы және оның бірлігін
әдейілеп бұзуға арналған патшалы Ресейдің сұрқия саясаты. ... ... ... ... құлдық қамытын кигізу әруақытта оңай.
Араға 100 жылдай уақыт салып, Мағжанның ... ... ... деп
аталатын жан айқайға толы жолдарын туғызған алауыздық қайтадан туындап
отыр. Егер Мағжан заманында ... ... ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізген, ғылымы мен техникасы біршама дамыған
қазіргі уақыттағы жікшілдікке, ... не ... ... ... ... орай, қазіргі әлеуметтік-экономикалық даму жағдайында мұндай
кемшіліктің субъективті негіздері бар. Өйткені ол ... ... ... ... ... қол ... ... жеке басының қамынан ұзап шыға алмайтын
рухани тоғышар адамның пиғылынан, ұмтылысынан ... ... ... ... мына бір ... еске алғымыз келеді. Автор
ұлтжандылық, патриотизм туралы өте орынды пікір айта отырып, өз көңіліне
оралған кірбіңсіздікті де атап ... ... ... ... ... ... топшылдық қылықтарға бой ұру байқалады.
Кейінгі кезде бұған командашылдық қосылды. Ол бізді қолдамайды, ол ... емес қой, анау ... ... ... отыр ғой, ... ... қалып отыр. Бәрібір желдің қайдан соққанын сезіп ... ... ... да, ... ... ... қоймайды. Бұлар қасқыр ғой, бөрілігін
жасайды дейді. Біздің баланы тақтан тайдырып жіберді, осылардың ... ... ғой. ... ... о дүниеде де қоймайды деп қынжылады.
Бұл балалары пара алып қолға түскенін, бұлар қайдан білсін. Тисе ... ... ... қызметтен кеткені рас. Солар кетірмегенде кім деп
ойлайсың. Әрине, солар деп айтқандарынан бір қайтпайды. ... ... Жел ... да, ... басы қимылдаса да, солар кінәлі секілді.
Мұндай жікшілдік жоқтан бар ... ... жау ... неге ... Әлде ... сіңіп, етке кірігіп кеткен қасиет пе бұл» [84, 18
б.].
Автордың күйініші орынды. Бұл – біздің кішкентай ұлт үшін аса ... ... ... ... даңғыл жолынан тайдырып, құрдымға кетіретін
бірден-бір кесел. Осы тұста мынадай ой туындайды. XX ... бас ... ... ... пен бірліктің жоқтығы мен қазіргі замандағы
жікшілдік өзінің салдары жағынан ұқсас, бірақ нәтижесі ... ... ауыр және ... ... ... уақытта өте қауіпті дерт.
XX ғасырдың бас кезіндегі халықтың рухани ыдырауы, бірліктің жоқтығы
қазақтың бекзат болмысының ... ... ... ... ... ... ұлт ... түсінетін, оның болашағын бағдарлай
алатын маңдай алды ... ... ... Біз осы ... ... бір ... бәрін Кеңес өкіметіне жаба саламыз. Ал шын мәнінде оның ... ... ... ... жарық жұлдыздарымыздың бір-бірден
атылып кете баруына себеп болған өзіміздің Таңсықбаевтардың тоғышарлығы.
Таңсықбаев - ... ... ... ... ... ... ... өкіметі қызметкерінің шаш ал десе бас ... ... ... өкілінің бейнесі. Сол кезде кеңес өкіметінің біржақты ... ... ... ... болғанда біздің кейбір асылдарымыз тірі
қалуы мүмкін еді.
Мысалы, 1986 жылғы желтоқсан оқиғаларынан кейін бүкіл Мәскеу ... ... ... ... ... орын ... ... орай, Мәскеуге
тура қарап, халық мүддесін ... оның ... ... көптеген
азаматтар болды. «Мен қазақпын» деп қасқайған Жұбан Молдағалиев, көптеген
кадрларды қуғыннан алып қалған ... ... ... ... ... адал ... көптеп атауға болады.
Қазіргі қанат жайып отырған ғаламдасу, ... ... ... жершілдікке бөліну қаншалықты қатерлі екенін біз ... ... ... ... ... докторы А.Тайжановтың мына бір
пікіріне назар аударғанымыз орынды. Ғаламдасу ұғымына анықтама беріп, оның
әр түрлі ... ... ... ... ... мынадай ой түйіндейді.
«Осылайша байлықтың жеке қолға ... ... ... ... айтып отыр – Н.М.) және әлем ... ... ... ... ... ... көтеруілуі әлем халықтарын томаға-
тұйықтықтан шығарып, тек экономикалық жағынан ғана емес, тіл, мәдени, ... да ... ... әкеп соқтырды. Мұның өзі шағын ... ... ... ... ... мен ... айырылып қалу
қаупін күшейтеді. Тәуелсіздік алғалы бері әлемдік қауымдастыққа еніп,
шетелдермен қарым-қатынасы нығайған ... да ... ... ықпалы қаупінің бар екендігі анық.
Шетелдік инвесторлар елімізге көптен келіп жатыр. Оқу ... ... ... ... ... ... ... өзара ғана емес,
интернет арқылы шетелдермен де жан-жақты ақпарат алмасуға жағдай ... ... ... ... ... ... ... дүниелерді
ығыстырып, алдыңғы орынға шығып үлгерді. Теледидарды жаулап алған ... мен ... ... ... құжатты фильмдер мен ... да ... ... сайын көбейе түсуде» [85, 3 б.].
Кино мен әдебиет өте мықты ақпарат көздері және олар адамның сезіміне
бірден әсер ... ... ... фермер қазақтар аяғына шоңқайма етік,
басына ковбой қалпақ киіп, беліне ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл қайдан келген үлгі, кім оны
кіргізді. Бұл теледидардан ауысқан үлгі.
Рашид Тәжібаев АҚШ киноиндустриясының мақсатын дұрыс анықтаған.
«АҚШ ... ...... ... ... әскери-
экономикалық күш-қуатын, жетістігін дәріптеу арқылы жасытып, ... ... ... іріткі, алауыздық туғызу. Ынтымақтастыққа себеп
болар барлық салаларды ұмыттыру. ... ... ... ... ... ... ... мұршасын келтірмей, оларды ойнап-күлуге,
жеңіл-желпі ... ... ... ... ... оңай олжа табуды
«джентелмендік» әрекет санайды (банк тонау, қазына іздеу, құмар ойынында
ірі ... ие ... ... ... т.б.). Міне осы ... ... ... адамын сатып алады» [86, 9 б.].
Автор қазіргі АҚШ киносының ықпалын дұрыс айтып ... ... ... ... тұра ... ... ... мағынасы терең
киноленталар шығарылуы тиіс деген пікір ... ... ... мен армандары, оқыған ортасы, ... ... ... туралы публицистикалық жоғары пафостағы телефильм түсірілсе,
бұл бүгінгі жас ұрпақ үшін өте пайдалы болар еді.
Мағжанның «Қазағым» тақырыпты ... тағы да ... ... ... ... ... шақта көп түкіріп – көл де болар,
Көлде толқып айдаушы жел де ... ... көп ... ... ел де ... ... аяқ баса алмаспыз,
Нық сіңген надандықтан қаша алмаспыз.
Заман түлкі болғанда, тазы болмай,
Биік қырдан алдағы аса алмаспыз» [74, 47 б.].
Елдің ... ... оны ... жетелейді. Түлкі сияқты алаң-
жұлаң еткен, қыры мен сыры мол, ... да, ... да ... ... ... басқалармен терезесі тең, ешкімге есесін жібермейтін ... ... аса ... ... ... жоқ иен ... өмір ... оған иелік етті.
Бірақ оның өмірі ешуақытта оңай болған жоқ. Ол ... ... даму ... шұбырынды, алқакөл сұлама» деп бағаланған сан қайғылы оқиғаларды
басынан кешірді. Көптеген атыс-шабыстардың куәсы болды.
Тарихтан білімі мол Мағжан оның ... ... ... ... ғана өлең жолдарымен бере алған
«Жаралы құба жонда кім ... ... ... кім ... сар ... ... адам шыдап тұра алмаған?
Бұл – қазақ, тәңіріге зар еткен қазақ!
Қиналып, қанды азап шеккен қазақ.
Әйтеуір ... ... ... ... ... ... қазақ» [48, 18 б.] деп ... ... сөз ... ... ... осы бір аз көлемдегі қорытындыда халық
жүріп өткен қиын да тартысы мол, әперген азабы мен жан ... ... да көп даму мен есею ... ... Қазақ халқының тарихы
халықты зар илеткен небір құйтырқы зымияндықты, озбырлықты, әлімжеттікті
біледі, небір ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде - өзінің шұрайлы жерінен айырылып, өз ... ... ... ... ... құм ... Ақын ... ойлап,
қатты күйзелді.
Осы ретте «Тәңірі» тақырыпты өлеңі ерекше көзге түседі. Ақын ... ... ... ала жіпті аттамайтын, бұйрықты өз уақытында
орындайтын, әділ де кең ... ... ... ... ... ... ... не ұттық, не көрдік
«Бізге отсыз шөл даланы орын қылдың,
Бақ-дәулет, өнер-білім қырын қылдың.
Кесір деп кек алатын өгей ... бе ... көп ... жырым қылдың?» [48, 36 б.] деп ақын халық
атынан ... ... ... ... ... ... ... налиды.
Кеңес төңкерісі қарсаңындағы қазақ халқының ұлттық болмысының ... еді. ... ... ... ... жүрдек доңғалағына ілесе
алмай, жағдайға тез арада бейімделіп кете ... ... ... және ... ... ... көрініс береді.
Ақын XIX ғасырдың аяғында және XX ... бас ... ... ... оның жағымды, жағымсыз қабаттарын ашып, ... ... ... ... ... мақсатын қояды. Қазақтың әрбір азаматына
біздің мына бір кемшілігіміз бізді артқа ... ... одан ... ... ағымынан қалмайық деп ақыл айтады, ... ... ... ... атап ... жалқаулықтан, керенаулықтан,
кертартпалықтан арылудың уақыты келгендігін есіне ... Бой ... ... бара ... ... одан ... ... айтады.
Жаңа заман, пісіп-жетіліп келе жатқан ... ... ... ... ... жағынан күшті болуды қажет
етеді. Күшті болудың ... ... да ... ... қалың тұман ойға түстім,
Уыққа қарауымды дереу кестім.
Шыбындай бір-бірімен талас қылған
Адамзат баласына енді көштім:
«Япыр-ай, осындай –ау ... ... ... ... де ... ... ... атар таң жоқ.
Көрінген бақ-дәулеттен ұшқан шаң жоқ.
Жиғаны, бар тапқаны – басқанікі,
Керек десе, тәнінде жалғыз қан жоқ!» [51, 8 б.] деп ... ... ... ... ... ... ... жүрген ойларын жалпы деңгейге
көтереді.
Күштілер, күшсіздер әруақытта болған, бола береді де. Мәселе оған
қарсылық ... ... ... ... ... күштілердің қатарына
қосылуына, ал күштілердің әлсіреп, күшсіз болуы да әбден мүмкін жағдай.
Мағжандай көзі ашық, ... ... ... күшті мен күшсіздер
туралы толғанысы біздің заманымызда да өте ... ... ... ... Мағжан заманында күштілік соншалықты тереңдеп, сұрқиялық сипат
алмаған болар. Қазір күш ... ... ... бара ... Мұны
күнделікті тіршіліктің күйбіңі көрсетіп отыр. Мықты кәсіпқой әлсізді ... ... ... жоқты-барды сылтау етіп, экономикалық жағынан пайда
көру үшін, әр ... ... ... ... ... өзіне тиімді режимді
орнатуға тырысуда. Осының негізінде күштіліктің ықпалы ... ... ... ... қамы үшін ... ... басын иеді, оны құдырет
тұтады, оған жалынып, көлгіріп күн ... ... күш ... ... ... қалу және ... жету ... емес» деген соқыр сенім
қалыптасқан деп ... ... ... күш ... жақтап отырған жоқ, керісінше ол халықтың әдеттегі сана-сезімі
күш көрсетуді (насилие) бейне бір ... ... ... ... [87, 24 ... ... күш қолданусыз, озбырлықсыз, адам баласы
қалыпты жағдайда бейбіт өмір сүре ала ма, өркениеттілік, ... ... ел ... ... ... ... қала бере ме деп ... сұрақ
қойып, оған жауабын да береді.
«Бейбіт, мәмілеге келіп, өркениетті өмір ... ... ... емес пе? ... ... бойы ... князьдықтарға, шағын елдерге
бөлініп, өзара қырқысып, қырық пышақ болып ... ... бояп ... ... ... ... ақыры көзі жетіп, бұл күндері
өзара мәмілеге келіп, өзара ықпалдасып, еуропалық одақ ... ... ... – деп ... ... [84, 10 ... кезде ЮНЕСКО халықаралық ұйымы қабылдап, барлық елдерде таратып
отырған бейбітшілік мәдениеті, толеранттылық сияқты ... ... ... ... Осындай халықаралық деңгейде мақұлданған
қоғамдық, гуманистік сипаттағы шаралар тым ... ... ... мүмкін деген үміт, дәме бар.
Мағжанның күштілер туралы ойы ... ... ... ... ... Осы жерде күшті болу деген не сұрағы ... ғой. ... ... ... ... мемлекеттің күші, экономикалық мүмкіндікті
қамтиды. Экономиканың қарқынды дамуы елді, мемлекетті басқалардың алдында
күшті ете алады. Бұл ... ... ... Ал осы ... жеке адам
мүддесі түрғысынан келсек, мұнда шешімі тек ... ... ... ... бой ... ... өркендеу қоғамның рухани
дүниесін жетілдіре алмайды. Айқын дәлел – ... ... ... Америка
азаматы бір ғана Гейтстің 90 миллиард доллар қаржысы бар екен. Яғни, Гейтс
мырзаның қаржысы қайыршылық күйдегі ... ... ... асырауға
толық жетеді. Бірақ Америка қоғамы адам өмірін ... ... ... ... ... қоғам емес. Мұнда, ... ... ... ... ... ... түрлері дамыған, оны ауыздықтауға
мүмкіндік жоқ.
Мәселенің осы жағын есепке ... ... ... ... ... ... тап ... қуат, интеллектуалдық қуат, парасаттылық қуат болып
бөлінеді.
Басқаша айтсақ, адам табиғатынан әртүрлі, оның ... ... ... ... ... дамуы мүмкін. Біреу есепке жүйрік, яғни онда
абстрактілі ойлаудың деңгейі ... ... бір адам ... ... ... мол сезімдік қабылдау жүйесі бар, ... ... ... ... яғни оның мол ... қолөнерлік, шеберлік потенциалы бар деген
сөз. ... ... ... ала ... ... адам ... тән ... оны күш деп анықтасақ, біз жоғарыда атап ... ... және ... сияқты жалпы адами сапалық қасиеттер
қатары бой түзейді. Яғни қоғам, ... ... ... кез ... ... осы
үш саланы есепке ала отырып дамытуға, қалыптастыруға ... ... ... тұлға тарихи процестің субъектісі, оны ... ... да. ... ... даму ... жаңа ... ... тарихи санада бейнеленіп отырады.
2.2 М.Жұмабаевтың тұлға мен бұқараның қарым-қатынасы туралы ойлары
М.Жұмабаев ... ... мен ... ... ... орын ... Бұның заңды және объективті негізі бар. Өйткені ... ... мен ... ... ... ... нәтижесінде
дамиды. Олардың өзара қарым- қатынасы әртүрлі оқиғалар қатарын қамтамасыз
етеді.
Тұлға мен ... ... ... ... жағдайларға байланысты
өзгеріп отырады. Бұқара- әлеуметтік күштердің нақтылы тарихи жиынтығы. ... ... ... жағдайларына, алатын орнына байланысты,
қоғамның түрлі салаларында әр дәрежеде инициатива, белсенділік көрсетіп,
өзгерту, ... ... ... қызметін жүргізеді.
Бүкіл әлемдік өркениет үшін ерекше тарихи ... ... XX ... ... ... ... ... бұл уақыттың рухани ... ... ... ... ... ... Өйткені, бұл – рухани
жүгі өте терең, мәдениеттер мен ... ... ... ... дәуір. Ал қазақ өркениеті үшін бұл теңдесі жоқ керемет уақыт десек
те артық болмайды. XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... оның болашағының сара жолдарын анықтауға ат салысқан көзі ашық,
көкірегі ояу зиялылардың көрнекті шоғыры пісіп-жетілді. ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Ж.Аймауытовтарды жатқызуға болады. Осы зиялы топтың ішінен
«Күннен туған баламын,
Жарқыраймын, жанамын.
Күнге ғана бағынам
Өзім – ... өзім – ... ... ... де – ... ... [74, 66 б.] - ... асқақ үнді, ерекше сезімді,
сөз шебері бөлініп шықты. Барлық байлығымен, әдемілігімен, кеңдігімен, ұшы-
қиыры жоқ алыптығымен көзге ... ... місе ... ... ... қол
жетпес Күнге ұмтылып, одан туған баламын деу – кез-келген пенденің қолынан
келмейді. Мұндай асқақтық, биіктік үлкен жүректі, кең ... ... ... ... ғана тән. Бұл ... сары сайран даланың
Қос қанатым – алтын Алтай, Оралым.
Еркін дала ардақтысы, еркесі
Бетім қайтпай өскен ... ... [74, 70 б.] - деп ... ... ... үнді ... ... да ерекше. «XX ғасырдың басында өзіндік
«менімен», тұлғалық ... ... ... ақын оның ... ... белгісіз болып, қоғамдық сана, мәдениет назарынан тыс қалып қойды.
Бірақ сол ерекше ... ... ... ... де ... еске ... назар аударуға тырысқан әдебиетшілер болды. Солардың бірі біз жоғарыда
атап кеткен ғасырдың бас кезінде Солтүстік ... ... ... ... ... атқарған башқұрт халқының көрнекті жазушысы
Сайфи Құдаш ... ... ... қол ... біз ... ғана етек-
жеңімізді жинап, өзімізге тән құндылықтарымызды ... ... ... ... ... қоғамдық пікір мен сана назарына ілігіп,
өлеңдері, аудармалары, ғылыми еңбектері ... ... ... ... ... да «мың ... мың тірілген» қазақ тағдырындай болып отыр.
Жақында ғана қолымызға ... ... ... тақырыпты кітапта
Мағжан Жұмабаев дүниетанымының бұрын бізге беймәлім болып ... ... ... ... ... тың материалдар жарияланған. Рухани
факторлардың даму заңдылығы өзіндік жолмен іске ... ... ... тыс қалмаған. «Әдебиеттің өзінше дәуірлеуі – техника мәдениетінің
дәуірлеуіне байланбайды ... ... ... үшін ... грек ... ... мен Европа тарихының Шекспир заманын көрсетеді» дей отырып,
Мағжан қазақ халқының техника ... ... ... ... тамыры
терең дамыған әдебиеті болғандығын атап көрсетті.
Әр нәрсенің, құбылыстың ... ... даму ... бар. ... ақын өте ... түсінген. К.Маркстің тарихты материалистік тұрғыдан
түсіндіру ілімін жақсы қабылдаған Мағжан: «аққан судың ... ... – ағу. ... ... ... – жайылып, жыбырқанып, тар жерде, тастың
бауырында – көбіктеніп көпіріп, жарды соғып лепіріп ағу. ... ... ... да, ... арнаның заңына да бағыну» деп өте сәтті мысал келтірген.
Л.Гроцийдің «Литература и революция», ... ... ... «Основа позитивной эстетики» ... ... ... ... ... пен ... ... өнер
мен шындықтың өзара байланысы туралы орынды пікірлер қорытқан. Әр халықтың
нақты ... даму ... оған тән ... ... тудырып
отырған. Осы заңдылықты, яғни қазіргі ... ... ... ... ... ... дәл тауып, пайымдаған. Оған
ақынның мына бір ой ... ... «бір ... бір таптың бір заманда
анадай сұлулық ... ... ... ... ... ... сипаты анадай
болмай, мынадай болуы – тұрмыс түріне, еңбек түріне байлаулы ... Қазақтың
мұрнын тесіп, зере ...... ... ... емес, тағылық деп
саналады ғой ... Еуропаның күн ... ... ... суы ... – қазақтардың өз әдебиетінде жоқ қой» [80, 31 б.] деп ... ... ... ... ... да дұрыс анықтаған. Яғни
ақын сөзімен айтсақ әдемі өлең, сұлу күй ешкімнің қарнын – тоқ, ... ... ... ... ол ... сезімін оятады, ішкі жан дүниесін рахатқа
бөлеп, ләззат сыйлайды. Өнер адамының негізгі ... ... беру ... ... ... Мағжан ақын болудың өте жоғары міндет, жауапкершілігі
туралы ой толғайды.
«Ақынды өлшейтін ... ...... ақындығы. Бірақ ақын
қандай болса да елдің, бір таптың азаматы ... ... емес ... жауыздықты емес – ізгілікті нысана қылған. Жалпы адамзаттың бір
мүшесі болғандықтан ... ... да, ... да ізгі, дұрыс сезімді -
өмір сезімін оятуға ...... ... Тағы да ... ... ... ... борыш. Осы борышты атқарғандығы үшін ақын – ақындығын
өмірге, тұрмысқа жаратуға ... Таза ... ... осы борышты да
атқарған ақынды ғана ел: «Тап өз ...... ... ... – бұл ақынға салынатын екінші өлшеуіш. Бұл арада ашып ... ... ... тұрмысқа жанасуын – тұрмыстың құлы болу деп ұғу қате. ... пен ...... тек тиянақ. Осы тиянаққа таянып, басып, осыны
мұрат қылып, көптің ... ... ... ... бір топ қылып, сол
топқа ақын өзінше түс жорытуға міндетті... Ақынның ...... ... ... ... ... пікір ояту» - деп жазды Мағжан Жұмабаев [80, 33-34
бб.].
Ақындық өнерге осындай жоғары талап тұрғысынан баға ... ... ... шын ... ақын ... биіктігін, мол мүмкіндігін жан-
жақты көрсете білді.
Тарих пен әдебиет диалектикасын ашудағы шеберлігі Мағжанның тек ... ... ... ... қыры мен ... ... ... ғалым екендігін
көрсетеді.
Әдебиет пен мәдениет тарихынан терең хабары бар ақын өзі өмір ... ... ... баға ... оның ... ... ... анықтайды.
Сезімді ояту – оңай талап емес. Ол - үлкен дарын мен ізденімпаздықты
қажет ... ... ... ... ... ... ... қазақтың
сөздік қорындағы бар сөздерді сан түрлі құбылтып, оған жан бітіру, ... ... ету, ... ...... ақын болу ... өнер.
Өз дәуірінің озық идеялық ағымы марксизмді жақсы игеріп, оның ... ... ... бар ... ... ... Мағжанның
ақындық өнерден әлдеқайда кең ауқымда қызмет еткенін дәлелдейді.
Тарихи процестің заңдылықтарын түсініп, оны ... ... ... жағынан Мағжан тереңдік пен кірпияздық көрсетеді.
Европалық әдебиет пен қазақ әдебиетінің даму ерекшеліктерін салыстыра
отырып, орынды, дәлелді, қызықты ... ... ... бір ғана ішек ... көп ішек бар һәм ... Көп ішектің бәрі басылуға тиіс. Бірақ ... ... ... бір ғана күй ... ... Яғни, түрлі нәрсені суреттейтін
әдебиет негізгі бағытқа қайшы болмасын. Негізгі бағытымыз – төңкеріс ... ... ... осы ... темір қазық қылумен бірге
өзінің ішкі заңы бар әдебиет екенін ... ... жүре ... ... жас ... ... алға-артқа көп қарауға міндетті» [80, 35
б.] - деп ақын ... ... ... ... ... атап ... Европа әдебиетін домбыраға балап, оның көп ... ... ...... ... ... этностар мен ұлыстардың өзіндік келбеті
бар әдебиетіне меңзеуі. Бірақ олардың бәрін бір арнаға ... ... бар – ол ... адам ... ... рухани құндылықтар. Әрбір этнос
өзіндік жолмен, өнерімен сол құндылықтарды бейнелеп көрсетеді.
Европа әдебиетінің тарихының тереңдігі мен ... ... да ... тыс қалмаған.
Осындай орынды талдаудан соң ... ... ... ... ... ... ... жаратылысқа, өмірге, тұрмысқа көзқарасы, өзінше
философиясы, терең сезімі болған ән бар. Осылардың бірі туралы әлі ... ... жоқ. Оның ... елді ... – хан; ... құрған –
батыр, өзінше қоғамның қорғаны ... – би, хан ... – құл, ...... бай ...... ... ерге жолдас
болған әйел, өткен ертегідей күніміз, ... ... ... ... ... ... ... кедейлік, бүгіншілік; сонымен бірге
жаңа өмірге бет алу ... қысқасы, ... ... ... ертегідей күні,
өткен күні, кешегісі, бүгінгісі бізде айтарлықтай суретке түспеді» [80, 36
б.] - деп ... ... баға ... Бұл XX ... ... ... және орынды қорытылған пікір деуге негіз бар.
Соңғы 100 жылда бұл ... ... ... ... болады. Қазақ әдебиетінде
қазақтың тарихына тікелей арналған ірі-ірі прозалық ... ... ... ... ... Мәселен, Мұхтар Мағауин, Хамза Есенжанов,
Дүкенбай Досжанов, Ануар ... ... ... ... ... ... ... халық тарихының ірі оқиғалары мен
тұлғаларын сәтті сомдады.
Мағжанның: «Саясатшыл ... ... ... ... ... мәселесі тұратын болса, ақынның алдында - өткен, ... ... де ... тиісті. Ақын осы үшеуінің арасына көпір ... ... 36 б.] ... ... ... ... ... ерекше табиғатын ашып
көрсетеді. Оның дамуында тарихи, рухани сабақтастық аса маңызды ... ... ... ... ... мен ... мәселесі
туындайды. Дәстүр терең және жан-жақты болған сайын әдебиеттегі жаңашылдық
та ... ... ... мен ... өзара ұшырасуы, қабысуы, кірігуі
нәтижесінде ұлағатты, тағылымдық қуаты мол шығармалар дүниеге келеді. ... ... өз ... ... ... ... ... ақын өз
өлеңдерінде фольклорлық материалдарды кеңінен қолданды. Бір жағынан, Мағжан
қазақтың саф ... асыл ... ... ... санасына жеткізуді
көздеді, екінші жағынан, халық тарихын әдебиетте жырлауды өзінің азаматтық
борышы деп ... ... ... ... ... ірі ... тарих философиясының поэтикалық құралдармен ерекше ... деп ... ... айтқандық болмайды. Ғылыми ұғымдар арқылы емес,
көркем сөздің көмегімен тарих көшінің қисыны пайымдалды, ... өзі ... ... ... ... ... ... зор болды. Өйткені
сезімді оятқан ... әр ... ... екені сөзсіз. «Батыр Баян»
поэмасындағы оқиға ... оны ... ... ... ... ... ... Ноянды өлтіргеннен кейінгі Баянның ішкі ... ... ... ... ... ... ... жан
дүниеңді бір сиқырлы күш басып тұрғандай әсер етеді. «Ақ селеуді құшақтап
жел жылады» деген метафора ... ... ... оны ... ... сейілте алмайтындығын көрсетеді. Мне, Мағжан сөзінің, үнінің рухани
қуаты.
Кеш болса да, Мағжан ... ... мың да ... ... Оның сөз ... өлең шығару лабораториясына бойлаған
сайын ондағы философиялық сипаттағы мәселелердің молдығына таң ... ... бірі – жеке адам мен ... ... мен ... қарым-
қатынасы.
«Елім, жерім», «алашым» деген сөздерді Махамбеттен кейін көп
қолданған ақын Мағжан ... Оның ... ел, ... қазақ, алаш,
жерім, халқым деген сөз өте жиі қолданылады. Егер осы ... ... ... ... деп ... онда ... халықты,
бұқараны қауымды қандай дәрежеде құрметтегенін, пір тұтқанын айқын көреміз.
Ақын ешуақытта жеке адам мүддесін халық, ... ... ... қойған
жоқ. Ұлттық болмысты сараптай отырып, халық өнер қумаса, төңірегінде болып
жатқан өзгерістерге мән бермесе, мәдениетті елдердің аузына ... ... ме деп ... Ай ... қараңғы түнде алыстан елбең-елбең етіп
келе жатқан бейнені анам ба деп бала қандай ... ... ақын ... ... білім алуын, көкірек көзінің ашылуын да солай күтеді. Осы
ойын, осы арманын, тілегін
«Бұл – ... ... зар ... ... ... азап шеккен қазақ
Әйтеуір қанды азаптан құтқарар деп
Оқыған азаматын күткен қазақ» [46, 58 б.] - деп ... ... ... ... ... құтқаратын сол халықтың оқыған
азаматы.
Оқыған азамат – алдын-артын бағамдай алатын, ... мен ... ... жол ... үміті мол азамат. Яғни ол – Батыс пен Шығыс
мәдениетінің дамуы мен тарихи жолын ... сол ... ... ... ... ... Пайғамбар.
Жер жүзінде нұр беретін, күн беретін, сол арқылы ... ... ...... ... ... ... мәдениетінің эгоистік пиғылынан ада, әділдікке,
әділеттілікке ұмтылған, әлі ... ... мол, ... ... ... ... жинақты образы.
Батысты түнерген түнге, Шығысты жарқыраған күнге балап, оларды
бірімен бірін ... ... ... бағдар тұрғысынан қарастыру
арқылы ақын түн мен күн бір-бірінсіз бола алмайтыны сияқты Батыс пен Шығыс
та ... бола ... ... ... осы ойға ... ... ақын ... түспалдап отыр, меңзеп отыр. Кейбір әдеби
талдауларда «Пайғамбар» өлеңінде Батыс пен ... ... ... ... ... ... ... ақын Күнбатыс, Күншығыс деп жоғары
дәрежедегі жинақтау метафорасын пайдалағандықтан екі дихотомияға тән кейбір
өзіндік ерекшеліктерді айтуға ... ... ... сөз жоқ, ақын жоқ.
Ал шын мәнінде ақын Батыс ... ... ... дәл ... басып, ерекшелеп отыр. Қазіргі философиялық ... ... ... ... «тек ... ... ... құрылғандығы
туралы пайымдаулар ғасыр басында жазылған Мағжан сөзінде үлкен шеберлікпен
пайымдалған.
«Білген емес иман ... не ... ... ... ғана ... [46, 51 б.] дей ... Мағжан
Батыстағы рухани құлдырауды, рухани жұтаңдықты айтып отыр. Бұдан арылу
үшін, серпілу үшін ... ... ... Күншығысқа» үміт артады.
«Гүл қылайық қаласын, ұл қылайық баласын» [46, 52 б.] деп ... ... жиі ... жүрген Батыс пен Шығыс үн қатысуы,
диалогы туралы ойды ... ... ... ... ... ... де біз тағы да тарихтағы қайталану ... ... ... ... ... ... деп алған поэтикалық символдық
образдар ... XX ... ... ... ... ... көрсетеді.
Өйткені сол уақыттың өзінде-ақ ... ... көп ... ... ... пен ... ... ол кезде енді-енді
туындап, пісіп-жетіліп келе жатты. Оған негіз, бастау ... ... және ... ізденістер, философиялық топшылаудар жеткілікті болды.
Осының бірі айғағы – 1926 жылы 29 ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орнының ашылу салтанатында сөйлеген
сөзі. Қоғам қайраткері, ғалым С.Садуақасов сол ... ... ... ... жан-жақты бағалап, пайымдап ғасыр басында шет мемлекеттердің
Шығысқа мұншалық ... ... ... ... ... ... Өйткені,
ол бір Германияның өзінде Орта Азияны арнайы зерттейтін бірнеше қоғам,
сонымен қатар Қазақстанның бір өзін ... ... ... бар ... ... ... ... мұхит елдеріне тікелей арналған
халықаралық конгрестер болғанынан хабардар екенін атап көрсеткен.
Сол ... ... ... мынадай қорытынды жасаған:
«Буржуазиялық Европаның Освальд Шпенглер ... бір ... ... ... ... дегенді ауызға алыпты. Ол: «Еуропаның тағдыры - өзі ... өзі ... ... тиіс» - деп жазады. Шпенглер еуропалықтарға:
суға батып бара жатқан кеменің жолаушыларына ... кеме ... ... селт ... ... капитанша ажалдың бетіне еш шімірікпестен ... ... ... ... ... ... ең парасатты деген ақыл
иесі адамының жазып отырған сөзі – осы. ... ... ... ... сыры осы ... ... аңғарылса керек» [80, 166 б.].
С.Садуақасов қорытқан осы ... ... де ... өзектілігін жоғалтқан
жоқ, керісінше, одан кейінгі даму ... ... атап ... ... ... азайған жоқ. Қайта рухани жұтаңдықты одан да ... тың ... ... ... ... ... құлдырау бар,
ал ол Шығыста жоқ деп біржақтылыққа ұрынуға болмайды. Бұл мәселе бүкіл
адамзаттық ... ... ... ... ғылыми-техникалық дамудың барлық
сатыларын Шығыс елдеріне қарағанда тез арада үлкен жылдамдықпен өткендіктен
жалпы ғылыми-техникалық ... пен ... ... ... ... өз ... ... мәжбүр болды. Ал кейбір Шығыс елдері
бұл процесті тіпті бастаған жоқ. ... ... ... пен Батыс
дихотомиясында даму мен рухани жетілудің әр ... ... ... Оның ... ... мен ... этностың өзін-өзі тануы мәселесі
тағы бар. Бұл да біржақтылыққа ұрынбай, кез келген ... ... ... көп ... көзқарас ұстануымыздың ... ... тағы да ... бір аса маңызды ұлағат –
шет тілі мен мәдениетін игерудің қандай рухани салдары бар ... ... ... ... жиі ... айтылып жүрген – мәңгүрт ұғымы.
Мысалы, орыс тілін, білімін, ғылымын жан-жақты ... ... ... ұлттық негізінде, ата-баба дәстүрінен ажырап ... ... өмір ... ... ... көпшілігі үшін қазақ болмысының
маңызды архетиптері өте алыс, жырақта қалған. Бұл қазіргі заман туындатқан
парадокс. ... ... – бұл ... ... одан бас ... ... ... Бұл – ұлттық трагедия. Ғасыр басында С.Садуақасов
та осы мәселеге тоқталған.
«Алтынсарин – орыс ... ... ... ... ... ... ... емес, ... ... ... ... ... орыс-қазақ мектептерін ұйымдастырған да,
қазақ жазуын орыс әліппесіне көшіруді көздеген де осы кісі. Ол ... ... ... Ильминискийдің досы болатын, соған қалтқысыз қызмет
еткен.
Міне, дәл осы Алтынсариннің өзі өлер ... ... ... аза
тұтуға бірде-бір орыс адамы араласпасын, тіпті ... ... ... ... да ... деп тапсырған. Жаназама 99 молда шақырыңдар деп
өсиет қалдырған. Бұл, әрине, көзі ашық ... ... ... ... еді. Орыстармен ұзақ жыл үзеңгілес өмір кешкен пенденің көңіліне
түйгені, орыс миссионерлерінің қазақ жұрты үшін еш ... ... көзі ... ... ... қасірет болатын» [80, 164 б.] -
деп ... ... Өте ... пікір. Қазіргі уақытта біздің
жастарға сыртқы мәдени үрдістер мен тілдердің ықпалы өте ... ... пен ... ... ... ... қарап,
сонымен қатар, өзімізге тән ұлттық менталитет аясында өмір сүру үшін
дәстүрлі ... ... ... ... жан-жақы насихаттап,
қазіргі жастардың санасына құю тарихи, рухани ... - ... ... ... қазақ азаматтарының қасиетті
міндеті.
Мұның өзі кез келген тұлғаның бұқарадан ... ... ... ... ... ... ол оған жол ... ақыл айтады,
жамандықтан сақтандырады, жақсылыққа бастайды. Бұқараның рухын оятады, ... мен ... еркі мен ... керек бағытқа бұрады, кездейсоқ кесел
мен кедергіден сақтап отырады.
«Мағжан ... ақын ... ... кезеңі қазақ тарихындағы,
бір жағынан ояну, екінші жағынан, жаңа жол ... ... ... ... Қазақтың демократиялық мәдениетінің өсіп-өркендеу сәті, қазақ
интеллигенциясының қалыптасу кезеңі еді. Әлеуметтік ... ... ... ... да әдебиет, мәдениет және оқу-ағарту қайраткерлері сан түрлі
күйді басынан ... ... ... ... бір-ақ мәселе болды, ол ... ... ... ... ... мен ... үшін ... 13 б.] деген М.Базарбаевтың пікірімен келісуге болады. ... өз ... ... тән ... ... ... ... шақырды, басқалармен
қатар тұруға негіз болатын объективті жағдайларды көрсетті, сол объективті
жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев қазақ қауымындағы
әлеуметтік өзгерістерді ... ... ... ... ... мен онда ... ... баяндайды «Бейнет баққан жалшы»,
«қабағы қатқан ... ... ... ... ... ... ... - міне
Мағжан бөліп көрсеткен әлеуметтік топтар. Ақын бұл өлеңін «Мен ... деп ... мен ... ... ... қарым-қатынасын пайымдау
барысында ақын сөзсіз қайшылықтарға жолығады. ... ... ... ... да бар, пенде де бар, жаман да, жақсы да, батыр да, қорқақ та
бар. ... ... жеке мен ... ... ар, ... ... аштық, бақыт туралы өзіндік пікір, ой бар. Олардың бір-
бірімен қабыса кетуі, жараса ... ... ... ... мәдениетті,
кішіпейіл, қарапайым, енді біреу өте кірпияз, кінәмшіл, өкпешіл, ... ... тым ... ... өктем, көрсеқызар ... тағысын, тағылар.
Осының бәрі қайшылықтар ... ... Оны ... ... ... ... ... қиюластыру, тепе-теңдікке келтіру тек
қана тұлғаның, сол ортадан суырылып шыққан ... ... ... шаруа. Мағжан осындай тұлғалардың образын сомдаған.
Тұлғаны тобырдан оздыратын не, ... ... ... ... ... ... берген. Ақын көп өлеңдерінде нәзік жанды, сыршыл көңілді,
арманшыл ... ... оған көп ... мұң, ... ... тән. Сондықтан болар, Жүсіпбек Аймауытов: «Ақындығына мін ... ... ... ... деп ... бір ... «сен торығасың,
зарығасың, зарланасың. Асау алып жүрегің «сұм ... деп ... ... ... сәуле, жақсы үміт күтпейсің, ... ... ... ... ... ... етесің. Өмірге түңілген,
өмірге қол ... сары ... ... барасың» [80, 11 б.] деп ... Бұл – ... ... ... ... ... ... ақыл. Ал шын
мәнінде, Мағжанның осы сарындағы өлеңдері адам болмысының ... ... тән ... қайшылықтарымен жан-жақты көрсеткен баға жетпес ой иірімері
деп бағалауға тұрарлық шығармалар еді. Өйткені, өмір сүрудің аумалы-төкпелі
шақтарында құлазыған көңіл көтеріңкі ... ... үміт пен ... енді-
енді ояна бастаған сәулелі үмітпен, сеніммен алмасуы да, адамның ... ... ... елең ... ... ... ... мүмкін. Ақын
Мағжан, ойшыл Мағжан осыны ... ... ... ... сезімі дүниетанымының субстанциалдық негізіне айналған
таланты ақын, ойшыл М.Жұмабаев еді.
«Ш.Құдайбердиев кейбір ... ... ... ... ... ... ... берсе, М.Дулатов байырғы
дәстүрлерге бой ұрса, ал М.Жұмабаевтың ... ... рухы ... ол ... ... және шек ... еркіндікті аңсаған» [88,
175 б.] деп жазды ... ... ... рух, ... ... ... көп ... ақын
дүниетанымында тұлға мен қоғам арасындағы гармония мен қайшылық ... ... жол ... оның ... ... жасампаз істерге бағыттап,
рухын көтеріп, оған әруақытта дем беріп отыратын ... ... ... ... ... ... олар ... көптеген көзге
тұрарлық, назар аударарлық материалдар бар. Оны сабақтастық мәселесінен
айқын ... ... ... ... және ... ... ... мен поэмаларынан, ғылыми мақалаларынан қазақ
халқының және әлемдік мәдениет тарихынан ... ... бар ... ... ... ... көрініс береді. Ақын шығармаларындағы тарихи
мағлұматтар белгілі құндылықтың маңызы ... ... ... ... ... баға берудің методологиялық
негізі ретінде осы жаңа ғылыми методологиялық бағытты ... ... ... ... ... ... өркениеті – қазақ халқының және олардың ертедегі бабалары
кассақтардан (классиктерден), шумер, арий, скиф, сақ, ғұндардан, одан ... ... ... ... ... ... сақталып келе
жатқан, өзіне тән ұлттық ... ... ... үлкен кеңістігі
бар, әлемде өзінің нық орнын алған ... бар, ... даму ... ... [71, 15 б.] деп ... ... ... тұрғысынан келсек, бұл идея ғасыр ... өмір ... ... көрініс берген. Ақынның осы сарындағы ізденістерін бірнеше
бағытта қарастыруға болады. Біріншіден, ... пен ... ... ... екіншіден, тарихи ... баға ... Біз атап ... екі өлшем Мағжанның өзінің ізденістерімен
толық дәлелденеді. Олардың мағынасын ашып көрсетуден бұрын Мағжанның жалпы
тарихқа ... ... ... ... ақын ... құбылыстың үш өлшемі, яғни кешегісі, бүгінгісі,
ертеңі ... жиі еске ... ... өзі ... ... жол ашады.
Тек қана жол ашып қана қоймайды, оның ... ... ... кешегіден туындайды, ал екеуінің өзара ұшырасуы, кірігуі, дамуы
нәтижесі болашаққа бастайды.
Кешегісі мен бүгінгісін жақсы ... ... ғана ... ... болашаққа ұмтылыс жасайды.
Бүгінгі мен келешек кешегіні аялаудан, сыйлаудан басталады. Мағжан
«Өткен аяулы» ... ... ... дер ... де ... баласын
Аузынан, сөйлеп, тастамас, –
Көз ішінде қарасын.
Қылықты да, тәтті де,
Ақылды да ол бала
Екі ... ... ... – ол дана
Жалғаны жоқ, адамнан
Жаңаны мақтар санаулы
Не дұрыс шығар, не теріс
Әйтеуір өткен - ... [46, 87 б.] деп ... ... ... ... ұлағат – жаман болсын, жақсы болсын өткенді, кешегі өмірді сыйлау,
аялау, ... және оған ... ... ... ... Бұл не ... Заман, өмір, мәдениет адам ойының үздіксіз, ... ... ... ету үшін және ... ... тарихи сабақ алу үшін қажет. Сонымен
қатар, әрбір тарихи оқиға, құбылыс белгілі ой ... ... ... ... қисынына бойлауға ұмтылыс адамды ... оның ... ... ... ... ... пікір таластыру
қуатын арттырады. Өзінің, халқының, туған жерінің тарихын жақсы біліп, оның
мол шуағынан нұр алған адамның рухы ... ... оны оған ... ... ... әртүрлі азғырулар, жолдан тайдыру әрекеті міз
қақтырмайды. Өйткені, ол тарихи сананың мол ... ... ... ... ... іздестіреді.
Өзінің іс-әрекетінде жаңа оқиғалар мен әртүрлі жағдайлардың өзіндік
даму қисынымен бетпе-бет кездескен жағдайда адам оның ... күйі ... екен деп ... ... Егер де ... ... ... түсінсе, бұл жаңаны түсінуге жол ашады.
Мағжанның «Өткен күн» тақырыпты өлеңі – тарихи ... пен ... ... даму мәселелері төңірегіндегі ізденістерін бізге жайып
салатын ... ... ... ... бірнеше маңызды қабаттар бар. Ең
алдымен, қазақ даласы өзінің барлық табиғи ... ... ... ... ... ... ... сияқты өзендері, Сарыарқа сияқты кең
байтақ жері, ну тоғайы, шұрайлы қонысы - ... өте ... ... ... ... құнарлы жерде бір-біріне қайырымды, кең
пейілді алаш елі тірлік жасады.
«Қайыры көп ағайын,
Кедейде жоқ ... ... ... бір ... ... ... ... жақыны,
Жоқ асынан тартыну» [46, 65 б.] – міне Мағжан суреттеген өмір -
тіршілік. ... ... ... ... жайлаған уақытта халқымыздың
бұрынғы тарихында ... ... ... ... ... білу ... ... рухани ұлағаттарын қазір де пайдалануға болатынына мән беру өте
қажет деп есептейміз.
Әрине, қазіргі заман үрдістеріне сай тіршілік ету ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырағандықтан үй тігіп, кереге жайып,
уық байлар, киіз басар, қымыз пісер қыз-келіншектер тарих қойнауына ... ... үйге ... ... ... басып былқылдау қазір де ... ... ... ... басып былқылдау дегеніміз – сызылып,
үлкен ізеттікпен қозғалу, қыз-келіншектерге тән әдемілікпен ... ... ... ... ... ... отын ... да бір маңызды қабат – Қасымның қасқа билігі, Есімнің ескі
билігі дей отырып,, қара ... қақ ... ... пана ... ... ақ туын көтерген билер туралы, ақ ... ... ... ... ... ... көрсетіп өз елін қорғаған қара керей
Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай туралы үлкен ... ... ... ... ... отырған Қасым хан қазақ мемлекетін күшейтуді, оның
жерін кеңейтуді және халқының санын көбейтуді армандаған ерекше ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойын, Моголстаннан
Жетісу өңірінің үлкен бөлігін, Ноғай ордасынан Ембі, ... пен ... өз ... ... хан ... ... ... заңына ұқсамайтын көшпенді
халықтың ... ... ... ... ... заң – ... ... қасқа жолы» деп аталатын тәртіп орнатты. Бұған
жазушы, ғалым, тарихшы М.Мағауин былай деп баға береді: «Қасым ... ... ... жұртының елдік санасын негіздеуде шешуші қызмет атқарған өзгеше
құжат болды. Ел басқару ... ата ... ... ... хан ... орай жаңа ... ... жаңа заң жүйесін енгізді. «Қасым
ханның қасқа жолы» деп аталатын бұл көне жарғы сол кездегі ... ... және ... ... ... ... ... байыптады, жеке адамдар арасындағы, ру, тайпалар мен қоғамдық
таптар арасындағы қатынас жүйесін тағайындады» [90, 17-18 бб.].
Мағжан көшпенді ... ... ... одан ... ... бір ... кетпес артық іс –
Бітімге биге келеді
Қасымның қасқа билігі.
Есімнің ескі билігі
Алдында сайрап жатқан соң
Көпті көрген көне ... ... ... тиын пара алу ... ... ... қатар ғып жегеді» [46, 46 б.] деп ... ... ... ... осы ... ... шығыс, батыс
зерттеушілері, жергілікті қайраткерлердің еңбектерінде жиі айтылатын «Алтын
ғасырды» елестетеді.
Егер ... ақын ... ... ... ... бұл ... әділ төреші, ақыл мен арды тең ұстаған әрі шешен, тарихи тұлға
бидің атымен байланыстыратын әділетті ... ... ... деп ... 14-15 ... отандық тарихи білімнің даму жолдарын қарастыра отырып,
Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, ... ... ... ... атайды.
Осы қатарға Мағжан Жұмабаевты да қосуға болады. Ақын ... ... ... да ... ... ... ауқымы кең екендігін барлық
шығармаларында көрсеткен. Оның ... ... ... ... әсерлі
сөздермен жеткізілген.
«Өткен күн» өлеңінде Шөже, Орынбай, Жанақ, Біржан, Наурызбай ... ... де атап ... ... «алтын ғасырын» аңсай отырып:
«Өткен күнді ойласам,
Ойға терең бойласам,
Кешегі қайран қазақтың
Сәулеті мен ... ... ... ... баяулап
Жүрсің атсыз жаяулап» [46, 67 б.] деп бұрынғы өмірінің кетеуі кетіп,
жаңа өмір әлі ... ... ... тұрған қазақ болмысының
қиыншылықтарын ерекше бір ... ... ... ... ... бір ... болмақ емес пе?
Ескіше тұрып егеспе
Заман түлкі, тазы бол,
Базарша дүкен құр енді» [46, 67 б.] деп ... дүр ... ... ... өзгерістерге үрке қарамай, керісінше, онымен бірге өсіп,
өнуге шақырды, оған ... ... ... және рухани сабақтастық тұрғысынан ең құнды ... ... – екі ... есігі ғой,
Түркістан – ер түріктің бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай ... ... ... ... ... ғой» [46, 173 б.] ... ... жүз жолдан тұратын бұл өлең ... ... деп ... ... терең мағыналы, ұлағатты шығармасы. Мұны
Мағжанның тарих философиясының күре ... ... ... болады.
Бұған бірнеше себептер бар. Осы өлеңді талдау барысында біз оған ... ... – екі ... ... ғой» дегенде қандай екі дүние туралы
айтылып ... ... ... ... және оның ... ... ... бойынша, орта ғасырлардан бастап осы уақытқа
дейін Түркістан ұғымы үш мәнге ие болған ... VII-XII ... ... ... ... ... ... XIV-XVI ғасырлардағы жеке
уалаятты өлке, ал үшіншісі, XVII ғасырдан кейін Сырдария бойындағы Иассы
қаласының атауы» [92, 13-14 ... ... екі ...... және ... Тұран – бүкіл түрік –
дүниесіне қатысты, ал Алаш қазақ мәдениетіне қатысты ұғым деп ... ... ... ... ... ер түрігім туып-өскен.
Тұранның тағдыры бар толқымалы,
Басынан көп тамаша ... ... [46, 173 б.] ... ... V ... бастап бүкіл әлемді байланыстырған Жібек жолынан
саяхатқа шыққан әр түрлі елдердің ғалымдарының ... ... ... ... ғана ... ... тарихпен еншілес деген пікір көрініс
береді.
«Түркілер қоныстанған ... ... деп ... [93, 5 б.] Мағжан
Тұран аумағының табиғи келбетін жан-жақты суреттеп, оның ... ... ... ... ... ... ... шегі – шетсіз Теңіз Арал:
Бір шетте қасиетті Ыстық көлдің
Бауырында дүние көрген ... ... тауы ... ... ... Тарбағатай,
Жоталы, жер кіндігі – Памир, Алтай
Қазығұрт қасиетті тау болмаса
Топанда Нұқ кемесі тоқтар қалай» [46, 177 б.].
Тұранның көлі де, шөлі де, селі де ... ... ... ... ... ... етіп бейнелеген. Осындай табиғаттың
нұрлы да шуақты аймағында рухани зор байлық та ... ... ... ... ... ... күйі мен сыбызғы сырнайының үні, асқақтата
салған әсем әні, ғашықтық жырлары, шешендік сөз, ... ... ... үшін жері мен елін қорғаған ... ... ... ... ... бойы өз ... ... де өнерлі, адамгершілік, ар-
ожданы жоғары, намысқой азамат етіп тәрбиелегені тарихи шындық
«Тұранға жер ... жер ... ... адамзатта ел жеткен бе?
Кең ақыл, отты қайрат, жүйрік ... ... ер ... бе?» [46, 174 б.] ... ... толғауы
жас ұрпақты бейжай қалдырмайды. ... ... ... бар ... ... ... ... айналуы тек қолайлы
географиялық жағдайына ғана ... ... Ол ... XII ... ... назарын исламдық руханиятта ерекше орын алатын айтулы ... ... ... ғұлама, ақын Х.А.Иассауидің жан-жақты ұстаздық
және уағызшылық қызметімен де өзіне аударған.
Түркістан қаласы қазақ хандары тұсында Еуразияның және ... ... ең ірі ... мәдени, рухани орталығы, ал Қожа Ахмет кешені- орны
бас жоғары биік хан ... ... ... ... сұлтан, бергісі Қазақ хандары мен игі ... ... және ... үш ... ханы болып сайланып, ақ ... елге ... жері осы ... ... жылы ... ... ... құрастырылуы
жайында түсініктеме берген академик А.Н.Нысанбаев: «Түркістан – ... он сан ... ... кең ... түсіп, қайта тоқайласқан,
тұтас ұлыс боп ұйып, ортақ ділі мен ... ... ... ... атап көрсетті [94, 137 б.].
Осы аймақта «Түркістан» немесе «Түркі елі» идеясы ... ... ... түркі халықтарымен бірге өмірге келіп, заманалар тезінен өтіп, олар
үшін түрлі ауыр ... ... ... иммунитеті міндетін атқарған аса
маңызды фактор болып келді.
Тарихшы ғалым Қойгелдиев М. бұл идеяның авторы тарих сындарынан сабақ
алған ... ... дей ... ... ... заманаларда бұл идеяны
білдірушілер қатарында «Күлтегін» жазуының авторы, Жүсіп Баласағұн, Алишер
Науаи, Мағжан Жұмабаев және осы ... ... ... бар» - деп ... 16 ... ... – екі дүние есігі ғой» деуінің ... ... ... ... ... ... пен Шығыс мәдениеттері тоғысты. Мұны
ақынның мына бір өлең жолдары ... жер емес ол ... ... ... Тұран жайын.
Тұранға қасиетті құмар болған,
Ертеде Кей-Қысырау мен Зұлқарнайн» [46, 171 б.]. Кей-Қысырау Шығыс
мәдениетінің ... ал ...... Александр Македонский.
Кей-Қысырау Тұрмағанбет Ізтілеуовтің «Шаһнамасына арқау ... ... ... ... яғни ... ... адам.
Мағжан Ескендір Зұлқарнайнға байланысты халық арасында кең тараған
аңызға сүйеніп, «Ескендірдің екі мүйізі» деген өлең ... Бұл ... ... ... ... бірақ ақынға тән өзіндік ерекшелікпен,
әдемі, ... ... ... ... мазмұны мынадай: «Ескендір
патшаның басында мүйізі болады, мүйізі бар екенін білдірмеу үшін ол ... ... ... ... ... Ең ... бір ... тірі
қалады. Бірақ ол Ескендірдің мүйізі туралы ... ... ... құдыққа
барып айғайлайды. Құдықтан қамыс өсіп шығады. Ол ... бір ... ... ән ... ... ... ... дыбыс «Ескендірдің мүйізі бар!»
деген сөз болады да, құпия елге тарап кетеді» [96, 374 ... ... бұл ... ... оқырманына ақыл айтудан басталып,
шаштараз бола көрме деген ескертумен аяқталады.
«Болсаң да жалғыз жапанда,
Сырыңа құрбым, берік ... ... ... ... жел» [46, 83 б.] деп ... ... тұлғасының
барлық атрибуттарын суреттеп, оның үлкен құпиясын біліп қойған шаштараздың
жай-күйін білдіреді. Өйткені, бұл сыр шаштаразды бейжай қалдырмайды, ... ... ... ... ... не ... ... іш күйіп.
Бір құдықтың аузына,
Жатты келіп еңкейіп.
Жан-жағына қаранып,
Күрсініп бір уһі деп:
«Ескендірдің мүйізі?...»
Деді ақырын күбірлеп.
Мынау сырды білді де,
Қамыс төмен пілді.
Басына түрлі ой ... ... [46, 85 б.] – деп ақын ... қалай жария
болғандығын түсіндіреді. Егер тарихи аңызда бұл сырды ... ... ... жайса, Мағжан өлңінде оны «елбелеңдеген жел сайтан» бар
әлемге таратады. Бұл – Мағжанға тән өзіндік шешімі. Сыр ... ... ... ... осыдан-ақ айқын көруге болады.
«Түркістан» өлеңінде түркі әлемінің ... ... ... ... түгелімен билеп тұрған,
Ертеде ертегі хан Афрасияб» [46, 174 б.] деп түркі өркениетінің көне
дәуірінің тарихи тұлғасы Апрасиапты еске ... Оның ... ... ... Ер ... ... ... жырланып, бүгінгі
заманға жетті. Апрасиап басқарған Тұран – түркі елінің басқыншы ... бойы ... ... мерт болса да қазіргі атамекені, ... ... ... ... – қаһармандық рухқа тағзым тұрғысында
бағалау қажет.
Мағжан жырлаған келесі тарихи тұлға – Шыңғыс ... ... ... ... ... ой, ... ... арыстанның құр аты да,
Адамның жүрегіне жігер берер» [45, 175 б.] деп Мағжан Шыңғыстың өр
тұлғасын, ер тұлғасын өлеңге ... ... ... ... ... ... ол
туралы көркем кітап та, дастан да ... ... ... да ... ... ... бұл есім туралы әр түрлі сарындағы пікірлер легі
молынан туындауда, оның қайсар батырлығымен қатар ... ... ... ... ... ... концепциясы бойынша, Шыңғыс ер, данышпан, одан Шағатай,
Үкітай (Үгедей), Жошы, Төле ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан түркі мемлекеттілігін қайта қалпына келтірді. Ол құрған
империяның көп ... ... ... ... «Сол ... ... ... дүниесі жеке халық ретінде жер бетінде өмір ... ... Бұл оның ... ... ... ... ... Түркі
дүниесі өз дамуының жаңа сатысына аяқ басты» [97, 9 ... ... ... хан, Тәуке, Тарағай би, Абылай хан да ... ... ... ... тағы да бір ерекше мәселе – рухани мәдениетке
тікелей қатынасы бар ... өлең ... еске ... Бұл ... ... пен ... ... Әл-Фараби туралы пікірлері қызықты
деп есептеуге болады.
«Сырласқан үйде ... ... аз ... жүйрік Ұлықбекке ...
Асыл қан – қасиетті түрік қаны,
Сол қаннан – Ибн-Сина Әбуғали
Молдығы білімнің сиқыр дерлік,
Дүниеге мұндай адам туды ма, әлі» [46, 175 б.] ... ... ... ғалым Ұлықбектің еңбектері мен ... ... ... ... өте ... таныс болғандығын айқын көрсетеді.
Әл-Фараби музыкалық шығармалары туралы мәліметтер соңғы жылдары
арнайы зерттелуде. Ал Мағжан ол ... кім ... ... ... шекті домбырасын?
Шерткенде тоқсан тоғыз түрлендіріп,
Жұбанып, кім тыймаған көздің жасын?» [45, 175 б.] деп ... ... ... ... музыка жөніндегі мұраларымен таныстығын көрсетеді.
Мағжанның «Фараби тоғыз шекті домбырасын шерткенде» деген жолдағы ... ... ... бірден өзіне назар аудартады. Өйткені біздің ... ... екі ... ... ... ғой. Ал Фарабидің домбырасы
тоғыз шекті. Бұл не ... ... ... ... ... Әл-Фараби музыка
өнерімен жан-жақты айналысқан. Философия ғылымдарының ... ... ... ... ... ... яғни
адам қолымен тербеліске түсіре отырып дыбыс ... және ... ... ... ішіне ауа жіберіп, әуен туындайтын түрлеріне тоқталады. Шекті
аспаптардың адам қолымен немесе ... бір ... ... ... секілді) түрі өз ішінен екіге бөлінеді: бірі көп шекті: әр шек бір
дыбыс ... ... ... ... – бір шек көптеген пернелерге бөлініп,
бірнеше дыбыс береді (лютна, ... [98, 116 ... ... бір ... деген өлеңі осы Түркістан өлеңімен
ұқсас, үндес, бірін-бірі толықтырып, түрлендіріп тұрады. Суы ... ерке ... ... ... ... маржандай, жас өрігі ақ
алтындай, анары жамбыдай Тұранның баулары-ай
«Ертеден сені іздеген мен едім ғой,
Тұранға бір сені ... кеп едім ... шейх ... Хайямдардың
Өртеген өзектерін сен едің ғой» [46, 168 б.] деген өлең ... тағы да ... ... ... деген ерекше ыстық ықыласын, көңілін
білдіреді.
Түркі тақырыбындағы маңызды шығарманың бірі – ... ... ... ... «Түрікшілдік дегеніміз - қазақшылдық» деп аталатын
мақаласындағы мына бір пікірді еске алсақ болады: ... ... ... ... яғни ... деп ... ... Аллаға шүкір мүмкін
болып отыр. Алайда кешегі күнде оның оңай ... аян, сол ... ... ... Түркияның шетелдік басқыншыларға қарсы күресі
кезінде жазған «Алыстағы бауырыма» деген толғауын да өзі отарлық езгі ... ... ... ... идеясына адалдығының айқын
белгілерінің бірі деп атаған жөн» [99, 8 б.]. ... ... мәні ... ... ... ... түрік, жаны
Шынымен ауырды ма, бітіп халы?!
От сөніп жүректегі, ... ... ... ата ... [46, 55 б.] – деп күйінеді Мағжан.
Өлеңнің өне бойында алыстағы ... ... ... ... ... ... ... береді.
Мағжан шығармашылығындағы түрікшілдік қабаты XX ... ... ... ... дүниетанымындағы Шығыс мәдениетінің күшті
ықпалын көрсетеді. Бұл ... ... ғой. ... ... ... мен
бағыттардың, ілімдердің өзара байланысын, үн қатысуын мойындай ... ... өзі де, ең ... ... ... бірегей қайталанбас
ерекше бөлігі екенін әруақытта назарда ... ... ... ... жаны ... ... екендігін айқын
дәлелдейді. Тәуелсіздік алған Қазақстан дипломатиялық қатынастарды, ең
алдымен, ... ... ... ... біз араға 100 жылдай салып
өзіміздің рухани бастауымыз болған түрік мәдениеті аясына қайтадан оралдық.
Мағжанның ... да ... ... ... оған жеткізетін
жылылық ретінде оралды. Бірақ тез арада өз рухының ... ... ... ... философиясымен бірге тұрып, бірге жүргендей
етене қабысып кетті. Мұның ең негізгі ... - оны ... ... де өз ... жоймағандығы. Олардың кейбіреуі ... ... ... ... ... Мысалы, тіл, білім беру, ұлттық
идеология мәселелері.
Түрік ғалымы Намык Кемал Зейбек: «түркілердің тегі ұлы рух. ... ... ... ... ... ... - тарихтың ең ... ... ... ... - ... ғұндар, көк түріктер. Түрік
дегеніміз - бүгінгі тәуелсіз ... ... ... ... ... ... «Құтадғұ Білік», «Диуани лұғат ат түрк», «Диуани Хикмет»,
Фараби, Ибн Сина, Бируни, Хорезми, Ұлықбек, Капши Челеби, ... ... ... ... ... шығармалар мен тұлғаларды сыйға
тартқан ұлы әлем» [100, 100 б.] - деп ... ... ... ғалым атап көрсеткен ұлы есімдердің көбін Мағжан өлеңдерінен
кездестіріп, оның баға беруінің куәсы болып отырмыз.
Жаһандану ... ... ... ... ... Орта Азия
мемлекеттерінің одағын құру идеясы ... ... ... ... ... ... өңір ... бірлесіп, дамудың
перспективалық іс-жоспарын қазірден бастап жасау ... ... ... ... ... ... аймақ әлемнің
алпауыт елдерінің ... ... ... ... өңірдің ішкі
тұрақтылығын сақтап, өзара қатынастарда бауырлас ... ... ... ... ... ... оңтайлы жағдай жасау ... ... ... ұлт ... кездесулерін, мәдени
күндерін өткізудің ... да зор. ... ... бауырластық міндетті
түрде мемлекеттердің жақындасуын қамтамасыз етеді. Жалпы, Орта Азияның
табиғи ... мен ... ... ... ... ... бұру ... келетін жұмыс күшінің толассыз ағынына тосқауыл болатынын
ескеруіміз керек. Макс ... ... ... ... ... ... этикасы» деген пікірін моральдық кодекс ретінде ... ... ... сай ... де ... бір ... қабылдау
қажеттілігі тұр.
Жылына жеті-ақ күн еңбек демалысын алатын жапондардың еңбек
тәртібінің ... ... ... рух күші ... ... ... күш
біздің аймақ халықтарының қан тамырларында ежелден қалыптасқан.
Мұстафа Шоқай: «1927 жылы ... ... ... ... соңынан
ондағы қазақша сыныптарды жабады. Одан кейін жер ... ... ... ... ... Ең ... қасиетті Түркістан деген сөз қалады.
Егер осы сөз жойылса, онда Орта ... ...... жойылып кетеді.
Егер ол қалса онда «түркі халықтары сақталуы мүмкін» [100, 134 б.] - ... ... ... ... Түркістан ғасыр басындағы қазақ зиялылары үшін
бүкіл түркі әлемінің бар ... ... ... ... ... шығыс пен батысты өзара ұшырастырған, ... ... ... ... бүкіл түркі әлемінің саяси, мәдени,
экономикалық ... Оны ... ... жоқ. ... Орта ... ұзақ ... геосаяси стратегиялық мақсат қоятын болсақ, түркілік
исламдық құндылықтарды идеологиялық күш ретінде де қалыптастырудың жолын
қарастырғанымыз ... ... ... ... көп. ... тектестер
бірігіп кетсе, геосаясатта орасан зор өзгерістер болатынын олар сезіп отыр.
Түркі әлемінің ауыз бірлігі ... ... ол ... ... күшке айналады.
Орта Азиялық Одақ дінімізді, тілімізді, тұтастығымызды сақтау үшін ... ... ... байлық мәңгілік.
«Бауырлас түркі елдері бірігіп толық тәуелсіздік алып ... ... ... оларды өздеріне тәуелді етіп ұстау мақсатында мынадай
амалдарды қолданады:
- біреулерін өздеріне ... ... ... ... жік ... реті келсе оларды бір-біріне айдап салу;
- әртүрлі діндерді енгізіп, тілі мен діндері бірдей елдер ... бір ... ... ... бөліп, дінаралық наразылық туғызу;
- ірі кен орындары мен ... ... ... өздерінің
трансұлттық компанияларына алып беру арқылы сол ... ... ... құрылтайшы болып отырған халықаралық ... ... ... ... ... ... тәуелді етіп ұстау, ал ол ... ... ... ... ... ... ұстанатын болса, оларды «Азия
жолбарыстары» сияқты дағдарысқа ұшырату;
- сол ... ... ... ... ... немесе шекарасын күзетуді себеп етіп, онда өз әскерлерін ұстау;
- мұнай-газ құбырларын және тағы басқа болашақта қажетті ... ... ... ... болу және сол ... көптеп өз азаматтарын
ендіру арқылы реципиент елдерді, алдымен, экономикалық, содан ... ... қылу ... ... ... [101, 143-144 бб.] деп ... Жанұзақ
Әкім орынды атап көрсетіп отыр. Автор атап ... ... ... біздің республикаға тікелей қатысы болып отыр.
Осындай елдің ... үшін аса ... ... не ... ... ... Рух ... мен ұлттық менталитеттің ғасырлар бойы
қалыптасқан, ... ... ... ... ... ... атап ... Мағжан ақын үлкен мақтаныш пен тәптіштеп жырлаған
«Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ... ескі ... ... қазақтың қаймағы
бұзылмай тұрған уақыттағы заңдарының өнегелі жақтары мен билер институтының
үлгілерін заман ... ... ... республика заңдарын, негізгі
ұстанымдарын қайтадан қарау қажет деп ... ... көп сөз ... ... ... ... ... қатысы бар көптеген ізденістер бар.
Сәбидің пәк болмысын, балалық өмірдің базарлы сәттерін, ана мен ... ... ... ... ... тән сұлулықты, ибалылықты,
атаға, аға ... тән ... ... достыққа адалдықты,
еңбексүйгіштікті өлең сөздерінің күшімен, құдыретімен ... әр ... ... ... жан-жақты ашып салады.
Поэзия – ол өнер. Ал табиғи несібесі мол өнер адамдары ... ... Оған ... ... ... ... біле ... көзге көрініп, іліне бермейтін, құлаққа
естіле бермейтін түрлі әрекеттерді құт ... ... ... ... ... ... адамдардан әлдеқайда жоғары күйде жүретіні ... ... есту ... мен ... ... өте
дамығандықтан, дүбірлеген ат шабысын, жаяулар мен жарық шаңы, қуғыншы мен
қуылушыны, жаулар мен ... ... ... ... болған.
Мағжан сағыныш, сарғайып кету, ұзақ ойға берілу, көңілді аулау,
қайғыға ... ... адам ... көлеңкелі жақтарын көп басынан
кешірген ерекше тағдыры бар ақын болғандықтан осы күй ... ... сай ... ... әсер етеді. Бұған ... ... ... ... ... ... күнді, қара жерді сағындым,
Жан жолдасым – жүйрік желді сағындым.
Асау тайдай еркелетіп өсірген
Ағайынды, туған елді ... ... елді ...... жерді сағындым.
Балдай бұлақ, мөлдір күміс көбікті,
Арқадағы айдын көлді сағындым» [46, 128 б.].
Міне, өзін ... бір ... ... сезінген ақын қалай
толғанады, күйзеледі. Абақтыда жатқан уақытта өрбіген ішкі ... ... ... ... ... еске алу, көңіл түкпіріндегі күпті ойлар ...
Бұл Мағжан болмысының ерекше қыры, өзі ұдайы өрбітіп ... ой ... Ой ... ... жаны ... ары ... азамат ақынның, рухы
биік, ділі мықты, өзін ... ... ... ... ... ақынның тұлғасы бой көрсетеді.
Мағжан шығармашылығында белгілі бір арнаға сыймайтын өте сәтті
туындылар бар. Соның бірі қара ... ... ... ... «Жалғыз
домбыраның ғана үні естіледі. Адамды қалың ойға ... ... ... жат, ауыр бір үн. ... ... ... салмақпен
сылдыр қағып аққанындай, жаздың желді түнінде, көлдің қамыстары қорыққан
секілді, біріне-бірі тығылып сыбырласқанындай... ... ... ... ... күбірлескеніндей, кейде ауру адамның ыңырсығанындай
болады. Ол қайғырады... ... ... ... ... бір ... ... бір дауыс жақындап келеді. Нәзік, зарлы дауыспен біреу
ақырын ғана өлең айтқандай... Әйел даусы» [46, 110 б.]. ... ... ... қылын шертетіндей етіп домбыра үнімен әйелдің жан
дауысын тоғыстырады. Домбыра үні мен әйел ... ... ... маңызды атрибуты, өйткені онымен бірге оның
тілі, өнері, тарихы ... ... ... ... дыбыс беріледі, ал дыбыс –
табиғат, табиғатсыз тіршілік те ... рас. ... ... ... ... осы бір ... ... әйел үнімен ұшырастырып отыр.
Әйел де тіршілікті жасаушы тұлға. Ол зар ... ... ... әкелген пәк
перзентінің ары тапталып, намысына кір келгеніне ... Жан ... ... ... ... ішкі күйзелісін мына бір сөздер жеткілікті
түрде баяндайды. «Мен оны таныдым. Қарындасым! Сүйікті қарындасым! ... хор ... сұлу ... Сұлу, қайғылы сұлу. Бейшара, бақытсыз
қарындасым! Аз өміріңді у жұтып ... ... ... ... көмген қарындасым!..
Денем күйді... жүрегім аузыма тығылды. Көзімнен ыстық жас ... да ... ... ... ... ... Жыла, домбыра,
жыла!» [46, 111 б.].
Бұл жерде өмірдегі ең сұрқия, лағынет ... ... ... ... ... барысында туындаған ішкі жан айқайымен домбыра үнін
ұшырастыру жай ғана кездейсоқтық емес. Домбыра - ... рух ... пен ... рух ... ... ... ... -
қазақтың рухани күйреуі. Мағжан бұл өлеңді жазған уақытта халық домбырадан
алыстаған жоқ. Бірақ халықтың ... ... ... ... арқылы Мағжан
адамгершіліктен азған кейбір тоғышарларға ескерту жасап, сабаға түсіргісі
келді. Ал қазір домбыра бұрынғы мәртебесінде тұр деп айту өте ... ... ... ... ұлттық құндылық жұтаң. Ұлттық
құндылықтар жадағай жерде тілі мен ... және өнер ... ... түсіп, ыдырап күйреуге келіп тіреледі. Ауру ұрпақ ойсыз, ... ... ... болады» деген пікірмен келісуге болады [102, 61 б.].
Мағжанның «Қазақ тілі» тақырыпты өлеңі ғасыр басындағы ... ... ... ... ... ... қайрат-күші кеміген, батыры мен
хандары ұмытылған ... ... тілі оның ... ... ... ... ретінде қалғандығын көрсетеді.
«Алтын күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың!
Жарық көрмей жатсаң да ұзақ, кең тілім,
Таза, ... ... ... кең тілім
Тарап кеткен балаларыңды бауырға
Ақ қолыңмен тарта аларсың сен тілім» [46, 60 б.] деп Мағжан ... үміт ... елді ... ... ... ... күш деп есептейді. Қазіргі уақытта қазақ тілінің болашағы үшін
күрес Мағжан идеяларының ... ... ... ... ...... барлық ісіміздің тоғысқан түйінді жері. «Тіл-
мәдениеттің барлық салаларының, яғни өнер, дін, ... ... ... ... ... ... және күре тамыры.
Қазіргі уақытта заман талабына сай халықаралық бәсекелестікке
қабілетті болатын деңгейге ... үшін ... ... де түбегейлі
өзгеруі керек. Тарихи оқиғалардан әр уақытта сабақ алып, дұрыс қорытынды
жасап отыру ... ... ... иммунитетін күшейтпесе, азайтпайды.
Қазақ саны жағынан аз ұлт ... ... ... инк ... бірақ өздерін ... ... ... ... ... үнділердің тағдырын қайталамауға тырысуы қажет.
Ең алдымен, қазақ ұлтымен қоян-қолтық ... ... өмір ... ... ұлт ... біздің тілге бет бұруын іске асыруымыз керек.
Бұл үшін қазақтар өздері өз тіліне ... ... ... ... атқаруы тиіс.
2.4 М.Жұмабаевтың білім туралы ұстанымдарының философиялық мәні
Республика Президенті Н.Ә.Назарбаев 2007 жылғы халыққа ... ... жаңа ... деп ... ... ... ... жаңа
әлем, жаңа Қазақстан деген тіркестер бостан ... ... ... ... үлкен жүк, мағына жатқандығы бәрімізге түсінікті. Оны еліміздің
жаңа тарихи кезеңдегі даму стратегиясының өзекті де ... ел ... оның ... ... ... ... сезінудеміз.
Жаңа әлем деген жан-жақты ойластырылған, ауқымды түсінік біздің көз
алдымызға нені әкеледі деп ... онда біз ... аса ... ... ... ... алдымен, біз жаңа әлем дегенде, ... ... және ... әлемде өмір сүріп отырғанымызды пайымдап, түйсінуіміз керек. Мұны
бізге адамзат баласына ... ... ... зорлық пен
зомбылықтың небір сұрқия түрлері мен ... ... ... XX ғасырдағы
даму мен өзгерістер сипаты айқын дәлелдеп кетті. XXI ғасырдың адам ... оңай ... ... ... жаңа ... аса ... мәні әрі ерекшелігі жаһандану
үрдісімен ашылады. Жаһандану – дүниежүзілік дамудың жетекші ... ... ... ... әлем бұрын-соңды болмаған жаңа ... ... тұр. ... ... ... ... кезекте тек
адамның өз тіршілігінің ғана ... ... ... биосфераның да
тіршілігінің өзекті мәселесі. Оларды шешу ... ... ... ... ... әсіресе санаткерлік ізденісін, күш
жігері мен ... ... ... ...... ... өзгерістердің, жаһандану және басқа да
үрдістер, олардың қорытындылары тікелей және жанама түрде ... ... әсер ... әлеуметтік саланы жаңарған әлемнің ең ... ... ... ... ... барлық салаларындағы үрдістердің
қатаң бәсеке жағдайында өтуі ... ... ... осы ... ... негізгі авторы мен кейіпкері,
яғни философиялық тілмен айтсақ, жаңа әлемнің субъектісі мен объектісі ... да күрт ... ... етеді.
Дәл осы контексте Мағжан Жұмабаевтың білім туралы ... аса ... ... та ... ... ... білім беру, халық ағарту
мәселелеріне көп көңіл бөлді. Бұл XX ... бас ... ... ... аса ... ... күттірмейтін әлеуметтік, мәдени, рухани мәселе еді.
Ат төбеліндей аз ғана білімділер шоғырымен барлық жағынан екпіндеп енген XX
ғасырдың ... ... ... ... оның ... ... ... емес еді. Дәл осы үрдіс жаңарған әлемдегі жаңа Қазақстан үшін
де өз ақиқаттығын жоғалтқан жоқ. ... ... ... ... ... ... өзектілігімен қоғамдық дамудың шешуші
факторына айналып отыр.
Білім алу тек жай ғана сауатты болу ғана ... өз ... ... ... ... ... ... қарай айналадағы ортаны өзгерту ... ... орта жаңа ... ... ... ... ... әр адамның жеке өмір сүру салты мен ... ... ... кең. Ол өзі күтпеген жерде ой туындататын, өзін-өзі ... тап ... яғни ол өз ... мен мүмкіндігін кеңейтуге
мәжбүр. Дәл осы уақытта ... ... ... ... Әр ... ... ... адам баласының тәжірибесі, іс-қимылы сөздер мен ұғымдар,
заңдар мен әлем ... ... ... ... ... виртуалды болмысын
одан әрі жалғастырған.
Білім – адам болмысын түбегейлі өзгертетін құндылық. Құндылық адамның
рухани әлемінің ... ... Олар ... ... ... ... ... келтіреді және адамды қалыптастыруда шешуші роль атқарады.
Ал құндылықтың өз мағынасы қалай? Жалпы ... ... ... ... ... ... істелген қастандыққа құн сұрауға
байланысты айтылады. ... ... ... «әкесінің құнын сұрады»,
«ердің құны мың жылқы» деген сөз тіркестері жиі ... Ал ... кең ... әр ... ... ... айтылады.
«Құндылықтық қатынастар философияның негізгі мәселесі «Адам - ... ... ... ... ... ... ... адам
арқылы анықталатындықтан және олар адам үшін, оның дамуы, жетілуі ... ... ... сипатқа ие болады» деп ... ... [28, 161 ... ... ... деген өлеңінде Мағжан:
«... Көзі ашық адамдарға жақын ... ... ... үлгі ... сөз, ... бос ... ... көз салып, жиып – терсе.
Көңіл көзі ашық жанды дос деп ...... ашқа ас!» - деп ... ... ... жол ... ... - деп білсе» [46, 24 б.] деп ... ... ... адам үшін ас ... роль атқарса сондай маңызы бар
екенін атап көрсетеді. Білім ... ... ... ... ашу, ... ашу ... ... іске асырумен ғана шектелмеуі тиіс. ... өте ... ... Оны ... жолында Мағжан біраз тер төккені
мәлім.
«Жаз жетті. Қыс бойы саңырау, шырт ... ... ... ... Оған жан бітті... Он төртінші айдай, үлде мен бүлдеге ... ... ... қыз болды. Жастар, қыздар шешесінің қыс бойы үйде кигізбеген
жаңа тіккен көйлек, ... ... ... ... қуанып, қуаныштары
қойнына сыймайды. Кексе қыздар, ... ... ... биенің байлауы,
жұртттың жиыны болатын мерзім де жетіп қалды-ау деп ... ... ... көп ... деп ... жаз жетті, дала әдемі, көңілді. Жалғыз-ақ, сол сүйкімді даланың
орасан кемшілігі бар. Оның баласы білімсіз. ... ... ... басқаны білмейді. Төрт аяқты малдан аз-ақ ілгері. Ол – ... [103, 204 ... ... ... ... ... көзқарасының түпкі мақсаты
айтылған. Білім – адамды адам ететін ... ... ... арқасында ол
жануарлар әлемінен жоғары көтеріліп, өзі шыққан табиғи ортадан биіктеп,
оның қыры мен ... ... сол ... оны ... ... ... көтерілді. Жақсы киім, жақсы тамақ, ойын-сауық та қажет. Олар
оның мерейін көтереді, өзін асқақ ... ... ... Бірақ бұл
қажеттіліктер – тіршілік етуді тепе-теңдікте ұстап тұру үшін ғана ... Олар ... ... оның ... ... ... ашып бере ... Күнделікті ойын-сауыққа берілген адам
ешқашан да өзін толыққанды азамат ретінде сезіне алмайды. Өйткені көтеріңкі
көңіл ... ... ... ... ... ... көңілін әруақытта
көтеріп отыратын фактор – ол еңбек және тынымсыз ізденіс жасау. Ал ... ... ... ... ғой.
«Білімге көңіл
Жоқ үйден түңіл - ...»
«Білімсіз – есек,
Опасыз десек,
Сөйлеп, күліп жүрсе ... ... ... боп ... сүрсе де» [46, 27 б.]
деп ақын білімсіз адамның жарты болмысының образын ... ... ... ... әсер ететін ұтымды сөздер, ұйқастар. Білімсіз адамнан
жетесіне жеткізіп, түбін ... ... ... оған ... білімді
адамды суреттейді.
Білімді мен білімсіз өзара ұшырасқан жағдайда кімнің мерейі үстем
болатындығы бірден көзге түседі. ... ... ... жан – көсем!
Сөйлесе – шешен,
Жұртты аузына қаратар!
Істегені - өрнек,
Қор қылмас ермек,
Нәрсені іске жаратар.
Білімдінің сөзі – ... көп, өзі – ... [46, 27 ... көп ... ... ... ... аясы кең, мүмкіндігі
жоғары. Әр нәрсенің байыбына барып, тереңіне бойлай алады, оның көрінбейтін
тысқары ... да ... ... ... ол не ... ... ашуланып,
тоңмойындық көрсетпейді. Егер жағдай өзі күткендей ... одан ... ... ... шығармайды, әр оқиғаның, іс-әрекеттің артын
бағады. Өйткені, әр адамның әр түрлі мүмкіндігі, ... ... ... Сондықтан оған адамдармен араласу оңай, тез арада тіл
табысып кете алады. ... ... ол ... ... ... ... ... - бұйымды».
Білім адам баласын түбегейлі өзгерте алатын аса ... ... оған ... ... ... ... ... туралы
өлеңдерінің жалаң үгіттен әлдеқайда терең мағынада жазылғандығы оның осы
тақырыптағы әрбір ... ... ... ... ... деген шығармасын аттап өтуге болмайды.
«Қарағым, оқу оқы, босқа жүрме!
Ойынға, құр қаларсың, көңіл бөлме.
Оқымай ойын ... ... ... да ... ... ... алға ұмтыл,
Алам деп көктен жұлдыз қолың серме,
«Қарманған қарап қалмас!» - деген рас
Тоқтамай ... ... ... ... оқу ... өнер ... жетпес көңілі жүйрік кемеңгерге» [46, 32 б.].
Әрине, бұл өлеңнің әр жолының өзіндік жүгі бар. ... оқу оқы ... ... ... ... өзінің туған ұлтына айтып отыр. Өзгермелі,
мазасыз және күрделі әлемде өркениеттер жүйесінен өзіне лайықты орын ... ... ... осы заманғы жоғары талапқа сай білімді болуы
бірден бір қажеттілік. Ойынға уақытын босқа ... ... алға ... адамды алға жылжытады. Осы тұста бір айта кететін жайт, Мағжан өмір
сүрген ... ... ойын ... онша кең емес еді.
Қазіргі жасөспірім өзі үшін ойынның ... ... оның ... ... ... ... ортаға тап болып отыр.
Соңғы кездері біздің республикада түнгі ... мен ... ... ... қаптап, олар жастарды моральдан айыратын,
нашақорлық пен ... ... ... ... ұясына айналуда.
Мұндай жағдайда Мағжанның «Қарағым, оқу оқы» ... ... ... одан әрі ... түседі. Ойын, бос уақыт өткізу, одан басқа да
әртүрлі ... адам ... азат ... оны ... ... ... ... білім алу. Мұны ... ... ... ... ... жастарымыздың саны көбеймесе, азайған жоқ. Бұл ... ... өте ... үрдіс.
Соңғы жылдары қоғамдық сананың ... ... жаңа ... ... ... ... пісіп жетілді. Оның ... ... ... тұрады:
- туған жерін, елін, Отанын сүю;
- ұлттық мәдени дәстүрлер мен діл талаптарына адалдық танытып, оларды
қастерлеу шама шарқы келгенше оларды ... өз ... ... ... ... ... қоя алу;
- өз ісінің майталман шебері болу;
- қоғамды және онымен бірге өзін де тұлға етіп ... ... ... ... және ... ... заңды құрметтеуге ұмтылу;
- салауатты өмір салтын сүю және ұстану;
- ертеңіне сеніммен қарай алатын оптимист болу.
Бұл қазіргі стратегиялық міндет.
Мағжан қазақ халқын өз ... ... ... оның мәнін түсінуге,
өмірде не жақсы, не ... не ақ, не ... не ... не ... ... айыра
алу жолында білімнің, ақылдың, еңбектің орнын көрсете білген.
Мағжан шығармашылығының адамшылыққа, ізгілікке, парасаттылыққа,
достыққа ... орны ... ... ақын ... ... ... ... Өйткені, ол арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты, қырандай
күшті, отты көзді, жалынды сөзді, иманды, ... ... ... ... ... үміт артты. Халықтың өскелеңдігі мен жарқын болашағы оның
жастарында деп есептеді.
Мағжанның білім ... ... ... ... анықтау
мәселесіне қомақты дәлел бола алатын екі жұмысына тоқталайық. Оның бірі
«Бастауыш мектептегі ана ... деп ... ... міндеті баланы айналасындағы жиһанмен, ... ... ... һәм ... еңбек түрлерімен таныстыру.
Таныстырғанда жақыннан алысқа, таныстан жатқа көшіп,ауданды бірте-бірте
кеңейтіп, басқыштан ... үй, ... ... ... ... ... жері ...» [104, 176 б.] деп, балаға білім берудің қисынын көрсетеді.
«Жақыннан алысқа, ... ... ... ... ... ең алдымен,
оған таныс, үйреншікті заттар мен қатынастардың болмысын жан-жақты ... соны ... ... соң оның жеке ... ... тыс, ... емес әлемді бірте-бірте, белгілі жүйемен таныстырып отыруды ұсынады.
Оған таныс емес әлем жүйелі оқытудың арқасында өзінің жеке қырларымен ... ... ... ... ... жаңа ашылым баланы ойландырады, ол
бір ... ... ... ... ... осы ... ... мен құбылыстардың ортақ қасиеттерін анықтаумен ... ... ... та көзге түсе бастайды.
Бала алдымен өз жанұясын, ауылын, болысын, сонан соң жалпы ... тани ... ... соң қазақ жерінен басқа да жерлер мен елдер
барлығына куә болады. ... ... жаңа ... ... Ф.Бэкон индукция
деп атаған. Мағжан ұсынған бұл қисын 2008 жылы ... ... ... арналған пәндерді жазуда есепке алынған. Кез келген жаңа білім
бұрынғы білімге сүйене алса, не ... оның ... ... ... ... береді. Философиядағы бір ой екінші ойды туғызады деген қағида бұл
жерде өте жақсы ... ... ... оқу ... ... Егер ол, ең адымен, ... ... яғни оның ... болмысының тәжірибесіне сүйенсе, сонымен
қатар, оған ... ... ... болса. Сол жағдайда бала оқуға
қызығушылық ... ал ... бар ... ұмтылыс та бар. Өзі
қызыққан, соны білуге ұмтылған бала өзін-өзі одан әрі ... ал ... ... ... және дем ... ... ... адамды жасаушы,
дамытушы фактор екендігі осыдан көрінеді, яғни адамға тірек, ... ... ... ... көрсетеді.
Мағжанның: «Қазақтың тағдыры, келешекте ел болуы да мектебінің қандай
негізге құрылуына барып тіреледі. Мектебімізді таза, сау, ... һәм ... ... ... негізге құра білсек, келешегіміз үшін
тайынбай-ақ ... ... ... ... құра ... ... [46, 313 б.] деп жазды. Әрине, өте ... ... ... ... ... ... идея. Ақын өмір
сүрген уақытта қазақ мектебінің халі өте нашар болғандығы тарихи шындық.
Құдайға шүкір, қазіргі қазақ ... ... ... ... Мағжанды толғандырған мәселе толық өз шешімін тапқан деуге ... ... ... барысында Мағжан ақын ... ... еске ... ... ... «еліміздің саяси һәм шаруашылық тұрмысын
жаңа жолға қоймақшы болғанда да біз еліктеу ауданында жүрміз. ... ... ... жат ... ... Жат ... қазақ жанына
қабыстыру яки жаңа қалып жасау тәжірибесіне кірісуіміз ... ... 315 б.] ... ... ... әлі де қайталанып отыр. Елімізде тез арада
он екі жылдық мектеп бағдарламасына көшу де сол ... ... ... ғой. ... әр түрі бар ғой. ... ... ... диалектикалық
еліктеу болады деп ойлаймыз. Егер де ... даму ... ... ... онда ... біз ... шыққан тегі мен ... ... ... ... ұлт болып қалуының бастапқы алғы шарты
– тілі, діні, дәстүрі.
Тілімізге, дінімізге, дәстүрімізге ... ... ... мәдени
үрдістерге иек арта берсек, онда ... тән ... ... айрылып қаламыз. Бұған жол беруге болмайды. ... ... ... жолын таңдауға тиіспіз. Бұл үшін не істеу керек. Ең
алдымен, өзіміздің ... ... ... ... бағалап,
оның кертартпа жақтарынан бас тартып, құнды жақтарын қазіргі жас ... ... ... сіңіру аса маңызды ұлттық іс-шара. Мұны іске
асыратын бірден-бір бастапқы орын – балалар бақшасы және ... ... ... ... еніп жатқан басқа мәдени үрдістерге
де сын көзімен қарап жақсы ... ... ... бас тарту
шараларын ұдайы іске асыру қажеттігі ... өмір ... Яғни ... мен ... ... және шығыс елдерінің үлгілерімен
ұшырасуы нәтижесінде жан-жақты ... ... жаңа ... ... қалыптасуы қажет. Бұл - алдыңғы қатарлы ұлт
зиялыларының бастапқы міндеттерінің бірі.
Жаһандану ... ... ... ... өз ... ғана ... бет
бұрып, басқаның қиыншылығын өз басының пайдасына шешуге ұмтылуын одан әрі
жеделдетті.
Қазіргі өркениет дамуының постиндустриялық кезеңі білім ... ... алға ... Мұнда адамның білімі, тәжірибесі және ... ... ... ... Бұл ... ... ... айналадағы дүниеге, адамның денсаулығына мұқият қарау дәуірі.
Адамзат дамуының жаңа кезеңіне білім беру жүйесі, ... беру ... жаңа ... ... сай ... ... Бұл үшін ... үлгісінің мүмкін
болатын даму бағыттары жөніндегі білім керек. Қазіргі қолданып жүрген білім
үлгісінде этикаға, моральға, адамгершілікке ... орын ... ... ... ... адамгершілік қағидаларына негізделген тәрбие мен білімге
сүйеніп, ұлттық өркениет мәселерін ... ... ... болмас бұл
Аласұрған көңілге
Оқу оқы, өнер қу,
Басқалардан түңіл де?
Жұрттың қамын көп ойла,
Уайым-қайғы жеп ... ... ... жұрт
Алға бассын деп ойла» [46, 20 б.] деп ақын жұртың қамын ойлайтын
азаматтың білім қуған, өнерлі адам екендігін тағы да еске ... – ер ... ... ... да ... ... ... білім туралы ізденістерінің маңыздылығы мынада:
- білімді адам болмысының даму, қалыптасу, жетілу кезеңдерінің бәріне
тікелей ... ... ... тудырушы фактор ретінде қарастыруы, яғни
адамды тұлға деңгейіне көтеретін бірден-бір маңызды жол – ... алу ... ... адам ... азық ... оған жақсылық пен жамандықтың
арасын саналы айыруға көмек көрсететін рухани бағдар ретінде бағаланады;
-білім адам мен ... адам мен ... ... мен қоғам арасын
ізгілендіретін маңызды ... ... ... көрініс береді;
- білім әлем-адам, адам-адам, ... ... ... яғни ... құндылықтарды танудың, олардан ләззат алып,
қуаныш, риза болушылық сезіміне бөленудің негізі.
Білімнің көмегімен ... ... ... ... оның
мәдени-тарихи негіздерін игеріп, адамзат игілігіне қызмет ету ... ... ... туған жер, ата-қоныс, елдік пен ерлік,
азаматтық пен адамгершілік, имандылық пен ... өмір ... ... ... ... ... ... өнерді дүниеге
келтірген даналарымыз бен ойшылдарымыздың адамзаттың ... ... ... ... ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтарды
үйлесімді ... ... ... бүгінгі мен ертеңіне қызмет ... ... ... бас ... өмір ... ... ... мұра қалдырған
талантты ақын, ойшыл, философ Мағжан Жұмабаев шығармашылығын XXI ғасырдың
басында басқа елдермен терезесі тең ... ... ... ... тұрғысынан талдай отырып, осы ... ... ... ... көз ... ... ... да қазақ қоғамы
өзінің алдыңғы қатарлы зиялы азаматтарының ... ... ... болжаған болатын. Осы жақсы үрдіс бүгін де ... ... біз ... ... ... Мағжанның сара көңілімен, саф
алтындай жарқырап, өзінің құндылығын ... ... күн ... сайын бізге
жақындай түскен өлең жолдарының ұлағатымен ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар қазір
де қоғам назарында. Кейбіреуі осы дәуірде тіпті алдыңғы қатарға шығып отыр.
Мысалы, ана тілі, ... ісін ... ... онтологиясы, этикалық
ұстанымдар, адам болмысындағы қуатты ... ... ... Отанға,
туған елге деген ... ... ... ... адам ... ... адамзат алдындағы жауапкершілігі осы уақыттағы кезек
күттірмейтін ... ... ... өз ... Мағжан шығармашылығындағы бірнеше шығармаларды
ғана қарастырдық. Олар біз қойған тақырыпқа сай келетін шығармалары. Оның
мұрасынан біз ... ... әлі де өз ... ... жатқан
шығармалардың мол легі бар. Мұның өзі ақын шығармашылығының ... ... ... ... ... ... ...
терең батырады» деген дана сөз Мағжанға қатысты қолдануға болатын пікір.
Мағжан шын ... ... ... ... ... ... ... тұңғиық. Мағжан әлемі - әдемі сөз, көсем сөз, көреген
сөздер әлемі, ойлы ... мен ой ... ... ойды ... әлем.
Осындай өзіндік ерекшелігі мол, қайталанбас Мағжан әлемін ... ... ... ... қорытындылар жасайды.
Жаңа әлемде өзіне лайықты орын теуіп, өзіндік өркениетін дамытуға
кіріскен, Еуроодақ ... ... қол ... ... әлеміндегі Мағжан шығармашылығының өзіндік орнының философиялық
ауқымы анықталады.
Тұлға мен қоғам арасындағы ... ... ... Өмір мен өлім ... оның ... ... ... қилы-қилы жағдайлар мен сәттерде қылаң беріп отыратын
күрделі сезімдер табиғаты ... ... ... ... сананың маңызы анықталды. Білімнің
тұлға жасаушылық, тұлға дамытушылық мүмкіндіктері ашылды.
Зерттеу барысында автор қол ... жаңа ... мен ... Мағжантану саласына теориялық негіз, бастау болатыны сөзсіз.
1. Мағжан феноменінің дамып, қалыптасуына тарихи-рухани негіз болған
ақынның ... ... ... ... ... ... ... мен
дәстүрі, Шығыс пен Батыс өркениеттері өзара сұхбаты мен үн қатысуы, ... ... пен ... дамудағы іргелі бетбұрыстар жан-жақты
сарапталды.
2. Өзінің теориялық және ... ... ... ... ... ... ... білімдердің
мол қорын біріктірген, зерттеу мен мәліметтерді сараптау мүмкіндігі аса
жоғары Мағжан ... баға ... оның ... ... ... анықталды. Осы тұстағы Мағжан ... ... ... ... ... ... негізделген
философиялық, діни, эзотериялық сипаттағы білімдер диологында үлкен көмек
көрсетеді.
3. Мағжан шығармашылығындағы адам ... ... ... сипаты анықталды. От-үміт, от-адам, таудай талап, ... мәні ... өмір мен ... ... ... ХХ ... бас кезіндегі қазақтың ұлттық ... мен ... ... ... ... сана мен ұлттық болмыстың көкжиектері
анықталды.
5. Тарихи процестің қозғаушы күші ... ... ... ... ... дем ... және ... ретінде тұлғаның
ролі анықталып, оның ... күш ... мен ... алу ... ... ... талданды. Білім мен тәрбиенің өзара байланыстылығы
көрсетілді.
6. Мағжан шығармашылығының барлық ... ... ... ... ... ... мәселесі сарапталды. Соның нәтижесінде тарихтың,
тарихи сананың тәрбиелік мәні ашылды.
Диссертациялық жұмыстың практикалық ... ... қол ... мен ... ... ... мен мәдениетінің, әдебиетінің
тарихын оқытудағы рөлі зор екендігіне сеніміміз мол. ... ... мен ... ... оқу орындарында фолософия курсынан
дәріс беру мен ... ... ... пайдалануға болады. Арнайы
Мағжантану курсын оқуға негіз болатын материалдар да бұл ... ... ... ... ... ҚР ... ... мұра» орта мерзімді ... ... – ҚР ... 2004 ... 12 ... №171 қаулы //
ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер ...... 2004. – ... бб.
2. Қазақстан Республикасы. Тарихи-мәдени мұраны қорғау мен ... Заң. 1992 ... ... №1489 – XII. – ... ... - 20 ... ... Республикасы Мәдениет туралы Заң 1996 жылдың 24 желтоқсаны,
№ 056 – 1 – ... Жеті ... 1997. – 36 ... ... ... Ұлттық мұрағат қоры мен мұрағаттар туралы
Заң. 1998 жылдың 22 желтоқсаны, № 326 – 1 // ҚР ... ... 1998. - №24 – 18-30 ... ... К.Б. ... основ научной психологии в ... и ... ... в XX ... Автореферат доктора
психологических наук: 19.00.01. – Алматы, 2001. – 48 с.
6. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ психологиясының ...... ... – 128 ... ... Ә.Н. ... философиясы. – Алматы: Қазақстан, 2003. –
30 б.
8. Дербісалиев Ә. Әл-Фарабидің эстетикасы: Оқу құралы. – ... ... – 68 ... Есмагулова Г.А. Идея свободы в ... ... ... ғыл. ... ... 09.00.03 – Алматы, 2001. – 25 б.
10. ... Р.Н. ... ... педагогикалық көзқарасы: Педагогика
ғыл. канд. автореф.: 01.00.01 – Алматы, 1995. – 24 ... ... Д.А. ... ... тілдік ерекшеліктері:
Философия ғыл. канд. авторерф.: 10.01.03. – ... 1993. – 24 ... ... Е.Е. ... ... ... ... ғыл. канд.
автореф.: 10.01.08. – Алматы, 1997. – 26 б.
13. Қанарбаева Б.М. ... ... ... ... ... ... 10.01.08 – ... 1997. – 24 б.
14. Сабирова Ж.Н. М.Жұмабаевтың психологиялық көзқарастары. Психология
ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... ... 2005. – 128 ... ... И. М.Жұмабаевтың ... ... ғыл. ... ... 24.00.02 – ... 2000 – 30 ... Әбдешев Б. М.Жұмабаевтың прозасы: Филология ғыл. ... ...... 2002. – 26 б.
17. Сенкібаев С.Е. М.Жұмабаевтың тәлімдік мұраларыен мектептік оқу тәрбие
үрдісінде пайдалану ... ... ғыл. ... ... ... 2005. – 26 б.
18. Абдильдин Ж.А. Проблема начала в теоретическом познании. -Алма-Ата:
Наука, 1967. – 366 ... ... А.Н. ... ... и Ибн-Сина в контексте
религиозно-философской традиции ... ... Азии ... ... ... ... ... – Алматы, 199.
№1 с. 62-69.
20. Әбішев Қ.Ә. Философия. - Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – 266 ... ... Т.Ы., ... Ә.Н. ... философия тарихы. - Алматы:
Эверо, 2004. – 210 б.
22. Хамидов А.А. Категории и культура. -Алматы: ... 1992. – 240 ... ... Г.Г. ... ... в ... ... методологии
науки // Методология науки в контексте взаимодействия восточной и
западной ...... Ақыл ... 1998. 162 с. (сс. ... ... Г.К. Постижение культуры: мировозренческие парадигмы и
исторические реалии Казахстана – Алматы: Ақыл кітабы, 2001. – 312 ... ... М.З. ... ... ... науки в контексте диалога
культур Востока и Запада // ... ... в ... ... и ... ...... Ақыл кітабы,
1998. – 162 с. (81-91 бб.)
26. Қасабеков А., Алтаев Ж. ... ... ... кіріспе.
-Алматы, 1994. – 172 б.
27. Рысқалиев Т.Х. Философия тарихындағы даналық проблемасы. Философия
ғыл. ... ...... 1999. – 51 ... ... С.Е. ... ... әлемі: әлеуметтік-философиялық
талдау. Алматы, ҚР БҒМ философия және саясаттану ... 2000. ... ... ... Қ.Ш. ... ... культуры, казахского народа.
-Алма-Ата: Наука, 1987. – 176 с.
30. Абдильдин Ж.М. Великая степь и ... ... ... В 5 т. – Алматы, 2000. – Т. 3 – с. ... ... А. ... философия и универсалии традиционной культуры
// Саясат, 2001. -№3. с. - ... ... Қ.Ш. ... ... мәдениетінің эстетикалық
ерекшеліктері // Қазақ даласының ойшылдары (XI-XVIII ғғ.) 3 – кітабы
– Алматы, 2001.-74-106 б.
33. ... С.Е. ... ... ... ... // Қазақ
даласының ойшылдары (XV-XIX ғғ.) 4 – кітап. – Алматы, 2004. – 310 ... ... ... М. ... ... ... ... 1994. – 298
с.
35. Сегізбаев О.А. Казахская философия XY ... XX ... ... ... - 471 ... ... А. ... Әуезов – ойшыл, ғалым, ұстаз. -Алматы: Қазақстан,
1998. – 304 б.
37. Кішібеков Д. Қазақ ... ... ... ... ... ... - 200 б.
38. Мұсаева Н.Р. ... ... адам ... Философия
ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты. ... 1998. - 36 ... ... Ғ. ... дүниетанымы // Парасат. – 1998. - №4. 22-23 бб.
40. Байтенова Н. Ж. ... ... ... даму ... // ... Ұлы ... ... -Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 385
б.
41. Алтаев Ж., Қасабек А., Ғабитов Г. Философия және ... ... Жеті ... 1998. – 208 ... ... Т.Х. Қазақ мәдениетінің мифологиясы. -Алматы: Қазақ
университеті, ... ... ... Есім ... ... – Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1997. – 180
б.
44. Григорьев В.Г. Фрагменты времени. Документы, ... и ... ... 1990. –176 ... ... С. XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамы: құндылықтық
бағдарлар. – Саясат, 2005. №9 – 21 ... ... М. ... ... ... қара ...... 1989. – 448 б.
47. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры – ... ... ... ... 368 ... ... М. Көп ... шығармалар жинағы. 2-том, Алматы: Жазушы,
2003. – 130 б.
49. Жұмабаев М. Педагогика. Баланы ... қылу ...... 1993. – 112 ... Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. 3-том. ... ... ...... ... 2002. – 297 б.
51. Жұмабаев М. Жан сөзі: Өлеңдері мен ...... ... – 256 ... ... Қ. ... тәрбиелік ой-пікір антологиясы: VI ғасырдан XX
ғасырдың басына дейінгі кезең. – Алматы: Рауан, 1994. - т. 1, -320 б.
53. Қасымова Г. Көне ... ... // XXI ... Ұлы дәстүр жолы:
Алматы, Қазақ университеті, 2001. – 385 ... ... ... ... -Алматы: Ғылым, 1975. – 258 б.
55. Жұмабаев М. Педагогика. –Алматы. «Ана тілі». 1992 ж. -156 б.
56. Бес ... ... 2 ... ... ... ...
Алматы: Жазушы, 1989. – Т. 1 – 384 б.
57. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары: - Алматы: Жазушы, 1986. – 480 ... ... М. ... атты ... ... бағдарламасы // Ақиқат,
1992. -№ 7 – 71-78 бб.
59. Құнанбаев А. Қара сөздер. Поэмалар. -Алматы: Ел, 1993. – 112 ... ... Ә. ... пен ... ... жоқ ... // ... -№12. – 8-9б.
61. Әлем: Альманах: Өлеңдер, очерктер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1991.
– 496 ... ... Ы. Таза ... ... ... 1994. – 350 ... Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1984. – 384 б.
64. Байтұрсынұлы А. Маса: ... мен ...... ... – 208 ... ... Ғ. Өмір пәлсафасы – Алматы: Заман. – 1994. – 240 б.
66. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Орынбор. – 1924. – 183 ... ... А. ... ... / ... Авт.вступ. ст. и примеч.
И.С.Нарский. – М.: Прсвещения, 1992. – 479 ... ... Х. ... ... Мағжан Жұмабай шығармашылығының
зерттелуі. – ҚазҰУ Хабаршысы. Философия ... 2006. -№6, 64 ... ... С. Қазақ ақыны Мағжан Жұмабаев. – Қазақ әдебиеті, 1988. 23
желтоқсан, 2 б.
70. Қирабаев С. ...... ... ... // ... ақтаңдақ
беттері. – Алматы: Білім. – 1995. – 140 б.
71. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі: 1998. - 384 б.
72. ... А.Ф. ... ... Миф. М.: МГУ. – 1982. – 480 ... ... А. Символизм как миропонимание. – М.: Республика, - 1994. – 528
с.
74. Жұмабаев М. Шығармалар. 3 ... 1-т., ... ... 1995. – 256 б.
75. Д.Кішібеков, Т.Кішібеков. Қазақ философ халық. – Ақиқат, 1994. -№3, ... ... ... Қ. ... ынтымақтастық – өмірлік қажеттілік. – Ақиқат,
1994. №10. – 24 б.
77. Бердібай Р. Мәңгілік жасайтын мұраға ...... ... ... 16 ... ... Б. «Қорқыт» поэмасының философиялық мәні – Ақиқат, 1993.
-№6 - 84 ... ...... Поттерге дейін – Жалын, 2007. -№10. - 48 б.
80. Алаш ақиықтары: мақалалар, деректі құжаттар, аудармалар. – ... 2006. – 288 ... Ілес М. Түбі бір ... ... ... – Жалын, - 2007. №10. -31 б.
82. Құттықожаев И. Мағжанның мәдениеттану ғибраты. – ... ... 2000. – 68 ... ... Э. ... ... (исследование природы любви). -Минск,
1990. – 258 б.
84. Қалмырзаев Ә. Өркениеттілікке ... ... ... кекшілдік пен
жікшілдік хақында // Ақиқат, 2007. № 7. – 18 б.
85. Тайжанов А. Ғаламдасу: ... ... мен ... // ... 2007. ... ... ... Р. Жаңа әлемдегі Жаңа Қазақстан: жаңа мәдени-рухани ұстаным
// Таң-Шолпан, 2007. - №3. - 9 ... ... ... 2004. №3. – 24 ... Мұсаева Н.Р., Есіркепова Г.К. М.Жұмабаев дүниетанымындағы еркіндік
идеясы. – «XXI ғасырдың басындағы ғылымның, ... және ... ... даму ... атты халықаралық
ғылыми-практикалық конференцияның еңбектері. – Шымкент: М.Әуезов
атындағы Оңтүстік Қазақстан ... ... 2003 ж. 5-т. ... б.
89. Адамзат өркениеті – тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми
конференцияның материалдары. 5-9 ... 2005 ж. ... ... 2005. – 266 ... ... М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Білім, 1995. – 16 б.
91. Берлібаев Отандық тарихи білімнің ғылымға дейінгі даму ... ... ... 2006. -№4. – 14-15 ... Кәрібаев Б. Түркістан аймағы және қазақ хандығы. – ... ... -13-14 ... ... Ж. I-VII ... ... – Қазақ тарихы, 2006. -№6.
– 3-6 бб.
94. ... Ә. ... ... ...... Философия
және саясаттану институты, 2006. – 377 б.
95. Қойгелдиев М. Түркістанның ұлы перзенті. – Қазақ тарихы, 1997. ... ... ... Н. ... ... об ... Македонкском //
Известия Общества истории, археологии и этнографии. – Казань, Т ... ... З. ... хан және ... ... ... қалпына
келтірілуі. Қазақ тарихы.-Алматы: 2006. -№6. -9 б.
98. Құрманалиева А.Д. Әл-Фарабидің ғылымдар жүйесіндегі ... ... орны – XXI ... Ұлы ... ... ... ұлы философы
А.Х.Қасымжановтың туғанына 70 жыл толуына арналған ғылыми халықаралық
конференция ...... ... ... 2001 – 385 б.
99. Оралтай Х. Түрікшілдік дегеніміз ...... ... ... 6. – 21 б.
100. Тұлға. Таным. Шығармашылық. ... ... ... философии и политологии МОН РК, 2007. - 460 ... Әкім Ж. ... – Таң ... 2007. - №4. – 134 б.
102. Еңсепов Ж., Еңсепов А. Домбыра ... ... ... тарихы,
-Алматы: 2007. -№1. – 58-64 б.
103. Жұмабаев М. Қала, дала // ... 1993. -№2. - 204 ... ... М. ... мектепте ана тілі // Жұлдыз, 1993. -№1. -176 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 155 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін жазба жұмыстары арқылы қалыптастыру жолдары63 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь