«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері

КІРІСПЕ
1 «ҚАЗАҚ» ГАЗЕТІНІҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ МЕН ЗЕРТТЕЛУІ
1. 1 «Қазақ» . ұлт зиялылары күресінің жеңісі
1. 2 Басылымның зерттелу тарихы
2 «ҚАЗАҚТА» ЖАРЫҚ КӨРГЕН ӨЛЕҢ.ЖЫРЛАРДАҒЫ ИДЕЯЛЫҚ . КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
2.1 «Қазақ» газетіндегі өлең.жырлардың тақырыптық арналары
2.2 Поэзия арқауы . ұлт.азатттық идея
2.3 Өлең.жырдағы ағартушылық идея көрінісі
3 «ҚАЗАҚТАҒЫ» ӘДЕБИЕТТІ ЗЕРТТЕУ МЕН ӘДЕБИ СЫН МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Жазба әдебиетті өркендету шаралары мен әдеби мұраны игеру жолындағы бастамалар
3.2 Әдеби таным.талғамды қалыптастыру бағытындағы ізденістер
3.3 «Қазақтың» әдеби сынды дамытуға қосқан үлесі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Халқымыз ғасырлар бойы аңсап-армандаған ел егемендігіне қол жеткізіп, өз алдына дербес, тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің іргетасы қалана бастағанына биыл он жеті жыл. Бұл тарихи өлшем таразысына салғанда қас-қағымдай сәт көрінгенімен де, адам өмірімен салыстырып қарағанда едәуір кезең. Он жеті жыл – жас нәресте азамат болып қалыптасар уақыт шегі. Біз жаңа қоғам құрмаққа бет бұрған осы бір аз болғанымен, мағыналы мезгіл ішінде ұлтымыздың сана-сезімінде де үлкен-үлкен өзгерістер белгі беруде. Ең бастысы, бірнеше ғасырға созылған отарлық салдарынан қанымызға сіңе бастаған құлдық психологиядан арылуға деген талпыныстың өзі – үлкен жетістік. Соның нәтижесінде халқымыз ұлт ретінде өзін-өзі танып қана қоймай, сонымен бірге сыртқы елдерге танылуға мүмкіншілік туып отырғандығы – Алланың екі ғасыр тоғысында тұрған кезде «мың өліп, мың тірілген» қазақтың маңдайынан сыйлаған құдірет сыйы.
Қазақ тарихында ХХ ғасырдың басы саналатын кезеңнің алар оны ерекше екені бесенеден белгілі.Тарихы жоқ ел болмайды. Елдің ертеңі бүгіннен басталады десек, ол - дау жоқ кешегінің жалғасы. Ендеше ел болшағын ойлауды өткенімізді біліп, бүгінімізді танудан бастағанымыз құба-құп. Егемен еліміздің тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың тарихи тағлым мәселесіне айрықша назар аударып, оған ерекше көңіл бөліп келе жатуының басты мәні де, міне, осында болса керек. Елбасы өзінің «Тарих толқынында» атты кітабында ХХ ғасырдың басы деп аталатын қазақ тарихының осы бір айрықша тұсына ерекше назар аударып, сол тұстағы ұлт зиялыларының ел азаттығы жолындағы күресін аса жоғары бағалаған болатын. Сол күрестің нақты көрінісі халыққа өз ой-мақсатарын жеткізер көсемсөз құралын дүниеге келтіру болса, осы тұстағы қазақ баспасөзінің көшбасшысы «Қазақ» газетінің орасан зор қызметін Нұрсұлтан Әбішұлы: «1913 жылдан Қазақстандағы азаттық қозғалысының «Қазақ» газетінің қызметіне байланысты жаңа кезеңі басталады. Газет Орынборды басылып, алғашқыда 3 мың данамен шықты. Бұл ол уақыт үшін көп таралым еді.
Оның редакторы А. Байтұрсынов болып, төңірегіне дарынды қазақ журналистері мен жазушыларының тұтас бір саңлақ тобы жиналды. Олардың арасында Ә. Бөкеханов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Х. Досмұхамедов, және басқалар бар. Оппозициялық газет бола отырып, «Қазақ» қазақ халқының ұлттық сана сезімін оятуға аз үлес қосқан жоқ, ол өз дәуірінің көкейкесті мәселелерін көтерді, ағартушылық идеяларын насихаттады, қозғалыстың және болашақ «Алаш» партиясының баспа органы болды» [1, 162-163 бб.], – аса жоғары бағалады.
1 Назарбаев Н. Тарих тоқыныда. – Алматы: Атамұра, 2003. – 288 б.
2 Байтұрсынов А. Орынбор, 2-ші февраль. // Қазақ. – 1917. – 9 ақпан.
3 Әуезов М. (Қоңыр) Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі / Шолпан. – 1923. - №4-5. – 20-42 бб.
4 Әуезов М. Ахаңның 50 жылдық тойы // Ақ жол. – 1923. – 4 ақпан.
5 Сейфуллин С. (Манап Шамиль) О казахской интеллигенции // Жизнь национальностей. – 1920. – 25 ноябрь.
6 Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзі тарихынан мәліметтер. – Алматы: ҚазМемБас, 1956. – 147 б.
7 Кенжебаев Б., Қожакеев Т. Қазақ совет баспасөзі тарихынынан. – Алматы: Ғылым, 1962. – 128 б.
8 Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы: Мектеп, 1981. – 242 б.
9 Бекхожин Х., Матвиенко С., Қозыбаев С. Очерки истории журналистики Казахстана (1900-1945 г.г.). – Алма-Ата: Қазақстан, 1988. – 269 б.
10 А. Zeki Velidi Togan. Bugingi Turkili (Turkistan) ve yakin tarihi. – Стамбул, 1981. – 415 б.
11 Hasan Oraltau. Alas Turkistan Turkilerinin Milli Istiklal Parolasi. – Стамбул, 1973. – 269 б.
12 Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 448 б.
13 Сүбханбердина Ү. Қазақ, Алаш, Сарыарқа. – Алматы: Ғылым, 1994. – 216 б.
14 Нұрғалиұлы Р. Әуезов және Алаш. – Алматы: Санат, 1997. – 277 б.
15 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 256 б.
16 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
17 Момынова Б. «Қазақ» газетіндегі тілдік ерекшеліктер. – Алматы: Алаш, 1994. – 145 б.
18 Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 168 б.
19 Нұсқабайұлы Ж., Аллаберген К. Көне басылымдар құнды деректер. Аяулы есімдер. – Алматы: Рауан, 1997. – 169 б.
20 Сақ Қ. Ұлт санасының ұйытқысы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. - 175 б.
21 Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. – Алматы: Жалын, 1996. – 224 б.
22 Сұбханбердина Ү. «Қазақ» газетіне 80 жыл // Халық кеңес. – 1993. – 2 ақпан.
23 Әнесұлы М. Газет халықтың көзі, құлағы һәм тілі // Ана тілі. – 1992. – 7 мамыр.
24 Әбдіманов Ө. Оянған сана үні // Ақиқат. – 1993. – № 2. – 21-24 бб.
25 Әлмұқанова Р. «Қазақ» газеті жайында // Қазақстан коммунисі. – 1991. – № 10. – 78-81 бб.
26 Бекбосынов М. Ұлттық баспасөзінің қарлығашы // Семей таңы. – 1993. – 16 ақпан.
27 Беннигсен А., Лемерсье-Келькежей Ш. Қазақ баспасөзі // Қазақстан коммунисі. – 1991. – № 10. – 72-77 бб.
28 Дәуітұлы С. Халқымыздың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап // Алматы Ақшамы. – 1993. – 2 ақпан.
29 Дениз Б. Газет неге «Қазақ» аталды? // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 5 наурыз.
30 Жармұхамедов М. «Қазақ» газеті // Қазақ әдебиеті. – 1989. – 8 қыркүйек.
31 Мектепов А., Әбіш К. «Қазаққа» құрған қақпан көп // Өркен. – 1990. – 22 қыркүйек.
32 Міржақыпқызы Г. Ардақтап өтем әкемді // Жұлдыз. – 1990. – № 2. – 117-124 бб.
33 Момынова Б. «Қазақ» газеті және әдеби тіл // Ана тілі. – 1993. – 29 қаңтар.
34 Сармурзин А., Қойгелдиев М. Халықтың жарық жұлдызы // Жұлдыз. – 1990. - №9. -189-194 бб.
35 Оразаев Р. «Қазақ» қайта шыға ма? // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 29 қаңтар.
36 Қозыбаев М. Аласұрған ХХ ғасыр // ВКА: Казахстан в начале ХХ века: методология, историография, источниковедения. Сб. статей. – Алматы, 1993. – 3-15 бб.
37 Өзбекұлы С. Арыстары алаштың: тарихи очерктер. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 192 б.
38 «Қазақ» газеті. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1998. – 560 б.
39 Ысқақаұлы Д. Әдебиет алыптары. – Астана: «Фолиант», 2004. – 304 б.
40 Дулатов М. Біздің істер // Қазақ. – 1917. – 1 апрель.
41 Түрік баласы (Дулатов М.) Қазақ тарихы // Қазақ. – 1913. – 10 февраль.
42 Атабаев Қ. Не екен ойландырған арыстарды? // Ақиқат. – 1998. – № 4. – 18-22 бб.
43 «Азамат серіктігі» // Айқап. – 1913. – № 12.
44 Дулатов М. Қазақ баспаханасы // Қазақ. – 1917. – 11 август.
45 Қазақ ісі // ҚР ОМА. 21-қ. 9-т., 4-іс, 331 п. – 7-9 бб.
46 Зиманов С., Идрисов М. Общественно-политическое взгляды Мухамеджана Сералина. – Алма-Ата: Наука, 1989. – 165 б.
47 Дулатов М.Ашық хат // Қазақ. – 1917. – 21 август.
48 Дулатов М. Он алтының ойраны // Еңбекші қазақ. – 1926. – 8 июнь.
49 Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 384 б.
50 Победа Великой октябрькой революции в Казахстане и образования КазАССР. – Алматы, 1947. – 218 с.
51 Мадияр (Дулатов М.) Құрметті оқушылар // Қазақ. – 1918. – 5 сентябрь.
52 ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің архиві. О1.-1484-іс. 6 том. - 1929. – 1 қаңтар // Ақиқат. – 1998. –№3. – 47-59 бб.
53 Байтұрсынов А. Шығармалары: өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
54 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 384 б.
55 Бөкейхан Ә. Таңдамалы. – Алматы: Ғылым, 1995. – 450 б.
56 Дулатов М. Біздің істер // Қазақ. – 1917. – 1 апрель.
57 Ысқақаұлы Д. Сын жанрлары (Оқу құралы). – Алматы, «Санат», 1999 – 321 б.
58 Абай атындағы Қазақ Педагогикалық университетінің архиві. І-тізбе. № 209-іс. – 4-7 бб.
59 Дулатұлы Міржақып. Ахмет Байтұрсынович Байтұрсынов // Бес томдық шығармалар жинағы. ІІІ Т. – Алматы: Мектеп, 2003. – 398 б. – 17-28 бб.
60 Шәміл (С.Сейфуллин). Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды // Бес арыс. – Алматы: Жалын, 1992. – 215-219 бб.
61 Екеу (Аймауытов Ж., Әуезов М.) Абайдан соңғы ақындар // Абай. – 1918. – №5. – 18-23 бб.
62 Әуезов М. Әдебиет тарихы: жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 238 б.
63 Атабаев Қ. Қазақ баспасөзі Қазақстан тарихының дерек көзі (1870-1918). Ғылым монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 358 б.
64 Байғалиев Б. Қайта табысқан тағдырлар // Жетісу. – 1989. – 13 қаңтар.
65 Ұлттық рухтың ұлы тіні. Ғылыми мақалалар жинағы (қазақ, орыс, ағылшын т.б. тілдерде). – Алматы: Ғылым, 1999. – 568 б.
66 Имаханбетова Р.С. Ахмет Байтұрсынұлының өмірбаяны, шығармшылығы (мұрағат деректері негізінде): филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы: 10.01.02 – қазақ әдебиеті. – Алматы, 2006. – 130 б.
67 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: жазушы, 1991. – 380 б.
68 Ш. Қ. Қазақ құтты болсын. // Қазақ. – 1913. – 9 март.
69 Ш. Қ. Керек. // Қазақ. – 1915. – 30 январь.
70 Шаһарім. «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналына сөз жазушыларға. // Қазақ. – 1914. – 28 февраль.
71 Жиенбеков Жүсіпбек. Не істеп жүр. //. Қазақ. – 1915. – 27 апрель.
72 Асқаров Н. «Айқап» журналындағы саяси-әлеуметтік, әдеби-мәдени мәселелердің көрінісі: филол. ғыл. канд. дисс. Автореф.: – 10.01.10 – журналистика. – Алматы, 1999. – 27 б.
73 Міржақып Дулатов. Жұт. //. Қазақ. – 1913. – 30 март
74 Міржақып Дулатов. Елім-ай. // Қазақ. 1914. – 28 февраль.
75 Мадияр. Алашқа // Қазақ. – 1917. – 8 октябрь.–
76 Мадияр. Қайда едің. // Қазақ. – 1917. – 21 август.
77 Мадияр (Дулатов М.). Кім қас, кім дос? // Сарыарқа. – 1918. – 30 январь.
78 Мадияр. Жаңа тілек. // Қазақ. – 1917. – 9 март.
79 Хасен Оралтай. Алаш – Түркістан түркілерінің ұлт-азаттық ұраны. // Азат. – 1991. – 12 ақпан.
80 Тілешев Е. Мағжан Жұмабаев поэзиясындағы романтизм: филол. ғыл. канд. дисс. Автореф.: – 10.01.02 – Алматы, 1997. – 26 б.
81 Жұмабаев Мағжан. Есімде.. тек таң атсын! // Қазақ. – 1915. – 25 июнь.
82 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. Алматы: Білім, 2000. –
355 б.
83 Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы. // Жұмабаев шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.
84 Жұмабаев Мағжан. Көңіл. // Қазақ. – 1915. – 8 апрель
85 Майтанов Б. Мағжанның поэтикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 67 б.
86 Қожакеев Т. Сара сөздің сардарлары. – Алматы: Санат, 1995. – 216 б.
87 Қаратаев М., Нұртазин Т., Қирабаев С. Қазақ совет әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1968. – 492 б.
88 Қазақ совет әдебиетінің тарихы. ІІІ том, І кітап. – Алматы: Қазақ ССР-нің Ғылым баспасы, 1967. – 642 б.
89 Байменше С. Бейімбет Майлиннің белгісіз туындыларының шығармашылық тарихы: филол. ғыл. докт. дисс. Автореф.: 10.01.02. – Алматы, 2004. – 54 б.
90 Бейісқұлов Т. Кім қалай жазған. // Ақиқат. – 2004. - №5. – 53-58 бб.
91 Қабдолов З. Арна. Зерттеу-сын-эссе. – Алматы: Жазушы, 1988. – 256 б.
92 Сахов Қ. Тәуелсіздік туралы тұлғалар не деді? // Жас Алаш. – 2001. – 12 шілде.
93 Ысқақов Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 207 б.
94 Мәметов А. Тілегім. // Қазақ. – 1915. – 18 апрель.
95 Мәметов А. Су жағасында. // Қазақ. – 1916. – 23 июнь.
96 Тәж-Мұрат. Ғ. Қараш: өмірі мен шығармашылығы. – Ақтөбе: А-Полиграфия, 2004. – 384 б.
97 Сүлеев Б. Толқын // Қазақ. – 1915. – 23 декабрь.
98 Ақыш Н. Өнегесімен өміршең. // Жастар жастар туралы. – Алматы: Жалын, 1981. – 240 б.
99 Сералин М. Роман жарысы туралы. // Айқап. – 1915. – № 7-8. – 5-13 бб.
100 Нұрғалиев Р. Алып бәйтерек. // Қазақ әдебиеті. – 1989. – 12 мамыр.
101 Әшімбаев С. Ақиқатқа іңкәрлік. – Алматы: Жазушы, 1997. – 156 б.
102 Мұхамедханов Қ. Әлихан Бөкейханов. // Қазақ әдебиеті. – 1990. – 17 июнь.
103 Сыздық Т. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Ғылым, 1998. – 278 б.
104 Қыр баласы (Бөкейханов Ә.). Сын. // Қазақ. – 1913. – 28 апрель.
105 Шәкәрім. Ақсақ түстен кейін маңырайды.// Қазақ. – 1914. – 9 май.
106 Досмұхамедов Х. «Алашы» не нәрсе? // Қазақ. – 1913. – 23 май.
107 Қыр баласы (Бөкейханов Ә.) Қалқаман-Мамыр. // Қазақ. – 1915. – 22 апрель.
108 Арысұлы. Роман не нәрсе? // Қазақ. – 1914. – 31 январь.
109 Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991. – 460 б.
110 Дулатов М. Шоқан Шыңғысұлы Уәлихан. // Қазақ. – 1914. – 24 июль.
111 А. Б. (Байтұрсынов А.). Ғұлама. // Қазақ. – 1914.20 январь.
112 М.Д. (Дулатов М.). Ғадулла Тоқай // Қазақ. – 1914. – 23 сентябрь.
113 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы, 1958. - 347 б.
114 Диваев Ә. Тарту. – Алматы, 1958. – 248 б.
115 Потанин Г.Н. Фольклорлық жинағы. – Алматы, 1972. – 315 б.
116 Дулатов М. Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев (25 жылдық қызмет күніне). // Қазақ. – 1915. – 31 октябрь.
117 Шоқаев М. Әбубәкір Диваев. // Қазақ. – 1915. – 8 ноябрь.
118 Баржақсин А. Мақалдар // Қазақ. – 1915. – 31 январь.
119 Қыр баласы (Бөкейханов Ә.). Мұсылман сиезі. // Қазақ. – 1916. – 31 январь.
120 Ісмақова А. Қазақ әдебиетінсіз қазақ тілі тұл // Жас Алаш. – 2001. – 21 қазан.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Халқымыз ғасырлар бойы аңсап-армандаған ел
егемендігіне қол жеткізіп, өз ... ... ... ... іргетасы қалана бастағанына биыл он жеті жыл. Бұл тарихи өлшем
таразысына салғанда ... сәт ... де, адам ... қарағанда едәуір кезең. Он жеті жыл – жас нәресте азамат болып
қалыптасар ... ... Біз жаңа ... ... бет бұрған осы бір аз
болғанымен, мағыналы мезгіл ішінде ұлтымыздың сана-сезімінде де ... ... ... Ең бастысы, бірнеше ғасырға созылған отарлық
салдарынан қанымызға сіңе ... ... ... ... ... өзі – ... жетістік. Соның нәтижесінде халқымыз ұлт ретінде
өзін-өзі танып қана қоймай, ... ... ... ... ... туып ...... екі ғасыр тоғысында тұрған кезде
«мың өліп, мың ... ... ... сыйлаған құдірет сыйы.
Қазақ тарихында ХХ ғасырдың басы саналатын кезеңнің алар оны ... ... ... жоқ ел болмайды. Елдің ертеңі ... ... ол - дау жоқ ... жалғасы. Ендеше ел болшағын ойлауды
өткенімізді біліп, бүгінімізді танудан бастағанымыз ... ... ... президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ... ... ... назар аударып, оған ерекше көңіл бөліп келе жатуының
басты мәні де, міне, осында болса керек. ... ... ... толқынында»
атты кітабында ХХ ғасырдың басы деп аталатын қазақ тарихының осы ... ... ... ... ... сол ... ұлт зиялыларының ел
азаттығы жолындағы күресін аса жоғары бағалаған болатын. Сол күрестің ... ... өз ... ... ... құралын дүниеге келтіру
болса, осы тұстағы қазақ баспасөзінің көшбасшысы «Қазақ» газетінің орасан
зор қызметін ... ... «1913 ... ... ... ... газетінің қызметіне байланысты жаңа кезеңі басталады.
Газет Орынборды басылып, алғашқыда 3 мың данамен шықты. Бұл ол уақыт ... ... ... ... А. ... ... ... дарынды қазақ
журналистері мен жазушыларының тұтас бір ... тобы ... ... Ә. ... М. ... М. Жұмабаев, Ж. ... ... және ... бар. ... ... бола ... ... халқының ұлттық сана сезімін оятуға аз үлес ... жоқ, ол ... ... мәселелерін көтерді, ... ... ... және ... ... ... баспа органы
болды» [1, 162-163 бб.], – аса жоғары ... ... ... осы бір айқын тұжырымдаманы негізге ала ... ... ... ... сай ... Ол ... зәру ... баспасөз қай уақытта да қоғамдық өмірдің айнасы, жарық
көріп, оқырманға ой ... өз ... ... шежіресі екендігі
белгілі. Оған зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... ... ... қатысты материалдарды тарата
талдау барысында тағы да ... жете ... ... ... ... ... ... сол кездегі отаршылдық ... ... қол ... арқылы өркениеттің ұлы көшіндегі елдер қатарына
жетуге ... ... ... ... ... ... ... Ұлт күрескерлерінің ең басты мақсатына айналған егеменді ел болу,
соған деген ұмтылысты ... ... ... ... ұйымдастыруға
көшбасшы болар азатшыл ойдың ... ... ... ... ... ұстанған бағыттар мен басты мұраттарды анықтауға және сөз өнері
арқылы көрініс тапқан ой-пікірлердің түпкі ... ... ... ... ... ... «Газет әдебиет тобына жататын нәрсе болғандықтан ... ... ... ... ... жағынан қонымды, тізуі тәртіпті, сын
алдында ... ... ... ... осы ... алты жылдық ғұмырында тік
көтерген туы болған, сол талаптан еш ауытқымаған «Қазақ» газетінің бүгінгі
әдебиетшілер ... үшін үлгі ... ... ... ... Оның
үстіне, ұлы Мұхаң, Мұхтар Әуезов берген баға бойынша ... ... соң аты ... - ... ... [3] ... да оның қадір-қасиеті
мен мән-маңызын арттыра түседі.
Үшіншіден, «Қазақ» газеті – төл әдебиетіміздің дамуына тигізген ықпал
әсері орасан зор ... Оны ... және ... ... ... ... ... баулу мектебіне айналғанын ешкім теріске шығара
алмайды. «Қазақ» газетінің сүтін еміп өскен бір буын осы күнде ... ... ... іс ... шығып отырса, кейінгі жас буын ... ... ... Ахаң ... ... оқып ... ... жаңа
аттап, ішіне жаңа кіріп жатыр» [4]. Ендеше ғылыми жұмысқа арқау ... ... ... қатысты мәселелердің «Қазақ» газетінің қадір-
қасиетін танып-білу үшін ғана ... ... ... осы күнгі ұлттық
әдебиетіміздің қанат жая өркендеуіне қосар үлесі мол ... да ... ... ... ... ... Қазақ тарихының қайшылығы мол күрделі
бір кезеңі – ХХ ғасырдың басы. Бұл кез ... ... ... ... жер үсті ... ... толы ... келген аласапыран сәт
еді. Әлемде болып жатқан осындай өзгерістер қазақ қоғамдық ойына да ... ұлт ... ... ... ... ... қатар
рухани майдан алаңына да шығарды. Ендеше, осы ... ... ... ... тууы заңды да. Ол әрі замананың, әрі уақыттың ділгір
сұранысы болатын.
Қоғамның қым-қуыт сапырылысында «олжалы жерде үлестен, ... ... ... ... жолдан қағылмау» (Ахмет Байтұрсынов) үшін елдің
«көзі, құлағы һәм ... болу ... ... ақын, публицист, қоғам
қайраткері Ахмет Байтұрсынов 1913 ... 12 ... ... ... атты газет шығарды.
Қазақтың рухани әлемінің маңызды саласы ... бен ... ... 1913-1918 жылдар аралығында жарық көріп, жалпақ қазақ
даласының ... ... ... ... ... ... зор
болды. Сонымен бірге, «Қазақтың» қазақ әдеби тілін ұштап, өркендету жолында
атқарған еңбегі өлшеусіз. ... ... ... келген «Қазақ» бір ғана
әдебиет мәселелеріне көңіл бөліп, соның ғана мәселелерін көтеруді мақсат
тұтпағаны ... Оның ең ... асыл ...... ... ... бір ... жию; ел болып, жақсы тұрмысқа жетудің тиімді ... ... ... Осы ... ... ... ... пікір
алысу, қордаланып қалған шерді шығару, шырмалған түйінді тарату ниетінде ... ... ... ... ... ұлы ... қойған газет игілікті
жолда қал-қадарынша қызмет етті.
«Қазақ» газеті қазақстандық ғалымдар тарапынан ... ... мен ... біршама қарастырылғанына қарамастан, тұңғыш бейреми ... ... ... ... орны ... ... түбегейлі
зерттелді дей алмаймыз. Бұл орайда ғасыр басындағы дүниеге келген ... ... ... қоғамдық ойды және әдеби ізденістерді
дамытудағы ... ... М. ... ... М. ... С. Мұқанов, Т. Кәкішев, С. Қирабаев, Р. Нұрғали,
Р. Сыздықова, Ұ. ... К. ... М. ... ... Б. ... Қ. Сақ, Ж. Байтілесова т.б. әр
саладан қарастырған ғалымдар ... ... ... ... күн ... жаңаша зерттеу қажет екендігін айтуға тиіспіз.
Біздің ойымызша, кеңестік-тоталитарлық кезеңде бұл ... ... ... ... газет ісіне аты ауызға алынуға тыйым салынған
«халық жауларының» ат салысуы, екіншіден, қазақ зиялыларының ірі де ... ... ... ... ... ... «сөз өнерін өркендету», «тіл ... ... жазу ... заң ... ... дін ... т.б.) ... көтеріп,
басылым бетінде жалпы ұлт руханиятына ... ... ... ... ... ... еріксіз «қауіпті жерлерді» айналып өтіп,
заманның ыңғайына, саясаттың ... орай ... ... ... басуға»
мәжбүр болған.
«Қазақта» жарияланған материалдар ХХ ғасыр басындағы әдеби бағыттар мен
қоғамдық ой ... бет ... сол ... ... саяси, әлеуметтік
мәселелер мен болмысты көркем игерудің айла-амалдарын айқын аңғаруымызға
мүмкіндік ... ... ... ... ... алдындағы жалпы қазақ зиялыларының,
әдебиетші ақын-жазушылар мен тарихшылардың, ... ... ... қатарлы
ұлт ағартушыларының ұлттық мүдде тұрғысындағы мақсат-мүдделерін бір арнаға
тоғыстырған ... ... ... қауымының көкейкесті мәселерін өткір
көтере алған басылым қазақ қаламгерлерінің ... ... ... қана ... ... ... көш басшысы қордалы ойын. аталы сөзін
айтар мінбесі қызметін де қоса ... - шын ... ... тұңғыш қоғамдық-саяси, әдеби-
көркем газет. Оның ... ... бар ... ... ... ... ... молынан көрініс тапқан. Алайда «Қазақ» материалдарының
сөлділері бүгінгі оқушыға жеке жинақ күйінде 1998 жылы ... да ... ... өз таңдауы бойынша тек өзіне тиістісін ғана
іздегендіктен де, ... ... ... ... қазақ
руханиятының бар саласын қамтуда. Соның ішіндегі ең келелі мәселенің ... сөз ... ... «Қазақ» газетінің қазақтың жазба әдебиетін қалыптастырудағы
тарихи орнын анықтау, түрлі текстологиялық ... ... ... ... мен ... ... таныстыру, олардың
қаламгерлік шеберлігін шыңдаудағы басылымның рөлін айқындау, ... ... ... ... арқа ... ... газеті арқылы ғасыр
басындағы әдеби үдерістің бюасты бағыт- бағдарын ... т.б. ... ... ... бүгінгі күнгі өзекті мәселесінің бірі
екендігіне еш ... ... ... Сол ... ... ... ғылымының аясында алып, оның
жазба әдебиет дамуына қосқан үлесін кең ... ... ... ... аса зорүлес болмақ.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ тарихында өзіндік белгісін қалдырған,
кезінде тарих көшіндегі орнын ойып алған басылым ... ... ... болмай қалған жоқ. Шартты түрде оны үш кезеңге бөліп ... Оның ... ... газет шығып тұрған уақыттан өзінің ... ... ... ... ... ... нақылы мен «қазақ ауылын Қазан
сыпыртқысымен аршып шығу» деген атақты ұраны арқылы танымал ... ... ... ... (1913-1925) қамтиды. Осы уақытта
жарық көрген еңбектер негізінен ... ... ... ... ... ... таныстыру және жан-жақты насихаттау мәнінде болып келеді.
Оған газеттің «бас ... ... ... ... ... Дулатовтың «Қазақта» жарық көрген мақалалары мен кейіннен ... ... ... және ... ... М. ... жоғарыда
көрсетілген еңбектері мен С. ... (5) ... ... ... ... ... ... кезеңін кешегі кеңестік әкімшілік-әміршілдік жүйе тұсында жарық
көрген зерттеу еңбектер құрайды. Бұл кезде «ұлтшыл-алашордашыларға» қарсы
күресте ... өрт ... ... ... ... ... ... «Қазақ»
жалған жаланың жалынына оранып тұрғандықтан тарихи шындық қаз-қалпында
баяндалмай, бұрмаланып ... ... ... ... деп нақақтан-
нақақ күйдірген «жаптым жала, жақтым күйе» приціпімен жауып, ... жол ... ... жоқ ... ... кеңес өкіметіне жау қылып көрсетіп, оны сынап-мінеуді
мақсат тұтқан ... 1925 ... ... ... көре ... Осы ... ... Орынборда шығатын «Еңбекші қазақ» газеті ... ... ... ... мақала жариялайды. Оның авторы – аса көрнекті жазушы
Сәбит Мұқанов. ... ... ... ... өз табының күні
туғанына ... ... ... ... ... ... ... тапшыл жазушы
осы мақалада «Қазақ», «Сарыарқа», «Жас ... ... туы» ... ... ... ... рет ... анықтама беріліп, «олардың
барлығы 25 октябрь ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Арада нақ бір жыл өткеннен кейін аталмыш газетте Ә. Байділдаұлының
«Баспасөз күніне» деген мақаласы жарық ... ... ...... ... уақыт талабына үн қосу. Сондықтан оның сарынынан ... ... ... баспасөзі қалыптасып болмаған, оның дамуына тек кеңес дәуірінде
ғана айқара жол ашылды деген ... ... ... салқын лебі есіп тұр.
«Жұрттың көбіне белгілі төңкерістен бұрын қазақта оңған баспасөз ... өзі ... мен ... ... ... ... - деген
жолдардан осыны аңғарасыз.
Осы мақалада күні кешеге дейін біржақты қаралаудан көзін ашпаған қазан
төңкерісі қарсаңындағы ... ... ... рет ... деген «саяси айып» тағылады. Бұл ретте сол кезең ... ... ... қаламының «ұшқырлығын» әсіре-бейнесіз жеткізу үшін аталмыш
мақаладан ... ... ... ... ... дейінгі газет-
журналдардың - Х.А.) бірлі-жарымы болмаса, көбінің бағыты «Қазақ» газетінің
бағытына ... ... ... ... Көбі: «Ұраным, қорғаным, сен Алаш!
Жолыңда құрбандық мал мен бас» деп ... ... ... ... бастарын байлады. Бірақ тап тартысы күшейіп, октябрь төңкерісі
қанаттаған кезде көбі кімнің «құрбаны» екендіктерін көрсетті. Байға, жуанға
болысып, октябрьге ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейінгі басылымдардың, соның
ішінде, ең алдымен «Қазақ» газетінің басына қара бұлт болып үйіріліп, ... ... ... баспасөзі тарихының «ақтаңдақ» беттеріне айналуына негіз
болып келгені баршамызға мағлұм.
«Қазақ» газеті зерттелуінің сөз болып отырған кезеңінің ... ... ... ... ... қатарынан орын алатын ғалымдар
– Б. Кенжебаев [6] пен Т. ... [7] және Х. ... [8] мен ... [9] еңбектері де енеді. ... ... ... ... шындықты бүркемелегендей болып көрінгенмен, кезінде ағынға қарсы
тосқауыл іспетті, тоталитарлық ... тар ... ... ... ... ... ілініп, қараланып отырылғанын ұмытпауға тиіспіз.
Осы жерде бұл кезеңде шетелдік ғалымдар да алаш азаматтары мен ... ... ... газеті жөнінде мол мағлұмат беретін еңбектер басып
шығарғанын бөле айтқан ... ... А. Зеки ... ... [10] мен
отандасымыз Хасен Оралтайдың кітаптары [11] ... ... ... ... ... ... ... еңбектері бұрынырақ басылып
шыққанымен, қолымызға енді-енді ғана тиіп жатыр. ... ... ... ... ... ... еңбектермен қатар қойып қарастырған жөн.
Газеттің зерттелуінің үшінші кезеңі ... ... қол ... ... ... ... ... қазақтың өз қолы өз
аузына жеткен уақытта туындылардан туады.
Сонау сексен бестің сәуір лебімен ... ... ... ... ... үміт – демократия мен жариялылықтың арқасында өшкеніміз
жанып, өлгеніміз тірілгендей ... ... ... ... ... ... қатаң тыйым салынып келген ардақты алаш заматтарының ... бірі ... ... ... оралуын солай қабылдадық. Сол ұлы
дүрмектің ішінде Қазан төңкерісіне ... ... ... ... қоса өзі де ... жаланың құрбаны болған «Қазақ» газетінің
халқымен қайта қауышуы да бар.
Содан бергі уақытта ... ... ... нақты сөз болатын, кейде ... ... да ... ... ... дүниелер жарияланып үлгерді. Атап
айтқанда, Т. Кәкішевтің [12], Ү. Сұбханбердинаның [13], Р. ... К. ... [15], М. ... [16], Б. ... [17], ... [18], Ж. ... мен Қ. Аллабергеннің [19], Қ. Сақтың [20]
Ғ.Ахмедовтің [21] ... ... ... ... жоғары
бағалануға әбден лайық. Олар !қазақ» туралы ... ... десе ... ... ... ... «Қазақ» газетінің халқымен қайта қауышуына қосқан үлесі
қомақты екенін бөле айтқанымыз жөн. ... бұл ... ... ... бері ... ... екен [22]. Сол ... газет тігінділерін
тауып, басылым материалдарының картотекасын жасауға көзжұма кірісуі ... ... іс. Жеке ... ... ... ... ... дегенмен
де, үстемшіл орталықтың өктемдігі жүріп тұрған уақытта мұны қолға алу отпен
ойнаған көбелектің күйін көз алдыңызға келтіреді. Бар ... ... ... ... ... ... ерлік пен өрлікті паш ететін жанкешті
еңбегінің арқасында кейіндеп болса да, қолымызға тиген «Қазақ», «Алаш»,
«Сарыарқа» ... ... ... ... қалай
бағаласақ та артық болмайды. Сонымен бірге оның С. Дәуітов. Қ. Сақ ... ... ... ... Бас ... шығарған
«Қазақ» газеті материалдарының жинағы осынау қызметінің ұшар биік шыңы деп
бағаланарына ешбір күмәніміз жоқ.
«Қазақ» газеті ... ... ... ... ... ... да аз айтылып, аз жазылып жүрген жоқ. Атап ... ... [23], Ө. ... [24], Р. ... ... ... [26], А. ... [27], С. Дәуітұлының [28],
Американдық ғалым, түрік қызы Б. Дениздің [29], М. Жармұхамедовтың [31], А.
Мектепов пен Қ. ... [32], Г. ... ... ... [33], А. ... мен М. ... [34]
және Ф. ... [35] ... ... жарық көрген елеулі зерттеулері мен мақалаларында осы ... сөз ... ... ... білдіреді.
Бұл жарияланымдрдың «Қазақ» газетінің қадір-қасиетін тани түсуде, оны
бүгінгі күн ... сай ... ... үлес болып табылатындығын
жоққа шығара алмаймыз. ... ... ... ... бірдей ғылыми
негізде, шындық ... ... ... деп ... да ... ... ... бұрмалап көрсетіп, өз пайдасын көздейтін,
аталмыш газетке сәл де ... ... бар ... ... ... ... ... кездеспей қалмайды. Осы жұмысты ... оған ... ... ... та. ... бұл ... біз сыни
тұрғыдан қарап, «Қазақ» қайта оралған тұста жедел түрде жазылған мақалалар
болғандықтан да артық-кем тұстары ... ... ... ... ... барып қажетке жарату керектігін назарда ұстадық.
Шындығында да «Қазақ» газетін зерттеуге ... ... ... де ... жасалынған жоқ. Мұның өзі – таңдап алынған тақырыптың көкейкестілігі
мен қоғамдық сұранысқа ие болып отырғандығының тағы бір ... ... ... ... ... мәселе сарқа жазылып, ақырғы нүкте қойылыпты деген
ой ... ... ... ... - ... келу тарихы аса күрделі,
көтерген мәселесі қомақты да салмақты, әрі ... ... ... ... ... ... рухани мол азық боларлық энциклопедиялық
басылым. Оны философтарымыздан ... ... ... экономист,
этнограф, журналист, өлкетанушы т.б. ғалымдарымыз жұмыла зерттегенде ғана
терең игеруге ... ... осы ... ... ... ... ... елдің егемендігін алып, әдеби, мәдени құндылықтарды
жаңа, еркін көзқарас тұрғысынан саралау процесінің қауырт өсуі ... ... Т. ... Ү. ... Т. ... ... М. Қойгелдиевтің, Қ. Атабаевтың, Д. ... Ғ. ... Қ. ... Р. ... ... ... лайық.
Бүгінгі таңда ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік өмірді және ұлттық
интеллигенцияның қоғамдық-саяси рөлін көрсетуге арналған еңбектер де ... оңды ... ие ... ... ... ... Қозыбаев [36], С. Өзбекұлы [37] т.б. еңбектерін ... ... ... біз ... ... ... арнайы зерттеуге арқау болмаса да,
оларда «Қазаққа» қатысты өте құнды мәліметтер жеткілікті.
«Қазақ» газетінің әдебиет мәселесіне ... ... аса ... ... Т. Кәкішевтің «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» кітабы. Кең көлемді
зерттеу еңбектің үлкен бір ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты ашуға арналып, онда осы басылым бетіндегі
әдеби сынға қатысты материалдар тұңғыш рет жан-жақты ... ... ... ... ... ХХ ... ... саяси-құқықтық ой-пікірлерді, тарих
сахнасына ... ... ... мен ... ... барысында, тиісті жерінде «Қазақты» да ... ... С. ... Қ. Ыдырысов, К. Бейсенбаев, Ә. ... ... ... де атай ... ... Бұл еңбектердің зерттеу
тақырыбымызға жанама қатысы болса да, ғасыр ... ... ... ... беймәлім авторларын анықтауда, олардың шығармашылығын
талдау барысындағы маңызы зор болды.
Асылы, ғылымның ... ... ... ... ... ... ... емес, ақиқатқа жетудің тиімді жолдарын үнемі ... ... ... ... ... ... ... дүниенің бәрін ... ... мәні ... ... мен ... жаңа талапқа сай
ұштастыра өрістетуге тиіспіз.
Сонымен біз өз жұмысымызда жоғарыда аталған еңбектердің құнды ... ... ... ... газетіндегі әдебиетке қатысты
материалдарды түгелдей қамти ... оның ХХ ... ... ... ... ... мәні мен ... ашуға
Зерттеу жұмысының мақсат-міндеттері. «Қазақ» газетінің ел руханиятын
өркендетудегі, оның ішінде ... ... ... ... орнын
анықтау, сол арқылы қазақ жазба әдебиетінің белгілі бір кезеңінің даму
ерекшелігін ашып ... оған ... ... ... саяси-әлеуметтік,
экономикалық, әдеби-мәдени факторларды жан-жақты ескере ... ... ... мақсаты болып табылады.
Осы мақсатқа жету жолында ізденуші алдына мынандай міндеттер қойды:
- «Қазақ» газетінің елді ... ... ... ... ... ... ... дамыту тұрғысынан қарап, жазба
әдебиетті көркейту бағытындағы ісіне шынайы баға ... ХХ ... ... ... ... ... ... үлес қосқан
ақындардың көркемдік сапасы жоғары, ... мәні ... зор ... ... ... бетінде жиі жарияланып
тұруының қазақ ... ... ... бір ... екендігін
дәлелдеу;
- «Қазақ» газетінің абайтануды қалыптастырудағы айрықша орнын
анықтап, оның қазақ ... ... мен ... ... ... ... зерделеу;
- Басылым бетінде жарияланған ауыз әдебиетінің үлгілерін
сараптап, ... ... ... мен ... ... асырудың
жаңа талаптарын алға шығарған бастамаларын халық мұрасын ғылыми
игерудің жаңа ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы әдеби ой-танымды дамытуға
қосқан үлесін көрсету арқылы төл әдебиетімізді танудағы ... ... ... ... ... ... өмірдің даму заңдылығы болып табылатын ХХ ғасырдың басындағы
жаңашыл шығармашылықтың «Қазақ» газеті ... ... сыни ... ... ... биік көркемдік табыстарға қол жеткізуіне
негіз қалағандығын нақтылау; тырыстық.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ХХ ... ... ... ... ... шежіресі, ұлттық ой-сана ұясы - «Қазақ» газеті әдеби шығармашылық,
сөз өнерінің ... ... ... мен ... ... қалыптастырушы
басылым ретінде алғаш рет арнайы диссертациялық тақырып етіп ... ... ... ... ол А. ... ... ... дамудың тарихына байланысты немесе журналистика орай
публицистикалық тұрғыдан тарихи деректеме көзі ... ... ... жолы ... ...... төл әдебиетіміздің қалыптасып, даму
дәуіріндегі рөлі мен тарихи орнын анықтау бағытында зерттеу жүргізілді.
Диссертацияда алты жылға таяу ... (1913 ... 2 ... ... 16 ... дейін) 265 нөмірі жарық көрген газеттің архивтерде
сақталынған тігінділері түгелге жуық ... ... ... ... мәселелерге жауап іздестірілді.
Ғасыр басында жарық көріп тұрған қазақтың тұңғыш бейресми газеті «Қазақ»
әдебиет тарихы ... ... ... Қазақстанның қоғамдық-
саяси, әдеби-мәдени өміріндегі маңызы мен орны қазіргі заман талабына сай
объективті тұрғыдан жан-жақты талданып ... Атап ... ... ... бар деп ... «Қазақ» газетінің әдебиетті өркендетудегі қызметі ХХ ғасыр басындағы
тарихи жағдайлармен ... жаңа ... ... ... ... ... енгізілді;
- ХХ ғасыр басындағы қазақ поэзиясының идеялық және көркемдік тұрғыдан
дамуына ... ... ... жиі ... ... ... әсері
зор болғандығы дәлелденді;
- «Қазақ» газетінің ... ... мен оны ... ... зерделеніп, Абай дәстүрінің әдебиетімізде
кеңінен орын ... ... ... ... ... ... ... жарияланған халық ауыз әдебиетінің көптеген
үлгілері сарапталып, газет оларды жинау мен ... ... ... ... ... ... бетінде жарияланған әдебиеттанудағы мәні ... ... рет ... нысанына алынып, ондағы әдеби
зерттеулердің төл ... ... ... ... орны ... ... газеті бетінде жарияланған сыни ой-пікірлердің қазақ
әдеби сынын қалыптастыру мен сын ... ... ... ... ... ... ... – «Қазақ» газетінің (1913-1918) түпнұсқа сандары.
Жұмыстың хронологиялық шегі – ХХ ... бас ... яғни ... ... ... Сол ... ... тақырыпқа байланысты «Қазақ»
газетінің бүкіл түпнұсқа сандарын (ҚР ҰҒА Орталық кітапханасы мен ҚР Ұлттық
кітапханасының ... ... мен ... ... ... оқып ... қана қоймай, ғасыр басында жарық көрген өзге де басылымдарды
дерек ... ... Бұл ... ... Сұбханбердина, С. Дәуітұлы, Қ. Сақтың құрастыруымен шыққан «Қазақ»
газеті» жинағының көп ... ... ... ... қатар түрлі жинақтарда жарияланған деректер мен статистикалық
мәліметтерді де кеңінен пайдаландық. ХХ ... ... ... ... – М. ... Ф. ... сондай-ақ
шетелдегі түркі ғалымдары З. ... Б. ... орыс ... С. ... де тақырыпты жан-жақты ашуда маңызы зор болды.
Зерттеу жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері. ... ХХ ... ... ... ... дамытуға қосқан үлесін тану
және таныту үшін ХХ ғасыр әдебиетін зерттеуде айрықша орны бар ... ... ... өкілдерінің басты да бағалы ғылыми еңбектері
басшылыққа алынды. Атап айтсақ, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, З. ... ... Т. ... Р. ... Р. Нұрғали, Ж. Тілепов, Ж. Дәдебаев,
З. Бисенғали, Б. ... С. ... Ө. ... З. ... ... Н. ... Т. Есембеков, Н. Жұбаншыбеков, Ө. Әбдиманұлы, Қ.
Мәдібаева, Д. Қамзабекұлы, А. Шәріп, Б. Әбдіғазиев, А. ... ... ... ... ... бар ... тұжырымдар
мен ұстанымдар зерттеу тақырыбымыздың мақсатына орай пайдаланылды.
Зерттеу пәні. «Қазақ» газетіндегі поэзиялық туындылар, ... ... ... ... ... ... пәні ... табылады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Диссертациялық жұмыста жинақтау, жүйелеу,
кешенді дәйектеу, салыстырмалы ... ... ... ... әдістері пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми-тәжірибелі мәні. Кезінде ... ... ... ... ... ой түсірген» «Қазақ» газетінің біз үшін, ең
алдымен, ХХ ғасыр басындағы әдеби ... алар ... ... ... Олай болар себебі, біріншіден, газет материалдары ХХ ғасырдың ... ... ... ... тапқан әдеби-көркемдік ізденістердің
әділ сарапшысы бола білуімен қымбат.
Екіншіден, ғасыр ... ... ... ... ... дүниеге келген басылым ел бостандығын жырлау мен ... ... ұясы ... де ... төл әдебиетіміздің қалыптасып, дамуына тигізген ... ... да ... мол ... ... ... ... үшін аса қажет. А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ә. Бөкейханов сынды
қаламының ... ... ... ... ... ... басындағы
көзі ашық, көкірегі ояу қазақ зиялылары түгел атсалысқан басылымның бүгінгі
қаламгерлер үшін үлгі етіп ... ... ... ... ... ... – уақыт талабы.
Төртіншіден, газет тігінділерін парақтау арқылы бүгінде ұмытыла ... ... ... келе ... ... озық ... ... игеруге мүмкіншілік туады. Ол сөз жоқ, соңғы ... ... ... ... ... ... көктеп, гүл жара өркендеуіне
септігін тигізетініне сеніміміз мол. Осы қырынан ... ... ... ... барша жұртымызға жете білуді керек
ететін асыл ... ... ... ... дамуы тарихы жүйесінде жан-
жақты қарастырған жұмысымызды жоғары оқу ... ... ... ... ... ... әдебиеті сынының тарихы»
курстарынан оқылатын дәрістер мен практикалық сабақтарды жүргізу барысында
пайдалануға ... ... ... ... ... әдебиет
мәселелері жайлы арнаулы курс өткізуге болады. Сондай-ақ зерттеу жұмысы ХХ
ғасыр ... ... ... ... ... ... ... жол ашады.
Сондықтан да ізденіс нәтижелері Қазақстанның ХХ ғ.асыр басындағы саяси-
әлеуметтік тарихын ... де ... ... деп ... ... ... ... «Қазақ» газетіндегі әдебиет
мәселелерін зерттей келе, біз ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы әдебиеттің дамуына аса ... ... ... ... мәні мен ... аса зор ... идея ... болған, көркемдік сапасы жоғары өлеңдер ғана жарық көріп отырды.
- «Қазақ» газеті ұлт мұрасы – ... ауыз ... ... ... ... ... қойып, әдеби мұраға жаңа көзқарас қалыптастырудың
бастау көзінде тұрды.
- «Қазақ» газеті «Абайтанудың» негізін ... оның ... ... ... ... ретінде дамуына жол ашты.
- «Қазақ» газеті әдеби зерттеудің ғылыми негізін жүйелеп, ұлттық
әдеби талғам-танымның ғылыми ... ... ... ... ... Басылым қазақ әдеби сынын қалыптастыруда айрықша қызмет атқарып,
оның жаңа жанр ... ... ... ашты.
Жұмыстың жариялануы мен сыннан өтуі. Зерттеу ... ... ... мұра және ... әдебиеті тарихын оқыту мен зерттеу
мәселелері» Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, ... ... ... ... ... ... 2005), «М. ... және әлем әдебиеті» Халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияда (Алматы, 2005), «М. ... және әлем ... ... ... ... 2006), «ХХ ғасыр әдебиетін зерттеу
мен оқыту мәселелері» Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияда ... ... ... Заман.» Республикалық ғылыми-практикалық конференцияда
(Ақтау, 2005) баяндалды. Диссертациялық жұмыстың ... мен ... ... ... конференциялар материалдары жарық көрген
жинақтар мен республикалық басылымдарда ... 11 ... ... ... ... ... 5 ғылыми
мақала, Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... бекіткен отандық ғылыми журналдарда («ҚазҰУ Хабаршысы. Филология
сериясы», ... ... ... ... «ҚР ҰҒА ... сериясы», «Ақиқат») 5 ғылыми мақала жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, негізгі үш бөлімнен,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ШЫҒУ ... МЕН ... ... бас кезі – қазақ қоғамының, әлеуметтік ... ... ... ... ояну ... боп саналатын тарихи кезеңнің тууына
бірнеше алғышарт қажет еді. ... ... ... ... ... Еуропалық
мәдениет пен ғылымның ұшқыны келе бастады. Әлемдік өркениетке ғылым-
білімнің жарығына ... бұл ... ... даму ... көздеген
зиялылардың пайда болуына игі әсерін тигізіп, өз жұртын ... ... ... ... қайраткерлерді өмір өріне шығарды.
Қоғамдық өмірдің және әлеуметтік дамудың айнасы - баспасөз десек,
аталмыш кезеңде ... ойды алға ... ... ... ... септі Отаршылдық әкімшілік шығарған «Түркстан уалаяты» (1870-1882)
«Дала ... ... ... қазақ тіліндегі ресми газеттермен бірге
жаңа сипаттағы еркін басылымдар жарық көре бастады. Бұлардың ішінде аздаған
саны ... да ... ... ... ... орны бар ... (1907),
«Қазақстан» (1911-13), «Ешім даласы» (1913) газеттері, қазақтық ... бір ... ... ... (1911-1915) журналы көптеген ғылыми -
зерттеу еңбектерде өзіндік бағаларын алды.
Ал сол дәуірдің ең бір озық ... ... ... тұңғыш жалпы
ұлттық қоғамдық - саяси ... ... әділ ... ұзақ жылдар бойы сырт
көзден тасада ... ... ... көп -ақ. Ең ... «Қазақ» газеті (1913-
1918) қазақ халқының саяси - әлеуметтік ой санасына түрткі салып, ... ... ... ... саясаттың езгісінде қалған қазақ
халқының бостандығы мен азаттығын аңсап, елі -жұртын ... мен ... ... санатында көруді қалады. Ел басына ауыр ... ... тура жол, ... ... ... нұсқап, жөн - жоба сілтеді. Міне
осы бір ... ... ... ... ... ... шырмауында
қалуына негіз болды. Және де оны шығарушылардың қазан төңкерісін өз ... ... ... ... ... ... жүйесінің идеологиясына сай
келмеуінен «қағидаға айналған қателер» құрбанына айналуына әкеліп соқты.
Сондықтан өз тұсында прогрессивті роль ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетінің тарихтың
«ақтаңдағына» айналып, қаскөй ой- пікірдің қордасы деп саналуынының қыр ... ... ... ... ... Бұл үшін әуелі «Қазақ» газетінің
дүниеге келуінің қоғамдық-саяси астарына ой жүгіртіп, терең байыптау ... 1 ... – ұлт ... ... ... ғасырдың алғашқы он жылдығында қазақ зиялыларының алдында басты
бірнеше мәселелер тұрды. Олар: жер мәселесі, оқу - ... ... ... еді. Міне, осы мәселелерді шешудің негізгі ... көзі ... ... зәру ... көтеретін, қоғамдық ойға қозғау салып, бағыт бере
алатын газет-журналдар ... ... ... табылған-ды. Қазақ
зиялыларының 1905 жылғы 14500 адам ... ... ... Қарқаралы петициясында, өкімет алдына ... ... ... да, ... ... ... ... отыру
үшін қазақ тілінде газет шығару қажеттілігі де атап ... ... ... ... ... ... саясатына көшуі, соның салдарынан
қазақ арасында наразылықтың қарқынды түрде өрлеуі, барлық болып жатқан
саяси ... дер ... ... беру қажеттілігі - қазақ тілінде
газет шығару қажеттлігінің күн тәртібіне қойды. Ол ... да. ... ... келуі ең алдымен ұлттық сананың оянуына тікелей қатысты.
Ал тұңғыш жалпыұлттық бейресми «Қазақ» газетінің басқа ... ... ... ... жай ... «Ол ... Орынбор қаласы Орта Еділ
сағасы мен Орал өңірінде Қазаннан ... ірі ... ... және ... ... болатын. Шығыс пен Оңтүстікке тереңдеп енуді көздеген
патша өкіметі өз мақсатына одан әрі ... ... ... үшін Орынбор
татараларының көрші түркі тілдес халықтарымен тіл және дін тұрғысынан
жақындығын өз ... ... ... Сол үшін ... ... ... ... бірі газет - журналдар шығару ... [16, 142 б.]. Бұл ... ... тілінде 30 шақты газет- журнал шықса,
соның оны Орынборда шығып тұрды.
Қазақ халқының қоғамдық өмірінде, даму тарихында ерекше рөл ... ... 1913 ... 2 ... ... ... «Каримов,
Хусаиновтар баспаханасынан» шықты. Ол қазақ мәдениеті, әдебиеті мен ... ... ... бір биік ... ... Осы ... келуінің себеп-салдарын әдебиетші ғалым Д. Ысқақаұлы былайша
тұжырымдайды: «А. ... ... ... ... ... үшін ... ... Осы газеттің бетінде қазақ халқының мұң-мұқтажы, арман-
тілегі жайлы көптеген мақалалары жарық көрді. ... ... ... ... ... рөл атқарды» [39, 16 б.]. «Қазақ» - ұлт-азаттығы мен
мәдени-ағарту жолында салиқалы қызмет ... ... ой, ... жолбасшы болған, саяси үні батыл басылым.
««Қазақ» газетінің мезгілі қазақ жұрты 1905 жылдың ... ... ... ... ... емін біліп, енді қазақты оятып, күшін бір ... ... ... қарсылық ойлап, құрғақ уайымнан да, бос сөзден де
іске қарай аяқ ... деп, ... қыла ... уақытына келді... Бұл
тұтынған жолында «Қазақ» газеті өз міндетін дөп атқарды» ... ... бір рет ... көретін апталық газет ... ... ... ... ... екі ... ... барлығы аңғарылады.
Біріншіден, газет болғандықтан, мақсаты жері бөлшектеніп, елі ... ... ... ... бір ортаға біріктіру болғандықтан да, ұлт
атын иемденіп, «Қазақ» аталды. Екіншіден, кітәби, әдеби, ... ... ... өз аты ... ... аталып келгендігі белгілі, сондықтан
туған халқының төл атын қайта ... ... ... ... өз
баспасөзін осылай атауды мақұл көрген. Бұл туралы Ахмет ... ашық ... ... ... ... ... ұлтымыздың аруақты аты деп,
газетамыздың ... ... ... ... санында оқырманға арнап жазған «Хурметлу оқушылар!»
атты мақаласында газеттің бас-жазушысы (басредакторы) Ахмет ... ... ... ... ... ... зормәнін атапр өтеді.
Мұнда газеттің аса ... 4 ... ... ... газеті халықтың
көзі, құлағы һәм ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан істер, сөйленіп жатқан сөздер – пайдалы,
кімге ... ... ... ... ... болса, шаттанып, зарарлы
болса сақтанып тұрады.
Екінші - ... ... ... ... ... нәрсе. ...жұрттың
білімді, пікірлі, көргені көп көсемдері ... газета ... ... ... жол ... жөн сілтеп, басшылық айтып тұрады.
Үшінші – газета халыққа білім таратушы. ... Газетадан жұрт естімегенін
естіп, ... ... ... ... ... ... – газета халықтың даушысы. Жұртым деп халықтың арын арлап,
зарын зарлап, намысын жоқтайтын азаматтары ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұрып, қарғаға көзін шұқытпасқа
тырысады».
Бұл бас мақала жалпы газеттің, сонымен бірге тікелей ... ... ... орасан зор істердің қысқа да нұсқа бағдар-бағытық нұсқасы десе
болғандай. Сол тұстағы қазақ басына төнген үш қатер: ... ... ... ... ... жоқтығы, не ана тілінде оқытпай, не орыс тілінде
жарытып білім бермей, сарсаң күйге салып қойған ... ... ... ... ұлт ретінде жойылып кету тығырығына жеткізген болатын. Газет
оның соңғы үміті, соңғы тірегі-тұғын. Сондықтан А. ... «Сөз ... ... түзеуге жұмсай бастаған жұрттың өзі түзелуге бет ... ... деп ... осы мақаласында.
Осындай «Жұртты түзеуге» бар мүмкіндігін сарқа пайдаланған ... ... ... ... ... байыбына апаратын
танымның тек бізге ғана тән жолдарының бірі ол – ... ... ... ... газетке тарихи жәдігер ретінде қарап, талдау. Одан ... ... ... ой-сана тезінен өткізу.
Қазақстанның ХХ ғасырдың басындағы әдебиетін зерттеуде «Қазақ» газетінің
тарихи жәдігер ретінде алар орны ерекше екендігіне, оның ... ... ... жоғары екендігіне бүгінгі күні бәріміздің де
көзіміз ... ... ... кездегі әдебиеттану ғылымы «Қазақ» сияқты
қазақ әдебиеті тарихының толыққанды жәдігерлік мұрасын 70 ... ... ... ... айналымға түсірмей жауып тастағандығы ұлттық әдебиеттану
ғылымына өлшеусіз зиян келтіргендігін дәлелдеп жатудың қажеті болмас ... ... және оның ... ... ерен ... ... таба білер іскерлігі мен қабілеттілігі «Қазақ» газетін, өз тұсындағы
газет-журналдар арасында көркемдігі мен сапалылығы және ... ... ... ... қатарға шығарады.
Газет алғашқы жылдың өзінде-ақ 3 ... ... ... ... ... ... берілген таралым ауқымы жайлы деректерге жүгінуге болады:
«1. Торғай – 694, 2. Семей – 612, 3. ... – 586, 4. ... – 327, ... – 301, 6. ... – 157, 7. Ішкі ... – 136, 8. ... – 30, ... – 8, 10. Закаспий – 8, өзге ... 1. ... – 37, 2. Уфа ... 3. ... – 13, 4. Қытай қазағы – 10, 5. Петербург – 9, 6. ...... ... – 3, 8. ... – 3, және ... 57». Қарап отырсақ, қазақ түгілі
бүкіл түрік ... ... ... ... ... ... ... рухани құнары мол «Қазақ» тиражы - 3007 дана.
Сол кездегі «Айқап», «Қазақстан» басылымдарымен салыстырғанда таралымы
жөнінен бұл үлкен жетістік еді. ... ... ... ... ... ... ... жариялаған «Мусульманская печать» атты мақалада
оның тиражы туралы ... ... ... ... тираж,
в900-1200 экземпеляров... »(46, 70 б.)деген мәлімет ... ... ... өз кезеңінде шын мәнінде де өзгелерден оқ бойы озық
тұрған басылым болғандығы
Қазақ аспанын қара бұлттай торлаған қара ... ... ... ... ақын айтқандай: «қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып күн ... ... ... ... ... ... өзі өмір сүрген бес жыл ішінде
талай күрделі ... ... ... ... ... Бір ... ... санауға болатын жылдар ішінде бір емес, бірнеше ... ... ... ... өткерді. Тарих үшін қас-қағым деп
те айтуға келмейтін уақыт аралығында бірнеше ғасырға татырлық ... ... ... ... екі ... ... (І дүниежүзілік және азамат
соғыстары), 1916 жылғы ұлт-азаттық ... екі ... ... және қазан), төрт саяси биліктің (патша өкіметі, уақытша
үкімет, Алаш Орда үкіметі, кеңес өкіметі) куәсі болды», - деп ... [42, ... ... алып ... көз ... ... ... еліміздің
тәуелсіздік жолына түсуіне байланысты туындаған ой-сана өрісі ... ... ... тудырды. Тәуелсіздікке қол жеткізген бірнеше
жылдың ішінде ғана «Қазақ» ... ... ... ... ... ... және бірнеше кандидаттық диссертациялар қорғалды, ғылыми-
зерттеу еңбектері жарияланды. ... ... ... ... ... қызығушылығының себебін академик Кеңес Нүрпейісов: «Әңгіме
болып ... ... ... органдары қатарында «Қазақ» газетінің алатын
орны ерекше. Өйткені ол басқа басылымдармен салыстырғанда ұзақ ... ... ... ... 265 саны жарық көрді. «Қазақты» дүниеге келтірген ... ... ... ... Алаш ... ... таныған
жетекшілері Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... Осы азаматтар мен олардың сенімді серіктері ... ... ... ... ... [15, 26 б.], - деп
түсіндірді. Жұртшылыққа танымал қазақ ғалымының бұл ... ... ... ... газеті материалдарының әр түрлі жолдармен, қазіргі
оқырмандарға ... ... ... басылып шығарыла бастауы ... Бұл сол ... ... жаппай қызығушылықты қанағаттандыру
мақсатында жасалынып отырған шара ... ... ... 1993 жылы
Үшкөлтай Сүбханбердинаның «Қазақ», ... ... атты ... ... ... Ә. ... ... М. Дулатовтардың «Қазақ» газетінде кезінде жарияланған
мақалалары олардың жеке жинақтарына енді. 1998 жылы ... ... ... ... ... ... кітап түрінде жарыққа шығарды.
Сонымен қатар «Ақиқат» журналы өзінің 1998 жылғы ... ... ... ... ... мақалаларынан, сандық және жылдық ретін ... ... ... Осындай жан-жақты жүргізілген шаралардың
арқасында «Қазақ» газетімен танысуға тек ... ғана ... ... ... ... жалпы оқырмандар да мүмкіндік алды.
«Қазақ» сияқты, қазақ баспасөзі тарихында әлі ... бір ... ... биікке көтерілген, сөздің шын мағынасында жалпыұлттық
сипатқа ие болған газет шығару үшін үлкен дайындық, ... ... ... етуі қажет болды. Ол туралы тарихшы М. ... ... және А. ... ... ... ... жалпыұлттық
газет шығару ісін 1905 жылдан бастап қолға ала бастады», -деп олардың нақты
атқарған істеріне тоқтай ... ... ... ... ... ... белгілі
бір дәрежеде, сол кезеңдегі ұлт-азаттық қозғалысының ең ... ... ... және М. ... ... ... ... жемісі еді» [16,
147 б.], - деген әділетті пікір ... ... ... ... ... үшін ... ... газет
шығару қажеттілігі туралы айтып, өкімет алдына талап қойған 1905 ... ... мен ... ... ... ... ... кіріскенге
дейін едәуір уақыт қажет болды. Себебі 1905-1907 жылдардағы қазақтарды да
қамтыған саяси толқуларға басшылық ... ... ... ... ... патша жандармериясы тарапынан саяси қуғын-сүргінге
ұшырады. Сол тұстағы азатшыл күрестің көсемдеріне ... Ә. ... ... М. ... біріне кейін бірі кезепен-кезек ұсталып, Семей
түрмесіне ... Олар аса ... ... ... ретінде Қазақстаннан
тыс жерлерге жер аударылды. Тек, осындай тар жол тайғақ кешулерден ... 1910 ... ... олар ... ... ісімен тікелей айналысуға
мүмкіндік алды. Зерттеуші Ө. ... ... ... ... А.
Байтұрсыновтың ұйымдастырушылық істерін айта келе: «Егер оның ... жылы ... ... ... газет шығару дайындығына аттай үш
кеткенін аңғарамыз», [18, 36 б.], - ... ... ... - ... сай, оның ... ... ... созылған дайындық
жұмыстарының нәтижесінде дүниеге келген газет.
Газеттің болашақ редакторы Ахмет ... ... ... басқа
емес, Орынбор қаласында шығармақ болғандығына жоғарыда тоқталдық. ... ... ... оның ең ... ... біріншіден, Орынбор шығыс пен
батысты жалғастырып тұрған ірі мәдени-сауда орталығы, екіншіден онда ... ... ... газет шығаруға қолайлы бірнеше татар баспаханалары
бар [18, 34-35 бб.]. Өмір А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... көп ... ... қазақтың ақыл-ойының
орталығына айналды.
«Қазақтың» да жарыққа шығуы сол жылдардағы басқа да ... ... ... ... ... ... шығару үшін рұқсат сұрап арыз
беруден және сол ... ... ... ... бекітіп, нақты
тұлғаларға рұқсат еткен куәлік қағазынан басталады. Мерзімді ... ... ... ... үшін ... да ... қағаздың да
бағалы құжат екендігі, олардың басылым ... ... ... ... ... екендігі белгілі. Сондықтан Ү. Субханбердинаның Ленинградтағы
(қазіргі Санкт-Петербург қаласы – Х.А.) орталық мемлекеттік ... ... ... Ішкі ... ... ... қағазының ұлт үшін орны
бөлек «Қазақ» газетінің тарихынан құнды мәліметтер ... оның ... ... анықтауға көмектесетіндігін ескеріп, уақыт табын
анық көрсету үшін оны түпнұсқа қалпында келтірейік.
«Дело ІІІ отделение ... ... ... по делам печати. По
изданиии в гор. ... на ... ... ... ... ... ... Губернатора Уральской обл. 5 января 1913 г.
Согласно циркулярному распоряжению от 9 ... 1905 года за ... ... ... что мною ... с этим разрешаю
киргизу №8 аула Кзылжингильской волости ... ... ... под ответственным в полном объеме, редакторством киргиза №5 аула
Тусунской волости ... ... ... ... в г. Оренбурге
еженедельную газету на киргизском языке, под названием «Казах» ... ... ... І. ... и ... ... ... Государственной Думы и Государственного ... 3. ... ... ... 4. ... и быт ... 5. Этика, история, этнография
и культура. 6. Экономия: торговля, сельское хозяйство, скотоводство. ... ... ... язык и ... 8. ... ... ... 9. Фельетоны. 10. Корреспонденция и телеграммы. 11. Местная
хроника. 12. ... 13. ... ... 14. ... [38, 528 б.].
Осы құжаттағы «Қазақ» туралы нақты мәліметтерден ... ... ... орындардың, қандай заңның негізінде берілгендігін, келешек
газеттің шығарушысы М.А. Оразаев, редакторы А. Байтұрсынов екендігін де
көреміз.
Газеттің ... мен оның ... ... ... ... ... қағаздың соңындағы жолдарға көңіл аударайық. Онда:
«Печататься газета будет в ... в ... ... ... ... цена на газету в год – 3 руб. На полгода – 1 руб. ... На 3 ... – 1 руб. ... ... – 5 ... ... Подп.Сухомлинов» [38, 528 б.], - делінген.
Бұдан ресми оирындардың ... ... ... ... ... және ... оның нақты бағасына дейін бекітіп бергендігін
көреміз.
«Қазақ» газеті осы куәлік негізінде екі ... ... ... ... алушылар мен оған ақшалай көмек көрсетушілердің қаржысына шығып
тұрған газет, сол ... ... ... мен ... газеті сияқты,
үнемі қаражат тапшылығын көрумен ... ... ... ... газетінің
шығарушыларын газетті қаржыландырудың басқа, уақыт талабына сай жаңа тиімді
жолын іздестіруге итермеледі.
«Қазақ» газетін үзбей шығарып тұру үшін қазақтың ... сома ... аз ... аз ... ... ... ... аз еместігіне сенген А. Байтұрсынов пен М. Дулатов, ... ... ... ... ... ... болғандықтары туралы «Қазақ»
газетінің 42-санына «Алаш азаматтарына» деген ... ... ... ... бастап «Қазақ» газетін бастырушы міндетін атқарған «Азамат»
серіктігінің іс-әрекеттері (мүшелері, қаржысы, серіктік ... т.б. ... ... мәліметтер апталық бетінде жариялана
бастады.
Ол туралы «Айқап» журналы: ... ... ... ... ... Оразаев бастырушылықтан шығып, орнына «Азамат» есімді
серіктік жасады. Бұл серіктік 2-ші декабрьде ашылды. ... ... ... пен ... ... ... былай «Қазақ» газетін сол «Азамат»
серіктігі бастырып тұрмақшы. Бұл «Азамат» серіктігіне ... ... Алаш ... ... салатын жарнамасының ең азы 100
теңге. «Азамат» серіктігінің бас ... Алаш ... ... ең ... ... газетінің аяғынан нық бастырып жүргізіп ... соң ... ... ... көбеюіне қарап қазаққа пайдалы қазақша
кітаптар бастырамыз. Бұл ерлік ... ... ... ... [43, 448 ... деп ... ... өзінің алғашқы адымын, саналы да мақсатты күрес жолын,
өзі ... ... ... мен ... қоғамдық ортаның ерекшелігін және
ұлтының жағдайын анықтаудан бастады. ... ... ... ... ... қарай амалы» деген сөз бар. Мұның мағынасы – заманның
түріне қарап іс істеу» ... ... ... ... ... ... ... әрекет етуге мәжбүр екендігін ескертсе, одар әрі: «Төңірекке
қарасақ түнерген-түнерген бұлттар ... Түбі ... ... Не
боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді
молайтар ма, ... ... ... ... ... ... ... шашып
тастар ма?! Көзіміз бұған ... ... аяқ, ... бас, ... ... ... ... қамсыз жатқан халықпыз» (39), -
деп қазақ қоғамындағы ғасыр басында қалыптасқан, сол ... ... ... тән теңеулермен суреттейді. Әрине, бұл жерде басқарманың
атынан жазылған Бас мақаланың атворы Ахмет Байтұрсыновтың меңзеп отырғаны
қазақ жеріне ... ... келе ... қара ... ... солардың
тарапынан бейқам жатқан жұртына төнген қатер екендігін түсіну қиын емес. Ол
туралы газеттің келесі санында ... ... ... ... ... ... енді ... бөтендер келіп кірісейін деп тұр... Арамызға
түрлі жұрт кіріскенде солармен қатар атымыз ... ... ұлты ... ... ба: Осы ... төсекте төңбекшітіп ұйқымызды бөлетін нәрсе...» (41),
- деп өз ойын ашығырақ айтқан. Ал ... ... ... ... ... - ... тек 1907 жылдың жазында ғана ашып айта
алды.
Газет соңына шам алып түскен патша ... ... ... ... ... ... ... заңға қайшы келетін, өмір
сүріп тұрған саяси құрылысқа қауіп төндіретін материалдар тауып, ... ... ... ... ... салумен, абақтыға жабумен,
газетті жауып тастау қаупімен ... ... Ол ... ... ... 1917 жылдың жазында «Қазақ» басына орнаған азғана
шуақты күндердің бірінде Міржақып ... «Жер ... ... ... 9 ... ... ... өзгеріске шейін тергеу, тінту, абақты,
штрафтан «Қазақтың» көзі ашылған жоқ. Дәл Николай ... ... ... күн бұрын жауыз хакімдер ... тағы да ... ... ... ... ... су ... кетті» [44], - деп қуана ... ... ... зорлығынан құдайдың өзі құтқарған «Қазақты» келер жылы
большевиктер зорлығына ешкім де құтқара ... ... ... ... қай ... үшін қалай
жазалағаны және ... ... ... ... қалу жолындағы
жүргізген күресі туралы кейінгі ... ... ... ... ... ... тарихының бұл қыры ғылыми-зерттеу жұмыстарда жан-
жақты көрсетілген деп айтуға болады [18, 40-44 бб.]. ... сол ... ... аша ... және оның ... ... ... кейбір сәттеріне тоқталайық.
Мұрағат құжаттарымен танысу, газеттің ресми орындардың арнаулы
рұқсатымен ... ... ... ... ... ... ... одан әйтеуір бір кінә табу арқылы оның ... өз ... ... етіп ... ... ... Ішкі істер
министрлігінің баспасөз істері бойынша Бас басқармасының ... ... ... 1913 ... 26 ... №13248 Орал облыстық ... ... ... ... ... в ... что ... «Казах», по-
видимому, принимает за последнее время нежелательное направление, Главное
Управление ... ... ... Ваше ... ... зависящее
распоряжение о тщательном наблюдении за названным изданием и о привлечении
редактора его к судебной ответственности в каждом ... ... ... ... [38, 532 б.], - деп ... ... ... басталуына байланысты «Қазаққа» ... ... ... одан әрі ... Егер, бұрын газет жарыққа
шыққаннан кейін ондағы сезік тудырған мақала орыс тіліне ... ... жүйе үшін ... ... екендігі анықталса, енді Ресейдің әлемдік
соғысқа араласуына байланысты 1914 жылдың 24 тамызында шыққан «Қазақтың» 75-
нөмірінен бастап, газет материалдары алдын ала ... ... ... ... Тек ... өткен мақала ғана жарияланып, газетте «Дозволено
военной цензурой» деп жазылатын болды. Мұндай ... ... өзін ... жоқ. ... ... ... бас ... шықты. Орны үңірейіп
бос тұрды. Газеттің бірінші бетінің жартысын алып тұрған ақтаңдақтың бел
ортасында «Басқармадан болмаған ... бас ... ... ... жазу тұр. ... ... ... тікелей мағынасындағы – Х.А.)
газеттің №84, 122 т.б. сандарында кездеседі.
1916 жылғы белгілі июнь ... ... ел ... наразылықтың
басталуына байланысты «Қазақ» газетіне және оның шығарушыларына қарсы
жүргізілген қуғын-сүргін одан әрі ... ... ... ... ... халық наразылығының басында сол «Қазақ» газетінің басшыларының
тұрғанына еш күмәні болмаған патша жандармериясы енді ... ... ізін ... ... ... губерниялық жандарм басқармасының бастығы
1916 жылдың 12 тамызында Орынбор губернаторы атына жолдаған хатында ... етек жая ... ... ... ... айта ... «Как
установлено, Байтурсынов с 23 мая с.г. ... в ... ... ... ... ... ... управлением для
переписки скота и возвратился лишь в ... ... сего ... за
квартирой Дулатова было установлено в течение нескольких дней наблюдение,
которое ... не ... ни ... посещения его киргизами» - делінген
[45].
Дегенмен, өз ойларының дұрыстығына ... ... ... ... ... бірнеше күн бойы бірде-бір қазақтың бас
сұқпағанына» қарамастан, наразылық ... ... ... ... ... ... ... мен сол күндері газет редакторының
міндетін атқарып отырған М. Дулатовтың пәтеріне ... ... Ол ... ... однако, во внимание, что ... ... ... ... ... в ... ... по поводу откоза от
исполнения высочайшего повеления о призыве на ... в тылу ... ... на квартире, а равно и в его редакторском столе был произведен 30-
го июля обыск» - деп жазылған.
Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ... дәл осы мәселе турасында «Қазақ» газетінің ұстаған
тактикалық бағыты, тағдырдың тәлкегімен, ... ... сай ... Газет
қазақтарды патша жарлығына қарсы күреске шығуға емес, керісінше, босқа ... өз ... ... ... ... орындауға шақырған еді.
«Қазақ» газетін шығаруға рұқсат 1913 жылы ... ... ... саны ... күні жарық көрді (18, 42 б.).Бұл газет бірден жалпы
ұлттық ... ие ... ... сананы ұлы мақсат жолына ұйыстырудың
орталығына айналды.
«Қазақ» 1913 жылдың февралінен 1918 ... ... ... ... тұрды.
Қазақтың ұлттық баспасөзінің қалыптасу дәуірінде мұндай ұзақ ... ... ... ... жоқ. Оның осы 5 ... созылған аз ғұмыры тарихи
оқиғалардың бай ... оны ... ... ... ... ... Қазақ қоғамының сан саласына көз жіберіп, ... ... ... оның ... бас ... Ахмет Байтұрсынов
басшылығымен дәуір келбетін неғұрлым кеңіне көрсетуге тырысты. Бұл бағытта
газеттің екінші ... ... ... Дулатовтың еңбегі де
айтарлықтай.. Ол 1914 жылдың 12 майынан бастап екінші ... ал ... 28 ... ... газеттің негізгі ұйымдастырушысы болды. Жалпықазақ
съезінен кейінгі жарияланған ... ... ... ... ... съезінен
Учредительное собраниеде мені екінші қылып көрсеткен еді. Мен төменгі
себептер ... ... ... - дейді ол бұл хатында. ... ... ... ... ... газетіндегі басшылықты алға тартады: «Ахмет
һәм мен ... де ... бола ... ... иесіз қалар...
Бір кісі бір іске жарайтын болса да аз болмас. ... ... ... ... ... ... бол, ... шығар...» [47].
1918 жылы Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатов саяси іске белсене
кірісіп, азамат соғысының бел ... ... ... ... газетінің
уақытша шығарушылары ретінде Әбділхамит Жүндібайұлы, Жанұзақ Жанибековтер
қол ... [18, 43 ... бір ... ... ... бір ... ... тікелей
мағынасында да, ауыспалы мағынасында да бетіне қарап ... ... ... пен оның ... ... ... М. ... 1916 жылғы «Июнь
жарлығының» 10 жылдығына арналған «Он алтының ойраны» ... ... ... ... ... ... ... бар еді. Ол заманның жуан
ортасында болмаған, ащы-тұщысын татпаған бүгінгі бақытты жастар ол ... енді ... ... ... ... қалай қорқақ, былай жазса
болмас па еді, олай жазса болмас па еді?» дер еді. Ол ... ... ... қылып шығаратын цензураны бүгінгі жастар көрген жоқ қой.
Өз ... өз ... өзің ... ... жазсам, жұрт бірдеңе қып түсінер-
ау» деп ишаралап, жасқанып, жалтақтап отыруды бүгінгі жастар көрген емес»
[48], - деп ... 1913 жылы ... ... ... ақыл ... ... халім
бар ма? Көкіректе сайрап тұр, қолымды заман байлап тұр» [49, 42 б.], - деп
жазғанын ескерсек, онда ... ... ... ... жұмыс
істейтін зерттеушілердің, газеттің осы ерекшелігін ескеріп, авторлардың
айтпақ болған, бірақ айта алмаған ... ... ... ... ... оқи білулері қажет.
Тек 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін ғана «Қазақ» ... ... ... қолы ... ... Сол ... 9 наурызындағы 221-
нөмірінен бастап «Қазақ» өз халқы – қазағына ашықтан-ашық еш ... ... ... ... ... ... ... тарихының жаңа кезеңі
басталды.
Ресейдегі саяси ... ... ... ... комитеттер
құру, қазақ съездерін өткізу, өз жеріне өзі ие болу мақсатында Құрылтайға
депутаттар сайлау, Алаш ... мен Алаш Орда ... ... ... ... автономияға қол жеткізу сияқты ұлт ... ... ... ... ... ашық ... ... бола білді. Сол істердің
қажеттігі мен маңызы барысы мен туындаған қиыншылықтардан шығудың жолдары
туралы ... жыл ... ... ... жыл ... қалай болды?» деген
мақалада: «Өткен жыл ... ... ... жоқ. ... ... болған
бостандықтың айрықша қазаққа жақсылығы тиген орны болды. ... ... ... ... 1917 жыл ... жыл ... қысқасын айтқанда,
өткен 1917 жыл қазаққа өшкені жанып, өлгені тірілгендей қуанышты жыл болды»
[38, 421 б.], - деп ... ... 1917 ... ... ... ... ... большевиктік
бүлікшілік көп ұзамай қазақ даласын да ... ... ... ... арқа сүйеген большевиктер алдымен Түркістан ... ... ... өкімет билігін өз қолдарына күшпен тартып алып, барлық
жерлерде, жергілікті ... жат, ... мәні ... кеңес өкіметін
зорлықпен орната бастады. Осылай «Қазақ» тарихының жаңа ... ... ... ... ... соңғы 1918 жылғы «Қазақ» газетін
большевиктерге қарсы ... ... ... ерекшеленеді деуге
болады. Газет большевиктер партиясы тарихы аренаға ... ... ... ... әрекеттерін адамзатқа қарсы істерін әшкереледі.
Өз кезегінде кеңес үкіметі де ... оның ... ... ... ... ... Орынборда кеңес өкіметінің орнауына
байланысты өзінің бес ... жуық ... ... ... рет, 1918 ... қаңтарындағы, 260 нөмірінен кейін шығуын ұзақ ... ... ... жабу ... Омбы ... комитетінің 1918 жылы 4 наурызда ... ... ... ... ... что ... ... партии
Алаш «Казах» является контрреволюционным, открыто ... ... ... ... Алаш-Орду, просим немедленно закрыть газету» -
делінген [50, 95 б.].
Үш күнге созылған ... ... ... ... 1918 жылдың 20
маусымында (жаңаша – Х.А.), большевиктерден азат етілгеннен кейін ғана,
шілденің 23, 30-да ... 261, 262 ... ... ... ... ... ... өз жұмысына қайта кірісуіне байланысты
оны шығарушыларының және негізгі авторларының бірі Мадияр (М. ... ... ... үкіметтің штрафынан, абақты-айдауынан аман өткен «Қазақты»
жауыз большевиктер қанды ... ... еді, ... шүкір, бүгін жарық
дүниеге қайта шығып, ардақты ... тағы ... ... ... ... ... жеті айдан бері көкірегінде байланған шерін тарқатып,
көрген-білгенін айтқысы келеді» [51], - деп ... ... ... ... ... оны ... үлкен сеніммен қарағандығын байқатады. Мысалы, ... ... 16 ... ... ... ... ... бері
большевиктің кесірінен «Қазақ» тоқталып тұрды. Енді газет жұмысы реттеліп
келеді. Мезгілінде ... ... - деп, өз ... мен ... ... байланыс жасап тұруға шақырды. Бірақ өмір басқаша шешті. Бұл
нөмір «Қазақтың» соңғы нөмірі болды.
Газеттің ұлттық сипатта болуы, ... ... ... ... ... талай тар жол тайғақ кешуді басынан өткерсе де, соңғы 265-
нөміріне дейін өзінің ұлттық сипатын сақтап ... оның ... ... орын ... ... ... ... әсер етті.
Алаштың естияр азаматы түгіл оқудағы баласына шейін «Қазақ» сөзіне ... ... ... ... оның ... куәгерлерінің бірі
Мұхтар Әуезовтің: «Мектептегі сабағын оқымайтын бала «Қазақ» газетін көрген
жерде қадалып тұрып қалатын» - деп жазуы ... ... ... ... нөмірінің алғашқы жолдарын: «Аталы жұртымыздың,
адуынды ұлтымыздың ... аты деп, ... ... «Қазақ» қойдық. Ұлт
үшін деген істің ... ... ... ... ... ету ... міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың
бірі осы» [39], - ... ... ... ... ... саналы өмірін,
газеттің соңғы үш нөмірінде бірдей басылған, бірінші беттегі газет атының
астында беттің бір шетінен ... ... ... ... ... ... ... АЛАШ!» деген ұран-айдармен аяқтады.
1998 жылы жарық көрген жинаққа «Қазақ» ... 42 ... ... олар ... ... берілген Солардың 25 яғни 59% ... ... ... қуғын-сүргінге ұшыраған.
Әрине, бұл жинаққа енгендер «Қазақ» газетінің авторларының бір бөлігі
ғана екендігі белгілі. Газеттің көптеген авторларының, оның ... ... бойы ... жазып тұрған белсенді авторларының да суреттері жинақта
жоқ. ... ... ... 1914 жылы ... 9 ... - деген
мақалада «Қазақ» газетасы көздеген мақсатына жету үшін шыққаннан бері күш-
қуатын жұмсады һәм ... Бір ... ... ... ... қызмет
еткен һәм мұнан былай да пайдалы қызметтері үміт етіліп алашқа аты білінген
білімді азаматтар: Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... ... доктор Халел
Досмұхамедов, доктор Дулатша Күсебағалиев, доктор Бенкевич, ... ... ... инженер Мұхамеджан Тынышбаев, ... ... ... ... ... ... Құдайбердин,
Габдулғазиз Мосы, Ғұмар Қарашев, Жұмағали Тілеулин, һәм басқалар» [38, 82
б.], - деп жазған. Міне, осындағы ... аты ... ... ... ... ... ... еніп, қалған, сегізінікі енбеген. Оның ішінде
«Қазақтың» ең белсенді авторларының болмауы себебін Үшкөлтай Субханбердина
сол 42 ... ... ... ... ... ... ... болмағандығымен түсіндіреді.
Біздің есептеуімізше, «Қазақ» газетінің авторларының жалпы саны 200-ден
асуы керек. Тек жинақта келтірілген «Ашылмаған бүркеншік есімдер» - ... 109 ... ... әлі ғылымға белгісіз бүркеншік аттары
көрсетілген.
«Қазақ» газетінің ХХ ғасырдың басындағы орны, мәні мен ... ... яғни ... ... Міржақып Дулатұлы және
Әлихан Бөкейханның атымен айқындалатыны белгілі Оған ... ... ... бес ... ... уақытта жүздеген авторлардың мақалалары
жарияланғанымен, оның ... аяқ ... ... және ... сол ... ... «Ақаң сөйлегенде менің есіме «Қазақ» ... ... [4] - деп ... Әуезов газет пен оның ... дәл ... ... А. ... және оның ... газет өмірінен алар орындарын мына ... де ... ... ... ... дерек көзі ретінде пайдаланып жүрген
«Қазақ» газетінің жинағына енген 422 мақаланың 229 жазғандар: А.Б., ... ... ... ... Ә.Б., Қыр ... ... Әлихан
Бөкейханов, Комиссор Бөкейханов, М.Д., Мадияр, Міржақып Дулатов сынды кейде
бүркеншік, кейде ашық ... ... және ... және ... ... көрсетілмей басылған мақалалар. Демек, жинаққа енген материалдардың
53 процентке ... ... ... ... ... ... және
Міржақып Дулатұлы.Бұл көрсеткіш шамамен газет түпнұсқасымен де сай келеді.
Мұндай ... ... өн ... ... ... 5 жыл бойы,
большевиктер бүліншілігіне дейін ... ... ... ... ... ... Әрине, мұндай істің оларға оңайға түспегендігі белгілі.
Газеттің бар жұмысын А. ... ... ... ... ... 1929 жылы 1 қаңтарда ОГПУ тергеушілеріне берген жауабында:
«Газетте тек екеуміз жұмыс ... ... ... ... істеуіме тура
келді. Адрестерді қолдан жаздым, көшіріп жазушы, материалдарды өңдеуші,
корректор, газетті бүктеуші, ... – осы ... ... ... болды. Газет шағын форматты ... ... ... әр ... ... да мен ... ... шыққан жылдары Павлодар, Омбы,
Петропавловск, Көкшетау, Атбасар, ... ... ... ... ... қалаларда болдым» [15, 68 б.], - дейді. Сонымен ... ... ... материалдарын әдебиеттану тұрғысынан қарастырған тұста
көбіне жоғарыда аты аталған үш автордың ... ... ... ... оның ... ... ... сананың ұлттық рухты сілкінткен құдірет күші.
«Қазақтың» шығу тарихы қазақ зиялылары ... ... ... Біз осы тараушады сол шежеренің сырын ашып ... ... ... ... ... өткен жеңісі мен жеңілісі тайталас ... ... ... ... байыптап көрсеттік. Жеңіс ... ... ... ... кей-кейдегі «жеңіліс» газет
шығарушылар лажсыздан, амалдың ... ... ... еді. Оны біз осы
тараушада нақты көрсете алдық деп айта аламыз.
1. 2 Басылымның зерттелу тарихы
«Қазақ» газетінің өз мақсатына сай ... ... ... ұлы міндеттер
атқарғандығы мен қызмет еткендігінің дәлелі оның тарихы болса, ... ... ... де ... ... ... ... Мұхтар Әуезовтің «Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген
жасын түгелімен ой ... өлім ... ... ... ... қан
жүгіртіп, күзгі таңның салқын желіндей ширықтырған, етек-жеңін жиғызған
«Қазақ» ... ... - деп ... Оның ... ... авторларының:
«...газетте өз атымыздан басылған сөздің бәріне де иеміз» - деп ... ... ... ... түседі.
Газет редакторы және негізгі үш авторының бірі Ахмет ... ... ... және оның ... ... ... ... газеттің
идеологиялық жетекшісі, негізгі авторларының бірі ... ... ... 10 жыл ішінде көптеген материалдар жарияланды. Олардың өмірі,
қоғамдық-саяси қызметі ... ... ... Еңбектері, оның ішінде
«Қазақ» газетінде басылған ... жеке ... ... басылып шықты. Тек
1998 жылы ғана Ахмет Байтұрсыновтың 125 жылдығына орай, ол туралы ондаған
зерттеу жұмыстары ... ... ... олар ... әлі де ... еңбектер
жазылары даусыз. Солай болуы тиіс. ... ... ... ... ... ел ... ... еңбектерін терең білуі, оның рухани жаңғыруының
қайнар ... ... бұл ... ... олардың еңбектеріне талдау жасау
емес, тек «Қазақ» газетінің ... ... ... ... қасиеттерін
ғана көрсету. Біріншіден, үшеуіне де ортақ басты қасиет олардың өз ... ... ... ұлт ... үшін қызмет ету, бүкіл саналы
өмірлерін сол мақсатқа ... ... ... ... да, ... да, ... да шешті. Олардың өмір тарихының бір-біріне
соншалықты ұқсас болуының негізінде сол ортақ мақсаттың жатқандығы даусыз.
Үшеуі де ұлт ... үшін ... әр ... формадағы саяси
күреске өте ерте араласты. Мысалы, Ахмет Байтұрсынов:
Оқ тиіп он үшімде ой ... ... бар бір ... ... оны ... ... бәрі харам [53, 30 б.], -
деп өзіне ес біле бастағаннан жүрегін жаралаған ... өмір ... ... ... ... 1907 жылы ... ... «Серке» газетінің екінші нөміріндегі «Біздің ... ... ... ... ЕЛІМ ... Ең ... ... халқы – Россияға
тәуелді халық... Оның ... ... ... ыза мен кек ... 448 б.], - деп 22 ... өзінің саяси көзқарасын, өмірлік позициясын
айқын көрсетіп берді. Ал Санкт-Петербургтегі Орман институтының студенті
Әлихан Бөкейхан 1894 ... ... ... ... үшін жандармерия
басқармасының назарына ілігіп, «саяси сенімсіздердің қара ... ... ... ... Ә. ... өмір бойы шыға ... ... белгілі.
Осылай, табиғи жас айырмашылықтарына қарай, бірі ерте, бірі кеш алғашқы
қадамдарын ұлт ісімен бастаған ... 1913 ... ... «Ұлт үшін
деген істің ұлғаюына күшін қосып, көмектесе қызмет ету ... ... ... ... ... ... зор жолының бірі – осы»
[39], - деп «Қазақ» газетін шығара бастады. Газетті ұлт ... ... ... ... ... ... «К ... киргизской
газеты «Казах» - деген мақалада: «Редактором газеты ... ... ... ... ... краю и ... ... истинно национальный поэт Ахмет Байтурсынов... Особенно энергично
работали, не говоря уже о ... ... ... патриоте, Али-Хан-
Букей-Ханов – бывший член Государственной Думы, ... по ... ... областей неутомимый борец за народное право, не ... ... в виде ... ... и т.п., ... ... ... Дулатов» [55, 88 б.], - деп жазылған.
«Қазақ» газетін шығаруға рұқсат 1913 жылы қаңтар айында ... ... саны 2- ... күні ... ... [18, 42 б.]. ... ... «Каримов, Хусаинов және К» серіктестігінің баспаханасы
болды. Қазақ газетінің шығуы -қазақ ұлт -азаттық қозғалысының ең белсенді
қайраткерлері А. ... М. ... Ә. ... ... ортақ жемісі. Бұл газет бірден жалпы ... ... ие ... ... Оны Қазақстанның барлық аймақтарының өкілдері жаздырып
алып оқи бастады.
Газет 1913- жылдың екінші ақпанынан 1918-жылдың ... ... ... Осы ... оның 265 саны жарық көрді. Алғашқы жылдары таралуы 3
мың дана болса, кейінгі жылдары ... мың ... ... ... ... ... ... алдына халықтың санасын ояту, оқу -ағарту ісіне
үндеу, саясатқа ... ... ... зердесін жетілдіру секілді өзекті
міндеттерді қойды [20, 8 б.].
«Қазақ» газетін шығарудағы қазақ зиялыларының ... мен ... зор ... А. ... ... ... санындағы халыққа арнау
сөзінде: «Аталы жұрттың, ... ... ... аты детп ... ... деп ... Ұлт үшін деген күштің ұлғаюына күшін қосып,
көмектесе қызмет ету ... ... ... ... етемін десеңдер,
азаттықтың зор жолының бірі осы» [40], - деп өз ойын айқын ... ... ... ... ... жаңа бір леп ... ... бағдар
көрсетіп, жөн сілтейтін жаңа басылымның дүниеге келгеніне назар аударды.
«Қазақ» газетін шығарушылардың еңбегі айтарлықтай қаһарман ... десе де ... ... ... үкімет орындарының арнайы
рұқсатымен шыққан газет белгілі бір дәрежеде сол орныдардың ... ... де ... тұра ... өз ... үшін ... бүркеме
айлаларға да барды. Уақыт талабы да ... ... ... етті. Талай
қиындықтарды да бастан кешуге тура келді. Мәселен, А. ... ... ... рет ... осы ... ... өткір
мақаларыдң жариялануына байланысты еді.
«Қазақ» алғашқы сандарынан бастап-ақ сырт көзге мен ... ... бар, ... ... ... түсінікті газет ретінде
танылды. «Қазақ» газетінің мақсаты: жұртының пайдасына көз, құлақ ... ... мұң- ... һәм ... ... көрсетіп тұру. Қазақ
арасында ғылым таралуға, өнер ... ... ... ... әр халінен
хабар беріп, басқа халықтармен қазақты таныстыру. Демек, «Қазақ» газетінің
алдына қойған мақсаты: халықтың көзі мен ... ... ... ... ... елінің кеудесіне сәуле болып құйылу еді. Осы ... ... Ә. ... М. ... ... ... Олар газет
бетінде халықтың ішкі тұрмысынан, сыртқы әлем жаңалықтарының хабарлар беріп
тұрды. Ең бастысы «Қазақ» газетінің бетінде әдебиетке ... ... ... ... ... ... Бұл өлең - ... халық өмірінде алар
орны айрықша болды. Халықтың дүниеге ... ... ... оятты, ұлттық
рухты көтеріп, отан сүйгіштік қасиетті дамытты. Отаршылдық қыспағында зар
илеп, қайғы - ... ... ... ... ... көңіліне демеу,
жанына жұбаныш, дертіне ем болуға тырысты. Ондағытүрлі бағыттағы әдеби-сыни
мақалалар әдебиетті танып білуге, ... ... ... ... ... ... қатар «Қазақта» басылған әдеби ... ... баюы мен ... ... ізденістердің нақты белгілері
ретінде көзге түсті. А. Байтұрсынов: ... ... ... құлағы һәм
тілі. Адамға көз, құлақ, тіл ... ... ... халыққа газет сондай
керек... Жұртым деп халықтың арын арлап, зарын ... ... ... пайдасын қорғап, зарына қарсы тұрып, қарғаға көзін шұқытпаса
тырыссады» [39], - деп ... ... ... ең ... ... осыдан
туындап жатқанын байқау қиын емес. Олар белгілі бір ... ... ... ... ... де болады. М. Дулатов «Біздің істер» деген
мақаласында, газеттің мақсаты не еді? ... тағы ... деп ... ... ... бес жыл ... Бұл ... шығарудағы мақсат не
еді? Жұртқа көз, құлақ болу. Жақсылықты көркейту жауыздықты жоғалту, үлгілі
зат қайда бар, соған қаарй ... ... ... ... ... келу.
Күштілердің зорлығынан қорғап, елдің қолын теңдікке жеткізу. Қазақ халқының
бақытты, баянды қызмет ету [56].
А. Байтұрсыновтвң да, М. Дулатовтың да ... ... ... ... мақсатының не нәрсе екеніне толық көз жеткіземіз. ... сол ... ... ... ... ... өмірінде елеулі
орын алатындығына шек келтіру мүмкін емес. Сондықтан да XX ... ... ... ... «Қазақ» газеті өзіндік ... ... ... ... түседі. А. Байтұрсыновтың өз газетіне
қойған бағдар-талаптары әдеби шығармашылық пен әдеби –сыни ... ... ... деп ... газеті халықтың тек сана- сезімін оятып қана қоймай , мәдени
өмірінің дамуында да өзіндік із ... ... ... ... ... ... тарихы» атты көлемдік циклдік мақалалар беріліп
тұрды. Онда «өзінің тарихын жоғалтқан халық қайда жүріп, ... ... ... не ... ... ... ... қандай күн туатынына
көз жетпейді. Халық өзінің тарихын ыңғайлы болып ... [57], - ... бар. ... ... өз ... ата ... шежіресін білуді,
ұмытпауды ескерткен, есіне салған мұндай мақалалардың оқырманға ой салмай
қоюы мүмкін емес еді. ... ... ... ... өзге ... ... ... мен жетістіктер жайы үзбей жарияланып отырылды. Әлем
жаңалықтарымен ... ... ... ... ... да ... беріліп тұрды. «Қазақ» газеті өнер- білімінің, әдебиеттің дамуына
да игі әсер ... оның ... ... кеңінен таралуының жаршысы бола білді.
Қазақ мәдениетінің өркендеуіне, өрістеуіне газет бетінде үзбей өлең-
жырлар, мақалалар жариялап тұрған ... ... ... аз ... Олар ... ... әдебиеттің сан салалы мәселерін сөз етіп, кейбір
көзге ұрып ... ... ... ... ... әділ сынға алып отырды.
Қаламы төселіп келе ... ... ... ... ... талантын ұштау
мақсатында А. Байтұрсынов «Білім жаршысы» /№16, 1913/ мақаласын жариялады.
XX ғасыр басындағы қазақтың жазба ... ... игі ... ... ... ... ... Нақты іс - әрекет ретінде, «Бәйге тігемін»
айдарымен қара сөзбен роман жазушыларға арналған жарыс ұйымдастырылуын атап
өтеуге ... ... ... ... ... ишан ... (1913, № 16)
болса, екіншісі бір адам ... ... ... (1914, № 52) еді. Бұлар
қазақ әдебиетінің дамуына қозғау салып, түрткі болған азаматтар болатын.
«Қазақ» оқырмандар тұшынып оқитын ... ... ... ... ... әдебиеттің кеңге қанат жаюына игі әсер етті. Сондықтан да ... ... озық ... ... ... ... ... атқарды. Халыққа әдбиет туралы түсінік берді. Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... есімдерін ел
есінде қалдыру жолында өнімді де өнегелі еңбек етті. Мәселен, Шоқан, Абай
секілді ұлы ... ... ... ... ... ... ... әділ бағалай білді.
«Қазақ» газеті кезінде саяси- әлеуметтік мәселелерді баса көтерген
басылымдардың бірі болғаны рас. ... да ... ... ... ... ... ... ішкі тұрмыс - тіршілігімен де таныстырып
отыратын ... ... ... орын ... ... ... қатысты
материалдар «Қазақ» газетінде біршама орын алды. Қазақ жазба әдебиетінің
өркендеуіне жаңа ... ... ... ... ... мол болуы осыдан. Біз
бұл еңбекте «Қазақ» газетіндегі әдебиетке қатысты дүниелерге сипаттама
беріп, олардың XX ... ... ... ... ... ... ... мақсат тұттық. Өйткені әдебиеттің сан- саласын қамтитын небір
құнды пікірді көтерген ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерді арқау еткен өлең- жырлардың да мол
жариялануы осындай ойға ... ... ... Әлихандар осы газетте
қызмет ете отыра өз шығармашылығы арқылы оқырманмен осы ... ... ой ... ... ... отырды.
«Қазақ» газетіндегі әдебиетке қатысты матреиалдарды жүйелей келіп,
жанрлық сипатына және жеке айдармен ... ... ... екі ... ... ... ... бетінде үзбей жарияланып отырған өлең-
жырлар шоғырына жанрлық сипаты мен ... ... әр ... және ... ... ... ... да, жеке дара да
талдау жасадық. Екінші бөлімде ... ... ... қатысты
мақалаларды жан-жақты талдап, өресі мен өрісіне қарай ... ... ... XX ... басындағы әдебитанымның өркендеуіне
тигізген игі әсері жайлы сөз еттік. Осы жарияланған материалдардың мән ... ... алар орны ... өзіндік ой айтуға талпындық. Сөйтіп
«Қазақ» газетінде жарияланған әдебиетке қатысты жарияланымдарды іріктей
отыра жалпы ... ... ... жаюына «Қазақ» газетінің сіңірген
еңбегін қалың қазаққа етуді борышымыз санадық.
Ұлт ұстазы атанған Ахмет ... өз ... ... ... жылы ... ... ашылуын ұйымдастырдым, оның редакторы ... [58], - ... ... бар. ... асыл ... сол ... атын тарихқа
мәңгілік жазып кеткенін білді ме екен?!. Әй, ... ол кісі өз ... ... міндетім деп ғана білген жан ғой. Ойында ондай ... -ақ ... Бәрі де ... анықталды. Ахаң түрлендірген ана тілі,
Ахаң ашқан «Қазақ» деп мақтанға айналдырудың уақыты көп ... ... ... 2-ші ... 1918 ... 16- ... дейін шығып
тұрған «Қазақ» өз кезеіңінің ... ... ... ... ... Сол ... көзі қарақты қазақтың осы басылымға көз тоқтапағаны ... ... ... ... ... ол - ... ... болжалды
жолына жөн сілтеп, болашақтың қамын ойлады. Қараңғыға азаттықтың ақ
сәулесін шамшырақ етіп ... Ту етіп ... тура ... ... ... ... болды. Осының бәрі тоғыса келіп, «Оян қазақ!» деген ұлы ... ... ... ... әр ... осы бір ащы айқайдың шамырқанған
ашуы сезіліп-ақ тұрды. Осы тараушада біз соның ... ... ... Ойлаған меже биігінен шықтық деп ойлаймын. Әрине, біз ... ... ... алға ... ... Сол ... ... астарына бойлауға тырыстық..
Ахмет, Әлихан, Міржақып сынды үш арыс тізгінін ұстаған осынау тұңғыш
бейресми басылым -70 жылдан астам ... ой- ... ... ... ... күйінде қалды. Ондағы асыл ойлар мен ұлтты ұйытқан ... көп ... бойы ... таса қалып, ой жүйрігі жетпес арманға
айналды. Бұған кінәлі кеңестік ұраншыл идеология мен тапшыл саясат ... ... ... ... кекшіл «аға» халық бәрін де жоққа шығарып,
өзінен басқада ештеңе болмаған деген кесірлі ... ұзақ ... ... ... ... қын ... ... дегеннің кері келіп, жарық
көргеніне 75 жыл ... ... ... аспанының көкжиегінен «Қазақ»
арайлы шапағын қайта шашты. «Өшкен жанды деген» осындай -ақ ... ... ... бірге жарқ ете қалған ақ сәулелі нұрға ... ... ... дерек көзін таптық, пәлсапаршыларымыз ой
- таным кенін аштық, әдебиетшілеріміз сөз ... ... ... ... ... ... ... құнарына кенелдік. Әйтеуір,
іздегендер өз керегін тауып жатты. Әне -міне дегенше, алғашқы ізденістер де
өз жемісін бере ... ... ... ... ... жарияланып,
сонан соң іргелі зертеулер де көп күттірген жоқ.
Алғашқы ... ... ... Ө. ... ... газеті атты
монографиясы (1993) жарық көрді. Бұл зертеу ... ... ... ... ... ... біраз «ақтаңдақтардың» бетін ашты.
Көрнекті әдебиетші- ғалым Тұрсынбек Кәкішевтің «Қазақ әдебиеті ... (1994) атты оқу ... ... ... ... сынды
қалыптастырудағы батыл қадамдары жаңа ... ... ... ... ... ... тарихшылардың да назары қатты ... ... ... ... арналмағанмен, тарихи кезеңге, қазақ
зиялыларына, алашшыларға, қазақ баспасөзіне қатысты ... ... ... ... жан- ... сөз ... Бұл ... академик
К. Нұрпейісовтің «Алаш һәм Алашорда» (1995), көрнекті ... ... ... ... ... (1995) ... еңбектенінің
орны ерекше. Осы тұста «Қазақ» газетін қазақ ... ... көзі ... ... ... ... жарық көрді. Тарихшы-ғалым Қ.
Атабаевтың «Қазақ баспасөзі қазақ тарихының дерек көзі ... ... ... ... ... үлкен бөлігі «Қазақ» газетінің дерек көздік
сипатына ашуға бағышталған. ... ... ... ... Б. Момынова «Қазақ»
газетінің тілдік ерекшелігін кандидаттық жұмысының арқауы етсе [17],
журналист - ... Қ. Сақ өз ... ... негізі етіп «Қазақ»
газетіндегі саяси - әлеуметтік мәселердің жазылуын алды [20]. Ендеше қазақ
руханиятында зор ... ... ... бүгінде жан- жақты зерттеле
бастады деуге толық негіз бар. Біздіңше бұл әлі ... ... ... ... ... тереңдеп енген сайын оның жаңа ... ... ... ... ... жоғарыда «Қазақ» газетінің бүгінгі күндегі зерттелуі жайлы айттық.
Ал енді бір сәт осы зерттелудегі жол ... ... ... ... ... ... пікірлер қашан айтылып еді, алғаш сөз еткен кімдер ... ... ... ... ұлт ... айналып отырған басылымның «қазақшыл» қасиетін
жарқырата ашып, оның жұрт үшін еткен ... елге ... ... ... осы ... ... зор үлес ... М. Дулатов, тырнақ алды
дүниелері басылым бетінен көрінген ақиық ақын С. Сейфуллин, кезінде газетте
басылған әр ... ... ... ... көп ой ... өскен, кейін
замананың заңғар жазушысына айналған М. ... ... ... ... қай ... да әйгілі басылымның бағасын артырып, оның қазақ
ой - ... ... ... ... ... жоғары бағалағаны белгілі.
Егер олар жазған мақалалардың мазмұнына дендей еніп, ... ... әр ... ... жылтылдап жатқан талай асылды тапқан болар
едік. Бірақ біздің ... ... ол ... Бұл ... әлі ... ... жоқ. Ал ... мақсат - «Қазақ» атты өзінің ой -
санасын ... асыл ... ... ... оның бас жазушысы Ахмет
Байтұрсыновты «ұлтының рухани көсемі» ... өз ... ... ... ... ... ... ауыз сөздері арқылы жеткізу.
«Қазақты» зерттеу сонау 1923- жылдан бастау алады. Сол жылы ... ... ... ... ... толып, қазақ баспасөзі беттерінде
Ахаң және ол ... ... ... ... мақалалар шоғыры жарияланды.
Бұған жоғарыда аты ... үш ... да үн ... өз ... ... ... сай алғаш Сәкеннің, одан соң Мұхтардың, сонан-соң
Міржақыптың мақалары ... ... Енді осы ... ... газеті
жөніндегі бағалы пікірлеріне көз жүгіртіп көрелік.
Міржақыптың «Қазақ» газетіне берген бағасы ... ... ... ... ... в ... ... киргизской прессы
заняла первое и почетное место» [59, 126 б.]. ... ... ... біз ... түп ... ... ... Сәкен Ахаңның газет
ашқан ерлігін өте ... ... ... ... ... ... ... қызметінің әсіресе көзге көрінетіндігі сол, өзге оқыған
замандастары өз ... ғана ... ... ар һәм ... ... ... халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін ... ... [60], -деп ... ... ... ... кәрі,
еңбектенген жасына түгелімен ой түсіріп, өлім ұйқысынан оятып, ... қан ... ... ... ... ... ширықтырған, етек-
жеңін жиғызған «Қазақ» газеті болатын» [4], -деп, ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің алыптары кезінде осылай
деген. Әрине, бұлардың қай - қайсысыныңда аталмыш басылым ... ... біз үшін өте ... Дей ... сол тұстағы айтқан «Қазақ»
жайында сөз ... ... ең ... ... ... ... шыққан
дүниелер деп білеміз. Себебі оларда, біріншіден, тікелей «Қазаққа» қатысты
ой - пікірлер мол кездеседі. Екіншіден, оларда «Қазақтың» өз ... ... ояту үшін ... ұлы ... байыптаудың ғылыми - танымдық
жүйесі бар. ... ... ... еңбектерді зер сала оқығанда, ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газеті туралы
көшелі ой- пікірлері бір мақалада емес, бірнеше ... ... ... ... ... алғашқы ой- тұжырымдары газет жарық көріп
тұрған кезде- ақ жарияланған. 1918 жылы Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... деп қол ... «Абайдан соңғы ақындар» атты «Абай»
журанлының 5- санында ... ... ... нақты айғағы. Абайдан
кейінгі қазақ поэзиясының даму жайы сөз қозғалатын бұл ... ... ... жазба әдебиетін өркендетуге қосқан рөлі нақты да ... ... ... соңғы ақындардың поэзиясы туралы жаза келіп,
өлең өнері өріс ашып келеді деген қорытынды жасайды. Оның ... ... атап ... ... ... өлең жазушылар көбеюіне себеп болып
отырған бір «оянудың» барлығы, Бұл оянуға ... ... ... - ... үшінші - жалпы жұрттың ғылымға бет алуы себеп болды [61, 19 б.].
Қазақ руханиятының қос алыбы осы мақаласында «Қазақ» ... ... ... Абаймен қатар қояды. Бұл өте үлкен баға еді. Мұнда
авторлар аталмыш ... Абай ... ... ... жәй ... ... азатшыл ойдың өрнегін салған жаңашылдықпен жалғастырушы
ретінде қарайды. ... ... ... ... ... ... ... кіретін болса, «Қазақ» газетіне борышы үлкен. Бұл газеттің
әдебиетке істеген ... ... ... ... шығарып, қадірін
күшейтеді», - деп, ... ... ... 5 млн. ... көз- ... ... ... әдебиетіне сіңірген еңбегін, оның әдебиетке жасаған
жолбасшылық қызметін атап көрсетеді. Бұл «Қазақ» газетінің ... ... ... нақты айқындау еді. Осы ... ... ... газетінің ұлты үшін атқарған игі істері, бағыт ... сөз ... ... ... ... деген ойды енгізуі, ... ... ... баса ... Сөз ... авторлар ойларын «Қазақ»
газетінің рухында ... бар деп ... Және оның ... ... ... ... деген ұғымдарға «Қазақ» пен оның
төңірегіндегілердің ... ... ... тұжырымға бүгінгі күн
тұрғысынан ой ... ... ... ... ... қорытқан
толғамның түйіні шешіле түспек. Бұл ... ... ... «Қазақ» қалыптастырды дегенді меңзейді.
Қазақ газетіне қатысты мәселені М. ... 1922-23 ... ... Сол жылы ... ... ... ... журналында Мұхаңның
«Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» атты ... ... Осы ... ... туралы кеңінен сөз қозғалған. Автор қазақ әдебиетінің Абайға
дейінгі кезеңіне шолу жасап, Абайдан кейінгі әдебиетке терең талдау ... ... ... дамытудағы «Қазақ» газеті атқарған істерге арнайы
тоқталды. Және оны нақты дәлел, орнықты пікір арқылы ... ... ... ... соң аты ... ... ... «Қазақ» газетінің
мезгілі әдебиетте ұлтшылдық туын көтерген мезгілмен тұтас,- дей келіп, М.
Әуезов, - Ол ... ... ... 1905 ... ... өткізіп, ел дертінің
себебін ұғып, емін біліп, енді қазақты оятып, күшін бір жерге ... ... ... ... ... ... да, бос сөзден де іске қарай аяқ
басамыз деп, ... қыла ... ... ... [3], - деп, сол мезгілге
тән сипатты ... ... Және де ... газетінің көшбасшылық қызметі
осы мақалада алғаш рет ... ... ұлы ... өз ... ... ... ел ... ретінде көрсетіп, ондағы ұлтшылдықтан нәрленген азатшыл идеясының
айбынын тап басып ... ... ... ... ... ... бағыттан
ерекшеленер тұсын былайша көрсетеді: «Сол кезде шыққан ... ... «Оян ... - бәрі де осы ... ... ... бетіндегі
бағытпен тұтынған жолда осы ретпен жүрді. Жазылған ұсақ ... ... ... бәріде қазақты ұйқыдан ояту, сергіту, күшін біріктіру,
оқығандарын түзу ... ... ... ... ... ... ісіне көз- құлақ
болуға арналған. Бұл тұтынған ... ... өз ... атқарды» Ендеше,
Мұхаң бағамдауынша XX ғасырдың ... ... ... да және оған күш беруші де А. Байтурсынов ... ... ... ... ... ... 1927 жылы тағыда оралып соғады.
Сол жылы ... ... ... атты ... ... ... Осы
оқулықтың әдебиетке арналған соңғы тарауы «Шолпанда» жарияланған мақаланың
негізінде жазылғанымен, көп жері ... кей ... ... ... ... ... ... әу, бастағы сарыны сақталған.
Жалпы «Қазақтың» ұлт руханиятындағы жетекшілік орны, ұйымдастурышылық
көшелігі қазан төңкерісіне дейін де және одан ... ... ... Бұл
туралы осы оқулықта М. Әуезов былай деп жазады: «Қазақ» ... ... 1917 ... ... ... жүріп келген, «Қазақ» газетінің сарын
бұл жылдарда қалпынан ауған жоқ, бұрыңғыдай білініп отырды» [62, 158 б.].
Бұл ... ... ... ... ... ... ... әдебиетін дамытудағы
«Қазақ» қосқан үлесті алғаш болып айқындаған М. Әуезов екекндігінің тағы
бір ... ... ... ... ... ... бұл қызметі туралы еш жерде
айтылған да, жазылған да ... осы ... ... ... атты рухани әлемнің әліппесін
алғашқылардың бірі боп ... ұлы ... ... ... талаптандық.
Әсіресе Мұхтар Әуезовтың «Қазақ» газетінің әдеби үрдістегі орны жайлы
білдірген ... ... ... баса ... ... Әрине, 1923-
жылы және одан кейінде Ахаң ... аз ... жоқ, ... ... да ... газетінің әдебиетті өркендетудегі ... баға ... ... ... ... Оны алғаш танып, ғылыми айналымға
енгізген Мұхтар Әуезов. Ендеше, М.Әуезовтың алғашқы «Қазақтанушы» екендігін
еш талас туғызбаса керекті.
Өкініштісі сол, ... ... ... ... ... ... ... ғалым «Қазақ» тақырыбына қатысты ... ... ... ... ... ... ... шығрмашылық тұлға ретіде
қалыптасуына жол ашқан басылымға деген адалдығын сақтап қала алды. «Қазақ»
туралы жазбағанымен, өзгелердің көшіне ... жата ... ... жоқ.
Үндемеді, білгені ішінде кетті. Амал қанша, барды қанағат ... ... Ал енді ... ... алсақ, бардың өзінде талай ойға жүк болар
тереңдік бар. Біз ... ... сол бір ... ... ... ... жасадық. Бұл жолбасы ғана. Мұхтар ... ... ... әлі ... ... өзек ... ... жоқ. Ол - алғы
күндердің еншісідегі дүние.
Ғылым ізденіс бағыты - ... ... ... ... да ... ... ... зерттеу жұмыстың бағыт-бағдарын
танытады деп білемін.
Біздің алға қойған мақсатымыз - басылым ... ... ... ... ... әдеби - сыни көзқарастарға толыққанды зерттеу жүргізіп,
олардың қазақ жазба әдебиетінің қалыптасу және даму кезеңдеріндегі орны мен
рөлін ... ... ... XX ғасыр басындағы қазақтың жазба әдебиетін өркендетуді ... оның ... ... мақалаларда әдеби-сыни көзқарастар
көптеп кездесті. Сол мақалалар көтерген көкейкесті мәселерді тарата ... ... ... ... дамытудағы мақсат- мұраттары ... ... – алға ... ... бастыларының бірі.
Мақалалардың әдеби сапасын айқындау осы міндеттер аясына кіреді.
«Көркемөнердің көп салаларының ... ең бір ... әрі ... көркем әдебиет. Сөз өнері сурет пен музыка ... ... ... деу қиын; сөз - бояу немесе ... ... ... ... ... бола ... [61]. Ендеше ғылыми жұмысқа арқау болып отырған
бұл тақырып осы күнгі әдебиетіміздің қанат жайып, өркендеуіне қосатын ... ... ... зерттеуді қажет етеді.
Жоғарыда атап өткеніміздей, жұмыстың ғылыми жаңалығына бұған ... ... тек қана ... ... ... жағы қарастырылып
келсе, осы жұмыста оның әдеби бай ... ... рет ... ... ... ... әдеби айналымға қосылады.
2 «ҚАЗАҚТА» ЖАРЫҚ КӨРГЕН ӨЛЕҢ-ЖЫРЛАРДАҒЫ ИДЕЯЛЫҚ – КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
«Қазақ» газетінде ... ... ... ... сыни ... ... ... белгілі. Бірақ сол мұра
төңірегінде бірен- саран пікірлер ғана ... ... ... ... ... қасы. Талай дарын, талай талант әдебиеттегі өз ... осы ... ... Өйткені оның көшбасында бас жазушы Ахмет Байтұрсынов тұрған
болатын. Халқын сүйген ... ұлық ... бір ғана ... үшін
істеген азаматтық істері , азамат тұлғаның ел үшін еткен еңбегін ... еді. А. ... өзі ... «Қазақ» газетінің бетінде
әдебиеттің сан салалы мәселерін жан - ... сөз ... ... ... ... ... болды. «Қазақтың бас ақыны» деген мақаласы
арқылы Абай өлеңінің асыл қасиеттерін ұқтырған өзі де ақын Ахаң ... да сол ... ... талап етті. Үйренуге үндеді.
Бас жазушы Ахмет ... ... ... ... ... ... тән ... елге танылып, өлеңдерін жариялап
тұрған үлкен ақындар шоғырында атап ... ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торыайғыров,
Ахмет Мәметов, Бейімбет Майлин, Сәбит Дөнентаев т.б.
2.1 «Қазақ» газетіндегі өлең-жырлардың тақырыптық арналары
«Қазақ» ... ... ... ... мән - мағынасына,
тақырыбына орай бірнеше топқа топтастыруға болады. Газет бетінде алғашқы
жылдарда ... ... ... ... мұң ... ... бір
күйреуік сезімдері, езгіден еңсесі түскен елінің бойындағы ... ... ... ... өлеңдер көрініс табады. «Зарыққанда
қылған бата» (1913, №2) Ахмет, «Зар» (1913, №47), ... (1914, №50) ... ... -ай» (1914, №52) М. ... т.б. ... ... ... қасіреті арқау болған. 1909 - жылдан Ахмет, Міржақып салған
сарын лебі әзір ... ... ... ... ... «Оян, қазақ» сарыны
әлі де болса игеріле қоймағаны сезіледі. Мүмкін «тап ... шап ... ... ерік ... ме ... «Қазақ» газетінің алғашқы екі жылында қазақтың қараңғылығы мен
надандығына күйіну, қиналу сезімінде туған өлеңдер мол ұшырасады. ... ... ... бір тобы - Алаш ... алаш ... дем беру,
жігерін қайрау, болашаққа сенімін нығайту мақсатында ... ... ел ... бірлігі, туыстығының нығаюын тілеген өлеңдер: «Біз»
(1915, №95), ... (1915, №93) С. ... ... ... А.
Мәметов, «Міне, алақай» (1913 №4) С. ... ... (1916, ... ... (1917, №221), М. ... «Түсімде» (1916, №183) Т.
Аймұхамедов т.б. Олар баспасөз беті ... ... ... ... ... ... ... сезімдері көп көзге түсе ... ... ... ... ... ... алдағы атар ақ таңына
сенімді көзқарасы байқалады. Халықты өзге елдермен иықтасып қатар жүруге
шақыру, ... ... ... ... де осы тұста басылды. «Ай
мұқтаждық» (1915, № 96) Б. ... ... (1915, № 163) ... Байтұрсынов.
Әсіресе, газеттің бас жазушысы, оның ... ... ... жарияланған поэзиялық туындыларға айрықша назар
аударып, олардың ел мұратын жырлаудың озық үлгісіне ... ... де, ақын ... де жолбасшылық көрсетіп отырды.
Жалпы алғанда, «Қазақта» жарияланған өлеңдер – ... ... ... пен жоқшылықтың зардабын көрсетуге, соны ашық
жырлауға ... ... ... құнды деп білеміз. Сонымен қатар ел
жақсыларының жеңілтектігін , қиналғанда халық ... ... ... ... тек өзім ... ... мен ... ел үстінен күн
көретін ерсі қылықтарын шенейтін, ағартушылық сипаттағы өлеңдер 1915-
жылдардан ... ... ... жиі ... ... Атап ... қызығында кім?» (1915, № 97) М. Түркенов, «Не істеп жүр?» (1915,
№ 100) Ж. ... ... ... (1916, № 203) ... ... едің?» (1917, № 240) М. Дулатов т.б. өлеңдер.
1917 жылдан бастап халықтың көптен күткен арманына қол жеткізген арайлы
ақ таңының ... ... ... ... ... арналған
жалынды жырлар жарияланды. «Жаңа тілек» (1917, №221) М. ... ... (1917, № 222) ... ... ... (1917, № 225) С. Дөнентаев,
«Қазаққа» (1917, № 243), «Алашордаға» (1918, № 262) Б. ... ... № 224) Б. ... сынды ақындардың өлеңдері осындай халықтың жарқын
қуанышына тілектестік білдіріп, құттықтауға бағытталған.
Бұлардан басқа «Қазақта» әсем ... ... ... сұлу ... ... ... бірнеше өлеңдер А. Мәметовтің «Су жағасында» (1916, №
186), Б.Серкебаевтың «Жазғытұры» (1916, № 178), ... ... ... 162) ... ... ... осы ... өлеңдердің тақырыбы мен сарынына назар аударсақ,
олардың ... мен ... ... ... әр жыл сайын көркейіп,
сан ... ... ... ... 1913- жылы ... ... гөрі, 15-16-жылдары жарияланған өлеңдердің астарындағы ой мен
мағына әлде ... ... ... ... да көш ілгері.
«Қазақ» газетінде жарияланған өлең- жырлардың бәрі де халықтың ... ... ... ... ... Ел ... парақорлығын әшкерелеп отырған, Баспа бетінде жарық көрген
өлеңдердің көркемдік ерекшелігі өз ... ... ... ... ... ал мән- ... ... айтпақ ойлары, идеясы терең ... ... ... болады.
Бес жыл бойғы «Қазақ» газетінде жарияланған өлеңдердің сыртқы түрі,
тақырыбы сан алуан ... ... ... құяр ... түйісер жері бір-
ақ нәрсеге саяды. Ол сол уақыттағы ең бір өзекті нәрсе халықтың теңдігі мен
ел ішіндегі ... ... ... ... Яғни азаттық пен
ағартушылық басты арна ... ... ... алдыңғы кезекте тұрған, ел
өміріндегі көкейкесті ... ... кете ... ... бар ... көзі ашық болғанымен, көкірегін көлеңке көмкерген халқын оятуға,
соларды ... озып бара ... ... ... ... ... жұмсады.
Әрине, қазақ зиялыларының ерен еңбектері далаға кетпеді. Халық қанаттанған
құстай біртіндеп қатая, ... ... ... ... бетінде Ахмет,
Міржақып, Мағжан, Сәбит, Бейімбет секілді танымал, ... ... ... ... Сол ... ... ... мысал» , «Оян қазақтан»
басталған. «өзгеше сарын» өзек тауып, өзіндік бағыт алды. Олар өз ... үн ... ... ... ... сөз ... үлкен ой тастап отырды.
Газет бетінде өлеңнің сыртқы түрімен қатар оған сай ... ... ... дегендей де пікірлер білдірілген. Мысалы, Жүсіпбек деген автор
(1914, №61) осы мәселе ... ... ... «Қазақтың өлең -жыры баяғы ескі
қалпы ... Басқа оразды жұрттарда неше ... өлең ... оған ... ... ... ... Әсіресе музыкаға қосылып (хор) көп адамдардың,
жіңішке әуенмен, жуан үнді араластырып, ... ... ... бар. Олар ... ... құлақтың құрышын қандырады» деп, айта
келе, бір адам және көп адам қосылып айтатын ән тексін үлгі ... ... ... ... ... ... басталуына байланысты
(1914) «Қазаққа» қарсы қысым жасау әрекеті одан әрі күшейтілді. Егер, бұрын
газет ... ... ... ... ... тудырған мақала орыс тіліне
аударылып оның ресми жүйе үшін ... зиян ... ... енді ... әлемдік соғысқа араласуына байланысты, 1914 жылдың
24 тамызында шыққан «Қазақтың» 75- ... ... ... ... ала ... ... ... тиіс болды. Тек цензурадан өткен мақала
ғана жарияланып, ... ... ... ... деп ... болған»
[63, 193 б.]. Мұндай жағдайдан ... ... ... газет басшыларының
әрібір басқан ізін аңдитын болған. Осындай қиын кезеңде де ... ... ... ... сөзін тыңдап отырған жалғыз-ақ ... ... ... ... тырысты. Мақалалар мен өлеңдерді бүркеншік атпен
астарлы ... ... ... ... ... ... Ай, ... Жылыс,
Қазақов, Бұртаң, Байқаушы, Қаптағай, Қазақ Алашбай оғлы т. б. ... ... ... ... жыр, ... да берілген.
«Қазақ» газетінің 1916 жылғы 166 санында ... ... оғлы ... ... ... «Обалы кімге?» деген өлеңге назар аударайық.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... айтады: «1916
жылдың аласапыранды тұсында елдің «қызыл ... ... ... ... ... ... болып, саяси жолмен, келісіммен шешілудің жолында
жүрді. Әрине, Ахмет ... ... бұл ... ... ... ... ... болғанда Ахаңның елге жамандық ойламағаны белгілі. Біздің бұл
ойымыздың оның сол бір тұста «Қазақ» Қазақ Алашбай оғлы ... ... ... ... ... өлеңді дәлелдей түседі» [18, 123-124
бб.]. Бұл жолдардан өлеңді «Қазақ Алашбай оғлы» ... ... ... ... ... ... жазғанын аңғаруға болады.
«Өлең» айдарымен берілген бұл өлең былай басталады:
Қой үрікті,
Қайыруы бермей дүрлікті.
Тағдырдан білмей,
Басшылардан көріпті.
Цензураның қыспағынан көз аша алмаған ақын ... ... ... ... ... ашу-ыза керней отырып оқисыз. Себебі автор сол ... ... ... ... ... ... ... ыза-кек сезімін туыдратын стиль мен тіл ... ... ... үріккен қойға теңейді, немесе:
Ақырынан қорқамын,
Болама деп үлкен той, –
деген ... алда ... келе ... бір ... ақын ... сезеді
және де оны астарлы кексінмен «тойға» теңеп отыр.
Жалпы Ахмет шығармашылығын зерттеушілер оның бірнеше ... ... ... Егер осы бүркеншік есімдерді нақтылай алсақ, онда
«Қазақтағы» өлең-жырдың ... ... ... ... ... ... аса қиын ... Байтұрсынов бүркеншік есімдері туралы мұрағат деректеріне сүйенген Б.
Байғалиев: «Ақынның» А.Б.»-дан ... ... ... «А» ... ... болған» [64] – деп ... ... ... ... ... ... зерттеуші Ө. Әбдімановта ... ... ... үш ... ... көрген. «Дағдарыс» атты өлеңі (1915, №
116) бірінші дүниежүзілік соғыс алапатынан арқау ... ... (1916, № ... ... ... қыста қамсыз қалмауға шақырады. «Туған тілім» (1916, №
67) ана тілдің асыл қасиетін жырлауды мақсат тұтқан» [18, 123 б.]. Осы ... ... А. ... 1922 жылы ... ... ... ... Себебін тек Ахаңның өзі мен шығарушылар ғана біледі.
Жоғарыдағы Б. ... ... ... ... ... ... екендігін Т. Шонаұлы да көрсеткен. Өзінің орыс ... ... ... Байтурсынов в области ... ... ... атты ... ... бүркеншік есімімен жазылған «Туған
тілім» ... ... ... деп талдайды [65, 45 б.]. Бұл мақаланың Ахмет
Байтұрсыновтың 50 жылдығына орай, 1923 жылы ... еске ... ... ... А. ... ... ... еш ... ... ... атты ... – «Қазақ» газетінде 1915 жылғы № 116 санында
жарияланған. Бұл өлең туралы әңгіме басқа. Себебі бұл өзі – ... ... көп сөз ... келе ... өлең. Осы өлең жайлы ойлар алғаш
Ө. Әбдимановтың ... сөз ... ... онда ... ... ... Ал, ахметттанушы Р. Имаханбетова «Дағдарыс» туралы кеңінен сөз
қозғап, өлеңнің мәтіннін толық тауып келтіріп, оларды өзгелермен салғастыра
отырып ... ... ... «1989 жылы ... ... «Коммунизм таңы» атты облыстық басылымда Б. ... ... ... ... ... мен ... төте жазудан бүгінгі әріпке
түсіріп, бірінші рет жариялады. Аталған өлеңдер ... 1989 ... ... енген «Сөз иесінен», «Жазушының
қанғаты», «Оқуға шақыру», ... мен ... ... мен ... сынды
туындылармен қатар берілген. Зерттеуші бүркеншік ... ... ... ... екенін қалай анықтағаны туралы дерек бермейді.
Бұрыннан танымал өлеңдерімен қатар ... ... ... ... ... тауып, өзі шешсін деді ме, зерттеуші
жұмбақтау позицияны ... [66] – деп, Ахаң ... ... кім
жариялағанынан нақты дерек береді.
Әрине, ғылымда белгілі бір мәселе бойынша түрлі пікірлердің кездесері
сөзсіз. Осы ... ... ... ғалым Марат Әбсеметов
осы бүркеншік есімді Міржақып Дулатовқа тән деп біледі. Ол өзі құрастырған
«Міржақып Дулатов ... атты 1991 ... ... ... ... ... дәл ... деп көрсеткен [67, 247 б.].
Алайда, кезінде Т. Шонанұлы ... ... ... деп ... Б. ... Ө. Әбдімановтар мүмкіндігінше дәлелдеуге тырысқан
нақты ... ... көп ... ... ... ... рас. Бұл туралы
зерттеуші Р. Имаханбетова: «1989, 1993 жылы жарық көрген жинақтарда осы
«Байқаушы» ... ... ... үш өлең ... жазылған материалдар
кейінгі басылымдарда ешбір себеп-салдарсыз ескерілмей, ... ... 1998 ... ... атты энциклопедиялық жинақтың тақырып бойынша
топтастырылған библиографиялық көрсеткішінде ... ... ... ... ... ... ... қысқаша ақпар
беріледі, бірақ өлең мәтіндері қарастырылмаған. «Байқаушы» бүркеншік есімі
ашылмаған ... ... ... ... [66], – деп ... ... келер болсақ, кезінде бұл өлеңді Б. Байғалиев ... айта ... Р. ... оны өзі оқыған түп нұсқамен
салыстырып, онан соң Ө. Әбдиманұлы кітабында кездесетін талдау ... ... ... мен айырмашылықтар табады. Біздің ... ... жоқ. Оның ... ... мақсат бұрыннан жарияланып қойған
өлеңдердегі бұрыс-дұрыстығын айқындау емес, олардағы идеялық бағыт-бағдарды
бағамдау және «Қазақта» жарияланған ... А. ... ... ... көрсету болғандықтан да алғы авторларға сүйеніп, солардың
дұрыс пікіріне ... жөн. Осы ... ... біз ... ... пікіріне ден қойып отырдық, ... ол – ... ... ... А. ... мұрасына
деректік тұрғыдан баса назар аударған ғалым. Ал енді аталмыш өлең туралы,
жалпы алғанда, ... ... ... жасайды: «Б. Байғалиев
жариялаған 1989 жылғы нұсқаны ... ... ... ... ... ... ... мәтіні төмендегідей:
Ой, Алла, Заман нендей түрленіп тұр,
Айтуға тілің жүрмей күрмеліп тұр.
Оң-теріс, обал-сауап құр сөз ... ... ... деп ... ... ... көп қиалдар жел болып тұр,
Негіздік «күрес» пенен «бел» ... ... ... ... пенен Темір еді,
Несі одан бұ күнгінің кем болып тұр».
«Мысықтар»Арыстанға жем ... ... жасы ... көл ... тұр.
Айырылып атадан ұл, құстан сыңар
Алысқан «ауру», «сау» тең болып тұр.
Бәйгеден қосқан жерден күш келіп ... ... ... ... ... жоқ «Мұхаметті» қатал дейтін,
Байағы «Абыл-Қабыл» тұс келіп тұр.
Мың қоссаң бәйгеден күш, мың келіп тұр,
Өтірік ... тең ... ... үкі ... ... байлап,
Қосқанмен алдында қай шын келіп тұр.
Жер жүзі қызыл қанға бойалып тұр,
Ес кетіп, ескі намыс ... ... ... ... ал деп ... ауыз ... тұр.
Әдебиетші Ө. Әбдиманұлының 1993 жылғы «Қазақ ... атты ... осы ... ... ... шумақпен салыстырғанымызда: төртінші
шумақтың соңғы жолы ... ... тұс ... тұр» деген, бесінші
шумақтан үш жолы қарастырылған екен. Сонда ол ... ... ... ... тұр.
Мың қоссаң, бәйгіден күш мың келіп тұр,
Өтірік үкі тағып,тұмар байлап,
Қосқанмен алдында қай шын ... ... ... ... үкі ... ... байлап» деген жолдары түпнұсқада:
«Томардай үкі тағып, тұмар байлап» деп берілген.
Дұрысы:
Мың ... ... күш, мың ... ... қатарласып тең келіп тұр.
Томардай үкі тағып,тұмар байлап,
Қосқанмен алдында қай шын ... тұр ... ... талдауында берілген үзінді-шумақта «Өтірік қатарласып
тең ... тұр» ... жол ... отырғанымыздай, өлеңнің мәтіндік жүйесінде кейбір сәкессіздіктер
болғанымен, жалпы мән-мағынаның өзгеріске ұшырамағанын байқаймыз. ... ... ... ... ... ... ... әкелген
зардабы айқын таныладады. Әлемдегі алдыңғы қатардағы дамушы, ... деп ... ... ... үшін, жер үшін пәле-жаланың бәрін
үдетіп, соғыс ... ... ... ... жатуы ақынды қатты
шошындырады. Капиталистік қоғамның байлыққа құнығып, ... ... ... А ... бұл ... ... ... зияны көп екенін,
әсіресе, оның ... ... ... елге қиын ... тап басып танығандай.
Бұл өлеңде саяси астар, елшілдік ой басым. Ел ертеңінің қамын ойлау ... ... ... ... ... ... ... жолға
түсіп жатқанда, «ала қойға айналған» бұратана ... күні не ... ... ... – осы ... ... «Қазақта» жарияланған ендігі бір өлеңі – қазақты
қамсыз қалмауға шақырған 4 шумақ, 19 ... ... ... Бұл өлең ... оның мәтініндегі, кейбір талдау сәтінде кеткен қателіктер туралы Р.
Имаханбетова былай деп ... ... ... ... жыл ... ие болған «Қоян» жылының қашанда елге жайсыз тигені жырланады. ... он екі айда ... ... ... ... мазағы қосылған сұм-
уақытқа қазақтың қарсы тұрар қауқары болмағанына налиды. Өлеңнің құрылымы
мен ұйқасынан ... сол ... ... ... ... адамның пиғылы»
мен «табиғат апатының» арпалысы ақынды ... ... Өлең ... ... ... ... ... қып тұр,
«Мал құтын ойсыратам, ойам» деп тұр.
«Қабанды қоймен өтсе имену жоқ
Бір жайып ... ... деп ... көз ... жетіп алып,
«Малды алып, адамыңды ашықтырып,
Қырамын бәріңді де жойам!» деп тұр.
Ал, Алаш, білге салып, бермен жібер!
Ол қай бір-біріңе неге ... деп ... ... сіз де мына ... ... ... ал!» деп ... қазақтардан көп қолқа алғыш,
Атақты мен ақ қоян ... деп ... ... ... анау ... өнгендей сен кім?» деп отыр.
«...» да адам қор нар аңба әйді?» деп,
Кемсініп, келемеж ғып, енді отыр.
Қай қазақ нақ ... ... ... ... қып ... отыр [1915, №163].
Бұл өлең туралы Ө. Әбдиманұлы «қазақ жұртын қатты қыста қамсыз ... – деп ... ... ... де жарық көрген уақыты 1916 деп
жазған, негізгі өлең газетте 1915 жылы ... ... өте ... кейбір жолдар өше ... біз асты ... ... ... оқи алмадық. «Қоян» атты өлеңнің ... 1989, ... ... ... жинақтарға кірмей, жазылған ... ... ... ... жоқ. ... мәні – оның
қазақтың шаруаға қырсыздығын сынап-мінеу арқылы қиын қыстан сақтандыру.
Шаруа қамын ерте ... ... ... ... ... ... өлеңі 1916 жылдан бастап Ресейдегі түркі
тектес халықтар арасында ортақ тіл мәселесі көтеріле бастаған кезде дүниеге
келген. Бұл тұста ... ... өз ... өзге ... ... ретінде қолданысқа енгізу жолында күресіп жатқан-ды. Біраз белден ... да ... ... ... 1916 жыл, 31 ... (№167) «Байқаушы»
деген жасырын атпен жарияланған.
Өлеңнің толық мәтіні мынадай:
Кенің бай, келімің мол, ... ... ... сөз ғып, ... ... қайдағыны жүйрік ең сен,
Мен тосып құтыла алмас қусам білім.
Қонып тұр, ... ... жаңа ... тұр ұлың «қазақ» көзін сыртқа.
Жау болсаң, жақындама, аулақ жүр деп,
Ел болсаң, есігім бос, ен деп ... ... ... ... ... тұр ... мен кереметтің кенін тапқан,
Нұр кірер білім, өнер мол жақ тұстан.
Кірлетпен келген сақтап анам бұрын,
Ордаңды шала қоймас енді ... әлде ... жат ... ... ... ... мұнараға «мінетін-ді»,
Құрындай деп жыр дегбеге күлетін-ді.
Биіктен төмен түсіп қарағанда,
Көзінің жаңылғанын білетін-ді.
Кемсініп ... ... ... жау боп найза қадасқандар!
Бір айтым, екінші айттым, бұл үшінші,
Жорта бер, жолың ... ... ... ... ... жатпан «бір бөлмеңде» жатар десең!
Өтпеймін тамағыңнан «жұтам» десең,
Жолым бір, ... міне ... ... ... біз сөз қылып отырған үш өлеңге Р. ... ... ... оларды «еленбей жүрген еңбектер» деп бағалайды. Ол осы
«Туған тілім» атты өлеңнің де түпнұсқалық ... өзге ... ... ... ... талдаулармен салыстыра қараған. Біздің ... ... А. ... па, жоқ ... ма ... ... ... іздеу емес,
зерттеп отырған басылымда жарияланғандағы ... ... ... тану ... да, өлең ... ... алдыңғы
зертеушілердің пікіріне жүгінуге бейіл болдық. ... «Б. ... 1989 ... ... ... салыстырғанымызда кейбір
сөздердің өзгергені анықталды. Мәселен, 5-ші шумақтағы екінші жолы «Құрттай
деп жыр дегбені күлетінді» 6-шы ... ... ... ... ... үш рет ... ... сөзі «деме»болып өзгерген.
1993 жылы әдебиетші Ө. Әбдиманұлы «Туған тілім» атты өлең туралы танымын
былайша таратады: «...саналы ғұмырында тіл тазалығы жолында ... ... ... ... ... ... ... қатты қадағаланғаны
белгілі...» деп, 7 шумақты өлеңнің 4 шумағына тоқталады:
...Қонып тұр ... ... ... тұр ұлың ... ... ... болсаң,жақындама,аулақ жүр деп,
Ел болсаң, есігім бос, ен деп ұлтқа.
Балықтай жүзіп адам, құс боп ... ... тұр күн ... мен кереметін кейін тапқан,
Нұр кірер білім-өнер мол жақ тұстан.
Осы жолдар туралы зерттеуші: «...батыстық өркениеттен ... ... ... ... ... көздегені аңғарылады», – деп жазады. Шумақтағы
асты сызылған жолдар тұпнұсқаға сәйкес келмейді.
...Кемсініп кең орамды ... жау боп ... ... екі ... бұл ... кең орамды адасқандар,
Мен болман болдырамын «татар»десең,
Мен сыйман «бір бөлмеңде» жатар десең!
Өтпеймін тамағыңнан жұтам деме,
Жолым бір, қолым ... ... ... [66]
Жалпы алғанда, бұл тек тіл жайындағы өлең деп ... ... ... ұлт қамы алға шығып тұрғаны анық ... Өз ... ... ... ... ... дәлелдері бойынша)
туған тілді сақтау арқылы ұлттың ұлттығын ... алға ... ... ... де аса ... ... ... айналып тұрғаны жасырын
емес. Тіл – ұлтың жаны, бары. Кезінде Ахаң ... ... ... өзі де
жоғалады» деген екен. Сондықтанда ол өзінің бүкіл ғұмырын осы ана ... ... ... ... Мына өлең – ... бір ... Айқын
дәлелелі.
«Қазақ» газетінде «Өлең-жыр» айдарымен берілген өлеңдерді қарастырып
отырғанда, оның қазақ жырының ... ... ... ... ... ... ... мән-мазмұнының терең, замана талабынан шығар
өршіл үнді болуын ... ... ... қаламгер демей, жас талап демей
мәнді өлеңге орын тапқан.
Қазақ әдебиетінде Шәкәрім ... орны ... ... ... ... Абайдың шәкірті болып қоймай, ұстаз үмітін ақтаған ұлылыққа ... ... аға ... жататын Шәкәрім де шығып тұрған уақытында
«Қазақ» газетінен тыс ... ... ... Қайта ол осы басылымды дүниеге
келтірушілердің аға досы, ақылшысы, кеңесшісі бола ... ... ... ... ... үндеген өлеңдері «Қазақ» газеті
беттерінен де өз орнын ойып алды ... ... Ол шын ... ... ... бес миллион қазақққа рухани азық болар газетттің алғашқы
қадамынан бастап құптап, кейде газетттің біржақты ұстанымымен ... ... ... ... ашық ... ... ... отырды. Оның
құптауының көрінісі «Қазақ» құтты болсын» атты өлеңі болатын. Бұл ... ... ... «Қазақ» газетінің алғашқы санында жарияланып, қалың
қазаққа арналған жалғыз журнал «Айқаптың» кемдігін ... ... ... ... шашқан шашуы болатын. Бұл шын қуаныштан, адал көңілден, ақ
ниеттен жаралған жыр жолдары болатын. Өз ... ақын ... ... ... ... мол ... зор сенім білдіріп, оған үлкен үміт
артады. Ақын өз тілегі мен ... ... ... ... бала ... ... сәуле ала туды.
Мақсұты қараңғыда жүрген халқын,
Ойлайды тура жолға қаратуды.
Табармын шамам келсе тағы жолдас,
Қам қылмай қартадым деп жатып болмас.
Үмітті жаңа ... жас ... ... ... ... [68] ... осы ... жарияланған өлеңі – жұртқа қажет ділгір ойды
қозғаған мәнді де мағыналы ой ... ... атты ... ... ... ... жанға қажеттіні, санаға қажетттіні іздемей, тәнге қажетті малданып
жүрген надандық сыналады:
Керекті керек деп білмеген,
Керектен қашып көрмеген.
Еріксіз керек сүйреген,
Біздің қазақ емес ... ... ... осы ... ... ... дедектеп,
Адасқан азап емес пе?
Өлеңнің алғашқы шумағында «надандық» ауруының сыры мен қыры ... ... ... оның ... мен ... жайы алға тартылады. Емші – ақын
«керекті ... ... деп ... ел ... ... ... ақыл
артады. Оларды ең ұлы мақсат – ел санасын оятуға шақырады, ... ... ... ... күш ... ... деп сенбеңіз,
Қол-аяғын жөндеңіз,
Науқасы мол емес пе?
Кейін қалып ... ... деп ... мол ... ... өз халқын! [69].
Бір айта кетер жайт қазақтың қос жарық жұлдызы – «Ақап» пен «Қазақ» өз
замандары қараңғы болған соң, ... ... ... ... ... ... тұстары болғаны шындық. Және олар бір –бірінің қателігін тез көре
қойғыш та болған. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... келіп қалып, айтыс-тартыстан бас айыра амай қалған тұстары да
аз болмаған. ... ақын ... пен ... ... ... болып
қалған бір тұста «Қазақ» газеті мен ... ... «Сөз ... өлең ... хат ... Онда бұндай халыққа көк тиын пайдасы жоқ
істі қоюын сұранып, жұрт санасын оятам ... ... ... ... ... безінуін, одан да елге қажетті сөз бен істі қатарласа
жүріп атқаруын ... да ... ... ... пенен «Қазаққа».
Кекеу сөгіс сөзден қайт,
Кез боларсыз мазаққа.
Ойлап ат пен намысты,
Мұратқа сізбен жетем деп,
Сөйткен сорлы қазаққа
Бұл қылығың таза-ақ па? [70].
Сөйтіп, береке- ... ... елге ... ортақ іске күш біріктіріп,
халқын адастырмай, келер күнге ... ... ... Жиенбековтың «Не істеп жүр?» өлеңінде елі үшін ... ... ... күйкі тірліктің күйбеңінен босай алмай жүргендерге налу
бар:
Ұлтына шын қызмет қылу үшін
Кім басын құрбандыққа шала алып жүр?
Қолы һеш ... ... ... ... ... жүр ... ... «Қазақта» жарияланған өлең-жырлар түрлі тақырыптарды
қамтығанымен. олардағы асыл ойдың алтын қазығы ... қамы ... ... ... ... болғаныме ой ортақ. Оның негізі отаршылдықтың
құрсауында қалған халқының ... ... ... болашағына жөн сілтеу.
Біз «Қазақта» жарияланған өлеңдерден осыны таныдық.
2.2 Поэзия арқауы – ұлт-азатттық идея
ХХ ғасыр басындағы кезеңде қазақ ... ... ... ... ... ... ... өркениеттік жолды нұсқап, білімнің шырағын жаққан
ұлт руханиятында теңдессіз орны бар қос ...... пен ... ешкім жоққа шығара алмасы айқын. Дегенмен, осы екі ... ... алға ... ... ... ... ... бар екені сөзсіз. «Айқап» журналыны жан-жақты қарастырған
зерттеуші Н. ... ... ... ... ... елдің болашағын
ғылым-біліммен байланыстыра қарастырып, оны мәдениетке жеткізер ... деп ... [72, 19 б.], – деп ... басты бағыты елді ағарту
болғандығыннақты тұжырымдайды. Әрине, «Қазақта» ағартушылықтан алыс кете
қойған жоқ. ... ... ... ...... идея ... Бұл
«Қазақта» жарияланған өлеңдерге де жат емес еді. Бұл басылым бетіндегі
өлеңдерді саралағанда ... ... ... ... ... ... жарияланған авторлар көп, олардың ... ... ... алға
шығарып өлеңдерінде оқу –ағарту жырлап, білімсіздікті сынады. Сонымен
қатар, ... ел ... ... етіп, жұртты азаттық сарынына
еліткендер де аз ... ... ... екі ақын шығармашылығын бөлектеп
алуға болады. Олар – Міржақып Дулатов пен ... ... ... ... ... ... ұстанған басты бағытты
айқындауышы іспетті. Әсіресе 1915 жылдан кейін ... ... ... ... ... жұрт оятуды мақсат еткен отты жырларын ... ... ел ... ... күресті өзек еткен жалын жүрек
Мағжанның сырты сұлу, іші мазмұнды ... ... сөз ... ... ... ... ... Олардың өлең-жырлары «Қазақ» ұстанған
бағыттың бағдар шамы іспетті. Егер «Қазақ» өз ... ... да ... идеяны алға ұстады десек, оның поэзиядағы айқын ... осы ... ... өрт өлең ... ... ... береді.
Міржақыптың «Қиял», «Шәкірт», «Сағыну», «Елім-ай», ... ... ... ... ... т.б. ... ... өршіл ой
ағындары «Қазақ» арқылы қалың елге алғаш жетіп, қам көңіл жұрттың ... ... ... ес жия алмай «есінеп» жатқан қазақты елең еткізді.
Әдебиет әлеміне Ахметке ілесе келген Міржақып халқының адал ұлы, ... ... ... да оның ... ... ... ... мен, өзекті
тақырыптарды қозғаған өткір тілді, өрен жүйрік ойларымен елді жаңа қырларға
бастады.
«Қазақта» жарық көрген ... ... ... ... кең. «Қиял»,
«Сағыну» тәрізді өлеңдері ақынның ішкі ... ... ... ... ауыр ... арқау етіп, өмір - тұрмыс шындығын бейнелейді. Бұл
өлеңде ақын ... ... ... «сан ... жүрген ұстап» қалған қиындықты
айта келіп, елді еңбекке, қам - ... ... ... Сол ... ... ... ... оның себеп- салдарына үңіліп, сырын ашуға тырысады.
Жаз туса, бейқам едің қыс жетпестей,
Қызық күн ... ... һеш ... ... артық халықпыз деп»,
Қолыңнан төрт түлік мал бір кетпестей, [72]. ... жұт ... ... ... ... ... өскен жалқау жұрттың»
бейқамдығынан көреді. Сөйтіп, кәсіпсіз ... күн ... қиын ... ... ... ... ... аңғартады. Міржақыптың
«Қазақтағы» жырларының насихаттық қызмет атқарды деуіміздің қисыны осында
жатыр.
М. Дулатовтың ... ай», ... атты ... ... ... ... ... ойлап, теңселген ақынның азаматтық ащы зары.
«Елім- айда» халқының отаршылдық торына түсіп, ... ... ... жырлай
отырып, ақын сенімін жоғалтып алмай, ... ... ... ... иек ... ... ... менің арманым
Жоқтамас ем, өзге тілек қалғанын [73].
«Алашқа» өлеңі - сұрай- арнау үлгісімен жазылған ұзақ толғау.
1916 жылдың дүрбелеңіне енді аяқ ... ... ... ішкі арпалысын,
шарасынан асқан ашу-ызаның екпінін аңғарған ақын іштей ... сан ... ... ... өлеңінде ақын қалың елі қазағының күрсініске толы күңіренісін
кеңінен толғап ... таба ... ... мен ертеден,
Сол бір қайғың өзегімді өртеген.
Селт етпейсің бас көтеріп көрпеден,
Еңсең неге түсті мұнша елім-ай [73].
Ақынның «Елім-ай» деген сөзінен ... ... ... ... ... сүйіспеншілік сезімі белгі ... ... жоқ па? ... ... өртенген ақын егіле отырып, дертіне ем таппақшы болады. ... ... ... ... ... ... берер қуаты өте әсерлі.
Өлеңнің ішкі мағынасы мен ... түрі де ... ... ... ... ... ... атты өлеңінде Міржақып терең ой толғаған. Асығы
алшысынан түскен алашының ... мен ... ... ... ... ... ... тұрмысын, бейбіт өмірін жоқтай келіп, солардың бәрі
қайда, деген ойлы да мағыналы сұрақ ... да, ... ... ... дуалы ауыз кәрі қайда?!
Дертіне шипа болар дәрі қайда?!
Масайрап кімге сеніп, қарысасың?
Жауап бер, осылардың бәрі қайда [74] ?!
Көкірегінде көзі бар ... ... ... ... ... ... мәнін
ақын келесі сәтте ашып та береді:
Жауап сол: өткен дәурен қайта келмес,
Қаншама ... ... ... ... ... ... парашыл би,
Өткендер келгенмен де орын бермес,
Алашын, айтқанды ... без ... ... ... бермес, білгенге ермес.
Қой бағып қасқыр қанша опа ... бер өз ... ... ... ... ... іске әуре боп,
Қорлыққа тілімді алсаң, болма кездес [74], –
деп, өткенді көксегенмен қайтып келмейтінін айтып, ... жөн ... ... ... өз ... өзің көр» дейді ақын. «Ішкен мас,
жеген тоқтың заманы бұл» ... ... ... қара ... ... ... жол көрсетуді мақсат тұтады. Бір-ақ ақын әр жолына мың ... арта ... «Қой ... ... қашан опа қылған?» тармағында ой салмағы
мейлінше ауыр. А. Байтұрсыновтың «Ала қойлар» мысалы ... ... осы бір ... да ... ... ... ащы шындығы бар мұнда.
Өйткені, бұл өлең қазақ ... ... ең бір ... ... Ел ... ... ... қақтығыс, дүрбелең әрекеттердің
белең алған тұсы ... ... ... ... алу ... ... ... 25-июндегі патша жарлығының шыққан кезі еді. Бұл - ... ... ... кемеңгерлердің өзі де дағдарып қалған тұсы.
Қайран қолдан келмес іске әуре боп,
Қорлыққа тілімді алсақ, болма кездес [74], –
деген жолдарда сол ... А. ... Ә. ... М. Дулатов
ұстаған көзқарас табы ... ... ... 1916-жылғы ұлт-азаттық
көтеріліске қарсы болғаны белгілі.
«Алашқа» атты өлең бір қарағанда тек аһ ұрған ... бір ... ... ... Ал, ... ... оқыған жан келешекке деген
сенім, өршіл күреске үндеген жарқын үнді анық сезініп тап ... ... ... дан ... көп сұраққа ақын былай деп жауап береді:
Қой бағып, ... ... опа ... бер өз ... ... ... қолдан келмес іске әуре боп,
Қорлыққа тілімді алсаң болма кездес ... ... ... ... өткен жолынан жаңылған жұртының қиын
жағдайына жаны күйзеле отыра, оның арандап қалуынан қорқады. ... ... ... ... ... ... 1916 жылы қазақты қанға
бөктіріп, жалаңдаған ... ... ... ... жатпастан,,
халықты қылышына турады.
Міржақыптың «Қазақ» газетінде жарияланған өлеңдері замана ... ... бір ... ие ... ... ... бірі – 1917 ... ақ-
қызыл боп айқасып, замана мың құбылған аумалы-төкпелі кезеңде ... ... ... ... түскендей көп көсем пайда болған тұста
жазылған «Қайда едің?». Кешегі елі үшін ... ... ... су кешкен
ерлерді бұлаңдаған түлкі заман шетке ... ... ... ... бір ... екіншіге итермелеген «қамқорлардың» шын бетпердесін
ашуға үміт ... өлең еді ... қара ... ... ... таба алмай сенделіп,
Адасып алаш жүргенде,
Бүгінгі көп көсемдер
Сұраймын сонда қайда едің? [75].
Жеті шумақтан тұратын бұл өлеңнің шумақ соңында ... ... ... ... ... ... М. Дулатов бүгінгі ел көсемдерін
шенеп, олардың түлкі бұлаңға салуын сынайды. Өтірік «елім» деп ... ... ... ел ... күн ... заманда белгісіз қалып, бүгін
пайда бола ... ала ... ... басады:
Кедейдің сорын қайнатып,
Майданға жасын айдатып.
Тіл жоқ, көз жоқ, басшы жоқ,
Өлімге басын байлатып.
Жіберер де, жаным-ау,
Жанашыр-жақын қайда ... ... ... «Қайда едің?» деп, қойылған сұрақтың мәні неде?! Елдің
көшін бастаймын деген ердің міндеті өте ауыр. Бұл ел ... күн ... ... ғана ойлау дегендер үшін кешірілмес күнә. Елім деп ... су ... ер ... ел тізгініне ие бола алмақшы. Ақынның айтар ... осы. ... ... ерің ... қандай да болмасын тас қамалды бұзып ... Ақын ... ... алты алаштың қамын жеген, солардың тағдырына
тебірене білген азамат та болатын.
Әлгі сұрақтардың жауабы ... ... ... ... Ел басына күн туған кезде екі елі ажырамай, көретінін бірге көріп,
қапастан шығар жол іздеп шарқ ұрған ... тобы ... ... ... ... ... ... шара бар ма?
Енді бүгін кім жаман?
Данышпан емес, кім надан?
Қамқор емес, кім жауыз?
Жомарт емес, кім ... ... кім ... ... жоқ ... ... бәрі де ер,
Жеткіздің алла тағалам.
Ақынның бұл өлеңі – ... ... жай, ... ... ... ... ... астары кең, әлеуметтік мағынасы ... ... ... ... ... «шешендердің», «данышпандардың» кімдер екенін
оның кейінгі бір ... ... ... тап ... ... «Сары-арқа»
газетінде «Мадияр» атты бүркеншік есімен жарияланған «Кім қас, кім дос?»
атты мақалада: «Кешегі қаралы ... ... бірі ... ... болып,
бірі сатылып жандарм мекемесіне тыңшы болып, бірі елді алдап, бірі ... ... ... ... [76], - деп, ... бір сәт ... ... 1916 жылғы 166-санында «Өлең» айдарымен М.Д. деп қол қойған
«Қара құс һәм адам» деген өлеңі ... ... ... ... ... мысал жанрымен жазылған. Ақын Қара құс пен адамды тілдестіріп өлеңді
екеуінің диалогына құрған өлең.
Жалғанға ... ... ізгі ... әділ ... ... бұл ... -
деген Қара құстың сөзімен басталады. Бұл өлең ақын адам ... ... ... ... ... ... алласы бар, иманы түзу адамдарға
не болған деген сұрақтар ... ... Қара құс ... ... қоғамдағы
бүкіл кемшілікті, адам бойындағы жауыздық, мейірімсіздік сияқты қасиеттерді
сынап-мінейді.
Адам: «Жазбен бірге жаңғырып,
Көңілге нұр, жан кіріп,
Біз біткенде қаңғырып,
Жоғаларсың сен өзің.
Қара құс: ... ... ... ... ... құс біткен тоярмыз,
Мейлің тула, мейлің төз!, -
деген соңғы шумақтардан біз алғы күндерге деген сенімді байқаймыз. Сол ... бас ... ... ... ... ... көз аша алмаған
ағаларымыздың айтар ойлары мен пікірлерінің көбісін осындай ... ... ... ... ... ... жазғаны белгілі.
Сондықтан да сол кезеңдегі қолына қалам ұстаған ... ... деп ... ... ... ... ... таңдануға болмас.
Міржақып Дулатов «Қазақ» газетін шығару жолында үлкен еңбек еткен. ... ... ... ... ... бөлісумен қатар, газет
бетінде сын, әңгімелерді молынан жазған. 1914 жылдың ... ... ... ... ... қызметіне тағайындалды. «Мадияр» деген бүркеншік
есіммен бірнеше мақала мен өлеңдер жазғаны бізге ... ... ... ... ... ... ... деп қол қойған Міржақыптың
«Намыс ... ... ... ... ... ... ... Сүлеймен Бижанұлына бағыштадым» жеп жазылған.
Сен жоғыңда бұ ... ... деді ... ... арамызға,
Қанша орасан толды кем?, -
деп басталатын өлең арнау, толғау өлең ... ... Төрт ... осы бір шағын өлеңге автордың бүкіл ішкі көңіл-күйі, болмыс-бітімі
сыйған, анық көрінген. Бірге жүрген ... ... ... ... ... ... таптың ба, өзгерген ешнәрсе жоқ, - ... мына ... анық ... едің ... ма нәрсе өзгерген?
Сен бір сыншы, көрейін деп,
Сұм ... кез ... ... ақын ... ... қиған жолдасының асығыс ісіне өкініш
білдірсе, келесі ... ... ... ... ... ... бойындағы
Ар-иманың, намысың.
Не қылайын деп едің сен
Бұл жалғанның табысын.
Намысыңа тиіп еді,
Қылдың ... ... ... ... де жаңа білдім енді.
Ер жігіттің сымбатын,
Білдіруге келгеніңді,
Ар-намыстың қымбатын…
Автор әділетсіз іске намыстанып, ... ... ... ... ... мен ... ... қойған жолдасының азаматтығын қуат көреді. Сол арқылы
бүкіл ел-жұртқа әділеттілік пен шындықтың қадірін түсіндіруге тырысады. ... жері үшін ... тер ... ... ... ... ... сыр-
сымбатқа, ержүрек батырлыққа разы болады.
М. Дулатовтың газетте ... ... ... «Потанинге»
(1950,№150), т.б. өлеңдерінде халық пайдасы жолында еңбек етіп, ел тілегін
ақтап жүрген ... ісі ... ... бұл бағыт ақын
шығармашылығының арнайы бір ... ... де, ... ... ... жариялана бермеген. Мұның қисынды себебі, газет ... ... ... ... ... Міржақып ақын Міржақыпты
тежеп отырған. Сондықтан ол азаматтық ұстанымы жоғары, жұртын ... ... сай ... ... ... жөн ... «Қазақта» жарияланған келесі бір толыққанды жыр шумағы ... ... анық ... тың ... мол қамтыған «Жаңа тілек».
Енді дағдарыс үстінде «Алашым» деп ... ... ... ... ... сөз, жақсы тілек, тәтті арманмен болашаққа батыл қадам басқан нық
сенімді лирикалық қаһарманды танимыз. «Өз ... өзің көр» ... ... ... ... ... ... көзіңді аш, надандықтың қамалын
қиратып, «Оян, Алаш!» деген екпінді ұран, өр үн ... ... ... ... амалын,
Қамсыз жатар емес енді заманың.
Надандықтың қиратылып қамалын,
Мақсатыңа ұмтыл таяу, алашым!
Өз қамыңды, өзің ойлан ел ... ... тең ... деп ... ... келмес өзің кем болсаң,
Мең-зең болмай талпын, оян, алашым!» [77]
Өлең сарынынан көрініп тұрғандай, «Жаңа тілек» қазақ даласына жаңа заман
лебінің келе бастаған ... ... ... ... қамалып, кемдікте
қамығып жүрген жұрт, енді отарлық бұғауынан босап, жаңа ... бет ... ... сәт. Ақын ойы ... ... ... ... сондықтан да
батыл. Мақсат тек ұран тастауда ғана емес, не үшін ... ... біле ... алуда.
Ақын Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығын терең зерттеген шетелдік ғалым
Хасен Оралтай өзінің «Алаш-Түркістан түркілерінің ұлт-азаттық ұраны» деген
кітабында ... ... ... ... қатар әйгілі ақын
Мағжан Жұмабайұлының түркішіл өлеңдері ілтипатқа ие ... [78] - деп ... ... ... газетіндегі сезімді селт еткізер жан дауасы,
сұлулықтың, сезімдердің мөлдір суреті десең де ... ... ... ... ақын екені белгілі. Бірақ оның жыр ... ... ... ұстаным басымдау жататын өлеңдері де жоқ емес. Дегенмен,
ақын сол өлеңдерінің өзінде ... ... ... ... қытықтайтын әдемі
үнін сақтап, мұңның өзін мың бояумен ... сан ... сыр ... оның ... ... ... шырқау биік көрінісіндей
боп, өлеңге ғашық оқырманның құныға оқыр жырына, «сөзден сурет ... ... ... ... өлеңдері тақырып жағынан әралуан. «Орал
тауы», «Есімде … тек таң ... ... ... ... ... озық үлгілері ретінде, ақынның азаматтық рухын ... ... ... ... - ... туа біткен табиғатына тән, сезімнің нәзік
қылдарын шерткен сыршыл жырлары. Ал ... «Дін ... ... сарын, дін мен ғылым-білім парқына ой жіберу көзге шалынса,
«Орамалда» 1916 жылы «қан ... ... ... қасіретіне оранып,
сұрғылт заман суретін кестемен өрнектегендей. Бірақ, ... ... тән ... ... ... ... сезім мың
құбылып, жарқ-жұрқ еткен сансыз бояу тұтасып жатады. Мағжан ... ... осы ... ... арқылы қалыптасқандығын Е.
Тілешов былай деп көрсетеді: «Мағжан романтизміне, сөз жоқ, өз ... ... ... ... ... ... ... әдеби әдістің
тікелей әдеби әдіске ... ... ... ... ... оятуға
арналған идеялардың бейнелеу тәсілінің әсерімен түсіндірген абзал. А.
Байтұрсынов М. ... т.б. ... ... ... әсер ... факторлардың бірі. Сондай-ақ «Қазақ», «Айқап»
сынды ұлттық басылымдардың мазмұны да романтик ... ... ... ... ... ... ... жоқ» [79, 12-13 бб.] Ақынның
«Есімде … тек таң атсын» өлеңі – ең бір ... ... ... ... ... бір ... ... озық үлгісінен жоғарыдағы пікірімізге ... ... ... ақ иығы – алғыр құсы,
Алаштың Арқада еркін ойнақтаған
Жол тосқан жауыз жауда болды ма ісі?
Мас болып күш пен қайрат, қалың буға,
Алданып ... ... жата ... сезбей қаппыз,
Жақындап барып қапты күн батуға [80].
Ен далада еркіндікті серік етіп, ... ... ... ... ... ... қара ... аңдамай, аңғармай, бойына үйір еткенін ақын
керемет теңеу, ... ... ... ... ... ақын сөздері ойнақы келіп жеңіл оқылғанмен, астарына сан қатпар
сыр жасырып жатқандай. Ол сыр ... қан ... ... ... Бірақ ақын
қайғысы-боркеміктік танытып, жасықтық көрсететін «құрыдық, біттік» емес,
тас түйін беріктік нышаны. Халық басындағы бұл ... ... ... ... Ертеңіне сеніп, ертеңге ертер ерлеріне сенім артып, жарқырап таң
атарына шүбәсіз сенеді.
Мезгілше мейлі келсін тісі батсын,
Сұр ... өзі ... ... жолбарыстай ұмтылармыз,
Көрелік төңіректі тек таң атсын!
Қазақ газетінде М.Жұмабаев жырлары оның мәңгі ажырамас қос қанатындай
қатар жүрер екі ... ... ... Кейде бұл екеуі астасып барып,
замана тудырған ақынның азаматтық тұлғасын ... ... ... ғана ... ... – рухының қайрағы, өмірге ғашық ақынның еркіндікке
ұмтылған жанның оты екенін ... ... атты ... мына ... ... алыс жақын үшін жаннан кештім,
Бауырдың халін көріп бейнет құштым,
Құшақта, сүй, күл, жыла, қайраттандыр,
Жан ... ұзақ ауыр ... ... ... А. Шәріп бұл өлең туралы: ... ең ... 1915 жылы ... жарық көрген «Жарыма» атты лирикалық-бағдарламалық туындысындағы:
Жан жарым, ұзақ қиын түстім жолға,
Алдымда түпсіз дария, сор да, ор ... шөл: ... ... қайнаған құм,
Ысқырған жылан, шаян оң мен солда
деген тармақтардан ақынның «Жан ... деп ... ... басқа
мәліметтермен бірге «Сар дала» ұғымының да кіретіндігі көрінеді» (81, ... ... ... ... ... ... ... көзге
түсуі - бас жазушы А. Байтұрсыновтың көркемдіктің ... ... ... ... ... бәрінде «елім», «алашым» деген ұлтжанды
ақындардың еліне деген сүйіспеншілігі ... ... ұрып ... Мағжан өлеңдерінен ақынның жаңа қырын танимыз. Әрине, Мағжан
халқын керемет сүйді, алашы үшін талай ауыртпалықты аралап, ... ... ... ... ... биіктен көргісі келді. ... ... ... нағыз ақын Мағжанның өлеңдерінің түрі де, мағынасы ... ... Ақын ... көбінесе ішкі сезім, ішкі толқу-
толғаныс басты ... ... ... ... ... ... өз ... Содан келіп күңіренген әуезді өлеңдерді төгілдіреді.
«Жылаулық ақын» аталып, сынға ұшырауының бір ұшы ... ... ... ... 1915 жылғы 110-санында «Өлең-жыр» айдарымен Мағжанның
«Көңіл! Атты ... ... ... риза емен,
Тез жанат та, тез сөнеді.
Бір тілегін істесең сен,
Оған басқа ой келеді.
Жас ... ... ... ... ... жоқ, шайтан секек,
Тіпті-ақ сырын білмедім.
Бір жар іздеп, болса әуре,
Таптым бардым қасына.
Аш құшағың, дедім сәуле,
Шомылып көз жасыма.
Жанған жүрек жасты ... ... ... деді ... ... ... ... жат!»
Жанып-күйіп сүйсе таңда,
Кешке сөнген ол отсыз.
Бүгін мұнда, ертең онда,
Тым-ақ нәрсе ұятсыз.
ХХ ... ... өмір ... ... ... ... сәнімен, өлмес
әдеби мұрасымен, бай сезімімен, сыршылдығымен ... ... ... ... ... ... ие. Ж.Аймауытов М.Жұмабаевтың
ақындығына былай баға береді: «Мағжан алдымен ... ... Ол ... ... біледі. Мағжан не жазса да сырлы, көркем, сәнді қылып жазады»
[82, 217 б.].
Ақын көптеген өлеңдерін ... ... ... ... түрінде
жазады. Осындай шығармалардың бірі – жоғарыд ... ... атты ... 7-8 ... ... ... ... кездесетін көрсеқызарлық,
тойымсыздық сияқты ең жаман қасиеттерді сынау. Өлеңнің идеясы – ... ... ... ... нәрселерден алыстау. Ақын өз өлеңінде
қолданған сөздер ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, ... да тура мағынада жұмсалған. Өлеңнің ... яғни ... ... оқиғаны көзімен көріп, көңіліне түйіп, ызалы
жүректің «ренішінен» ... ... ... тұр. Бұл ... ... ... бар. ... автордың кейбір сөздерді күшейтіп, ерекше
сезіммен жеткізетінін анық ... ... ... ... ... ... ... мен «күю» сөзі жүректің сезімін екеуі де ... ал ... ол екі ... қосарлап қолдану арқылы, бойдағы сезімнің
тым күшті екенін көрсетеді.
Айтқысы келген сырын, танытқысы ... ... жан ... ... айналдырып, қағаз бетіне көңілдегі қалпынан айнытпай түсіру үшін ең
қажетті қасиеттің бірі – ... ... ... ... ... осы ... ... байқалады.
Жас баладан артық жеңсік,
Мұндай нәрсе көрмедім.
Тұрағы жоқ, шайтан секек,
Тіпті-ақ ... ... ... ... ... ... ... жоқ» тіркесіне көңіл бөлсек, «тоқтамы
жоқ, қадір-қасиетсіз» деген сөздермен мағыналас сөз ... ... ... ... ... ... өз ... сыр мен шындықты, айтайын
деп отырған идеясын дәл жеткізер ең ... ғана ... ... ... ... ... да өз орындарында, бәрінде ақын керемет талғаммен
тауып, қолданған.
Ақын бір шумақта өзінің ренішін, оған негіз болған себебін ... ... ... ... ... бөленушінің көңіл-күйін
береді.
Жанып – күйіп сүйсе таңда,
Кешке ... иол ... ... ... ... ... ... -
деген жолдардан автордың алғашқы
Сұм көңілге риза емен,
Тез жанат та, тез сөнеді [83],
- ... ойын одан гөрі ... ... ... ... ... ... жеткізген. Ақынның сондай бір ерекше шеберлікпен ... ... сөз ... ... ... ... ... газетінің 1915 жылдағы №102 санында «Өлең-жыр» айдарымен Мағжан
деп қол ... ... атты өлең ... бойынша сақ төбет,
Үріп шықты шарқ ұрып,
Жауды біліп аңдыған.
Ас бермеді бәйбіше,
Үрдің деп босқа құр ... деп ... ... тағы да кәрі төбет
Бұралып жатты үндемей,
(Қайтсін сорлы қажыған).
Білгенін бөрі ... тағы ... ... ... ... мән бар. ... ... төбеті», Ахметтің
«ызылдаған Масасымен» үндес. Екеуінде де елді оятпақ еңбектің еш кеткендігі
сипатталады.
Әдебиеттанушы ғалым Б. ... М. ... ... ... «Символистік көңіл-күй негізінен 1911-1922 жылдарды қамтитын ақын
творчествосының екінші кезеңінде құшағын жая қанатитанады... жас жаны ... ... өнер ... Бұл ... ... ... ... әбден
сай қасиет» [83, 25 б.], - деген ой қорытады.
«Қазақ» газетінің 1916 ... ... №169 ... ... ... ... ... Мағжанның өлеңі жарияланыпты.
Қарманбай қарап жатып ақ күтуге,
Ізденбей аласұрып тақ күтуге.
Тағдырда, бір тақтайда жазулы ... іске кім ... шақ ... ... басталатын өлеңнің негізгі идеясы – ағартушылық, оқу-білімге және дін
мен ... ... ... ... Қара өлең ... ... бұл
өлеңде көріктеуіш сөздер көп қолданылған. Мысалы: «Қайнаған тамырдағы ыстық
қанды», - деген жолдағы «қайнаған қан» тіркесі немесе ... ... су», ... ... жер» деген тіркестерден анық
байқалады.
Өлеңнің алтыншы шумағына назар ... енді жату ... бос ... ... деп жас ... де, ... де кет ... аулақ,
Жаны өлген, жүрегі мұңдар кексіз.
Ақын қазақ баласына енді бекер жатқан ... ... ... қарай ұмтылуға үндейді. Бұл өлеңде ел ояту идеясы айқын көрініс
тапқан. Мағжанның газет бетінде ... ... ... ... өлеңдері
бар.
«Қазақ» газетінің бетінде жарияланған Мағжан өлеңдерінің жалпы бітім-
болмысы мен сыр-сипатына жөнінде «Қазақ» газеті атты ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетіндегі сезімі селт
еткізер жан ... ... ... ... ... ... те
болғандай. Мағжанның нәзік сыршыл, сезімтал ақын екені ... ... ... дестелерінде азаматтық әуез, саяси әуен басымдау ... ... ... емес. Дегенмен ақын сол өлеңдерді өзінде өлеңнің нәзік күйін, сезім
қытықтайтын әдемі үнін сақтап, мұңның өзін мың ... ... сан ... шертеді. Сондықтан оның өлеңдері «Қазақта» көркемдіктің жырлау ... боп, ... ... ... құныға оқыр жырына, сөзден сурет
салар үлгісіне айналды» [18, 95 б.].
Профессор Т. Қожакеев өзінің «Сара сөздің сардарлары» атты ... ... ... ... - ... ... ұйытқысы
болған, кейін жазаға тартылып, жапа шеккен көрнекі қазақ сыншысы Әбдірахман
Байділдин туралы жаза ... ... ... мұңын мұңдап, тілеуін
тілейтін, бүгіннен безіп, өткенді көксейтін «қайғы, мұңға батқан, торыққан,
ақын, ... ... ... ... ... «ұлтшылдық»
дәуірінен қалған жұғыны. ... ... ... ... ...
Мағжан. Ол – ескі сарыннан өзгелердей келе жатқан байшыл ақын, бай табының
жоқшысы. Осы ... ... ... ... ... ... ... бойласам,
Кешегі қайран қазақтың,
Сәулеті мен дәулеті
Көз алдыма келеді.
Өткен екен ол күнің,
Жеткен екен бұл ... ... ... ... [85, 40 б.], деп ... ... ... өлеңін Әбдірахман қазақтың төңкеріске шыдамай,
өткенін ... ... ... ... ... ... деп ... Өлеңнің мазмұнына тереңірек үңілсек, Мағжан өлеңінде бай, ... ... ... жоқ. Онда ... ... қамы, ел қамы сөз болады. Өлеңге
әлеуметтік тұрмыс-тіршілік арқау болған.
Кешегі қайран қазақтың,
Сәулеті мен дәулеті
Көз алдыма ... ... ... Бұл ... ... ... ... бұрын әлдеқайда жақсы
болғандығын, бүгінгі мүшкіл халін көріп, ішінің удай ... ... ... ... да басқа өлеңдерінің мазмұнынан оның азаматтық
рухы мықты ... ... ... ... ... ... ... анық байқаймыз.
Ақын өз өлеңдерінде сезім мен сыршылдықты тоғыстыра отырып, оны сан
түрлі ... ... ... ... ақын ... ... ақынның
көркемдіктің үлгі алар нұсқасына айналып, өзіне қызықтыра алды.
Жалпы алғанда, «Қазақ» газетінде жарияланған өлендердің ... ... ... ... ... осы Міржакып Дулатов, Мағжан Жумабаев
шығармашылығынан айқын көрініс табады. XX ғасыр басындағы қазақ ... ... ... орны дегенде біз, ең алдымен, осы қос ... еске ... ... да XX ... бас ... ... ... болған басты тақырыптар, айқын идеялармен талған
танымдар осы ұлт азаттығын көтерген өлендерден ... ... ... ... ... өлендерді, әсерісе, жоғарыда сөз болған
ақындар өлендерінде азатшыл идеяның табы анық білінеді. Біз осы ... ... ... ... ... мен жанрлық тұрғыдан баю
мәселелердегі ілгелшіл қадамдарды поэзиялық туындылар ... ... ... Байтұрсыновтың «Қырық мысалынан» өрбіген ұлы сарын «Қазақ»
атты басылымда да өзіндік ... ... ... ... ... т.б. ой ... ... олардың поэзиядағы
ұстанымдарының бірлігіне алып келді. Мухтар Әуезова айтқан Абайдан кейінгі
әдебиеттің дамуына өлшеушіс үлес ... ... ... дегенді біз осы
топтың шығармашылығы арқылы ... ... ... ... ... ... Мағжан Жумабаевтің
«Есімде тек таң атсын» т.б. шығармашылығы өзінің өміршең үнімен әдебиетке
тын ... алып ... ... жайт. XX ғасырдың алғашқы кезенінде осы үш
тұлға шығармашылығына еліктей, болмаса ... ... ... ... жас ... өз ... азатшыл идеяны арқау етті. XX ғасыр
бас кезіндегі «Қазақ» жазба ... ... үлес ... ... көркемдік мәні мен маңызы аса зор өлендерінің аталмыш басылымда жиі
жарияланып тұруының қазақ поэзиясының биік бір белесі боп ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерге біз негізінен
онда жарияланған Міржақып Дулатов, ... ... ... ... ... ... ... ақындар жырлары жарияланды. Біз олдардағы ой
ағысының ... ... ... ... ... идеяның басым жатқандығын
байқадық. Содықтанда оларды ... ... ... ағартушылық мәніне
көбірек көңіл аударып, сол тұрғыдан талдауға тырыстық.
Осы тараушаны қорыта келе айтарымыз, «Қазақта» ... ... ... басты арнасы ұлт санасын ұлы күреске ояту ... ... Оны ... ... ақындардың шығармашылығы арқылы танып білуге тырыстық.
Мұның өзі «Қазақ» газетінің қазақ поэзиясын ... ... ... ... дамыта алғандығын танытады.
2.3 Өлең-жырдағы ағартушылық идея көрінісі
ХХ ғасыр басындағы бес милион қазақтың мұңын мұңдап, ... ... ... көздегені Ресейдің империялық саясатының негізінде
өркениттен кенже ... ... ... өрге ... ... Ол, әрине,
ағртушылықпен тығыз байланысты. Ал, ағартудың қайнар көзі – надандықпен
күрес, ғылым-білімге үндеу. Ендеше, « ... ... ... ... ... алға ... заңды да. Осы бағыттағы өлеңдерді көп жазған
«Қазақ» газетінің негізгі авторларының бірі – ... ... Ол ... ... ... ... тұрақты авторы.
Бейімбет Майлин шығармашылығы қазақ әдебиеттану ғылымында аз зерттелген
жоқ. Бейімбеттанушылардың өзі бір ... ... ... ... Ордалиевтерді былай қойғанда, бүгінгі Тоқтар Бейісқұлов, Серікқали
Байменшин сынды зерттеушілер Бейімбет дүниесін ... ... ... түгендеу жолында аянбай еңбек етіп келеді. Және ... әр ... ... ... болмысын толыққанды ашуда
жаңаша көзқарас танытып, бүгінгі күн талабы тұрғысынан ... ... Бұл, ... ... ... Бейімбет Майлин мұрасын танып-білуде әлі де болса ақтандық
тұстар баршылық. Бұны бір ... ... әлі де ... ... ...... шығармашылығын қарастыруда көбіне төңкерістен
кейінгі туындылары көбірек назарға алынып, ақын-жазушы ... ... ... ... ... келуі. Әсіресе, ... ... көзі ... ... ... ... – «Қазақ»
газетімен болған творчестволық байланысы көп сөз бола ... ... (Т. ... С. Байменшин) аталып өткенмен, бұл мәселеге
арнай ғылыми сараптама жасала қойған жоқ. ... ... ... ақын
ретінде бағын ашқан, талабына қанат ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов сыңды арыстарымыз
жас ақынның ... ... ... ... ... еш
қателеспейміз.
Әлбетте, Бейімбет Майлин ... ...... еңбектерде «Қазақ»
газетімен «Айқап» журналы аталмайды десек, артық ... ... ... ... ... ашып ештеңе айтылмайды. Сөзіміздің дәлеліне ... ... ... ерте жаза ... «Штат» деген өлеңі «Қазақ»
газетінде 1914 жылы ... ... ... ақын ... ... ... ... береді» [86, 198 б.] Бұл – алғашқы Бейімбеттанушылардың
бірі профессор Темірғали Нұртазиннің пікірі. Қазақ ... ... ... ... ... арғы жағын айтқызбай отырған ненің «қаһары»
екенін біз ... ... Енді мына ... ... ... «Білімнің
ептеп дәмін татқан Бейімбет Тройцкідегі «Уәзипа» ... ... ... соң ... ... ... ... оқуды армандайды. Сөйтіп, 1914
жылдың күзінде осы медресеге оқуға алынады. Онда көбінесе ауқатты, ... ... ... Қаржысы жоқ кедей балаға бұл медресенің оқу
жағдайына төзу оңай соқпайтын. Сондықтан да бір ... ... ... Бейімбет мұны да тастап кетеді. Осы кезде ол өзінің «Мұқтаждық»
атты ... ... ... [87, 336 б.] Бұл ... әдебиетші Сейділда
Ордалиевтің Қазақ әдебиеті тарихының үш томдығының Бейімбет Майлинге
арналған тарауындағы ... ... аты ... заты сөз ... Себебі
тағы белгілі, өйткені өлең алғаш 1913 жылы «Қазақ» газетінде жарияланған
болатын.
Осы бір ... ... ... С. Байменшин: «Бұрын ... ... ... орны ... ... көрсетіліп
келгені мәлім» [88, 36 б.] - деп, көп ... бойы ... ... ... жатқан жайдың сырын ашады.
Шындығына келсек, Бейімбеттің қаламгер ретінде қалыптасуында «Қазақ»
газетінің қызметі өте зор. Ол ... ... ... мен ... алды
мақалаларын осында жариялаған. Жарық көрген өлеңдері - әдебиетке жаңа
бағыттағы ақынның ... ... ... ... ... ... пен ... арасына жік салған кейінгі зерттеушілер. Олар уақыт
сұранысына сай «Қазақ» газетінде ... ... ... мүлде
атамауға, атай қалған жағдайда теріс бағалауға мәжбүр болды. Бұл, әрине,
көбіне Б. Майлинді кеңестік қоғам тұсындағы ... ... орай ... ... ... ... «Қазақ» газетін өзінің творчестволық
өсуінің ұстазына санаған. Мұның дәлелі көп, әйтсе де ... ... жөн ... 1931 жылы ҚазААП-тың құрылуының 6 жылдығына орай «Жаңа
әдебиет» журналы «Кім қалай жазған?» ... ... ... ... ... ... Т. Бейісқұлов «Ақиқат» журналының бірнеше
санында жариялады. Онда Бейімбеттің де ... бар. ... ... жазуға
қалай келгендігін еске ала отырып, «Қазақ» газеті туралы мынадай деректер
келтіреді: «Осы жылдары «Айқап» журналы ... ... ... ... болдым. «Айқапта» басылған өлеңдерге еліктеп жазатын болдым.
Бірсыпыра өлең жазып, «Айқап» ... ... де ... ... ... ... ... өлең жазуды доғардым. Басқа ұсақ хабарларымды
«Айқап» басып шығарды, ... ... де ... ... ... ... өлең басылып тұратын болды… «Айқап» сияқты «басылмайды» деген
жауапты беруге сараң еді. Сөйтіп жүріп ақырында 1913 жылы ... ... сәл ... ... ... ... ... 1914 жылдың 16-
желтоқсанындағы 90-санында жариялаған). «Қазақ» ... ... ... ... [89, 54-55 бб. ... ... ... уақытты еске алсақ, Бейімбеттің «Қазақты» өзінен
алшақтатқысы келгенін көрініп-ақ тұр. Бұл «алашшылдар» ... ... ... арты айыпталған кез еді. Ендеше олардың ұлтшылдық ... ... ... ... ... ... Бірақ осы
естелікте бір шындықтан ол аттап кете алмаған. Бейімбет өзін ақын ... ... ... ... ... ... басылып шыққан. Бұл
шындықтан жалтарып кету еш мүмкін емес. 1915 жылы ... ... жас ... осы ... ... ... қарасы…» деп бағалаған
болатын. Енді «Қазақ» ... ... ... өлеңдері
жарияланғандығына назар аударайық. Бұл басылымда Бейімбеттің «Штат», ... ... ... ... ... ... ... «Ұлу»,
«Алаш ордаға», «Уа» атты өлеңдері жарияланған.
«Қазақ» газетінде әр жылдар да ... бұл ... ... ... Олар бірде нәзік ... ... ... енді ... ... ой ... ... азатшыл оймен, Алашшыл идеяның ұранын
көтеріп, ел ... мен ел ... ... ... ... да ... ... бұлардан Бейімбеттің ақын ретіндегі қалыптасып
қалған қолтаңбасы айқын танылады.
«Уа» атты өлеңі ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері табиғаттың әдемі көріністерін тұрмыспен астастыра
суреттеумен өзіне тартады. «Ай, Мұқтаждық», «Байлыққа» ... ... ... ... ... кесір-кесапатын көрсетіп әлеметтіе
мәселелерді арқау етсе, «Штат», «Мұсылмандық белгісі» өлеңдері ел ішіндегі
келеңсіз жайттарды ащы ... ... ... ... «Қазақ» газетінде
жарияланған өлеңдерінің ішінде газеттің алғашқы санында Ахмет Байтұрсынов
жариялаған мына бағдарламалық жыр жолдарының:
Алыстан іздеп келген ... ... ... ... жайын соның кеңесуге,
Қазақтың бас қостырмақ қауымдарын.
талабынан шыққан «Қазаққа», ... ... ... де ... ... ... ... өткен Б.Майлин
өлең өлкесіне өзіндік үлесін салған, оған осы «Қазақта» ... ... ... ете ... ... – сезімнің нәзік қылын шертіп,
ойды оятып, әсем де әдемі суреттерімен еліктіретін құдіретті өнер емес пе?!
Біз бұрынғы ... ... өз ... тек ... ... арқау
етіп, тұрмыс-тіршілікті жырлаған ақын ретінде танытып келдік. Ал ... ... (1915, ... ... «Уа» ... көз салсақ, бұл
ойдан тез қайтуға тура келеді.
Ойымда, сөзімдағы сенсің қалқам,
Сен ... ... ... ... ... аспандағы адастырмас,
Қолымды саған сермеп, саған артам, -
деп басталатын өлең, бозбала ... ... ... ... ... сезімнің сырын жаяды. Ғашық көңілдің көзсіз кебелектей жай күйі
өлеңде әсем ... ... ... берілген жас жігіттің ессіз
махабат еліктен сезім шырғалаңы оқырман жүрегін селт еткізері ... мен шын ... айды алам ... осы ... ... ... ... құр үмітпен мақсұт болар,
Мұны еткен әлде тағдыр, әлде шайтан.
Бейімбет өлеңдеріндегі ... ... де ... ... ... ... Ақын табиғатты өлі күйінде суреттемей, жанды етіп ... Оның ... ... бар ... ... ... ... тынысын ашуға әсер етердей. Мәселен «жазғы хабар»
өлеңінде («Қазақ», 1915, №126, 14 май) осы жайттар ... ... өтіп ... айы ... ... ... құтылды өткен.
Ұшқан құс, суда балық құс-құмырсқа,
Тірлікке қам қылып жүр бәрі ... ... жоқ ... текке,
Көздерін үмітпенен салды шетке.
Гүлденіп қара жерде нұр беріп тұр.
Ниеті жайлы болу жалпы көпке.
«Қазақта» жарық көрген Бейімбет ... көз сала ... ... ... ... ... ... қарсы қоятын-жастар, талаптылар»
[87, 215 б. ] ... ... Ақын ... өзін ғана ... ... ... ... қалмауына жағдай туғызып отырған жайды да ... ... - ... ... кесір – кесапаты.
Бейімбет Майлиннің «Қазақта» жарияланған алғашқы өлеңі «Штат» (Қазақ,
1914, №90, 14 ... Өлең ... ... ... ...
пығылды әкімдері момын елге таңған жаман ... ... ... ... не ... ... ғой ... азабыңа,
Байларға мыңды айдаған күлгірленіп,
Алдаумен іліктірдің тұзағына.
Өлең ә, дегенде – ақ Орыс отаршылдарының бұратана ... ... ... ... ... өзіндік көзқарасын білдіріп, сынаудан басталған.
Ол орыс ... ... ... ... ел басшылығына штаттық орын
бөліп, ол сайлау арқылы өтіп, елге ... ... ... ... ... ... жүйе еді. Елдің бірлігін кетірген осынау саясатқа ... ... ... ел ... отын ... ... мал ұстаттың.
Жау қылып туысқанды көрмейтұғын.
Күнбе-күн арамызды алыстаттың.
Немесе:
Болыстық, ауылнайлық тіккен туың,
Сараңды мырза қылды сенің буың.
Ел басы, жұрт ... сені ... ... ... жермен суын.
Елге індет болып жабысқан осынау жаман әдеттің, ... ... ... ... ... ... ... не дегенде, ақын мұны жұрт надандығынан
және орысқа бағынған, ... ... ... ... жанды улаған жаман
қасиетінен көреді.
Бірлік пен берекені жойдың тәмәм,
Мұныңды сезбей ... ... ... ... арқасында
Дәуірлеп дәурен сүрдің біраз заман.
Бейімбеттің бұл өлеңінде ағартушылық та қуат бар. Елді ... ... ... ... ... ... ақын, алдымен өзі үлгі ұсынады. Өзінің
бұл «аурудан» қашық екендігін, оған еш ... жоқ ... ашық ... ... ... үйреткен, ел бүтіндігіне нұсқан келтіретін талас
– тартыстың себептері ... ... ... үндейді. Мұнда, ол
әсіресе, жастарға үміт артады:
Қой ... ... ... ... енді ... ... ... жаңа талап алдырам деп,
Мойныңды бұра берме бекер жаным!
Айтайын жылы сөзбен; жарықтығым,
Бұрыңғы сіңсін саған шыққан шығын.
Берсеңде бір ... мен ... бар ... кет ... ... ... өзара сабақтас, бір-бірімен тығыз
байланысты екі өлеңі бар. Олар «Ай, Мұқтаждық» (1915, №96, 25 ... ... ... (1915, №98, 23 ... ... қарайлас, қабат
шыққан бұл өлеңдер уақыттың өткір ... алға ... ... ... ... көтерумен құнды. Алғашқы өлеңді Бейімбет «Ғалия» медресесінде
оқуға қаржысы жетпей, қиналып жүргенде шығарған ... Өлең жас ... ... ... ... мұқтаждыққа қарғыс іспетті ащы зор ... ... ... ... ... ... ... бұғау құрдың ғой,
Қолды созып, бойды жазып жүргізбей,
Ауру жоқ бір мүгедек қылдың ғой.
Тоқтау салып, кейін қарай тартасың,
Жас талапқа бір ... ... ... ... ... жел ... қалтасын.
«Мұсылмандық белгісі» өлеңінде ақын адамдар арасында наным ... ... ат үсті ... ... ... ... ... қасиетсіздікті ащы сынға алады. Академик Зейнолла Қабдолов
Бейімбет Майлин өлеңдерінің ерекшеліктері туралы ... ... ... тұла бойына күн шуағындай тарап, ... ... ... ... әрі жылы, әрі шымыр юморды ... ... ... жалпы Майлин
ақындығының өзгелерден оқшау, тек өзіне ғана тән ... ... 97 б. ] ... ... ... Міне Бейімбет өлеңдерінің осы белгілері
«Мұсылмандық белгісі» өлеңінен айқын танылады:
Шын жақсылықты ... ... ... ... ... қорып тұр.
Қалайынша қазақ надан дейсіңдер,
Қажы, сопы ауыл іші толып тұр.
Малы барлар Мекке ... ... жоқ, ... таза малы аппақ.
Бар мүддесі өзге жерге барып кеп,
Сөзі сыйлы, жұртты өзіне қаратпақ.
Зілсіз сықақ, жеңіл әзілмен Бейімбет ... ... ... ... ат ... үшін ... ... сойып салып отырған жоқ па? Бұл
мәселенің бүгінде де өзекті болып отырғаны өтірік емес.
Бейімбет ... ... ... ... ... ...
азатшыл ойды азық еткен жырлар. «Қазақ» төңірегіндегі қазақ зиялылары ... ... ... ... өз өлеңдерінде тәуелсіздік, теңдік
мәселесін ілгершіл идея ретінде ұсынған. Жалпы қазақ поэзиясында ... ... ... алға ... бірі осы – ... Оның «Қазақтай»
бейресми басылымда жарық көрген «Қазаққа» (1917, №243, 14 ... (1918, 263, 30 ... ... осының нақты айғағы. «Алашорда»
өлеңінің 1918 жылдарда жарияланғандығы, азатшыл идея бүгінге дейін Бейімбет
өлеңдерінің басты өзегі болғанын танытса ... атты ... мына ... ... ... кеңдік, туды теңдік басыңа,
Қатын, еркек, кәрі менен ... ... ... ... жой ... өзі келді алдыңа,
Зарлағаның бекер босқа қалды ма?
Туды теңдік бай мен ... ... ... міне ... той ... қай теңдікті жырлап, қай теңдікке шаттанып тұрғаны ... ... ... ... ... ... еркін күндері туғанына
шаттанады, еркін ел ... ... ... ... ... ... ... ақын. Нағыз теңдіктің өміршеңдігіне сенген ... ... алға ... азабын ол кезде сезінген жоқ еді. Сондықтан да
ол еркіндік ұранына өзінің үнін қосты. ... ... ... ... ... ... «Алашордаға» өлеңі Бейімбеттің азаттықты ту
көтерген Алаш ... ... ... ... қилы замандарда көңіл
түкпірінде қозданып жатқан ұлы үміт қып ... ... ... ... алаш ұлы тілегің!
Көп жыл жүріп қолға түскен теңдігің
Атқа мініп, ұраныңды шақырып,
Бірлік үшін басты ... ... ақын ... ... көздеген көзі ашық азаматтар бастамасына қуана
қол ... ... ... аяп ... уәде ... Ол ... істі қолға
алған. Азаматтар бастауының баянды болуын шын ... ... ... ... шығып қол басы,
Саф азамат бағылан болып жолдасы,
Жарық сәуле өндіретін қазаққа,
Мәңгі жылдар жасасын Алаш ордасы!
Әрине, ақынның үмітті тілегі ... ... көп ... ... қамы үшін енді ... таптық күресті жақтап, Социалистік
идеологияның жыршысына айналды. Бірақ қай шығармасы ... да ... өмір ... ... ... құнды еді. Өлеңде де, прозада да,
драматургияда да ол тек шындықты жазды, өмірдің өзінен ... ... ... ... ... ... шынайы өнер туындысы жасады.
Бейімбет Майлин 1934 жылы «Екі ... ... атты ... ... ... мен ... ... [89, 215 б. ] деп жазыпты
Әдебиеттің өзге жанрына қарағанда, өлең адам ... ... ... Ол – мұң – шерді де, сезім – шаттықтықты да ... ... ... дүние. Ұлы Абай «Өлең – шіркін өсекші жұртқа жаяр, сырымды айта
бермей» деп, ... ... ... ... Өлеңді жан толқынысының қысымынан
жарататын Бейімбет – ақын ... ... ... ... ... жоқ қарапайымдау прозаға күш салған болуы керек. Жазарын жаза
алмаған, айтарын айта алмаған ақынға ... ... шер бар ... ... ... жарық көрген Бейімбет өлеңдері оның ақын ретінде
қалыптасу жолын көрсетумен бірге жүрегінің ... ашып ... ... ... Майлиннің ақын ретіндегі кіршіксіз пәк сезімі, ел
тілеуін тілеген адал ниеті, ұлтын ұлықтаған ... ... ... ... ... ... жыл бойы ... газетінде жарияланған өлеңдердің сыртқы түрі,
тақырыбы сан алуан болғанымен, сайып ... құяр ... ... жері ... ... ... Ол – сол ... ең бір өзекті нәрсе – халықтың теңдігі
мен ел ... ... ... ... ... ... ... тұрған, ел өміріндегі көкейкесті мәселені аттап кете ... бар ... көзі ашық ... ... ... көмкерген
халқын оятуға, соларды басқа озып бара жатқан елдермен теңістіруге шақыру
жолына жұмсады. Сол зиялыларымыздың бірі, газеттің ісіне ... ... ... бірі – ... ... (1894 – 1933 ж.ж.). Ақын әрі
журналист Сәбит әуелі ауыл ... ... ... ... ... төте оқу ... негізделген медреседе оқыған екен. Ол Жетім,
Сәбит, Іс, Жиналин Сәбит, Жиналин С.Д., ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту мәселелеріне арналған көптеген ... ... ... ... әр жылдарда жарияланған «Азаттық күні»,
«Әр жан әр түрде», «Жаз», «Жанға» (Уай жаным), «Тоты құс», ... жыл ... және ... деген өлеңдердің авторы. Біздің мақсатымыз
«Қазақ» газетіндегі өлең-жырларды талдау болғандықтан Сәбит Дөнентайұлының
өлеңдеріне тереңірек ... жөн ... ... ... 1915 ... 122-санында ақынның «Жаз» атты өлеңі «Өлең-
жыр» айдарында берілген.
«Жаз келіп ... ... ... ғибрат көзбен қарайық та.
Жадырап жазылды жан қысылғаннан,
Жолы хақтың берген танайық па», -
деп басталатын бұл өлеңінде автор ... ... ... ... өмір
сүре бастайтын, төрт мезгілдің ішіндегі ең кереметі жазды ... ... 1915 ... ... Сәбит Дөнентайұлының «Тотыға»
атты өлеңі жарияланған. Сырттай қарағанда тотықұс ... ... ... ... ... ашар ... шоқ отымсың.
Солай бола тұрғанымен оның ішкі сырына, мәнісіне, тереңірек үңілсек,
басқа жайға да қанығамыз.
Кең ... көре ... ... отырсың.
Еліктеуің болмаса,
Өз сарайың соқырсың.
Соның үшін қарға боп,
Босансаң… шоқырсың.
Сәбит Дөнентайұлының мысал өлеңдердің ғажап шебері екенін ... ... ... осы ... ... Ақынның бұл өлеңі де мысал
өлеңдерінің қатарына жатады. 1915 жылы жазылған бұл өлеңнен осы ... ... ... ... ... ... тани ... Қазақ қоғамының
болашағы, оның дамуы С.Дөнентайұлының ... жан ... ... Ақын ... қазақ елінің ертеңі айқындалатын тұста ел
сенген, ел үміт ... кей ... ... ... ... ... ... болып «құйқылжытып» жүргендігі оңатын қылық емес еді.
ХХ ... ... ... ... ... ел азаматтарының молынан
болғандығы белгілі. Әрине олардың қуғын-сүргін құрбаны ... ... ... Дөнентаевтың «Тотыға» деген мысал өлеңінің
Білмей таң боп отырсың,
Жарқыраған заманның
Алтыны ма, жезі ме?! –
деген соңғы жолдарынан сол кездің, яғни заманның ... ... ... ... кандидаты «Қазақ» газетін зерттеуші, журналист
Қайрат ... ... ... ... не ... ... ... тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев
үстіміздегі жылы ... күні ... ... ... кезекті жиналысы мінбесінен елге құттықтауында большевизмнің
адамзатқа жасалған теріс тәжірибесі терроризмге тән құбылыс болғанын жалпақ
әлемге жария етті. Осы ... ... ... ... заманда айыра білген
Алаш публицистерінің көрегендігіне қайранбыз: «большевиктер дәурені ... ... ... ылаңының кесірі тез арыла қоймас. Большевиктер
мемлекет ... ... ... ... ... талайды, бодырып, былғап
кетер» («Қазақ» 1918,5 қаңтар) ... ... ... - дей ... ұлт ... ... ... құлаққа ілінбей, жетпіс
жылдық тәжірбие барысында орны толмас қайғы- қасіретке ұшырауы болды», ... ... ойын ... Біз жоғарыда басқа тақырыптағы өлеңдерін ... ... ... ... ... 1917 ... №225 – санында
«Азаттық күні» атты ... ... ... ... берген күні,
Көл – дария көздің жасын көрген күні,
Талайдың тіршілігін қол сермеген,
Қайғысын тас- талқан қып бөлген күні.
деген әдемі жолдармен басталатын өлеңнен ... ... ... ... ... сыймай тұрған бақыт ерекше сезіледі. «Алла ... ... - деп ... ақын. Көз жасымыз тыйылып,
қиындықтардың бәрі ұмытылатын болады» деп ... ... ... ... ... ... ... автор сол кезеңдегі бүкіл қазақтың көңіл-
күйін сыйғыза білген.
-
Бостандық өмір ... ... ... жұрттың сойын созып, төнген күні.
А құдай, ұзағыңнан жаза көр деп
Іркіліп көзге жастың ... ... ... соңғы шумақтар, қарапайым сөздер мен тіркестер тұрса да, ... мен ... күй, ... ішкі жан тебіренісі әдемі суреттелген,
жеткізілген. Сәбит шығармашылыған жете ... ... ... ... халқының тұйықтан жарыққа, жарқын болашаққа меңзеп, ... ... ... демократ-ағартушылардың бірі С. Дөнентаев болды
өзінің революцияға дейінгі шығармаларында қазақ халқының ауыр ... [92, 43 б.], - десе оны біз осы ... ... ... ... газетінде өлеңдері жиі жарық көріп тұрған ақындарыдың бірі –
Ахмет ... Ақын ... ... халқына деген шексіз сүйіспеншілік
пен елдің ... ... ... ... ... тұрады. «Тілегім» өлеңінде
ақын көкейіндегі көңілін күпті етіп жүрген тілектерін ... ... ... Алашының өнер- білімге қол жеткізіп, ғылым соңына түсуінде жатыр.
Азамат алашұлы атағымен,
Ғылымның тұлпарына мінген көрсем.
Үйренген білім- өнер арқасында,
Рахат тыныш дәурен ... ... ... бәрін көріп,
Құдайға арманым не, сол күні өлесм» [93] –
деген өлең жолдарында ақынның асқақ арманы жатқан жоқ па? ... ... ... ... қосылып, басқалармен тереземіз тең болса екен деген
тәтті тілек ақын ... ... ... ... ... құтылудың
жарқын жолы сауат ашу ісі – XX ғасырдың басында басты мәселенің бірі болған
белгілі. Ахметтің бұл ... ... ... ... ... ... емес
еді. Өнерді өркендететін нәрсенің біріншісі - өмір ... ... ... ... ... Ақынның суреткерлегі қабілетінің
мықты болуы оның интеллектуалдық, эмоциялық ... ... ... ... тікелей қатысты. Осындай өзінің бар
қабілетінг, бүкіл білімі өз шығармашылығына сарқа ... ... ... үшін ... пида ... алаш ... бірі – Ахмет маметов.
«Қазақ» газетінің 1917 жылғы 222- санында «Алашқа сәлем» атты өлеңде А.
Мәметов теңдікке қол ... ... ... ... ... бүгін елге ерік болды,
Сұрай бер керегіңді бастан алаш?»- деп еркіндік алған елін алға қарай
батыл қадам жасай беруге ... Алда ... ... ... ... ... бәйгеге қосылған жүйріктей жұтынып жорта беруін тілейді. ... азат ... ... ... ... ... ... алаш» деп,
көтере дәріптейді А. Мәметов ел өміріндегі ... ... өзге ... ... жағасында» деген өлеңі табиғат көрінісін суреттеуге арналған:
Бір заман бақа дауысы шуылдайды,
Ән қосып су ... ... ай ... ... ... беті ... ... жыбырлайды.
Тағы да жардағы ағаш бастарында
Бір – біріне жақын қастарында,
Құйылыпты ... ... ... қосам мен де тұрып астарында [94].
Қарап тұрсаңыз, айлы түн астындағы айнадай ... көл ... ... ... ... әр ... үн ... табиғат симфониясының
келісті үйлесімін керемет суреттейді.
«Қазақ» газеті бетінде бұл сияқты табиғат ... ... ... ... ... басты себебі, газет алға қойған ... ... ... ... ғана – ел ... ... ... тек саяси ой- түйін мен
өршіл үн оята ... ... ... ... ... зиян ... әбден
мүмкін, бірақ уақыт талабы қашанда алға өз мақсатын қояды.
«Қазақ» газетінің ... ... ... ... ... отырған
ақындардың озық- үлгілі өлеңдері, қазақ ... әр ... ... ... болды. Газет бетінде көркем жазылған, мазмұнға бай сапалы
өлеңдер іріктеліп ... ... ... ел ... алар орны айрықша
болған. Ол өлеңдері халқын сілкінте оятып, жігерін жаныды.
XX ғасыр басында Алаштың ақылы мен ... ... ... ... баспасөз болғандығы, соның ішінде ең ұзақ мерзімде ... ... орны ... екендігін дәлелдеуіді қажет етпейді. Бұл сөзімізге
еңбекке арқау болған ұлт ... ... жыры ... ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ баспасөзінің тыныс ... ... ... алаш азаматтарының бірі – Ғұмар ... ... жылы ... ... Көрнекті ақын әрі ойшыл философ, сонымен қатар
қайтакер- ағартушы Ғұмар Қарашев өзінің ... ... да ... ... араб, парсы, түрік татар тілдерін жетік білген ғалым болған. Оның
әдебиетіміздегі орнын ғалым М. Тәж-Мұрат: «Ғұмар поэзиямызға өзіндік ... ... ... ... [95, 326 б.], - деп ... Сол ... жиі араласып тұрған ол өз шығармаларын бірнеше ... ... ... ... Мысалы, Ғабдолла Мұштақ, Ғұмар әл - Қараши,
Ахунд ... ... Ғ. ... ... ... Ғ.М. және тағы ... ... газетінің бетінде Ғұмар Қарашұлының жер мәселесі, дін туралы,
муфтилік туралы тағы басқа ... ... ... ... «Екі ... ... ... шыққан. Біздің мақсатымыз «Қазақ»
газетінің бетіндегі өлең жырларды талдау болғандықтан біз тек ... ғана ... 1915 ... 120 санында ақынның «Екі бауырға» деген өлеңі
жарияланыпты.
Жік салмай, екі бауыр, араңызға,
Төрдегі байқап қара ... ... дала тисе ... ... бір қараңызға,-
деп басталатын бұл өлеңде автор сол кездегі ... ... ... әрқайсысы өз шамасынша жырлап өткен- бірлік, тұтастық ... Ал ... ... ... жаттық емес «қазақ, татар»,
Баласы бар ананың өскен қатар.
Біріксе жөней бара ... ... таң ... ... ... -
деген жолдарынан автордың қазақ пен татардың ... ... ... жақтаушысы болғандығын көреміз. Келесі шумақтардағы қала ... тең мен ... дос пен қас, күн мен түн, ... пен жат, ... тән секілді тіркестердің қатар алынуы өлеңді ерекшелеп-ақ тұр. Өлеңнің
мағынасының бүгінгі күнмен үндестігін біздің ... ... ... ... ... болғандығымыз дәлелдейді.
«Жасасын, Алаш! Көркейсін Алаш!» деп ұрандап өткен ағаларымыздың алдына
қойған мақсат – ... ... ... ... тігінділері нақты
дәлелдейді.
Кез келген шығарманың идеясы мен мазмұны сол шығарманың авторының көңіл-
күйіне тікелей байланысты болады, сондықтан да сол ... ... ... тұрады. Бұл туралы Әбіш Кекілбаев өзінің бір ... ... - ... – оның ішкі ... ... ... ... толы интеллектуалдық, эмоциялық ... ... ... ... да жазушының идеялық бітімі - ... ... және ... ... ... ... ... кең, әлдеқайда күрделі ұғым», - дейді.
Сол кезеңдегі келеңсіздіктерді өз ... ... ... барып туған әсерлерін, ойларын, көңіл – күйлерін өз шығармаларында
көрсете білген азаматтардың бірі – ... ... Ол ... қыл ... ... тұрған кезеңде ұлтты сақтап қалу жолында
аянбай еңбек еткен. Ақын, жазушы бомаса да, ... ... ... өз ... елдің саяси шаруаларына белсене араласқан азамат.
«Қазақ» газетінің 1916 жылғы 132-санында оның «Өлең - жыр» айдарымен
«Әркім өз ... әлде ... ... ... ... ма, жоқ па ... жақыным.
Істеп жүрген ісімнің,
Оңын, теріс, мақұлын, -
деген жолдармен басталатын бұл өлең шағын төрт шумақтан тұрады.
Өлеңді автор ... ... ... ... ... ... басты мақсаты - тыңдарманының, ... ... ... ... ... ... ... ұялайтындай ой тастау.
Жүсіпбек Басығараұлы:
Өз ойымда данамын,
Елден үздік дарамын.
Сынға түссем біреуге,
Жарты жолда қаламын, ... ... ... тән ... сүйгіш қасиеттерді айтып зілсіз мысқылмен
беріп, оқырман езуіне күлкі үйірілтеді. ... ... ... ... жөн жұмысым,
Оқтай түзу жүрісім.
Басқаларға сынатсам,
Ұнамайды түк ісім –
кейпіне ел көзқарасы мүлде ... ... өте бір ... ... деп сырт ... еме, дұрыс айтсын.
Өзіңді-өзің көтерме,
«Ой сабазды!» жұрт айтсын, -
деген соңғы шумақта автор әр ... ... ... ел ... өзің ... кеудеңді соқпа», - деген ой тастайды.
Біләл Сүлеевтің «Қазақ» газетіне «Қаптағай» деген бүркешік атпен бірнеше
өлеңдері басылған. Ақынның өлеңдері ... ... де, ... ... елең ... ... жыр ... тұрады.
Б. Сүлеев елдің әлеуметтік жағдайына байланысты өзекті мәселелерді ... ... Ақын ... ... ішкі ... сырларын, табиғаттың
әртүрлі құбылыстарын бейнелі суреттеуге ... Бұл ... ақын ... өте ... ... ... атты өлеңін алып қарасаңыз, адамға тән
сезім құбылыстарының бірі – үміт ... ... ... айтылған. «Үмітсіз –
шайтан» немесе «Үмітіңнің үзілгені - ... ... ... өмір ... ... ... адамның дүниеде шарасыз күйде, шарқ ұрып, ... ... ... ақын бұл ... ... ... одан қанады.
Ұмытылған жан үміттен,
Сыбағасын алады.
Үмітпенен әр адам
Өз дегенін табады.
Үмітсіз адам ез ... ...... ең ... сүйеніші. Ол тек үміт арқылы ғана өмір сүруге
өзін бейімдейді. Ақын өз ... ... өз ... тірегі үміттен
айырмаңдар деген философиялық ой түйеді.
Ақын «Қазақ» газетінің 1915 жылғы 162-санында ... ... ... тулаған толқынның тентек әрекетін, теңіз бетін шайқай асыр салған
арпалысын ... ... ... ... бір ... ... ... көтерілді таудай – таудай.
Кетеді арпалысып, жан таласып,
Үстіне бір-бірінің ... ... ... ... ... ... ... тау жағадағы зеңбір тасқа,
Күрс етіп соғылады улап-шулап, -
деген өлең жолдарынан көз алдыңызға асып-тасып жатқан теңізбен, ... ... ... ... ... болып жатқан кезде, кенет
аспанды тіліп кетердей жарқ-жұрқ ете қалған ... ... ... жөнелген көк аспанның дауысы құлағыңызға естілгендей болады. Біләл
Сүлеевтің «Толқыны» табиғат ... ... бірі ... ... ... ақынның символикалық бейнелеуі, нені меңзеп ... ... ... ... ... ... келе ... заманның жұмбақ
өзгерістерін астарлай көрсете кеткен. Сол күшейіп келе жатқан дауыл бізге
де жетпесе жарар еді ... ... ... атты өлең Октябрь революциясы тұсында жазылған. Біләл Сүлеев
бұл өлеңді кешегі жасқанып, жалтаңдаған қазақ кедейлерінің көптен күткен
әділдік таңы ... ... іс пен ... тек ... ... ... айтады:
Жалған жағыңды,
Көрді ғой жаратқан.
Кеше түн, бүгін күн,
Жарқырап таң атқан:
Әділдік, азаттық,
Дүниеге таратқан.
Құрдастық, тегістік
Түрімен жер жүзін
Балқытып ... ... ... ... ... теңесе, жаңа өмірдің есігінен сергек
аттауға шақырады. Ел ... ұлы ... ... ... ... ХХ ... ... қазақ әдебиеті дамуында екі бағыт айқын
танылатыны белгілі. Олар ... ... ... Бұлардың ара жігін айырып жату біздің ... ... ... ... бұл ... белгі беретіндігі еш талассыз. Бұған
біз жоғарыдағы екі тараушадан нақты мысалдар таптық деп білеміз.
«Қазақ» ... ... ... ... ... ... озық-
үлгілі өлеңдері, қазақ поэзиясының әр қырынан дамып, өсуіне негіз ... ... пен ... ... ... ... өтіп ... өлеңдер қай талапқа болса да жауап бере ... еді. ... де ... басты талап болғаны көзге анық шалынады. Оның бірі өлең ... ... ... екіншісі өлең мазмұнындағы ... ... мен ұлт ... ... ... мәселелені көтере білуге деген
талап. Бұған қарап ... ... ... ... ... тек ... қуып
кеткен екен деуге болмайды. Онда жүректен қозғап, көңілден тербеп ... ... ... ... әсем де әдемі лирикаларға да орын табылды.
Онсыз өлең сөздің сәні кірер ме?!
Мазмұнға бай, түрі ... ... ... алғашқы газеттің көркі болып
ғана қоймай, ақын болмақты мақсат тұтқан талапкерлерге үлгі, ... ... ... ... ... ... ... Ахаң бастаған ақындар
дәстүрін мұра тұтып, өлеңге ой тұндырып, көркемдігіне әр берді. Біз ... ... бола ... ... ... ... ... бұған анық көз жеткіздік.
3 «ҚАЗАҚТАҒЫ» ӘДЕБИЕТТІ ЗЕРТТЕУ МЕН ӘДЕБИ СЫН МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қоғамдық ... ең ... ... ... әдебиетке әрқашан да ең
ауыр міндет жүктеледі. Ақын Нұрдәулет Ақыш бұл туралы: «Әдебиеттің ... ...... ... ләззат беру және тәрбиелеу әдебиетке
жүктелетін ... ... ... ... дәндері», [89, 62 б.] ... Осы ... ... ... ... танып, оқырманға
тәлім-тәрбиемен бірге рухани нәр беретін қасиетін тап ... ... ... ... ... жайлы мақалалар.
Дәуірмен бірге тығыз байланыста дамыған әдебиет әрқашанда өсу ... ... Оған біз ... ... ... парақтай отырып куәгер
болдық. Сөз өнерін, яғни әдебиетті жасаушылардың қатарында ХХ ғасыр басында
мерзімді баспасөзге араласып, қолына ... ... ... ... аз ... тек өздері жазып ғана қоймай, жазба ... ... ... ... ... әдебиетті кәсіби деңгейге көтеруге қатысты өз
пайымдауларын ортаға салып, ақылға ақыл қосар өрелі ойлар ... ... ... бұл ... ... ... талғамды өсіріп, сөз өнерінің
көркемдік әлемі мен оған өнер түрі ... ... ... ... тани алар ... да ... ... еңбек сіңірді.
3.1 Жазба әдебиетті өркендету шаралары мен әдеби мұраны игеру жолындағы
бастамалар
«Қазақ» газетінде сөз өнері ... сан ... ... ... ... ойлар қозғалса, соның әдеби талғам-танымға қатыстысы және ... ... мен ... шебер талдай білген сыни мақалалары
– осы бөлімнің негізгі зеррттеу бағыты. Біз оны былайша ... ... ... ... ... ұмтылысты істерді бір іріктеп алып,
сонан соң әдеби талға-таным мен ... ... ... қатысты материалдарды
талдап таразыладық. Сонымен қатар ғасыр басындағы ... ... сан ... аса бай асыл қазынасы- ауыз әдебиетін жинау мен
бастыру, зерттеу мәселеріне қатысы бар ... ... ... жоқ.
«Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ баспасөзінде, әсіресе, «Айқап»
журналы мен ... ... ... ... шағын жанрда ғана
көрінбей, көлемді еңбектерге, мәнді шолу ... ... ... ... ... келе жатқан әдеби сынның туу процесі жүйелі
арна таба бастады» [12, 91 б], - ... ... ... сын ... ... мектебін қалыптастырған ұстаз-ғалым профессор Т.
Кәкішев. Демек, «Қазақ» газетінде жарияланған ... ...... ... сын ... қалыптасып, жаңаша белең алып, өзіндік
ерекшелігімен дамуының нақты куәсі. ... сыни ... ... ... ... ... жөн ... бағдар көрсетеді. Сондықтан
да «Қазақта» жарияланған сыншылдық ой-пікірлер жай ғана ... ... ... көпшілігі айтыс, пікір ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер батыл айтылып отырды. Қазақ
әдебиетінің дамуына мұндай талас-тартыстар мен пікір – ... ... ... ... ... ... ... газетінің әдебиет пен мәдениетке арналған
мақалалары әрі көркемдік таным-білік жағынан да, әрі ... ... ... қоюланып, тереңдей берді. Әдебиеттің жалпы мәселелері жанрлық шолуы
кейде баяндама ... ... ... ... ... ... ... беріп жатты. Тіпті әдебиет тарихын ... ... ... ... ... ... қоймай, әдебиеттің ел арасына таралуына
мұрындық болып. Сондай ел ... өріс аша ... ... ... ... ... жаюына өз септігін тигізіп отырды.
Мұның бір дәлелі «Қазақ» газеті ел арасында өріс алып келе жатқан әдеби
кештер өткізу ... ... ... жағып отырды. Өйткені мұндай ... ... ... ... бұхаралық сипат алуына септігін тигізеді
деп ... ... ... ... әдебиет кеші» (1914, 51),
«Қазақ әдебиеті кеші» (1915, 114), «Торғайдағы әдебиет кеші» (1916, ... ... ... (1916, 167) атты мақала – хабарлары ... ... ... ... ... кештерін ұйымдастырып, ел үшін
игілікті іс атқарып ... ... ... мен ... ... Ғұмар Алмасов пен Қосмұхамет Жабағин сынды ... ... ... ... ... ... өз халқының данышпан ұлдарына, дарынды
ақындарына, жыршы ... елді өнер ... ... ... ... ... ... артында қалдырған мұраларын
насихаттау, үлгі-өнегесін көпке таныстыру секілді жемісті ... өз ... ... Ол ... кәсіби деңгейге көтерудің бір тетігі ретінде
қарастырылды.
Соның нақты бір көрінісі «Білім ... ... ... ілегі.
Оларда «Білім жарысы» әдеби шығармашылықты жандандырудың бағдарлы жолы деп
бағаланды. Әсірес Ахмет Байтұрсынов жазған ... ... ... ... атты ... ... ... айқындылығымен қатты қызықтырады.
Онда жарыстың, оның ішінде білім ... ... ... ... ... ... ... бәйге тігу, жарыс ұйымдастыру
дәстүрі салыстырыла баяндалады. Жарыс, бәйге өткізгенде, дүрліктіріп,
бірнеше ... ел ... ет жеп, ... ішіп қарын қампиту емес, кейінгі
ұрпаққа пайдалы іс, үлгілі із қалдыру ниеті ... баса ... өнер ... ... ... ... ... Осыған ақылы жетіп,
есі енген жұрттар ғылым мен өнерді бірден бірге асыруға тырысады. ... ... ... істейді. Сол істердің бірі білім жарысы», - деп
көзделген мақсат ... ... ... жарысының биік өнегесі ретінде жыл сайын үздік ... ... ... ... сыйлығы үлгіге тартылады.
Ғылымның, өнердің ... ... ... ... ... қазақ
арасында мүмкіндіктің жоқтығы ескеріліп, әңгіме әдебиет ... кеп ... ... ... ... ... қазақ арасында білім
тарататын кітаптар шығаруға ... ... ... ... ... ... ... керегі бар жақсы романдар уа ғайри сондай сөздер
шығаруға мүмкін нәрсе».
Қазақ байларының ... ... ... ... ... ... ... шығынды қайтару жолдары да ... ... ... ... ғана ... ... ... бәйгеге
қарай бәйге берілген кітапты бір иә екі рет бай бастырып, ақшасын өндіріп
алатын болса, сонан ... ... ... өз ... ... ... ... жарысы істелсе, әуелі бәйге тігуге жомарттық көп керек болмас
еді, неге ... ... ... жақсы деп бәйге берілген кітап өтпей қалады
деп ... орын ... ... ... біз сөз ... ... – хабардың роман
жарысына бәйгі жариялауға қозғау салып, түрткі болғандығы анық. Бұл арада
«Қазақтың» ... ... ... ... ... ... ірі ақындар мен ... ... ... ... ... ... мәдениетін көтеру қамында тізе ... іс ... ... ... ... ... игілікті іс бастамасы қазақ халқының көзі ашақ
азаматтарының қолдауына ие болғандығын ... ... ... ... ... ... табады. «Қазақтың» 1913 жылғы 16 шілдедегі ... ... ... тігемін» атты шағын хабар жариялап, онда «мен ... ... ... ... ... ... тігемін», - дей келіп,
барша жұртқа ой салады: ... ат ... ... ... ... ... қазақбайдың баласы едік қой, енді өзімізден шыққан
білімділеріміз белсеніп жарысқа түсетін ... ... ... ... та һәм ... та болуында шүбә ... Сөз ... ... ... ... ... жариялап отырған Ахметишан ... ... ... ... Мұстафа Оразаевтың әкесі,
заманында көзі ... ... ояу, ... ... ... су ... жасауды мұрат еткен адам екен.
«Қазақтың» дәл осы жылғы 21 ... ... ... ... ащы ... бүкпесіз бедерленген: «Біздің байлар ... ... ... өлсе ... қалады деп ат шаптырып ас ... ... мал ... ... ... тең. Баяғыдан байларымыз
малын жау мен ... дау мен ... ... ... да, ... пайдасы, ғылым
талабы деген жолға өте сараң, мырзалықтары өз бастарынан ... ... ұсақ ... ... ... ... бостан босқа
шашылып, пайдалы іске келгенде кегежу тартып шегіншектеп шалатын ... ... ... ... ... да ... іске ... кіріскен көкірегі сәулелі
ардақты азаматтың бірі – Есенғұл қажы ... ...... аталатын, ондаған оқушылар мен студенттерді әртүрлі ... ... ... тағайындаған стипендиямен оқытқан, атақты
«Мамания» медресесін ашқан, жер ... ... ғана ... ... исі
қазаққа белгілі, даңқты әулет.
«Қазақтың» 1914 жылғы 28 ақпанындағы санында жарияланған Қапалдан жазған
хатында Есенғұл қажы Маманов: «1913 жыл ... ... бір ... бірі 5 ... бірі 2 ... Әнуарбек һәм Ниязбек есімді екі балам
дүниеден қайтты. Мен сол сүйікті ... ... ... ... ... тілеймін. Соның үшін осы жылғы қарашаның басына дейін ... ... һәм таза ... тұрмысынан роман жазушылардың бәйгесіне 200
сом ақша ... - деп ... ... 1915 ... 8 сәуірінде азаматтарға ашық хат жолдап жазылған
жәйға қайта ... ... ... ... қорытындылайтын мерзімнің
таяп келе жатқандығын ескеріп, сыншылардың Семей шәһәрына жиылып түскен
шығармаларды сарапқа салуын ... ... тек қана хас ... тұғыр биігінен көрініп, бәйгенің нағыз
көркем шығармаға берілуінде сыншылар құрамының атқарар байтақ еңбегіне зор
мән ... ... ... ... ... ... Бөкейханов,
Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов екеуінің бірі, ... ... ... ... ... ... Ақбаев, Нармамбет Ормамбетов
һәм Нұрғали Құлжанов», - дей ... бұл ... ... ... ... гүлденуіне кішкентай болса да ... ... ... толық орындалатындығын ашық айтады: «Жаңа бас көтеріп келе жатқан
бір ниет еді, бұған әр ... ... ... ұлт ... ... ... етулеріңізді өтінемін».
Есенғұл Мамановтың ұлт әдебиетін дамыту жолында атқарып ... ... ... ... үлкен журналисі Мұхаметжан Сералин көре қойып,
«Айқап» журналында «Роман жарысы туралы» атты көлемді ... ... ... ... мән-мағанасын, бәйге шартын тереңірек
түсіндіреді. «Әзірге қазақ ... ... ... барлық дәулетін жұмсап,
шекеқызбайға кіріп, ит пен ... жем ... ... бір ... ... ... қатарынан асып, үлгілі жұрттарға лайық іс істеп жатқандығы,
оның қараңғы түннің ішінде қалың ... ... ... айға ... ... [97, 105 б.], деуі ... шын. Баққұмарлық, шен-
шекпенге талас, майда-шүйде әрекет емес, туған халқы ... ... ... тілеуі естіген құлақтың айызын қандыратын, кісілікті
танытатын әңгіме. ... ... ... қолында дәулеті барлардың
арасынан жарып шыққан ұлт тағдыры ... онға ... ... ... дүниеге келуіне осылайша үлес қосқан еді.
Жалпы алғанда «Қазақ «газеті әрбір ... ... ... ... қатты назар аударды. Мәселен басылым алғашқы сандарының
бірінде «Қазақ ... ... ... ... онда ... ой айтылады:
«Қияметке шейін қазақ қазақ болып жасамақ, осы ғасырдың ... ... ... ... бетін түзесе, өзінің қазақшылығын ... ... әдет ... сай» ... ... « (казахская культура) құрып,
бір жағынан «қазақ әдебиетін» (казахская ... ... ... [41] ... ... негізгі мақсаттарының бірі қазақ әдебиетін
өркендету болған.
«Қазақ» газетіндегі әдебиетті ұйымдастыру мен оны ... ...... ... Сегізбайқызы. Ол – газеттің тұрақты авторларының
бірі. Нәзипа 1887 жылы ... ... ... ... мәдени қайраткер,
журналист, аудармашы болған. Нәзипа Қостанай қаласындағы орыс-қазақ әйелдер
гимназиясын ... Ол ... ... ... ... ... ... мен «Қазақ» газетінің бағдарламасы туралы пікірлерін
жариялап, белсенді ... ... ... ... 1915 ... ... ... деп қол қойған «Бір керемет жұмыс» деген мақала
жарияланған. ...... ... ... ... ... әдебиет және
басқа да түрлі ойындар өткізу туралы сөз болады. Автор мақаласында ... ... ... ... ... кеші ... сөз қозғайды.
«Драматический цензурадан өтпедік», - деген пікірлер келтіріледі. Яғни, кеш
бір қалыпты, тек ... кеш ... ... ... тұр. ... жұмбақ өлеңдер т.б. жазба әдебиет жанрындағы түрлі ойындар ... ... ... мақаласында шешендік сөздер мен ел аузында
жүрген түрлі ... ... ... өте көп қолданады. Мұның
өзі автордың ұлттық ... ... ... ... бірге оның мақала
жазуға немесе өз ойын жеткізудегі шеберлігінде танытады.
Мысалы: «Құдайдың күні таусылмай бораны ... ... бе?», - деп ... ... ... осы қалыпта тұрғанда адам баласының жоғының саны
артпаса, азаймайтын көрінеді. Жоғының саны көп, оны іздеп табарға жайы ... бірі ... ... ... Бұл ... біз ... халқының рухани баюы, елінің білімді жұрттар қатарына ... ... ... ... ... ол ... деп жазады: «Басқа
жоғары мәдениетті елдерге еліктеп біз де мәдени-әдеби кеш, ... ... ... ... ... Немесе келесі жолдарға назар аударайық:
«Атым келіссе, ... ... ... келіссе, атым келіспейді» деп
Жәнібек ... ... ... көп болып. Былтырдан бері ол
армандарынан ажырап, атаған істі түгелдеп тағы қолға ... ... ... 30
кісі учредитель қол қойып, Семей губернаторында ашуға рұқсат ... ... ... ... ... ... Бұл ... да «Атым келіссе, тоным
келіпейді, тоным келіссе, атым келіспейді», - ... ... ... ... ... ... Бұл – ... тиісті істерді атқарып
тастауғақолқысқалық отырғанына деген өкінішті ... ... өн ... ... өнер – ... жақын жалпы, қолына қалам ұстаған ... ... ... ... аша алмай қиналғанын, еріксіз тілі
«байланғанын» байқаймыз. Әйтсе де, Нәзипа Құлжанова ... ... ... ... «сендер тек сол жоспарыма қосылыңдар, бірігіп
жұмыс істесек алға басамыз» ... ... ой ... ол.
Сондықтан «Осындай жақсылық жолдарға ойын істейміз деп кезенген
жерлерде жол ... ... ... ... ... жаңа сөздерімізді - өлеңі
бар, қара сөзі бар, жиып – теріп бір кітап (сборник) ... ... ... ... бір ... жұмыс біткен болып табылар еді. Және
бұл цензура драма, комедия жазушылардың да ... болу ... ... ... мәні бар ... іс-әрекет жопарын ортаға салады.. Мақаланы «Бұл
істі қабыл көріп, қолға ... ... ... ... ... ... ... - деп аяқтайды. Автор сөзінің соңында аталмыш газетіне сенім
арта, үміттене сөйлейді. «Осы ... ... деп ... ... ... ... деген пікір айтады. «Жазып жүрген
шығармаларын, көкейде жүрген ойларын, айта алмай ... ... осы ... және ... жатқан ойын арқылы жеткізсін» дейді
ағартушылықтың қазақ ... ... ... ... ... Нәзипаны ағартушы ретінде терең тануға әбден болады.
Сол заманда әйел баласы күңдіктен құтыла ... ошақ ... шыға ... ... ... ... жүріп қызмет атқарған, елі-жері үшін
жанын пида еткен, басқа ... әлі ... ... ... ... Нәзипа Құлжанова сынды әйелдер суырылып алға шықты. Автордың
жоғарыдағы ... ... ... ... қанат жаюына деген
«Қарлығаштың қанатымен су сепкендей» септігін ... игі іс ... сөз ... ... кештерінде қазақ әдебиеті туралы баяндамалар
жасалып, салт-дәстүрге бейімделген ойын-сауық көрсетіліп отырды. Газет
сонымен қатар ... игі ... екі ... ... бар ... де ... Бірі – елге ... азық болса, екіншісі нақты қаржылық пайдасы.
Жиналған қаржының орнына қарай жұмсалуын «Қазақ» үнемі жазып ... ... ... ... Назипа ханум» хаты соған дәлел. «Былтыр Семейде
мұқтаж оқушылар пайдасына деп сіз ... қып ... ... ... да 18 сом ... ... «Қазақтың» бір нөмірінде шығарып еді.
Оның артынан сіз маған хабар бердіңіз… Енді ол ақшаға ... жоқ. ... ... шықты. Егер де областной правлениеден ол ақшаны қайтарып
қайта алсаңыз, басқа бір пайдалы ... ... ... ... ... мәселелер үнемі әдеби тіл мәселесімен
қанаттаса д сөз ... ... ... қазақ тілін қызғыштай қорып, оның
өзге туыстас тілдер боданына айналып кетпеуін қадағалаған ... ... ... ... ... және көркейтуді көздеген мақсаттар мен
істердің бірі ретінде арнайы сөз қылуды қажетсінетін ... – тіл ... ... шыға ... тұста-ақ бұл мәселеге айрықша назар аударды.
Әрине, бұған қатысты арнайы мақала жазылған жоқ. Бірақ, көп ойға ... ... ... ... ... сүбелі мақалаларында осы
бір ділгір мәселе үнемі сөз болып, ... ... ... ... ... 10 ... ... «Орынбор 10 февраль» атты бағдарлама іспеттес
мақалада өзге өзекті мәселелермен қатар, тіл ... да сөз ... ...... ... Ұлт ... ұлы жоқтаушысы осыған қатысты
пікірлерін былайша түйіндейді: «Басқа жұртпен араласқанда, өз алдында ұлт
болып, өз ... тілі бар, өз ... сөзі бар ... ғана тұрады. Өз
тілімен сөйлескен, өз ... ... ... ... еш уақытта адам
құрымай, жоғалмайды. Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да ... ... ... тіл. Сөзі ... ... өзі де жоғалады».
Міне, осы бір керекті нәрсенің тамырын басқан өткір ой – ... ... ... . «Қазақ» газетіне зер сала қарағанымызда,
ұлттық тілдің ... ... екі ... ... ... ... ... алғашқысы 1914 жылы болған. Петербургта өткен ... тіл ... ... ... ... татар тілінің түрік қауымды
жұртқа ортақ тіл болып қабылдауын сұраған. Бұл съездің ... ... ... 1914 ... 85-90-санында жариялады. Осы ... ... ... ... деп ... «Мұсылман съезі қараған
закон ... ... екен ... ... ... ... ... деп» [98]. Бұдан әрі автор өзінің бұл бапқа қарсылық ... Ал ... ... емес еді. Оның ... автор нақты
дәлелдермен байыптайды. «Түркі затты халықта біздің қазақтай бір жерде тізе
қосып, қалың отырған іргелі ел жоқ. ... ... ... ... ... ... қайдан білсін, біз кітап жазып, журнал, газет ... осы 3-4 жыл ғана ... Анық ... ... ... тілі ... ... арналы ойын Абай, Шәкәрім, Ахмет, Міржақып, ... ... ... де ... ... да ... әрлі де нәрлі
қазақ сөзінің асыл қорының ... ... ... ... ... бар, бір ... тізе қосып отырған 5 миллион
қазақтың тілі ... жоқ ... ... ... ... қоймаса керек. Бұл
пікірге, әрине, қазақ арасынан қарсылар ... ... еді. ... бірі ... ... Қаратаевты атайды. Оның татартілінің жалпы түркі жұртына
ортақ тіл болуын ... ... ... отырып: «Біздің қазақ осы тілін
тастап, татарға мінгескені ... ... ... тілі деген тіл тағы
біреу емес; Кавказ, ... ... ... ... ... ... ұға ма, ... ыңғайлы болу үшін рухани мекеме ... ... һәр ... өз ... ...... ... екеуміз» – деп,
Әлихан өз тұжырым, түйіндерінің ұтымдылығын нақтылай ... Осы ... ... тағы бір ... ана тілі жолындағы күресінде оның жалғыз
болмағаны, қиын ... ... ... ... арқа ... ... Досмұхамедұлы есімінің аталуы осының белгісі. Бірақ күш аз екенін
білдіріп тілге арналған мұсылман съезі ... ... ... «Көп таластан кейін съез рухани мекеме қағазы «татар-түрік»
тілімен жазылсын деді. Біз ... тілі ... ... деп айта алмадық,
жығылатын болған соң, «түрік» дегеннің ішіне кірдік қой деп тоқтадық».
Әлиханның «рухани мекеме ... ... ... мәні – ... ... жазба
(кітап, баспасөз т.б.) татар тілінде болуы керек деген татар зиялыларының
талабын білдіреді. Бұның астарында қазақ әдебиеті де, оның ... ... ... көркем тілі де, жалпы бүкіл рухани мұрасы өзге ... ... ... ... тек ... тіл ... көшу
қаупі туғанын байқаймыз. Бұл қауіп қазақ тілі мен әдебиетіне қай ... ... ... төндіріп келеді.
ХХ ғасырдың бас кезінде кітап, баспасөз ісін ... ... ... ... ... ... өз ... татар баспаханаларына кіріптар болуы бұл қауіпті күшейте түспесе
кеміткен жоқ. Осы жағдайды сараптай ... ... сыры неде ... ... ... тез ... өз ... «Шекіспей бекіспейді» («Қазақ»,
1916, №167) атты мақала ... Бұл ... ... ... ... «Қазақтың» 162-санында Ғалия медресесінде ... бір топ ... ашық ... 34 ... қол қойған осынау хат қазақ балаларын
қазақша оқыту ... ... ... шығару аса бір керекті күн
тәртібінде бірінші ... тиіс ... ... ... ... Бұлда бір
ұлттық серпілістің, рухани сілкіністің көрінісі іспетті оқиға еді. ... ... ... ... аса ... танытып, қарсы пікір
білдірдген мақала жариялады. Ұлттың арын арлап, зарын жарлап жүрген азамат
ретінде Ахмет Байтұрсынов өз ... ... үн ... ... ... бас
жазушы болғандықтан азаматтық парызы біліп, бас мақала жазады. ... өте ... ... ... ... ... ол ... төл әдебиеті
дамуының, өркендеуінің бірден-бір жолы өз тілінде жазылуы мен басылып шығуы
деп біледі. Өзге жұрттың жетегіне ... ... де, ... де күні ... бұлдыр екенін нақты дәлелдейді. «Даудың асыл түбі шәкірттердің
затында емес, қазақша ... һәм ... ... отырғандығында. Қазақша
кітаптар һәм газеттер шықпаса, шәкірттер балаларды қазақша оқыту керек ... та еді. Сөз түбі ... ... ... соң, қазақша газета һәм
кітап шығарып отырған біз сөйлеп, қазақша газета һәм ... ... ... ... ... заңды түбін арылтпасқа болмайды».
Ахмет мәселені нақты қойып, жымысқы сясаттың сырын ашады. ... ... ... ... ... ... ... емес, өзімнен басқаға болмасын деген жымысқы ойдан
туғандығын нақты ... ... ... ... ... ... әзәзіл пікірлерге еріп кетпеуді сұранады. Қазақ әдебиетін
қазақ ... ... ұлт ... үшін ... ... ... айтады. Бұл
жолдан еш таймау қажеттігін ескертеді. ... һәм ... ... ... ... ... зат болса, олардың да шығатын кезі осы шақ. Сондай
заманда, татарша ... ... да, ... та жоқ деп ... ... қазақ үшін татарша газета шығаратын едік, татар ... ... ... біз ... татар үшін жағымды болар. Бірақ біз үшін қалай болар?
Құрбандық тым зор ... ... ... төл әдебиетімізді шырылдай қорғауының себебі неде деген
сұраққа жауап Ахмет ... мына ... ... тұр: «Басқа
тілде шыққан газета һәм кітаптар халық ықласын түсіре алмайды. ... ... ... һәм ... ... арасына тарап оқылмайды. Халыққа
тарамаған газета һәм кітаптан пайда болады деп айта алмаймыз».
А. Байтұрсынов өз ойын қорыта келе сөз ... ... жұрт ... ... Екі ұлт ... ... кешіріммен қарауын,
туыстас елдің әдебиетін, тілін қадірлеуін өтінеді. Мақала атының «Шекіспей
бекіспейді» аталуы тікелей ... ... ... бас ... ... да, күш ... де емес, берекеге бастар бірліктің сөзі. Мақала
соңындағы түйінді ой осының дәлелі: «Татар ... ... ... ... ... ... ... оқытқанға татар тарылмай, көңіліміз
кең болып, жасауымыз тең болса, бетіміз жөн болар. Оны азсынсыңдар, ... ... ... ... дейміз». Өзұлтының рухани көсемі атанған
азамат түркі дүниесі зиялыларынжек ұлттың басымдығын жақтаған ... ... тізе қоса іс ... ... ... Бір ... ... түркі халқы оқығандарын өз ұлтының тасы өрге домаласын ,
өзгелер күл болмаса бүл болсын деген жекелік ... ... ... ... ... ... ... ғана ертеңі жарқын, болашағы нұрлы
боларын еске салады. Тәуелсіздікке жетудің сара жолы ... ... ... ... мінезбен түсіндіреді.
Өз ұлтының өркендеуі үшін тынбастан ... А. ... ... ... ... ұлт ... өркен жаюы жолындағы
қайракерлік қызметінің бір көрінер тұсы осы мақала. Бұндай ... ... ол ... ... аз ... жоқ. Ол өз ... өзгелермен
терезесі тең болуын, санасына нұр ... ... ... теңдік
жолындағы күреске ұмтылуын аңсады.
«Қазақ» газеті библиографиялық сипаттағы істерді де атқарды. «Қазақ»
газеті «Жаңа ... ... ... ... кітаптар» және тағы
басқа тақырыптарда беріп отырған хабарларында ... ... ... ... оқу ... жеке ... шығармалары туралы
мәлімет беріп отырды. Мысалы, «Кітап сұраушылар ескерсін» (1915 №105) атты
мақалада Ғ. Қарашев кітаптары туралы ... ... ... ... ... С. ... ... М. Сералиннің «Топжарған», М.
Дулатовтың «Оян, ... ... А. ... ... «Тіл ... тағы ... кітаптары басылғанын хабарлады.
«Қазақтың» әдебиетті жарнамалауды жолға қоюдағы ізденісінде «Қазақ»
басқармасында сатылатын ... ... ... ... тарапынан шыққан
хабарламалардың да мәні зор. Мысалы, 1915 жылы осы айдармен шыққан хабарда
қазақша ... 10 ... ... берілген. Олар:
А. Байтұрсыновтың «Әліппе», «Маса», «Тіл құрал» ... ... ... ... ... М. Дулатовтың қазақша «Қираәт кітабы», ... ... ... ... ... «Есеп құралы» (2-жыл үшін), ... «Аға ... Б. ... ... ... ... кітаптың нақты нарқы мен почтамен жіберілгендегі ... ... ... ... тура ... дәрежедегі тізім газеттің он тоғыз
санында шыққанын ескерсек, газет өзі ... ... ... ... библиографиялық тізімін толық көрсетіп берді деуге ... ... жеке ... туралы хабарларды есептемегенде. Бұған М. Шоқаевтың 1915
жылғы №156 санында жарияланған «Ә. Диваев» мақаласында ... ... ... мен ... ... ... ... қағаздар» деген топқа бөліп, толық тізімін беруін
қоссақ, ... ... ... куә ... ... ... кітаптарының басылуы мен таралуы, олардың сапасы
деген мәселеге селқос қарамаған. М. Дулатов М. ... ... ... оқу ... жазған мақаласында (1915, «Қазақ» №139): «Бұл
кітаптың тілі сұлу, түсінікті, айқын қазақша жазылып, ... ... ... ... ... да ... емлесі қазақша. Мектеп
кітаптарымыз ... ... ... ... бұл ... һәм ... ... бір кітап болды», - деп бағалайды. Одан соң ... ... ... ... ең сап ... ... ... қазақ әдебиеті екен. Осы
алтындай таза, гауһардай қымбат қазақ әдебиетіне қылған қызметіміз бүгін
түрік ... ... ... ғой» деген пікірін қоштай ... ... арта ... келе ... қазақта баспахананың, кітап бастырушының
және кітап саудасымен айналушылардың жоқтығы деп көрсетеді. Осы ... ... Қ. ... үлгі ... ... ... осы ... ой-толғамдардың молынан айтылуы, қазақ
библиографиясының мәселелеріне тікелей қатысты болмағанмен сол ... ... өз ... ... анық.
ХХ ғасыр басындағы жазба әдебиетті жандандыру, әдебиетті ел арасына
кеңінен тарату іс-шараларын ... ... ... ... «Қазақ» жоғарыда атап өткендей біраз жетістіктерге қол жеткізді.
Бұл жағдаяттар енді – енді даму ... ... келе ... ... ... ... белгілі бір бағыт ... бет ... ... ... де сөз ... ... ... мәселесіндегі ерекше бір көңіл ... ... ... сан ... ұлы ... – ауыз әдебиеті атты
ұлттық мұрасы. Осы асыл қазынаны жинау мен зерттеуге ... ... ... ... ... ... басылым айрықша үлес қосты.
XX ғасыр басында қазақ халқының ғасырлар бойы ... ауыз ... ... ... кеңге қанат жайды. Оларды ғылыми тұрғыдан
зерттеп, рухани байлық ретінде кәдеге жарату ... ... ... кеңінен ат салысты. Осы кезеңде ел азаматтарының бірін-бірі жалғастыра
атқарған істері ... ... ауыз ... ... тұрғыдан жүйелеу,
рухани мұраларды жарыққа шығару жолға қойыла ... Осы ... Ә. ... Г.Н. ... ... өзге ұлт өкілдерімен қатар М.Ж.
Көбеев, А.Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, Х. Досмұхамедұлы сынды ұлт ... ... ... ... Сол бір ... халық ауыз әдебиеті үлгілерін жариялау
халық мұрасы жайлы кеңінен сөз ету, оны жинаушыларға насихаттауда «Қазақ»
газеті де аз ... ... ... ... орай ... ... ... екі заматты айрықша
атауға болады. Олар - Ә. Диваев, Г.Н. Потанин.
Әбубәкір Диваев - қазақ ауыз әдебиетін зерттеу ... ... ... ... ... Ол ... академик Қ. Жұмалиев: «... ... ... ат ... оның ... ... ... көп еңбек
сіңірген атақты фольклорист - ғалым Әубәкір Диваев» [99, 65 б.] ... ... ... ... ... әдеби нұсқаларды жай жинап қана қоймай, олар мен байланысты
көптеген этнографиялық матреиалдарды да ... алып ... Ол ... ... XX ... ... жылдарына дейін ел арасынан жинаған
әдеби үлгілерді бірнеше томдық «Сырдарья облысының статистикасына ... ... ... ... ... ... жазбалары
бөлімінде», «Қазақ Университетінің ... ... ... және «Түркістан жинағында» дүркін- дүркін жариялап отырды.
Кезінде ақын М. Жұмабаев Әбубәкір Диваев туралы мақала жазған. Онда:
«Әбубәкір ... 40жыл ... ... қырғыз елінің ауыз әдебиетін, жол
жорасын жинаған. Елдің елдігін сақтайтын - ... ... жол- ... ... ... ел ... ... Әбубәкірдің әдебиет, жол- жора жинау
жолына кірігуінің мәнісі осы» [100, 66 б.] - деп, Ә. Диваевтың қазақ ... ... ... еңбегін жұртышылққа танытып, оның қазақ ұлтына
жасаған қызметін аса ... ... бірі ... ... ... Г.Н. ... ... мұрасының
басым көпшілігі қазақ фольклорына арналған. ол ... ауыз ... ... ... ... бір ... ... негізінде жинаған.
Бұл жөнінде қолжазбасында: ... ... ... ... ... ертегілері мен аңыздарын салыстыру үстінде мен кейбір
сюжеттердің қазақтар арасында қаншалықты кең жайылғанын білгім келді. ... ... ... мен қазақтар арасынан аспан мен хайуанат
эпосы бойынша және ... ... ... ... ... сондай-ақ
қазақтардың ежелгі діни нанымдарына да көңіл аудармақпын» [101, 67 б.] ... ... ... ... мәдениетін осындай қызығушылықпен
жинастырған Г. Потанин еңбектерінен эпос, ... мен ... ... ... ... мақал- мәтел, өлең, нақыл сөздер тәрізді нұсқаларды
кездестіреміз.
Міне, «Қазақ» газетінде, ең алдымен, қазақ ауыз әдебиетін ... ... ... ... қадірменді жандарды насихаттауға баса назар
аударылады. Ә. Диваевқа, Г. ... ... ... ... ... Г.Н. Потаниннің Әлихан Бөкейхановтан қазақ қолөнері
музейін ашуға көмектесуін өтінген хаты «Потанин ... ... ... ... №52). ... ... (Потанин баяндамасы» (1914, №56) атты «Оқшау
сөзінде» оның Омскде жасаған баяндамасынан көп құнды деректер ... ... ... ... сөз ... ... аяулы қыздарының
бірі Назипа Құлжанова туралы әдемі естелігі бар: «Былтыр Тоқырауынан ... ... бір ... ... Бұл ... Семейдегі семинарияның қазақша тіл
мұғалімі Нұрғали Құлжанов жамихаты Нәзипа ханум келіп ... ... ... ... ... жасады. Ойнаушылар: Нәзипа ханум, гиназист, 11 жасар
қыз, ... һәм 1 қыз. Бәрі де ... ... ... ... да ... болды. Бұл уақытта қазақ ... ... оқып ... жас ... ... қызы екендігі... ойымнан шығып
кетіпті». ... ... ... ол ... Әлихан жазған «Қазақты
туғанындай жылы көреді. Өз ғұмырында қылған жұмысы, жүріп ... ... ... ... ... ... ... түскендей.
Қазақ халқының тілеулесі, жақсы істің жандануына жол ... бола ... ... ... ... ... ... жиһанкер, кең ойлы ғалым,
кемеңгер ... ... Г.Н. ... 80-ге ... бүкіл Сібір мейрам
етіп отыр. ....Сондықтан бұл күні жалпы қуанышқа біз де ... ... ... ... ... [102] деп, ... Сібір ұлы қарт Потанинге»
ұлт атынан ризашылығын білдіреді.
Қазақ халқының ауыз әдебиетін ... ... ... еткен
Потаниндей азаматты қадірлей ... ... осы ... ... ... қанат жаюына себепкер болуға ұмтылды. Мұның өзі газеттің бас
жазушысы Ахмет ... ... ... ізденістерінің сол кезден
бағыт-бағдар алғанын аңғартады. 1923 жылы Мәскеуде «Күншығыс» баспасынан
«Ер Сайын» жырын шығару, 1926 жылы «23 ... ... ... ... ... басталған.
«Қазақ» газетіндегі халық мұрасына деген жаңашырлық екі ... ... ... Бірі ... атап өткендей ауыз әдебиетін
жинаушылар еңбегін бағалау, оларды халыққа таныстырып отыру. Екіншісі ұлт
мұрасы ... ... ... қойылуы, шыққан жинақтарды насихаттап, пікір
айту. Мұндай материалдарға жоғарыда айтылған ... ... ... ... Диваев (25 жылдық қызмет күніне)», Мұстафа Шоқаевтың
«Әбубәкір ... ... ... ... ... Бөкейхановтың
«Қара қыпшақ Қобыланды» мақалаларын жатқызуға болады. Бұл материалдарда
халық әдебиетінің алтын ... ... ел ... ... жан- ... сөз ... «біздің мақтанарлық артшылығымыз бар десек, ол ескілікті
халық ... ... [102] ... ... ... бар. ... өз
өмірін асыл мұраларды жинап, жарыққа шығаруға арнағандар ісін ... ... ... бағалау- уақыт талабы.
Міне, «Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев» атты Міржақып мақаласына арқау
болған да осы ... ... ... заң өзгерілген сайын бұрыңғы қымбат ұлт
қазынамызды сақтамасақ жоғалтамыз»,- деп ... ... өз ... ... уақыт құрдымында ұмыт қалмауы жолында «қазақ жұртына көп еңбек
сіңірушілердің бірі ардақты Әбубәкір ... ... Ал, енді ... ұланғайыр еңбегінің халыққа білінбеуі - «жазған нәрселерінің бәрі
де орысша басылып, халық арасына тарамағандық» кесірі. ... ... ... Әбубәкір Диваевты халыққа таныстыруды көздеп, өмір жолына зер
салған. Мақалада ұлты ... ... да, ... ... ... ... тұрмысын, тілін, әдебиетін, ұнатып, үйреніп жазып отырған»
Әбубәкір ... өмір ... ... ... ... Әбубәкір
еңбегін 5 топқа топтастырып ... Және мұны ... ауыз ... ... топтастырудың бір үлгісі ретінде ұсынады. Әбубәкір жинаған
дүниелер ертедегі - хикаялар, ... ... ... ... ... айта ... Міржақып алғашқы топқа «Жомарт пен сараң»,
«Жаман қыз», «жаман бала» сияқты ертегілерді, ... ... ... ... ... мен ... «Түлкі мен бөдене» тәрізді мысал- әңгімелерді,
үшінші топқа «Ахмет ... ... ... ... хан ... хикаясы», «Қазақта ауру һәм оны емдеу» тәрізді жәдігерлерді жатқызады
да, жұмбақтар мен мақалдарды ... атап қана ... ... танымдық
мақаласын Потанин, Диваевтарды халықтың бай ауыз әдебиетін жинауда «жанып
тұрған шырақ , ... ... ... ... ... деп ... Диваевтың 25 жылдық қызметіне орай жазылған Мұстафа Шоқаев
мақаласында да ... ... ... ... ... ... ... шын көңілмен жақсы көріп, қолынан келген қадірінше өнерімен қызмет
қылғандардың алдыңғы қатарында Әбубәкір Ахметжанұлы Диваевтің аты ... [103], - ... ірі ... ... бірге сарабдал санаткерде
бола білген М. ... өз ... екі ... да ... ... ауыз ... жинастыруды
көптің ісіне айналдыру. Алаштың екі азаматы Потанин, ... ... ... ... ... де ... болуға шақырады. Бұл мақсат жүзеге асып
қазақ арасынан, өз ұлтынан ... ... ... түсе ... Бұның бір мысалы - Ахмет Баржақсиннің «Мақалдар» ... ... ең ... ауыз ... ... саралаудан
бастайды. Өзінің ой-толғамдарын осы арнаға жинақтай келе, ауыз әдебиеті,
халық әдебиетінің табиғатын тануға тырысады. Ел ... ... ... әдебиеті дегеніміз ертегілер, өлеңдер, жұмбақтар, мақалдар һәм
мәтелдер» деп бастап, ... ... жеке ... ... Және ... ауыз ... ... белгісін былай байыптайды: «Ауыз ... ... ... бір ... ... ... жасқа көше береді.
Бұларды шығарған адам белгілі емес. Бұлар шыққан халықтың арасынан ... ... адам жоқ. ... ... халықтың ойы, мінезі, сыны
көрінеді» [104].
Ахмет Баржақсиннің мақаласының басты мақсаты - мақал-мәтелдерді олар
ұмытылып ... ... ... мол ... ... ... ... Олардың ауыз әдебиетіндегі үлес салмағын, ақыл - ойдың
мәйегі ретіндегі қасиеттерін жинақтау арқылы, әр халықтың өзіне тән ... ... ... ... ... салыстыру арқылы ұлтымыздың
өнегелік сөздерінің қасиетін тану.
Автор өз мақаласында алдымен әр халықтың ... мәні ... ... ... ... ... ... қолданысындағы айырымды анықтауға
ұмтылады. Яғни, ... сөз ... ... орнын, ол атқарар
тәрбиелік-тәлімдік қызметтің ... ... ... ... ... ... һәр ... қылып сөйлейді. Оңтүстік халықтары (ғарап, парсы, ... ... ... ... ... гүлі деп; қытайлар - бұрыңғы
данышпандардан қалған өсиет деп, ... - көше ... ... ... ... халық мектебі деп, ағылшындар француздар- көп көргендік
жемісі деп; орыстар қанатты сөз, ... сөз деп ... ... ... ... мына ... өзі айтады: «Шариғат ағып ... ... ... ... ... ... ... мақал - қазақ халықының ой-танымының ұлы көрінісі.
Ол ұлттың өмірлік философиясымен кірігіп кеткен, ... ... ... танытатын даналық болмысының ажырамас бір ... ол - ауыз ... ең бай ... асыл ... ... ... ... күнделікті тұрмыстағы қолданысы туралы «Басқа халықты
білмеймін, ноғай мен орысқа қарағанда ... ... ... ... көп
айтады. Билер, шешендер былай тұрсын, біздің қазақтың ... ... ... сөз ... Ең аяғы кішкентай балалар үлкендерден естіген
мақалдарын сөз арасында қыстырады»,- деп жазады Ахмет Баржақсин. ... ... ... сөз ... ... білетіндігі, әдемі де шешен сөйлеуге жаны
құмарлығы құрғақ ... ... ... ... ... туындап
жататындығының белгісі болса керек.
Міне, осылайша мақал-мәтелдердің халық әдебиетіндегі іргелі ... алып ... ... оны ... ... уақыт сұранысының ең бір
ділгір мәселе ... ... Өзге ... бұл ... ... жатқан
істерін мысалға келтіріп, өз ойын солардан үлгі алу керек деген тұжырыммен
тиянақтай ... ... ... ... өзге ұлт ... ... да ... қамын жеп жүрген
зерттеушілер шығып, жинау жұмыстарын жүргізіп, ... ... ... тиек ете ... әлі де ... ... арасынан шыққан ондай
азаматтардың аздығына өкініш білдіреді. Ол құр ғана өкініп ... ... ... өзге ұлт ... ... келуінің кейбір кемшін
тұстарын атап көрсетіп те ... ... ... ... бұл істі
қазақ оқығандары көп болып қолға алмай алға баспайды. Оның себебін былайша
түсіндіред: «Жинаушылар көбіне татар ... һәм ... ... біздің
көптігімізге, тұратын жерімізге һәм мынандай әдебиетіміздің ... ... ... аз. ... ... ... қанша жаһид қылғанмен
халықтың заңын, ғадеттерін білмейтіндіктен, анда- санда бір тиіп, жөнді
жинай алмайды».
Автор қазақтың ескі ... ... ... бірі ... ... ... Бөкейхановтыаттарын атайды. Өзінің де осы салада біраз
іс тындырып жүргенін ескертіп, бұл бағытта атқарған ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиет кітаптарынан, орыс
книгелерінен һәм өзім жиып 1710 ... ... ... ... бір мыңын таңдап
алып, «мың мақал» атты кітап шығарғалы отырмын». ... ... ... ... , дәл айтқанда 1923 жылы Мәскеудегі ... ... ... Оның ... ... ... тигізген және кітапқа алғы сөз
жазған халық мұрасының жанашыры – Нәзір Төреқұлов екені белгілі.
Ауыз әдебиетінің асыл мұраларын ... ... ... XX ... ... ... бастағанын байқаймыз. Соның алғашқы қарлығаштарының бірі -
Махмұтсұлтан Тұяқбаев шығарған «Қара қыпшақ Қобыланды» жыры. ... ... ... ... ... ... ... соң осы кітапқа арналған
Әлихан Бөкейхановтың мақаласын жариялады.
«Қара қыпшақ Қобыланды» атты «Қазақтың» 1915 жылғы 126-129 ... ... ... ... ауыз әдебиетіне қатысты мәселелерді
қамтыған. Сондықтан да ... ... ... гөрі зерттеушілік мәні
басым мақала. Ә. Бөкейханов мақаласы жеті ... ... де, ... ... қатысты мәселелер жан-жақты қарастырылады. Алғашқы
бөлімде жырдың мазмұнын қысқаша баяндалып өтеді. Ә. Бөкейханов мақалада
түйген тұжырымдары мен ... ... ... ... ... ғалымдары мен
башқұрт ғалымы Зәки Валиди еңбектеріне сүйене отырып білдіреді.
Екінші бөлімде Шыңғыс ханның ... ұлы Жошы ... ... ... ... ... ... Темір соғыстарын айта келіп, ... ... XIV ... ... ... ... ... Ал Арғын
биі Дайырқожаның әділдігі үшін «Ақжол» аталуы, әрі ... ... ... ... мен ... ... ұнамды адамдар болғандықтан өзара
тартыста жүргенін, Қобыланды ... ... ... ... ... қиын ... тарихи деректерді дәлелді түрде пайдалана отырып
тарқатады. осы орайда туған тарихи жырға, ... ... ... нең бар еді ... ... жолдардың «Ақжол атасы
Құдан жылауынан ... ... ... ... отырып, Қобыланды
Қызылбаспен де емес, қалмақпан да емес, қазақтың өзі ішінде күрескен ... түюі оның ел ... ... ... ... ... пайдаланғандығын
танытады. Автор жырда айтылатын Қазан хан да Жошы нәсілінен деп біледі.
1300 жылдарды өмірі кешкен. Тағы бір ... хан ... ... 1332 ... ... Ә. ... осы ... екшей келе Қара Қыпшақ
Қобыланды осы 1347 жылы опат ... ... ... соғысуы мүмкін деген
тұжырым жасайды.
Зерттеуші «Қара қыпшақ Қобыланды» жырына кейінгі дәуір әсерінен қосылған
жолдарды нақты көрсеткен. ... ... ... ... ... алысып ойнауы, тұлпары Тайбұрылға дәрі қосып, жем беруін кейінгі
ақындардың қоспасы деп біледі.. Әрі ... ... ... ... ... де Қобыланды заманының шындығын бере алмайтынын да ... ... ескі ... ... сай ... ... ... қорасанған қой айтқан»; «Батыр аңғырт, бай салғырт», «Мыстан
кемпірдің ... ... ... кез ... ... ... тәрізді
суреттерді зерттеуші дәл тауып. нақты көрсетеді.
Ә. Бөкейханов осы жыр кітаптың безендірілуіне де қатты назар ... ... ... ... ... мен ... ... жырда баяндалатын сурет
кестесіне мүлдем сай келмейтінін сынайды. Сөйтіп, ... ... ... осы зерттеуінде жырдың негізгі сюжетін баяндап, туындының қай
дәуірді бейнелейтінін қарастырып, бірнеше ... ... ... ... ... өмірі мен тарихын танытудағы қызметін айқындайды.
«Қазақ» газетінде әдеби мұраға қатысты көптеген ... ... ... ... ... Онда ел ... ... алынған ауыз
әдебиетінің үлгілері, аңыз ... ... ... оқырман назарына ұсынылып
отырған
Газеттің 1916-жылғы 168-санында «Жазықсыз ... қан» ... ... ... ... бұл ... ел ... еткен. Мұнда ескілік салттың қаһарынан қан тамып ... кер ... ... ... оқиға әңгімеленеді. Жазықсыз жазаланып, азаппен
өлтірілген жас жігіт тағдыры оқыған адамды ... ... ... Әрине,
мұндай оқиғалардың қазақ даласында болғаны шындық. ... ... үшін жаза ... қаны ... ... ... ... арасында
таралған жырлар, шындық әңгімелер аз ... ... ... ... ... «Еңілік-Кебек» оқиғасына ұқсас.
Бұл әңгіме ел аузындағы аңыздың хатқа түскен баяны болғандықтан ... ... қан» ... ... ... берілген. Құрбан қажы деген
Мәметек елінің бір ақсақалы бала кезінде өз көзімен ... куә ... ... әңгімелеп береді.
Ел басшыларының асқан қаталдық пен жөнсіз зұлымдықтан тізгінін тартпаған
иілікпес қатігездігі ел арасында ... ... ... орын алуына жол
берген. Соның бір мысалы осы аңыз әңгіме болып ... ... ... ... тыс ... жас жігіттің мерт болуына әкеп соққаны ... ... Осы Тана би ... бір ... «Қалқама-Мамыр» оқиғасындағы
Көкенай батыр қатігездігі, «Еңілік-Кебек» оқиғасындағы Кеңгірбай ... ... ... қыршынынан қидырған зұлымдыққа алып келгені ... Ол ... ... шыққан зұлымдық көрінісі ретінде халық жадында
сақталып қалды. ... ... ... ... ... бір ... Торайғыровтың бұ оқиғаны жазып жіберуі, оны ... ... ... ... ... ... деген тілектен туған
тәрбиелік, тағылымдық мәні бар іс екені айтпаса да түсінікті.
«Қазақ»газетінің 1916-жылғы 182-санында С. Торайғыровтың ... ... тағы бір аңыз ... ... Бұл ... Абылай хан тұсындағы қазақ-
қырғыз арасындағы қақтығыстар ... Қойы ... елі ... ... бұл екі халық талай қан төгістерге барғанын осы ... ... бір қан ... ... ... әңгімесіне арқау
болған.
Көкжарлы Көкжал Барақ бастаған қазақтың батырлары ... ... күң мен құл, ... мал ... келе ... ... ... тап келеді. Екі жақты соғыста қырғыздар ... ... ... ... ... ... мұнара жасайды. Бұл сұмдықты естіген
Абылай хан қаһарына ... ... ... аттанады. Абылайдың
ақылгөйі Жалаңаш бабаның кеңесімен қазақтар жауды қирата соғып, жеңіске
жетеді.
«Оқшау сөз» ... ... ... ... аудармасы жарық
көрген. Атап айтқанда, «Ешкітау» (Қырым сөзі Н. Маркестен) 1915, ... ... ... сөзі Н. Маркестан) 1915, №136, «Құрбанқия» (Қырым сөзі
Н. Маркестен) 1915, №138, «Жұмыртқадай бидай» (Л.Н.Толстойдан) 1915, ... ... 1915, №140, «От» ... 1915, ... бұл ... ... ... автордың өзіндік қолтаңбасы
жайлы әңгімені түпнұсқамен салыстыра отырып сөз қозғау керек. Ол өз ... ... бір айта ... ... «Қырым сөзі» циклы Әлиханның түркі
тектес халықтардың тарихы мен ауыз әдебиетіне ... жылы ... ... ... ... ... қамын жеген тұлғалы азамат екендігінің тағы бір
дәлеліндей.
Біздің бұл тараушадағы басты ... ... ... ... бола білгендігін, халық мұрасына аса бір ыждағаттылықпен
қарағаннан көрсету. Ол мақсаттан ... деп ... ... ... ... мен ойлы ... арқылы «Қазақ» ұлт мұрасына ыжағаттылық
пен қараудың үлгісін танытты. Кейінгіге ... ... ... ... газеті ауыз әдебиеті үлгілерін жинау мен зерттеудің ... ... ... ... ... ізденістер
Қазақ әдебиетінің мәселелерін алғаш болып көтерген «Айқап» журналы
болғанына ешкімнің таласы жоқ, ... оны биік ... ... ... ... ... сіңірді. Сондықтан да Қазақ әдебиетінің ХХ ... ең озық ... ... орнықты ой, кесек пікір айту да, ... ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселелерін көтеру де ұлттық ... ... аса зор деп ... ... ... - ... теориялық
мәселелерін де қарастырып, өз тұсындағы шығармалар туралы ... ... ... ... бірі. Осы бағытта жазылған
мақалаларды айтылған толымды ой-пікірлер әдебиет ... ... ... игі ... ... ... ... қатарында Әлиханның
«Роман не нәрсе?», Ахметтің «Қазақтың басақыны», «Әдебиетімізге көз салу»,
Міржақыптың «Манап» ... ... ... Р. ... ... жайынан», т.б. атауға болады.
Соның ең үлкен мысалы - ұлы Абай ... ... ... ... сөз ... ұлы тұлғасы Абай арқылы қазақ әдебиетінің ... ... ... сөз ... өлең ... ... жайлы толғаулы ой
қозғаған алғашқы мақала А.Байтұрсынов қаламынан ... ... 1913 ... ... газет редакторы
А. Байтұрсыновтың «А.Б» деп қол қойған «Қазақтың бас ... ... ... ... ... ... бас ақыны Абай Құнанбаев
туралы айтылған. Абай өлеңінін асылын түсінген сөз ... ... ... жеткен А. Байтұрсынов : Одан ... ... ... ... біз ... ақын ... жоқ», - деген. Жалпы А.Байтұрсыновтың
газетінің бетінде жазылған өлеңдерден ... ... ... ... сол дәрежеде, сол деңгейдегі ... ... ... сол бағытта баптап тәрбиелеуді мақсат ететін. Бұдан Ахметтің Абай
шығармаларын өте жоғары қоятынын анық ... ... ... өз ... ... ... жүрген өзекті мәселелерді тілге тиек
еткен. Ол Абай шығармаларының тілінің ауырлығы, ... ... ... ... ... «1903 жылы қолыма Абай сөздері жазылған ... Оқып ... ... ... ... емес. Олардың сөзінен
басқалығы сонша, әуелгі кезде жатырқап, көпке дейін тосаңсып ... ... ... көп, ... ... ... адамға шапшаң оқып шықсаң, азына
түсініп, көбінің мағынасына жете ... ... Кей ... ... ... ... ... баяндап ұқтырғанда ғана біледі.
Сондықтан Абай сөздері жалпы адамның түсінуіне ауыр ... ... - ... ... ... нақты дәлел бола алады. Автор мақаласында өзі
пір тұтып, ... ... ... ... бағалаған Абай ақынды сол
заманның ақындарынан даралап көрсетеді, оның артық екенін дәлелдейді. Жалпы
Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ... оның
шығармаларын газет бетіне жиі жариялап тұрған. ... ол ... ... Абай ... айналдыруға тырысты. Сол арқылы алаш зиялылары
өздерінің шығармашылығында Абайдың ... әрі ... ... Атабаев өзінің «Қазақ баспасөзі-қазақ тарихының дерек көзі»
деген еңбегінде: «Ескеретін бір ... ол Абай мен оның ... ... арман тілектері бір болғанмен, олардың
өмір сүріп, өз туындыларын дүниеге әкелген орталары мен ... ... ... болғандығы. Абай негізінен Шыңғыс тауының етегінде, ел
арасында өмір өткізіп, өзін қоршаған ортасына, ағайынға ... ... бек ... ... ұғар елім ... ... ... шыным,-
деп налып,шарасыздықтан жасы ұлғайған шағында қара сөз жазуды қолға алады»
[63, 51 б.], - деген пікір айтады. ... Абай мен оның ... ... газетінің мазмұн идеясы Абай шығармаларындағы ой-пікірмен, Абай
даналығы ... ... ... ... ... Бұл ... ... деп білеміз. Ахмет мақалада Абайдың туып-өскен жері туралы, ата-тегі
жайында, алғаш білім алған оқу-орындары ... ... ... оның ... ... ... келу жолын жан-жақты көрсетеді.
Абайды әр қырынан ашуға тырысқан бұл мақалада ақынның әдеби ... өлң ... ... ... ... ... бар: «Орыс ақындарымен
танысып, өлең орны қайда ... ... ... Абай ... ... ... басқа құрмет-ықыласпен күтіп алып,төр түгіл тақтан орын берген.
Бірақ ... ... ... ... мінгендей артықшылығы қандай оны да
көрсетіп, айтып қойған. Айтушымен тыңдаушының көбі ... ... ... ... ... жүргендердің көбі өлең емес екендігі, ... ... да, ... ... ... ... сараң таңдама
екендігі, жұрт мағыналы, терең сөзден гөрі мағына ... жоқ, ... ... ... тиіп өте ... ... ... таңдауға құмар
екендігі Абайдың өлең жайынан жазған сөздерінде ... ... ... ... ... көзқарасының мықты екенін және нағыз
ақынға өлең ... ... ... қыр-сырын мейлінше терең игеріп,
толық сезінген жан ... ... ... ... ... ... ... «Ақиқатқа іңкәрлік» атты еңбегінде: «Адам
рухани өскен сайын алды-артындағы ... сын ... ... ... да кемелденген сайын болмысқа,қоғамға, айналаға,адамға-
бәріне-бәріне ой биігінен қарайтындығы табиғи ... ... бар ... та бар [105, 13 б.], - ... ... да сол ... ауыртпалығын,
елдің басына түскен зорлық-зомбылықты сезініп, жүрегімен түсініп, жырлай
білген Абайды «Қазақ» газетінің ... ... пір ... ұлы ұстаз
тұтқан.
Бұл жолда «Қазақ» газетінде жарияланған А. Байтұрсынов пен М. Дулатовтың
Абай творчествосына ... ... ... ... ... Абай
өмірбаянына байланысты деректер Кәктай ... ... ... ... да әр ... ақын плэзиясына, оның жаңашылдығы мен ағартушы-реалистік
сипатын танытуға өз ... өз ойын ... ... Сол ... қазақ
зиялыларының көрнекті өкілдерінің Абай творчествосын танытуға, насихаттауға
қалам тартудағы басты мақсаты - ақынның өнерпаздық тұлғасын ... ... ... ... Абай ... ... ... үйренуге шақырумен қатар,
жазба әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... болған. Себебі әр түрлі жинақтарға кірген ақын-жырауларды былай
қойғанда, жеке жинақтары ... ... пен ... ... ... ... ... аударулары ағартушы-демократтық идеяның барынша өріс
алып бара жатқанынан ... ... ... ... атап ... ... бас ақыны» атты
мақаласында айтуына қарағанда Абай ... 1903 жылы ... ... ... Сөз ... ... мақалада Абайдың ұлылығы мен
кемеңгерлігі: «Қазақтың бас ақыны – Абай Құнанбаев. Онан ... ... ... біз ... ақын ... ... - деп ... келе оның
ақындық құдіретінің рухани болмысымыздағы орны, көркемдік-эстетикалық
сипаттары ... ... ... ... ... рет ... ... әдеб таным тұрғысынан ұсынылды. Мақала Абай поэзиясы табиғатының қыр-
сырын түгел ашып бермегенімен бүгінгі ... ... ... ... ... болып зерттеліп жүрген басты ерекшеліктерін тап басып ... ... ... Абай ... жаңаша леппен, өзгеше өрнекпен құрылғанына
назар аударып, реалистік және ... ... ... ... ... сөзі ... ... сөзінен оқшау, олардың сөзінен
үздік, артық. Сөзі аз, мағынасы көп, терең. Не нәрсе ... ... да ... ... ішкі ... ... ... жазады» деген баға алғаш
берілуімен ғана емес, ғылыми-зерттеушілік тұрғыдан нақты ... ... ... Абай поэзиясын «Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын» ұғу
үшін «Сөз түзелді, ... сен де ... деп ... өзі ... түсініп, үлгі ала отырып, оқу қажеттігіне ерекше тоқталады. Алғаш
оқыған адамға Абай өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... түсінерлік дәрежеге жете алмағанынан болатын кемшілік» деп
көрсетеді. Ұлы ақынның дүниетанымдық және ... ... орыс ... ... ... мен ... сөз етеді.
Мақаланың ғылыми-зерттеу еңбек ... ... ... ... жері – ... ... ... тұсы. Тіл білімі ғылымында алғашқы қазақ тілі
оқулықтарын жазған, кейін әдебиет теориясының ... ... атты ... ... А. Байтұрсыновтың білімді әдебиетші
ретінде қазақ ... ... мен ... ... ... байқалады.
«Ғылымды жұртта өлең жазу, сөз жазу нағыз ... ... бірі ... орыс
әдебиетінің әсері арқылы ұққан Абайдың өнерпаздық тұлғасының ... өнер деп бет ... ... ... ... ... ақындарымен танысып, өлең орны қайда екенін білгеннен кейін, ... ... ... қарап, басқа құрмет, ықыласпен күтіп алып, төр түгел,
тақтан орын ... Абай ... ... ... қандай асыл, қандай
терең сөздер» деп бағалайды. ... ... ... сөз ... ... ... ... келтіріп, ақынның поэзияға, сөз өнеріне деген
көзқарасын, талғамын, өлеңге өнер ... ... ... ... ... ... ой шеберлігі, жаңа үлгі, өзгеше өрнектері (яғни мазмұн,
түр ... ... ... т. б. – Х.А.) ... ... назар
аударарлық. Себебі бұл пікірлерінде Абай өлеңдеріне теориялық ... ... ... ниетімен қоса, ақынның жаңашыл тұлғасын таныту ... ... ... ... ... ... ... танып, тегіс білуі керек!
Абайды қолымыздан келгенше қадірлі ... ... үшін ... былай кейбір
өнегелі, өрнекті сөздерін газетаға ... ... ... ... да сондықтан.
Жалпы, Абайды күллі қазақ ... ел- ... ... ... ... ... де ғибаратты сөздерін қазақ ... ... ... ... және оны шығарушылардың еңбегі орасан зор.
1903 жылы Абай сөздерімен алғаш танысқан Ахмет қызыға да тұщына ... ... сөз ... бар ... ... сөз ... қыр- сырына
әбден қаныққан соң, Абай өлеңдері тебіренткен тұнық сезім мен тың ойларын
оқырманмен бөлісуді ... ... ... дәуір жүгін арқалаған сөз
сырының құпиясына үңіліп, Абай әлемінің әсемдік сырын ашуға ... ... ... мақаласында: «…Абай сөздері жалпы адамның
түсінуіне ауыр екені рас, бірақ ол ауырлық Абайдың айта ... ... ... ... ... ... жете ... болатын
кемшілік», -деп бір түйіп алады. Сөйтіп, Абай ... ... ... Абай
поэзиясының жадағай жылтыр сөзден құралмай, ойлы ... ... ... жүйесі болғандықтан деп біледі. «Абай сөзі» өз замандағы ақындардан
Абай сөзінде ғана ... ... де ... ... ... автор, Абайдың
өскен ортасына, тәлім- тәрбиесіне, өмір жолына көз жіберіп, осылардан
қалыптасар адамдық ... ой ... одан ... ... ... сөзі оқырманға сын» Абай ақындығының өзгелерден оқ бойы озықтығы
оның өмірден түйгені мол көрегендігімен ... ... ... ... ... Абай ... құнары европалық ғылым- білімде деп
есептейді. Абай білімінің негізі жайлы жаза келе, «Михаэлис пен ... ... сол ... ... ... еді, ... асыл, қандай мағыналы, қандай
терең сөздер жерге көмілер еді. Абай сөздері дүниеде қалғаны қазаққа зор
бақ» ,- ... ой ... ... ... ... ақын шеберлігінің сыры неде деген
сұраққа жауап ... «Сөз ... адам әрі ... әрі ... ... Сөздің шырайлы, ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек. Ұнамды, ... ... ... ... ... ... ... білім керек.
Абайда осы үшеуі де болған». Міне, Ахмет тапқан Абай ... ... ... Абай ... ... да, ... ... де әлгі
Ахаң айтқан үш нәрседен күш алады, «сондықтан да ... қай ... ... ... ... Абай ... тұлға ретінде толық болмысымен
көрінді. Әрине, Ахметке дейін де баспасөз бетінде, кейбір ... ... ... ... тұрды. Абай ақындығына баспасөзде («Дала
уалаяты», 1989, І 48) ... баға ... ... ... Көпеев. 1909 жылы
Абайдың Петерборда шыққан өлеңдер жинағына Кәкітай Ысқақов ... ... ... ... атты алғысөз жазды. Бұл Абайды қазақ оқырмандарына
алғаш кеңінен таныстырған сөз еді. Ал орыс ... ... сәл ... Абай ... мен ... білгірі Қайым Мұхамедханов «Абайдың
көзі тірісінде, оны орыстың оқырман ... ... рет ... адам ... ... ... айтады. «Россия. Полное географическое описание
нашего отечества» атты көп томдық кітаптың 1903 жылы ... ... 18-ші томы ... ... Оның ... бірі Әлихан Бөкейханов
«Абайға ерекше тоқтап, қазақ ... ... көш ... ... ... «Семипалатинский листок» газетінде, 1907 жылы басылып шыққан «Записки
Семипалатинского Подотдела, Западно-Сибирского отдела ... ... ... деп ... кітапта Абай өмірбаяны
басылып шыққан, авторы Ә.Бөкейханов. Абай ... және бір ... 1908 ... ... ... ... 393-ші санында жарияланды. Мақала авторы
Міржақып Дулатов болатын.
Жоғарыдағы мақалалардың қай-қайсысыда өз ... Абай ... ... ... ... талассыз. Солай дей тұрғанмен де, бұл
мақалаларда тарихи өмірбаяндық ... бел алып ... ... ... Оларда Абай ақындығының ерекшелігі, оның қазақ поэзиясын дамытудағы
атқарар қызметі там-тұмдап сөз болғанмен де ... ... ... ... ... жоқ. Ендеше, шынайы әдеби талдаудан өтіп, зерделі ой,
зейінді талғаммен Абай ақындығына көркемдік ... ... әділ баға ... ... ... Абай ... төл ерекшеліктерін нақты мысалдар, өлеңдерінде
өрілген көркемдік белгілер арқылы ашып ... ... ... да ... ... ... танымының алғашқы ірі қадамы болып саналады. Өйткені
қазақ сөз өнерінде жеке ақын творчествосына ... ... ... ... ... өткізу – онша жиі кездесе бермеген құбылыс. Қазақ
әдебиетіндегі осынау ... ... А. ... ... әдеби
шығармашылықты көркемдік – ... ... ... ... өскен мәдениеттің белгісі еді.
Абай шығармашылығын тану мен танытуда өзіндік орны бар мақаланың бірі ... ... атты ... Ұлы ... ... ... 10 ... орай жазылған бұл мақаланың мынадай басты құндылықтары бар.
Бірінші – Абай ... Абай ... ... ... ұғынудың алғашқы
соқпағын салушылардың еңбегін көрсетіп, зерттеушілер есімін нақты ... ... ... ... ... бағалауда тура жолдан
таймайтын Міржақып осы ... ... ... елге ... ... пен ... ... екендігін айтып, ... ... ... ... Абай ... ... ... халық өміріндегі орны жайында айтқан ... ... ... ... ... ... жоқ ... дүниеде өмір
сүруі, ұлттығын сақтап, ілгері басуы қиын. Әдебиеті, тарихы жоқ ... ... ... жоқ болады. Қай жұрттың болса да жаны әдебиет.
Жансыз тән жасамақ емес», (62) – деп ... ... да ол ... қазақ
әдебиетінің көркі көріп, Абайдың ұмытылуы – ... ... ... деп ... ... ... ... алтын діңгегі екендігін,
одан көз жазып қалу ... ... ... ... күнә екендігін
ескертеді. Ақын Міржақып Абай ... ... ... ... ... бірінші кірпіш – Абай сөзі, Абай ойы боларға керек. Абайға
шейін қазақ қолға алып, оқырлық шын мәніндегі ... ... ... ... ... жоқ еді. …Бәлки мұнан кейін, Абайдан үздік ақындар, жазушылар
шығар, бірақ ең ... ... орын ... ... халқына сәуле беріп,
алғашқы атқан ... - ... - деп, Абай ... әділ ... ... осы ... Абай ... ұмытпау тұрғысында істеліп жатқан
шараларды қуана қарсы алып, сол жолда ізденіп ... ісін ... Абай ... ... ... ... ... ісінен игіліктің
бастамасын көреді. Сөйтіп, Абайды болашақта жан-жақты таныр, Абайды жаттап
өсер ... ... ... ... ... аяулы перзенті сол күндерде ... ... өз ... хылқымен бірге екендігін ... де ... ... біз ... бірақ біздің рухымыз сезер».
Міржақып атап өткен еске түсіру кеші Абай шығармаларын насихаттаудағы
игілікті шаралардың бірі еді. Бұл ... ... ... ... деп қол
қойған автордың мақаласы жарияланды. Онда «Бұл жағрафия жұмхриатының көші
халықты сүйіндіріп, ... ... ... де ... ... адам ... атағы қазақ түгіл орысқа да шығып, өзі өлсе де ... ... ... ... ... ... ... қылып, артына
қалдырғандай» деп жұрт шаттанды», - деп жазды. ... ... ... ... ... жамиһаты) орысша оқыды».
ХХ ғасырдың басында қазақ халқына ой айтуға ... өн бойы ... ... ... ұлтының ұлы ақынын тануға алғашқы болып жол ... ... ... ... Абай ... ойлары Абайтануға зор үлес
болып қосылды. Ендеше «Қазақ» газеті Абайтанудың негізін қалады десек артық
айтқандық емес. Біз өз ... ... ... ... ... ... алдына қойған көп мақсаттарының бірі – қазақ халқының
ұлы перзенттерін және олардың құнды ... ... ... ... Оның бір ... Абай жайлы мақаладан байқасақ, газет бетінде
жарияланған материылдан өзге де мысалдар таба ... ... бір ... осы ... ... ... жарияланған. «Қазақ» газетінің
1913 жылғы 16-17-сандарында Ахмет Яссауи туралы, 1914 жылғы 71-73, 76, ... ... ... ... құнды дүниелер жарияланған. «Қазақ»
газетінің бұл тұрғыдағы қызметі тек қана қазақ ұлтынан шыққан ... ... ... өзге ... ... ... тұлғаларына, олардың түркі
халқы үшін еткен еңбектеріне кең көлемде тоқталумен ерекшеленеді. Мысалы:
«Қазақ» газетінің 1914 ... ... ... ... 1913 ... 9-санында Тоқай туралы мақалалары шыққан. Мұндай
мақалалардың өмірге келу себебі – қазақ елі үшін аянбай ... ... ... өкілдерінің еңбегін бағалау.
М. Дулатовтың ұлт әдебиеті тарихын зерттеуді қолға алуды көтерген ... ... ... ... да орын ... Бұл – ... ... ой-пікірдің қалыптасу жолында Шоқан ... ... ... ... ... ... ... уалаяты» газетіндегі Ш.
Ибрагимовтың мақаласы ғұмырнама дәрежесінен аса ... бұл ... ... мен ... ... ... ... бағалау айқын
танылады. Ұлы ғалымның ата-тегі, балалық шағы, білім алуы, орыс достары,
саяхаттары мен қызметі, зерттеу ...... да ... ... сөз
етілген. Зерттеу мақаланы жазу барысында ... Г. ... ... ... мен Ш. ... ... ... және
қажет жерінде олардың пікірін келтіріп те отырған. Негізгі ой Г. Потаниннің
Шоқан туралы айтқан пікірінен туындап жатса да, ұлы ... ... ... ... ... ... әдебиетіне бірінші негіз құрушы болмақ
еді, бірақ ... һәм ... офа ... ... арманда кетті», - деп
бағалауы көңіл аударарлық. Бұл мақалалардың ... ... ... туу
дәуірі үшін орны зор, себебі, әдеби-тарихи бағыттағы ой-пікір ұлттық жазба
әдебиеттің негізін ... ... Абай ... алғашқы негізін құрушылардың
бірі Шоқан екенін анықтап алды. Сондықтан «Қазақ» газетіндегі ... ... ... ... ... мақалалардың мақсаты осы
газетті зерттеуші Ө. Әбдиманов айтқандай тек «ел ... ... ... ... ... жұртқа таныстырып, өлмес ісін кейінгіге паш ету» [18,
146 б.] ғана ... ... ... мен ... зерттеу арқылы әдебиет
тарихын тексеруді қолға алу, бұл саладағы жұмысқа жаңаша бастама салу ... ... ... ... ... өз басылымының қазақ
халықының тарихына, оның ұлы дарындарының өмір жолына тереңірек дендеуіне
қатты назар ... ... Бұл ... материалдарды өзі
ұйымдастыруымен бірге, көбіне, қаламы жүйрік Міржақып Дулатовқа жүктеп
отырғандығы ... ... ... ... ... мұндай мақалалар -
Міржақыптың Ахмет Яссауи (1913,№16-17), Шоқан ... ... ... ... ... құндылығымен бағаланатын дүниелер. «Қазақ»
газетінің бұл тұрғыдағы қызметі жоғарыда атап өткендей тек қазақ ... ... ғана ... ... өзге ... ... азаматтарға,
олардың түркі халқы үшін еткен еңбектеріне кең көлемде ... ... ... ... ... ... «Исмаил
Гаспринский» (1914,№80-81), Тоқай (1913,№9) туралы мақалаларын атауға
болады. Газет қазақ үшін еңбек еткен өзге ұлт ... ... ... ... ... ... ... Николаевич Потанин туралы Әлихан
Бөкейхановтың да (1914,№15), Міржақып ... да ... ... жазуы – осындай жақсы дәстүрдің көрінісі.
Әрине, жоғарыдағы мақалалардың көлемі, мақсаты, ... ... ... Дегенмен де , оларға тән ортақ қасиет – ел ... ... ... ... ... ... таныстырып, өлмес ісін кейінге паш ету.
Олардың тарихи рөлін шындық түрде жазып, болашаққа аманат ету. Бұл ... ... ... шама – ... орындады деуге толық негіз бар.
Осы бағыттағы қомақты да көлемді, алымды да көрнекті ... ... ... ... ... ... ... атты мақаласы екендігі
даусыз. «Шоқанның кім ... көп ... ... себебі оның опат
болғанына биыл 49 жыл ... ... ... - өнер ... асылын
танымаған, қаламмен қызмет етушілердің қадірін білмеген жұртқа 49 жыл
ұмытарлық көп ... ... қан ... ... ... ... жоқ біздің
қазақ ғылым жолында еңбек сіңірушілерді тез ұмытқыш келеді.» [96].
Автор білімімен, қаламымен халқына еңбек ... ... ... аз ... қадірі болмауына өкінеді. Өкіне отырып кеш болса да,
кемшіліктің орын толтыруға «50 жыл ... ... туып ... ... ... өз мақаласында Шоқанның өмірбаянына кеңірек
тоқталып, мол мағлұматтар, тың ... ... ... ... ... ... қызметін жоғары бағалап, оны негізсіз өсектен арашалайды.
«Шоқан Мұсылманның зиянына ... ... ... ... ... деп, ... ... өсектейтіндер бар көрінеді. Бұл өсектің
Шоқанға ... жала ... ... … таза ... ... ... жігіт…»
Бұл пікірлерін Міржақып дәйекті түрде дәлелдейді. Сөйтіп, ... ... ұлы ... ... Уәлихаовты халқына қайта қайтарады. Оның қысқа
ғұмырында істеп кеткен мол еңбегін әлі де жинай ... ... ... бар ... білімге ұмтылу, қазақ халқына пайда ... ... ... ... ... ... ұзын ... артына
қанша пайдалы нәрсе қалдырарына шек жоқ, қазақ ... ... ... өзі ... ... ... ... жоғалған».
«Қазақ» газетін шығарушылар өзге түрік тектес халықтардың тағдырына да
көңіл аударып, олардың әдебиеті мен ... ... ... ... жоғарыда айттық. Бұл шынайы достық қарым- қатынастың көрінісі еді.
Ұлт ... өз ... ... ... ... ... ... өз ой-пікірлерін білдіріп, ақылдасып-кеңесіп отыруды тарихи берік
қалыптасқан дәстүрге айналдырған болатын.
Қазақ оқығандары да ... ... ... ... жалпы түрік
қауымының өнері өрістеп, мәдениеті гүлденуі жолында өлшеусіз еңбек еткен
биік ... ... ... ... ... ұстаз тұтып, Тоқай
сияқты айтулы ақындардың жырларына ... ... да ... ... ... ... насихаттап, тарихи ролін бағалап отырды.
Түрік тектес халықтардың «ғұлама ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов кейбір келіспейтін, құптай қоймайтын пікірлері
бола тұра, жалпы қызметін үлгі тұтты. ... оқу- ... ... ... оның ұстаздық еңбектерін жоғары бағалап, «...Россия
мұсылмандары арасында бес-алты мыңға жуық бастауыш мектептің бәрінің ... ... бұл ... төте оқу үшін ... неше ... ... бәрі де үлгіні Гаспринский шығарған әліппеден алған еді. Бұл ... ... жуық ... бас ... ... - ... [97], ... Оның тек оқу- ағарту ісінде ғана емес, баспасөзде де көш ... ... есте ... ... туралы: «4-5 жылдың ішінде шығып
тоқтаған һәм осы күнде шығып тұрған неше түрліше газет- ... ... ... деуі адал ... ... ... ... еді.
Міржақып Дулатов Исмаилбек Гаспринский туралы, ол ... ... соң ... ... Онда жоғалғаннан кем болған жоқ»,- деп күйзеледі.Және оның
ұстаздық құрметін айрықша бағалап, «Гаспринский -өзінің ... ... ... ... ... ... дүниесінің ұлұғ адамы»,- дейді.
Сол сияқты татар ақыны Ғабдолла Тоқаевты да «Қазақ» ... ... ... қаза ... ... жазылған мақалады «Оны білмейтін жазу таныған
ноғай болған жоқ, біздің қазақ ... ... Абай ... ... ... ... ғана опат ... Артында есімін жоғалтпайтын татар
әдебиметінде бас бәйгені алған оннан артық өлең ... ... [98], ... ... айтқанда, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатовтардың қазақ
әдебиетінің көрнекті ... ... ... ... ... мен
творчествосын танытуға деген талап-тілек те анық ... Сол ... ... ... және сыни мақаламен салыстыра
қарағанда, бұлар ғұмырнамалық негіздегі ... ... ... ... Сол ... де ұлт ... дарынды өкілдері А.
Құнанбаев пен Ш. Уәлиханов пен шығармашылығын ғылыми тұрғыдан бағалауға,
әдебиет тарихындағы және ... ... ... ... қадам
деп қарасақ, классикалық мұраны зерттеудің бастауы мен сара жолға апарар
негізі ... ... ... ... ... бастады деген тұжырымға
келеміз.
Әдебиет зерттеушісі Өмірхан Әбдіманов: «Қазақ» газеті қоғамдық ... ... ... ғана ... ... ... ... дамуының жаршысы да бола білді. Қоғам дамуындағы алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... табады десек, «Қазақ» шығып ... ... ... өмір шындығына қанық көркемдік сипаты биік
дүниелер, төл ... ... ... ... ... ... халыққа
ой салып, көкейдегі сан сұраққа жауап іздеді» [18, 132 б.], - ... ... ... біз ... ... ... ... материалдарды
сапасы мен мазмұнына қарай сараптау арқылы табамыз.
Ахмет ... және оның ... ... ... ... ... мына фактілерден де көруге болады. Мысалы, қазіргі зерттеушілер
дерек көзі ретінде пайдаланып жүрген «Қазақ» газетінің жинағына ... ... 229 ... А,Б., ... ... ... ... Қыр баласы, Әлихан, Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... Басқарма және басқарма атынан авторы көрсетілмей
басылған мақалалар. Демек, ... ... ... елу үш ... ... Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы және Міржақып
Дулатұлы. Осы мақалалардың біразы әдебиет мәселесіне арналған.
Солардың бірі ... 1915 ... ... «Қыр ... деп ... ... кітаптар» атты мақала. Мақаланың авторы – Әлихан Бөкейханов.
Мұнда ол ... ... ... ... ... ғана ... ... түсіндіреді, кітаптың авторы туралы бірер деректер беріп
кетеді. Кітаптың жазылу жайы туралы да құнды мағлұматтарды келтіреді.
«Записки ... ... ... отдела
Императорского Русского географического Общества. Выпуск VIII, 1942г. Цена
1 руб.», - деп ... ... ... бұл ... ұлы ... ұстазы –
Евгений Петрович Михаэлиске арналып жазылғандығын айтады. Михаэлистің 1871
жылдан 1913 жылға дейін ... ... ... оның ... тұрмыс-
тіршілігімен жақсы таныстығына мысалдар келтіреді: «Бұл кітапта Абайдың
Михаэлиске айтқан көп сөзі болуға ... ... ... ... ... ... ... қазақ алтыны Абайды ... ... ... ... Шыныменен, егер Михаэлиспен Абай өмірде ... Абай ... ... қабілет- дарынын аша алар ма еді. Қатардағы көп ақындарының
бірі болып қалар еді. «Оны осындай дәрежеге жеткізіп отырған, нағыз ...... және ... ... ... ... жете танып-білуі.
Ал оны осы жолға түсірген – Михаэлис», - деп ... ... ... ... ... Михаэлис білім-білігіне аса жоғары баға беріледі:
«Мұндай жүйрік топта бел көрсетпей жоғалама. Михаэлис әуел бастан жұртқа
көз, ... ... ... ... Сібір кетпесе, ғылым жолында ... ... ... еді».
Михаэлистің хаттары мен әртүрлі тақырыптарда жазылған ... ... бұл ... ... ... берері мол екендігін
Әлихан Бөкейханұлы баса айтады. Ол ... ... ... жері,
жануарлары, Тарбағатай, Алтай тауларының ғұмырлары туралы жазылғандығы, бұл
деректердің келешек ұрпаққа қалатын мол әрі ... ... ... ... сен денеде аз күн қонақ,
Заман жоқ көп тұруға, өмір шолақ.
Жас мезгіл екі айналмас, мойынын бұрмас,
Жұмыс ет, ... ... ... борап, -
деген өлең жолдарымен аяқталған бұл мақалада ... ... ... «аз
ғұмырыңда оқу оқып, білім біл, еңбектен» деген ой меңзелген. Сол ... ең ... өсіп келе ... ... еңбек сүйгіштікке, ғылымға
шақырады.
Жалпы «Қазаққа» шыққан мақалалар, жарық көрген баяндамалар ... ... ... ... ... көпшілігі танымдық тұрғыда
жазылғандығына көз жеткізуге болады. Мәселен, Абай ... мен өмір ... ... Қайым Мұхамедханов «Қазақ
әдебиеті» газетінің 1990 жылғы 30-санында ... ... ... ... ... дейді: «Абайдың көзі тірісінде, оны орыстың оқырман
қауымына тұңғыш рет ... адам - ... ... Одан ... ... ... описание нашего отчества» деген көп томдық
кітапты 1903 жылы «Киргизский ... ... 18 томы ... ... ... бірі ... Бөкейханов. Онда ол Абайға ерекше тоқтап, қазақ
жазба әдебиетінің көш ... ... Осы ... ой ... ... Ахметтің, Міржақыптың Абайды қазақ даласына танытуда үлкен еңбек
еткендігі байқауға болады. Олар алғашқы абайтанушылар ... ... ... ... ... мақалалардың ішінде
құндыларының бірі – газеттің 1915 жылғы 109-санында жарияланған ... ... ... - Арысұлы деген ... ... ... ... ... Осы арада бір көңіл ... ... ... ... ... ... Ахметтанушы ғалым Ө. Әбдиманұлы мен
Міржақыптанушы М. ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновқа
тән деп біледі. Осы алаш қайраткерлерінің жасырын есімдерін жақсы ... ... бұл ... ашып ... ... ... «Арысұлы»
Әлихан Бөкейхановқа тиеселі ... ... ... ... ... Біз осы ... ... жөн деп білдік.
Мақала бастауында автор пайдасы тұрмыс-тіршілікке зор болған
динамитті ... ... швед ... ... ... ... мәлімет беріп,
оның дүниедегі барлық ғылым саласына, әдебиетте ... ... ... туралы дерек келтіреді. Әлемнің жер-жерінің белгілі
жазушылары мен ғалымдарын, ... ... атап ... ... ... ... ... де небір талантты жандар бар» , - екендігін
еске салады. Ол үшін ... ... ... ... жарысын ұйымдастыру
қажеттігін нақтылай түседі. Сонымен бірге ол ... ... ... өзойларын жұртшылық назарына ұсынады. Автор «осы ... ... ... ... ... келу ... ал ... дүние туу үшін сынды
күшейту керек» деген пікірге келеді. Ал енді роман не нәрсе, қазаққа ... пе? ... ... ... осы ... да ... ... туралы ол былай деп жазады: «Романның ішкі ...... һәм ... жағын бейне өзіндей етіп суреттеп, адамның өзіне көрсету.
Роман адамзаттың өмірін, дәуірін бұлжытпай ... баға ... ... ... ... Арысұлы романда халық өміріндегі үлкен ... ... ... ... ... ... берудегі ең басты
белгілердің бірі есебінде атап ... ... ... ... ... романистер қатарында Вальтер Скотт, Теккерей, Диккенс, ... ... атай ... олардың шығармаларында тарихи оқиға,
қоршаған орта, ондағы адамдардың мінездері өмір айнасына ... ... боп ... ... ... бөліп айтады.
Әрі қарай қазақ әдебиеті тарихында роман жанрының пайда болуы, ... ... ... мен ... ... ... ... бұрын роман жоқ еді. Біздің арамызда қазақша бірінші роман ... ... ... ... Оның ... Жамал» деген романы ... ... ... ... Басқа халықтарда жоғарыда айтқанымыз секілді,
неше ғасырлардан бері ... ... ... ... жылдан жылға ілгері басып,
сабасына толып тұрған кезінде біздің қазақта ең бірінші көзімізге көрінген
романды озық ... ... ... Біз өз ... мұны ... әдебиетінде тәуір қызметке санаймыз»[105] , - деп
қазақ романының тарихына қатысты соны дерек береді. Соны ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі роман жанрының тарихы сөз жүйесіне енгенде
тұңғыш роман ... ... ... ... ... аталып келгендігін
ескерте кетпекпіз.
Әлихан Бөкейханов осы мақаласында жалпы әдебиеттің, соның ішінде ... ... ... ... өмір ... көркемдік суреті арқылы
тәрбиелейтін тағылымдық, тәрбиелік мәнін де аша кетеді.
Ол: «Енді біз түсіндік роман көпке арналған кітап екенін, ... ... да ... ... ... ... тесе ... телміре оқып,
мінез-құқымызды түзеп, романнан халіміз жеткенше тәрбие алу ... - ... түйе ... романның оқырманды, ұрпақты, бүтін елді тәрбиелеудегі ... ... ашып ... ... ... ... ... бастау болатын, қазақ
әдебиеттану ғылымындағы қазақ өлеңдерінің түрін қарастырған ... ... ... ... ... жанр ... сөз ... Автор роман жанрының жанрлық ерекшелігіне, оның жанр табиғатынан
туындайтын көркемдік шарттарына ... ... ... ... ... озық
кеткен елдердегі дамуына зер салып, осы салада үлкен жетістіктерге жеткен
атақты жазушыларды, олардың шығармаларын ... ... ... ... ... өз ... сай ... көреміз. «Романның ... ... ... ... кемшілікті, қараңғылықты
адамзаттан қумақ. Мұнан мұрад, адам баласына үйрететіні ... ... ... атап ... Еуропа, орыс жазушыларының шығармаларымен жақсы
таныс Ә Вальтер Скотт, Чарльз Диккенс, Теккери, ... ... ... қана ... ... ... сөз ете отырып, роман жанрының
қалыптасуын, тарихын саралайды. Бұл ... ... ... туа
бастағынын қуана құптайды. ... ... ... ... Жамалды»
толыққанды, жанр табиғатының бар талабына жауап беретін туынды деп қарауға
болмайтынын, бірақ «… өз ... ... мұны ... ... ... санаймыз», - деп ескертуі, оның жанр табиғатын терең түсінгенін
аңғартса керек.
Әлиханның бұл ойларымен осы роман туралы ... ... ... ... ұлт ... ... таным білігінің орайлас екендігін
танытса керек. ... 1926 жылы ... ... ... атты
еңбегінде Ахмет Байтұрсынов «Бақытсыз Жамал» романы туралы мынадай пікір
айтады: «Ұлы ... ... ... ... ... ... әлі жоқ. ... Жамалына» роман /ұлы әңгіме/ деп ат қойылса да, өресі мен ... ... ол да ұлы ... ұзақ әңгімеге жақын » [95, 450 б.].
Әлихан Бөкейхановтың «Роман не нәрсе» мақаласына «Арысұлы» ... ... қол ... сөз ... атап ... ... ... С.
Ақққұлұлының пікірін қолдай отырып, бұл ... ... деп ... өзіндік бір себебі, мақалның өн ... сөз ... ... ... тән ... ... ... тауып, орайласып жатуы.
Әлихан Бөкеханов жалпы романның ауқымды шығарма екендігін, «…тұрмыс
сарының түптеп, терең қарап, әңгімелеп түгел ... ... ... ... ... қиын ... айта келіп, оның үшін «…өнер
-білім керек, одан да ...... ... ... та, ... ... қасиетіміз аз» – деп қорытындылайды.
Автор осынау жанрдың ... ... ... ... ... кейбір
ұйымдастыру мәселелеріне де арнайы тоқталады. Және де сол өзі ... ... ... үшін газет қызметкерлеріне, роман жазушыларға мынадай
ой тастайды: «Жиылып бұл неше адамның жазба кітаптарын сөз ... ... жеке би ... көндім дегендей, роман жазушысынан уағда шарт. ... да, ... ... да ... Әлі де ... ... ... деген кісілерге почтамен жіберіп, жылдам қайтаруын сұрап
бұлардан сын мақаласын жиып, мұны кісі саны аз, ... басы ... ... бар), ... (Мұхаметжан бар), Оренбургтың (Ахмет, Міржақып бар)
бірінде комитет қарағаны дұрыс». Бұл ... ... ... ... әр ... орталықтарында өздерінің қазылар алқасы болсын, олар
шығармаларды өздері іріктеп, ... ең ... ... ... ... ойын ... болады.
Мақала соңында Арысұлы өзімен қызметтес, пікірлес замандастарының кітап
жазу, яғни, шығармашылық жолдарындағы еңбектерін атап ... ... ... ... дәрежеде екенін, «тек бір ғана ...... ... ... ұсақ ... жұмсап отыр» деген пікір
айтады. Яғни бұл жерде де Әлиханның жазушылық шеберлікті, ... ... ... жоғары бағалайтынын байқаймыз.
Тұтастай алғанда, Арысұлының біз сөз еткен мақаласы – уақыт ... ... ... ... ерекшелігін жете ұғындырып, ұлттық
руханиятымыздың тарихы мен бүгінінде де және ... да ... зор әрі ... ... еңбектердің басында тұрар қажетті дүние.
Осы бөлімнің лағашқы тараушасында біз ... ... әр ... ... ... ... ... балап, оны ұйымдастырушылар өнегесін
құптағанын айтқан болатынбыз. Сол кештердің бірі ... ... ... ... « Кеш ... сағат 8 жарымда Раимжан Марсеков шығып,
қазақ әдебиеті турасында біраз ... - деп ... ... Марсеков
сөзі «Қазақ» газетінің 1915 жылғы 15 – және 19 – ... ... ... ... ... ... ... жалпы қазақ әдебиетінің тарихына шолу ... ... ... ... жолы мен ... ... ... көрсетуді мақсат
тұтқан. Мақаланың басты құндылығы – қазақ әдебиетін дәуірлеуге алғаш қадам
жасауы.
Р.Марсеков қазақ әдебиеті тарихының даму ... үш ... ... ... ... танытуға ұмтылады. 1. Қазақтың ескі ауыз
әдебиеті. 2. Алғашқы жазба әдебиетінің басталу кезеңіндегі ауыз әдебиетінің
кері кете ... ... 3. Жаңа ... ... ... осылайша дәуірлегенде автор хронологиялық тәртіптен
гөрі, әдеби ... ... ... орай ... ... ... ... отырған еңбектен оны талап ету де орынсыз. Ең ... ... ... ... қандай дәрежеде болғанын зерттеушілік
көзқараста танытып беруінің өзі үлкен табыс еді.
«Бірінші ... - деп ... Р. ... - ескі ... ... жазу ... ... кез, ол заманда қазақ өз алдына тұрып, кең
далада еркін ... ... ... ... кең, сөз ... тіл ... ... Осы анықтамадан байқалып отырғанындай, автор алғашқы
дәуірге қазақ даласының Ресейге қарағанына дейінгі ... ... ... ... ... ... шешендік өнер мен суырып салмалық дәстүрді
тілге тиек етіп, олардың ауыз әдебиетін дамытудағы ... ... ... ... Төле би, Қаз ... Қазыбек, Қаражігіт билердің
айтқан сөздерін ... ете ... ауыз ... ... ... мен
тұрмыс тіршілігі жатқанына ... ... ... аударады.
Импровизациялық өнердің ауыз әдебиетіне тән дәстүр ... ... ... ... ... секілді ақын өлеңдерін мысалға келтіре
отырып талдау ... ... бұл ... ... ... ... және музыкалық өнермен байланыстыра отырып қарауды мақсат
тұтқан.
Автор «жазудың қазақ арасына көбірек ... ... деп ... ... Ресейге қарағаннан бастап Абайға дейінгі ... ... ... ... ... ... осы дәуірде жазудың шығуына байланысты
көріне бастағанын айта отырып, оның ... ... ... ... ... мен шығыстық желідегі шығармалардың айырылып қала жаздауға дейін
барғанын дәйекті түрде сөз ... Ұлт ... ... ... ... тірелуінің себептерін іздестіреді. Алғашқы себебі қазақтың өз
еркінен айырылып, отаршылдық ... ... ... деп ... ... ... ... қалудан деп түсіндіреді.
Міне, осындай қиын-қысталаң жағдайда тұрған ұлттық ... ... жаңа ... ... ... Абай ... ... «Абай марқұмнан
бері қарай қазақ әдебиетінің үшінші дәуірі басталады», - деп жазады. ... ... ... басы ... уақытта ғылыми-зерттеушілік ой-пікірде
айтылып жүрген «жаңа жазба әдебиеттің көш ... ... ... тұрғыда қарастыруды мақсат тұтқаны байқалады. «Абайдан бері
һәм одан үлгі ... ... ... ... ... түзу
жолға түсті. Енді мұнан былай сөз қадірі ұлғайып, өлең керектігі байқалып,
өзге жұрттарда қандай ... ... де ... болар», - деп алдағы күнге
зор сенім артуы оны анық дәлелдейді.
Р. Марсековтың мақаласындағы ... және жаңа ... ... ... ... ... ой-пікірдің ғылыми сипатқа ауысу
жолындағы мәні зор.
«Қазақ» газетіндегі әдебиет жайлы материалдардың ішінде ... ... ... ... ... бірі – ... көз ... атты
мақала. Мақала авторы «Н» деген бүркеншік есіммен қол ... Оның ... ... қазақ зерттеушілері арасында түрліше пікірлер кездеседі.
Олардың бір тобы мақала авторы ... ... ... ... қолдаса,
екінші бір топ Нәзір Төреқұлов дегенге ден қояды. Келесі бір топ бұл мақала
газеттің бас ... ... ... ... ой айтады. Бізге
қажеттісі мақала авторының кім ... ... ... ... ас маңыздылығы. Мақала авторы өз заманындағы әдебиетке қатысты
өте күрделі ... ... ... ... ... екі ... ... әріпке қатысты ой түйген ... ... ... ... олар неге ... тән ... ... жүрген бүркеншік есімді
ламай, жаңа ... атты ... ... ... «Н»-ді алған.Осыған
қарап біз бұл мақаланың авторы Ахмет Байтұрсынов деп ... ... ... ... ой ... себепші болар мақала жазып, жұртты ойласуға,
пікірлесуге шақырған мақалаға өзінің елге ... ... ... гөрі
көп оқырманның бірі ретіндегі «Н»деген белгісіздігі басым бүркеншік ... ... ... ... ... Және бір ... ... тікелей
әдебиетке қатысты көптеген мәселелер сөз болады. Сондықтан да орыс, араб,
парсы тіліндегі әдеби ... ... ... тауып, орын-орнымен
қолдану тек Ахметтей әдебиет ісін жете ... ... ... келсе
керек. Ақырында, әлем әдебиетінің ірі ... ... тиек ету, ... арнайы айналыспаған адамның қаламына іліне бермес білгірлік
болуға тиіс.
«Әдебиетімізге көз ... ... 1916, №164) ... ...... ... аздаған жылдардың ішінде-ақ әдеби тарихи ой-пікір
ғылыми ... ... ... кірісе алғанына нақты мысал. Ол көркемдік
дамудағы әдеби байланыс, озық үлгілерден үйрену ... ... ... тарихи тексеру сияқты проблемаларды нақты көтеруінен ... ... ... бұл ... жаңа ... келе ... ... әдебиетін өркендету жолында кімнен үлгі алуымыз керек, ұлт
әдебиетінің ендігі бағыты ... ... ... деген сұрақтар төңірегінде ой
қозғау арқылы шешуге ұмтылған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... екенін айтып, үлгі-өнеге алу ... ... ... ... ... ... ... жағын ойлау
керектігіне көңіл аударады. ... ... ... ... ... ... қоймайтын құбылыс екенін ғылыми дәлелдеуі ұлттық ғылыми-
зерттеушілік ой-пікірде жаңалық екенін айтуға ... ... ... ... ... ... айтқан уақытта Ә. Науаи секілді ірі
ақындардың Ширази, Сағди, ... ... ... ... ... ... дамытқанын айтуы – бұрын кездеспеген соны ... ... ... алу ... ... ... ұмтылу барысында әдебиеттің
өзіне тән ұлттық сипаттан айырылып қалмауы ... ... ... ... қатты ден қойып, өз әдебиетіндегі ұлттық дәстүрлерін
жоғалтуға дейін барғанын мысалға келтіреді.
А. Байтұсынов басқа ел әдебиетіне еліктеу мен ... ... ... және кері ... болатынын дәлелдеп алғаннан кейін, қазақ
әдебиетінің не себептен Европадан үйренуі керек екеніне тоқталады. «Өйткені
европа ... бар ... – рух ... ... - деп ... ... бұл бізді жүре алмайтын тұйыққа, шыға алмайтын шыңырауға алып кетпес.
Еліктеуіміз өлшеуден шығып бара ... рух сыны ... жаңа ... ... көрсетер. Абай-адабиятымыздың атасы, бұл жолдың қорқынышсыз,
біздің үшін пайдалы екендігін сезіп, сол жолға бұрылды. Әйтпесе, Абай ... ... ... жолы ашық ... Бұл пікірден ғасыр басындағы ... ... ... беру ғана ... ... ... ... қараудағы көзқарас та танылып ... ... ... Оны ... сөз еткен мәселелермен сабақтастыра отырып: «Ұлт
әдебиетін майданға шығармақ үшін ең ... өз ... ... ... аузындағы адабиятымызды жиып бір ... ... ... өз ... әр ... ... ... - дегенде
ұлт әдебиетінің тарихын ғылыми тұрғыда зерттеуді көтеріп ... ... «бір ... бір ... салу ... ... негізгі айтпақ
ойы осында жатыр.
Мақаланың ұлттық ... ... ... туа ... кезеңіндегі елеулі
ғылыми-зерттеу еңбек екенін айтқан уақытта, әдеби-тарихи ой-пікірге қосқан
тағы бір жаңалығын ... ... ... Ол - ... ... ... ... тексеру бағытында мәнді арна табудағы ұмтылысында,
басқа мақалаларда кездесе қоймаған әдебиеттің ... ... ... ... ... ... да ... әдебиет қашанда ел
өмірімен тығыз байланыста болғанын, алдағы әдеби өркендеуге де бұл үрдістен
айырылмау ... ... ... ... ой ... деу керек.
Нақты айтсақ, «адабият һәр қашан тұрмыспен ... қол ... ... ... ... сазына адабият жаңғырық – саз қайтарсын, халықтың
һәрбір қайғысын адабият ... ... ... ... адабият
тұрмыспен берік байлаулы болсын», - деген тұжырымның танымдық қана емес,
ғылымилық мәні де зор. ... көз ... атты ... шын ... ... тұрғыда көз салып, ... ... ... ... ... мақалалары талданған зиялыларымыз көркемдік
талғамның қалыптасуына, таланттың ... ... ... сынның қарқынды
дамуына ерекше еңбек еткен деп нық айта аламыз. «Жүк ... нар ... ... ер ... - деп қазақ айтпақшы, ... ... ... бен ... ... ... кейінгіге мұра ... ... ... «Қазақтың» әдеби сынды дамытуға қосқан үлесі
Әдебиет зерттеушісі Ө.Әбдіманов «Қазақ» газетінің тақырып ауқымын шартты
түрде үш ... ... ... саяси-әлеуметтік мәселелер, шаруашылық –
экономикалық мәселелер және мәдени – ағартушылық мәселелер. Сонымен қатар
зерттеуші ... ... қай ... қай тақырыпта жазды, соны анықтай кетеді.
«Газеттің әдебиетке қатысты жарық ... ... ... ... жазып және дайындап отырғаны шындық. Олар ... ... ... ... Бөкейханов. «Қазақтағы» көптеген бас ... ... ... және бас жазушы ретінде қандай бір ... ... ... ... ... ... ... газеттің бағдар-бағытын
айқындап отырған. Оның кейінірек «батысшылдық» ... ... ... ... ... осы ... ... арқылы танылуы болса
керек-ті» [18,157 б.], – ... ... ... да өмірдің кез-келген
саласына қалам тартқан осы үш автордың жазған дүниелерін ... ... ... ... тән ... ... бар екенін байқаймыз. Осы
пікірге тағы бір ... ... ... ... ... оқу-ағарту, мектеп ісі ... ... ... байқалса, Ә.Бөкейханның еңбектері экономикалық ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ал,
М.Дулатовтың еңбектері өмірдің өзі ... ... ... ... жеделдігімен көзге түседі» [63, 247 б.], - дейді. Расымен, ... ... 1913 ... 1918 жылдар аралығындағы барлық тігінділерін
қарап отырсаңыз ондағы мақалалардың ... ... осы ... ... алады. Мысалы: А.Байтұрсынұлының «Оқу жайы», «Оқыту жайынан», ... ... т.б., ... ... ... ... һәм ... дума һәм қазақтар», ал М.Дулатұлының «Земство не нәрсе» деген
циклды мақаласы, «Сот ісі», ... аз ... не ... т.б. ... ... көрініп тұғандай-ақ кімнің не жайлы жазғанын айғақтап тұр.
Әйтсе де әдебиетке қатысты мақалаларда үшеуінің де қол таңбасы сезіледі.
Әдебиетке ... ... ... ... әдеби сынға тікелей
қатысты болып келеді. Қазақ тілінде басылып шыққан кітаптарды ... ... ... ... ... оларға пікір айтып, жұртқа
кеңінен таратуды да ... тыс ... ... кітаптардың оқушысын
тауып, сол оқушыға бағыт-бағдар сілтеу – газеттің басты мұратының бірі. Бұл
сыннан «Қазақ» ... ... ... ... ... ... ел
игілігіне айналуында елеулі еңбек атқарды.
Міне, осындай өнегенің өрнегі Әлиханның «Қазақ – түрік һәм ... ... ... ... тарихында кездеспеген мұндай үлкен істің ... ... ... ... көруін автор қуана қарсы алады. Шәкәрімнің ісін аса
жоғары бағалап, «Шәкәрімнің бұл ... ... ... ... ... ... қазақ шежіресін жазбақ болған кісі Шәкәрім кітабын әдбен білмей
қадам баспасын», – деп, оны үлгі тұтады. Бұл ойын ... ... ... ... жан-жақты дәлелдейді. Қазақ өміріндегі үлкен жаңалық
болып табылатын ... ... ... ... ... түйіндейді.
Әлихан Шәкәрім шежіресінен екі түрлі мін тапқан. Бірі – ... ... ... оның ... ... ... туралы. Екіншісі – «Алашы»
деген сөздің шығу ... ... ... ... таңбасының сақталуын Әлихан
олардың бағзы замандарда христиан дінінде болғандығынан деп есептейді. Бұны
Аристов, Пантусов еңбектеріне сүйене ... ... ... Және ... ... белгілер іздеп, өз ойын ... ... ... ... ... санына кіреш басады, осы рәсім христиан күніндегі
кіреш – ... ... ... ... ... Осы ... жақсы көрген
малға қазақ тұмар тағады. Христиан күнде кіреш басқан-ау деймін» [102].
Біз ... ... жайт ... ... ... ... қатысты
бірнеше мақалалар жарияланған. Соның бірінде Шәкәрім Әлиханға жауап береді.
«Ақсақ қой ... ... ... деп аталатын мақаласында Шәкәрім
«бағасынан артық мақтағаныңызға қуанбасам да, ... ... ... ... жарылқасын», - деп ризашылығын білдіре ... ... ... сездіреді. Мәселен, осы Керей таңбасына
байланысты шежіреші: «Ол ... емес – ... Х. Неге ... ... ... бетіндегі Аристов сөзінде Керей таңбасы ашамайша салынған. Жаңа 55-ші
бетте біздің орта жүздегі ... ... ... ... деген кісінің
нәсілі деп жазылған ғой… Қазақтың пішпеге шек салатұғын ашамай» [103].
«Қазақ» газетінің ... сын ... ... оған ... ... жариялауы, әдеби этиканы сақтаудың озық бір үлгісі іспетті. Мұның
өзі ... ... ... жүгінуді қалағанының белгісі болса керек-
ті.
Әлихан «Алашы» сөзінің шығу төркініне Шәкәрім келтірген ... ... әлі де ... түсу керектігін ескертеді. Ол: «Алашы»
деген біздің қазақ сөзі. Алашыны қалмақ өз ... ... жөні бар ... – деп, орынды қарсылық білдіреді. Яғни, шежіре-тарих кітапта
нақтылық, ... ... ... ... шарт деп ... ... ... басылымдарында ескерілуі үшін өзгелердің де ат салысып, өз
білгендерін ... ... ... өтінеді. Әлихан тілегі жүзеге асып,
«Алашы» сөзінің шығу жайын Халел Досмұхаметов жазды. Ол ... ... ... ... мақаласында бұл сөздің шығу тарихы туралы Шәкәрім қорытындысы
дұрыстығын растайды. «Қыр баласының» өтініші бойынша «Алаш» деген ... сөз бар ма?» ... ... ... ... ... алашы»
деген сөз бар. Қазақша мағынасы-өлтіргіш, аямаушы, жаугер»–деп [104].
Әлихан ... ... ... сын ... бұл ... ... зерделеудегі зәру мәселенің олқылығын толтырар асыл жәдігерлігінде
жатса керек. Сондықтан да автор талас тудырар күмәнді жерлерді ... ... өз ... ... ... ... сынында марапаттау, табыну емес,
ойға ой қосарлық шежіре-тарихтың жазылу ... ... ... ... ... ... көркем шығармаларда бағалауды, ақын-жазушының
жетістігін танып, кемшін тұсын байқап, оқушыға жөн-жоба сілтеуді ... ... бірі – ... ... Құдайбердиевтің «Қалқаман – Мамыр»
поэмасын жан-жақты талдауға бағытталған Әлихан ... - ... ... бір белес. Бұл сын жанрының тууы ... ... ... ... ... [12, 85 б.] болатындығының бір
көрінісі. Мақалада автор ... ... ала ... ... ... Абайдың ақындық ерекшелігі жайлы орайлас ой да
қозғайды. Автор ... ірі ... ... ... ... ... шәкірті
екенін сөз арасында білдіре кетеді. «Абай барла таласып ... ... ... ... жүре берген» [93], - дей келе, ойын «жұрттың
бәрінің аузына алғаны Абай. Шәкәрімнің білімі де ... жоқ ... ... ... ... ... Иван ... Гусев пікірін дәлелге
келтіреді. Өз ойын осы тұстан ... ... ... ең ... ... шығармашылығының тақырыбын анықтап
алып, сона соңғана барып шығарма табиғатына бойлайды.өз ойын осы ... ... ... орыс ... ... ... ... Бұл сияқты тарихта болған өлеңді мысал қылған: Пушкинде «Царь
Борис Годунов», Лермонтовта «Песня о ... ... ... ... тұрмысы, салты айнадағыдай көрінеді». Бұдан ұғарымыз ... ... ... тап ... ... ... айыра білгені. Яғни,
Әлихан тұжырымы бойынша «Қалқаман – Мамыр» – ... жыр. ... ... ... та ... ... ... Мәселен тарихи жыр-дастанның шынайы
туындыға айналуы ақындықпен қатар, тарихи ... пен ... ... ... ... табуымен тығыз байланысты. Сондықтан да «Қыр
баласы» Шәкәрім ақындығына жоғары баға бере ... ... ... ... ... сын ... ... бұрыңғы қазақ жұртының салты, қазақ мінезі, қазақтың
іс-қылығы әлгі орыс өлеңдеріне қарағанда тіпті аз». ... ... ... ... та зор ... керек. Ол Абайдан кейінгі өзгелерге
үлгі шашар дарынның кем- кетігі неғұрлым аз болуын қалайды. ... ... осы ... де «Қалқаман – Мамыр» айтылуы жақсы өлеңнің ... ... «Көп ... көп сұралады деген. Мұны Шәкәрімнен көп сұрап
жаздым» деуі – жүректен шыққан шындық.
Поэмадағы кейбір тарихи ... бұра ... ... ... тап ... ... отырып дәлелдейді.
Ер жеткен қыз еркімен ерге тиер
Моллалардан естідім әлдеқашан
Қалқаман мұны айтқан жоқ, қазақ ... 190 жыл ... ... осы ... ерге тию» болған жоқ. Шариғатта бұл болғанмен мұны ол уақытта
сөйлеген жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... моллаға жапқан жаласы». Бұндай ауытқушылықтың ... ... ... ... ... Бірін- бірі сүйген
екі жастың серт байласар тұстағы тіл ... ... ... ... ... кемшілік санайды. Мамырдың қарсылығына Қалқаманның молла
сөзін, ... алға ... ... ... ... үшін ... ... «Дүниеде адам баласы айналып өтпес екі-ақ көпір бар: бірі- ... ... ... мен ... ... ... емес пе еді.
Сүйіскен екі ... ... ... ... ... деп ... бола ма?
Махаббат адамды байлағанда шариғат пен моллаға уақыт қала ма? Бұл ... ... ... шыға шабылып, Пушкин, Лермонтов, Шекспир, ... ... зор ... ... тұр» ... Шәкәрім жырына тек сын айтуды міндет санамаған. Сыншы шығарманың
шырайлы да көрікті, уақыт ... ... ... ... ... ... ... Мамырды өлтірер сәттегі ... ... жеке ... көркемдік шешім тарихи шындықпен айқындалып,
өмір шындығын көркемдік шындықпен табыстырған ақын шеберлігін таниды.
Есте сала садағын ... ... ... жүр деп ... ... ... жүргенін деп,
Аямай дәл жүректен атып қалды.
Міне, бұрыңғы заман тобықты мінезіне дәл жақсы айтылған өлең. Көкенайдың
атып тастағаны Мамыр. Жазасы- ... ... ... ... ... ашудағы сезім мен іс- әрекеттің
байланысын әл-қадірінше көрсетуге тырысып, Шәкәрім ... өз ... ... «Ай, ... мен ... ... ... деп басталатын Қалқаманның
қоштасу сөзінен ұзақ үзінді келтіре отырып, соңғы жолдарына ерекше ... елім оққа ... ... ме ... ... зарым».
Қалқаманның садақты атуға байлағанында қоштасқаны:
Бұл өлең соны, сұлу болса да, ішінен ... ... ... ... ... ... еді. ... ақын жағы жығып тұр. «Деймісің қалмақ,
сені тентіретпесті» ... ол ... ... әлі не келе ... ... ... ... шығарманы сынға алумен қатар, өзге
де әдебиетке қатысты үш мәселе тілге тиек ... ... өлең ... ... сын жазу мен сыншылыққа деген талап. «Өлеңді ақын сынаған
жөн, оқушы- жазушы, ақын болмаса да ақын ... ... ... ... ... Пушкин, Лермонтовты сынға салып, жұртқа ... ... ақын ... ойға ақын ... ... ... тән ең ... қасиетті дәл
таниды. «Ойға ақындық» – ... ... биік ... ... ... ... оқырманының күрт өсіп келе жетқанын, «Қобыландыны» аз
уақытта талап ... ... ... ... бар көрінеді» деп ... ... ... «тасқа басылған» жырға деген талапта өзгеше болуы
тиіс деген сөз айтады. Үшіншіден, оқырманға неғұрлым ұғынықты тілмен, жеңіл
оқылар ... ... ... ... ... да, «Қалқаман-
Мамырдың» келесі басылымын Ахметтің ... ... ... ... ... ... боларын еске салады.
Әлихан «Сыны» - өз уақытына сай «Қазақтағы» айтар ойы, ... ... ... ... ... емес, өлең атты көркем сөз өнеріне ... ... ... ... құнды, мазмұны терең әрі бай мақалалардың бірі
газеттің 1915 жылғы 126-129 сандарында жарияланған «Қара ... ... ... Бұл ... біз ... ... қатысты тараушада Әлихан
Бөкейхановтың қазақ ... сан ... асыл ... ... ... ... ... келгенбіз. Ол негізіне «Сын»
айдарында жарияланған. Ендеше бұл мақала Әлиханның сыншылдығына да ... ... ... бұл жолы оны біз сыни ... ... ... ... қарстырамыз.
Көлемді де күрделі мақала Абайдың:
Өлең сөздің патшасы, сөз ... ... ер ... ... ... жылы тиіп,
Теп – тегіс жұмыр келсін айналасы, -
деген өлеңімен басталған. Мақалада Әлихан «Қобыланды» жырын басқа ... ... ... Жырдағы жақсы шумақтарға дәмсіз, сәтсіз
өлеңдер шумағы да ... ... ... тиек ... ... тағы ... сөзбен былғанса сөз арасы,
Ол ақынның білімсіз бейшарасы, -
деген өлең жолдарымен ... ... ... қатар, автор «Қобыланды»
жырының қазақ тарихымен сабақтастығын айта ... ... ... ... ... ... ... кітап болып басылып ... ... атап ... ... ... ... ... нұр жүзді,
Сымбат бойлы дүмбелше.
Қолынан найза салады,
Сөйтіп келгін алады, -
деген ... ... ... ... ... суреттелген. «Қазақта
мақал бар: «ат ерінді, ер мұрынды» ... ... ... ... айырылып пұштиып тұр», – дейді автор. Мұнда көреген де байқағыш
Әлихан мұқабадағы суретте Қобыландының ... ... ... ... ... ... ... кітап шығару ісіне ерекше мән береді. Бұдан сол
кездің өзінде-ақ қазақ зиялылары кітап шығару ... ... ... ... ... ... Осы ... сыни ой-пікірдің
нақтылыққа қарай қадам басқандығы белгі береді. ... ... ... кейіпкер ретінде, ал жырдың өзін тарихи мұра ретінде
қарастырады. Сондықтан да ол жырды Шәкәрімнің шежіресіне, Шоқанның ... ... ... ... «Қобыландыны» қырғыздың «Манас» жырындағы
«Көкітай асы» деген тарауымен, ... ... ... түрде
қарастырады.
Автордың бұл мақалада көтерген басты мәселесінің бірі –
болашақта басылып шығатын ... ... етіп ... Бұл ... ... ... қазақ әдебиетінің ілгерілеуіне,
қазақ жұртының рухани дамуына үлкен септігін ... деп ... ... ... ... елу ... тойы» деген еңбегінде газеттің мазмұнының
оқырмандарға әсері туралы айта ... ... ... ... еңкейген кәрі,
еңбектеген жасына түгелімен ой түсіріп, күзгі таңның салқын ... ... ... ... газеті болатын». Осы сөздерден біз
газет авторларының ел үшін ... ... ... байқаймыз. Олар өз ұлтын
шексіз сүйетін, ұлттың мүддесі үшін қызмет ететін, бүкіл ... ... ... ... ... ... жарияланған әдеби-сын мақалалардың ішіндегі өткірінің ... ... ... ... әдеби шығармаға қатысты екі мәселе
қозғалып, ... ... ... ... де өте ... ... бірі ... шындық, екіншісі – аударманың тілі хақында. Автор «Айқап»
журналында ... ... ... атты ... аудармасын
талдау арқылы, осы екі мәселеге өзінің көзқарасын білдіреді. Осы мақалада
көзге түсетін тағы бір ...... ...... ... ... ролі жайындағы түйінді ойы. Міржақып газет-
журнал тек көркемдігі жоғары шығармаларға ғана орын ... ... ... ... олар – қалың оқырманның талғамын қалыптастыратын бірден-
бір жалпыға ортақ басылымдар. «Манап» драмасы туралы ... ... ... басылыман осы талап тұрғысынан қарайды. «Манап» драмасы тәжірма
қылушы мырза, әрі оны ... ... ... ... – жаманына қарамай, тек
қазақ жайынан жазылған нәрсе болғанға, атына ... ма, ... ... ... ... ... ... тұрмысына алынған, ғибратты оқиға
деп түсінді ме, бізге әуелі осы арасын айыруға керек. Әуелгі оймен басылған
болса, ... ... ... ... қыл да һәм оны ... журналды номер
сайын пайдасыз нәрсемен толтыруда мағына жоқ болса керек. Екінші оймен
басылған ... ... ... да, ... ... да адасқан деп
білеміз».
Әрбір көркем шығармаға тән қасиет оның өмір шындығын ... ... бере алуы ... ... ... драмасына талапты осы тұрғыдан
қоя білген. Шығарма жазушының өзі жеткілікті ... ... ... ... туралы терең зерттеп, әбден танып-біліп алмай, шығарма жазуын
Міржақып қатты айыптайды. Халық ... ... ... ... ... ... бір ... бар дәстүрін мазақ қылғандай.
Мұндай «туындыны» дәріптеп отырған «Айқап» шығарушыларына деген ... ашық ... ... ... ... ... ... да орнықты ой, орынды
пікір ... ... ... ... хас ... тән екі ... болуы
керек дейді ол. Алдымен, «бір жұрттың жайынан… жазу үшін жазушы… ол жұрттың
жайын білуінде ... ... ... ... ... «… ... ... оқушының көз алдына елестеткендей суреттеп жаза білерлік туа
шебер, жүйрік таланты ... ... ... тән осы қасиеттен шығара
отырып, мақала авторы ... ... ... ... ... «…
Лихановтың жазушылық қуаты қанша екенін қоя тұралық, ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Сөйтіп, «Манап» басынан аяғына
дейін жеке сөздері болсын, айырым – бөлімдері болсын, һәм түгел ... ... ... һәм ... ... бір ... ... -
деп қорытындылайды.
Міржақып өз ойын «Манаптан» көп мысалдар келтіре ... ... ... жүз ... ... болады. Жиылған жұрт теріге
таласқандай ... Қай ... ... ... сатады, оны кім
саудаласып алады? Немесе, «Манаптың ... ... бір ... ... ... ... ант еткен. Бұл ғадет қазақта бар?» Осы сияқты халықтың
салт-дәстүрінде жоқ нәрселерді тізбектеген жазушыны сынай отырып, ... ... ... ... ... ... «Көрсеқызарлықпен мұндай
нәрсені журналға басу … таратудың лайығы болмаса керек… Қазақта ... ерсі ... ... ... үшін ... жөніміз бар емес
пе?»
Мақала авторы көркем шығарма мен жазушыға сапалық және шеберлік талаптар
қою арқылы жазба ... ... ... жаңа ... ... ... сөз
жазушыларына нақты кеңестер беріп, жөн ... ... ... ... ... ... отырып, жалпы аударма мәселесіне
қатысты ойларын да ... ... ... көп ... қате ... ... қазақша сөздерге тура тәржіма етілетіндіктен ... ... ... орысшасын өзгертпей тәржіма қыламын деп, күлкіге
айналдырған жері көп…».
Міржақып осы ... ... ... да сөз ... «Манаптай»
шығармаларды кітап етіп бастыруға асықпастан, ... ... ... ... ... болғанда ғана, көркемділігіне көңіл толарлық
жағдайда ғана шығаруды ... Бір ... ... Міржақыптың «Манап»
драмасы мақаласы – қазақ әдебиетінің ... көп ... ... шешуін табуға ұмтылған көрнекті мақалалардың бірі.
Қазақ әдебиетіндегі драмалық шығармаға жазылған алғашқы сын ... ... ... Сын жанрын жан-жақты зерттеген ғылым Д.
Ысқақұлы осы сынды: «М. ... ... ... ... ... [57, 58 б.], – ... деп бағалайды. Әрине, рецензияда
біраз қайшылықтар баршылық. Жеке ... ... пен ... тартыстың
салқыны белгі беріп қалатын тұстар да жоқ емес.
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында ұлан өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ... өзіндік бағыт-бағдар ұстанып, саяси
аренада көрінген азаматтардың көрнектілерінің бірі – ... ... ... ... бағыт ұстанған. Ал енді, алпы алғанда,
Көлбай ... ... ... алашшылдар көбіне саяси бірлікке
келе ... Оған ... ... ... ... куә ... Көлбай», «Кәкітай» т.б.). ... ... осы ... да ... ... қиын ... Мәселен қашанда шындықты, әділдікті жақтайтын
Міржақып «Біреудің кітабын сынағанда, ... кім ... ... ... [58], - деп ... ... ... Көлбайдың іс-
қылықтарына шүйлігіп, шығарма назардан тыс қалып қояды.
Әйтсе де, ... ... ... ... ... жанр
табиғатынан тартылып жатқанын ... ... ... ... ... осал ... ... көрсете алуымен құнды. «Жазушы да – суретші.
Жақсы суретші адамның ішкі сырын, мінезін, әдетін бұлжытпай көрсете біледі…
«Надандық құрбанында» мұның бір ... жоқ, ... құр ... ... ... көресің» дейді сыншы. Бұл драматург жіберген
кемшіліктерді тап басқан танымның көрінісі.
Сонымен бірге ... ... ... басты кемшілігі драмаға негіз
болған оқиғалардың сенімсіздік тудыруында деп біледі. ... ... ... өз пікірін орынды дәлелдей алған. Кейде олардың өз
орнынын таппай жататын сәттері де ... «Бұл ... ... басы ... бар ... бұйрықта қойылған, кедей балаларын жалдап беру де ... іс ... бала ... ... ... рас» ... секілді пікірдегі
қарама-қайшылық көзге түсіп қалары бар. К. Тоғысовтың өз шығармасын өмірден
алып ... ... Ал ол ... көркемдік шындыққа айналу ... ... ... ... ... ... табылады Міржақыптың бұл
мақаласы - «Қазақ» газетінде кей-кейде сыңаржақ ... ... ... бір ... ... ... қылық оған мүлде жат. Бірақ
кейде адамды пендешілік жеңіп кетіп отырары бар
Қазақ драматургиясы ... туа ... ... ... ... ... құрбаны» - өз уақытына сай жанр ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы 24 февральдағы 170-ші
санында «Надандық құрбаны» – шығарушы Көлбай Тоғысов» деп ... ... ... оны ... ... ... етіп ... саясаттың
салқыны сезіліп тұр.
Қорыта келгенде, ғасыр басынан кеңес дәуіріне дейінгі уақыт аралығында
ұлттық әдебиеттану ғылымы өзінің туа бастағанын нық ... ... ... ... мақалаларда жеке дарындардың тұлғасын танытуда тарихи
тұрғыдан келді. Әдеби-тарихи ... тән ... ... ... ... пен «Н» деген автордың мақалалары әдебиет тарихы, оның ... мен ... ... ... ... орын ... жол ... Фольклорға
алғашқы классификация жасалды, енді оның жанрлық түрлерін анықтау ... ... ... ... бағдар жасады. Әдеби-теориялық ой-пікір
әдебиет, оның қоғамдық орны мәселесінен бастап, ... және жеке ... ... ... ... ... жолында батыл қадамдар жасап, ұлт
әдебиетін теориялық тұрғыдан ... ... ... көрініс тапты.
Бүгінде бұл басылымға деген көзқарас өзгерді. Зерттеушілер газетті әр
қырынан қарастыруда. Бірі – ... ... ... ... ... ... ақпарат құралы ретіндегі сипаттарын сөз ... ... ... ... әлі ... ... сөз болмай келеді.
«Қазақ» газеті туралы алғаш толымды пікір айтып, өз ойын ... ... бірі – М. ... еді. Ол ... әдебиетті өркендетудегі
қызметіне: «Қазақ» газетінің мезгілі әдебиетте ұлтшылдық туын көтерген
мезгілімен тұтас, ... ұсақ ... ... ... бәрі ... ... ... соларға басшы болу, қазақ ісіне көз-құлақ болуға
арналған» [3], - деп аса ... баға ... ... ... ... қызметі
туралы өзіндік ой түйіндеп, пікір білдірушілердің қатарында, М. Дулатов, К.
Нүрпейісов, Т. ... Ү. ... Р. ... ... Ө. ... ... ... атап өтуге болады.
Біздің ойымызша газеттің әдебиетке қатысты материалдарын жете зерттеу
әбден қажет. Өйткені, бұл мәселе әлі ... ... ... сөз болған жоқ.
Себебі: «Қазақ» газетіне енді – енді ғана ... сала ... ... ... ... ... үлкен үлес қосты. Бес жыл
бойы жарық көрген басылым ... тек ... ... ... ... ... Басылым бетінде жарияланған мақалалардың, өлең-жырлардың
құнды жақтары өте мол. Олай ... ... ... ... әлем
әдебиетімен деңгейлес, иықтас дәрежеге көтеріліп, ... ... ең ... ... болған «Қазақ» газеті екендігі талассыз.
«Егер келешекте қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... борышы үлкен» [4] - деп, М. Әуезов ... ... ... ... ... ... ... қызметі ешқашан
ұмытылмақ емес.
Жалпы алғанда, «Қазақ» газеті бетіндегі әдебиетке қатысты мақалалар
қазақ әдебиетін қай ... сөз ... оның ... ... ... ... сақтауды көздегені, әдеби шығармаларды бостандық пен
азаттықтың шамшырағына айналдыруға талаптанғаны ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті жайлы ой-пікірлерді бір белеске
көтереді.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХ ғасырдың бас кезі – ... ... ... ... ... кезеңі
болып табылады. Осы кезеңдегі ой мен сананың өсуіне, сонымен қатар жұрттың
қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... өсуіне «Қазақ» газетінің
тигізетін ықпалы өте зор.
«Қазақ» газеті қазақ елі үшін ... пида ... ... азаматтарымыздың
алдарына қойған мақсаттары – қараңғы халықтың көзін ... ... ... ... ... еңбек атқарды.
1913 жылдың 2-ақпанынан 1918 жылдың 16-қыркүйегіне дейін бес жыл жарық
көрген бұл газет сол кезеңдегі қажетті басылымдардың бірі ... ... ... ... сырласы, мұңдасы, қиналғанда ақылын айтып, қолын созар
көмекшісіне айналған еді. Газет әсіресе, ... ... ... ... ... Әдебиетті әр қырынан қарастырып, кемшіліктерін көрсе,
түзетіп, ескертпе-сын айтып отырды. Сапалы әрі ... бай ... ... ... ... таныстырып, газеттің әр жылғы
сандарында жариялап отырған. Оған біздің «Қазақ» ... ... ... ... көзіміз жетті.
М. Әуезов пен Ж. Аймауытов «Абай» журналының 1918 жылғы ... ... ... ... ... ... зиялы қауым қатарының
өсуі туралы, «Қазақ» газетінің ... ... орны ... ... ... ... ... – Абай, екінші «Қазақ» ... ...... ... бет алуы ... ... ... қай өлеңі болсын кейінгі
буынды жетелеп, түртіп, қозғайтын бір әсер ... ... бұл ... ... ... жалғас оянған ойдың бетін түзеп жолға салып,
ілгерілеуіне қамшы болған «Қазақ» газеті. Бұл ... ... ... ... «жұрттық» деген ойдың кіруіне қандай себеп болса, әдебиеттің
гүлденіп ... де ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті
буынын бекітіп қатарға кіретін болса, «Қазақ» газетінде борышы үлкен».
Сондықтан да ... ... қай ... де қазақ баспасөзінің басында тұрады
деп анық айта аламыз.
«Қазақ» газеті туралы алғаш толымды пікір айтып, өз ойын ... ... бірі - М. ... «Қазақ» газетінің халық өмірінде алар орнын,
өзіндік ерекшелігін тани да, ... да ... Бұл ... өз пікірін ашық
білдіріп: ... ... ... ... ... туын ... ... жазылған ұсақ өлеңдер … барлық мақалаларының бәрі де
қазақты ұйқыдан ... ... ... болу, қазақ ісіне көз-құлақ болуға
арналған» [4], - деп жазады. М. ... ... ... ... жоғары
бағалады. «Қазақ» газеті туралы өзіндік ой түйіндеп, пікір білдірушілердің
қатарында арғыдағы М. ... С. ... М. ... С. ... Т. ... Р. ... К. Нүрпейісов, Ү. Суханбердина, Р.
Сыздықова, Б. Әбілқасымов, М. Қойгелдиев, Қ. ... Ө. ... ... Қ. Сақ, А. ... ... ғалымдарды атап өтуге болады.
«Қазақ» газетінің қазқ қоғамына, қазақ ұлтына сіңірген ... ... ... әдебиетінің дамуына қсоқан үлесі де зор. Әсіресе, бұл ХХ
ғасыр бас кезіндегі әдебиеттанудағы талғам мен ... ... ... ... ... көзге шалынады. Бұл қатарда
Ахмет Байтурсынов, Әлихан Бөкейханов, Райымжан Марсеков, Ахмет ... ... т. б. ... ... атап өткен орынды.
«Қазақ» газеті қазақ әдеби сынының қалыптасуына ... – бір ... ... Осы ... келгенде, көрнекті ғалым Т. Кәкішев «Қазақ
әдебиеті сынының тарихы» атты кітабында «Қазақ» ... сын ... ... онда ... ... ... арнайы тоқталады.
Қазақ әдеби сынының қалыптасуы осы басылым арқылы жаңа бір ... атап ... Біз де осы ... ... осы ... жарияланымдарына баса назар аударып, сынға көбірек көңіл бөлген
Ә. Бөкейхановтың, М. ... ... ... кеңінен талдап,
олардың жетістіктері мен кемшін тұстарын саралап көрсеттік.
Жоғарыда аты аталған ғалымдардың еңбектерінде «Қазақ» газетінің ... ... ұлт ... ... ... түрлі қырынан сөз болады.
Қазақ елінің өміріндегі саяси әлеуметтік мәселелер сарапталып, оның ... ... ... жан-жақты сөз болады. Қазақ қоғамындағы ірі
өзгерістер мен ... ... ... ... бұл ... ... ... рөлі аталмыш ғалымдардың еңбектерінде
терең қарастырылған. Ал біздің мақсат бұлардан бөлектеу.
Біз алға қойған ... ХХ ... ... әдеби ізденістердегі «Қазақ»
газетінің орны мен қызметін танып, білу. Осыған байланысты жұмыста ... ... ... ғана ... алынып, қарастырылды.
Бұған дейін бұл мәселе арнайы зерттелген жоқ. Оған себеп, өкінішке
орай, ... ... ... кеңестік кезеңде «Қазақ» газеті ұзақ
жылдар бойы байшыл-ұлтшыл басылымдар ... ... ... ... ... ... Газетті зерттеу тек қана соңғы жылдары, ... ... ... кейін ғана жүзеге асты. Сол тұста қазқ
әдебиеттану ғылымының аса көрнекті өкілі профессор Т. ... ... ... ... ... ... шығарып, терең талдаулар
жасады. Ахмет Байтұрсынов шығармашылығын арқау еткен Ө. ... ... ... ... ... қарастырылды. Сонымен
қатар әдебиетші ғалымдар Д. ... А. ... ... де бұл
мәселе аталып өтеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... түгел зерттелді деп айта алмаймыз.
Сондықтан да осы ... ... осы ... зерттелуіне өз үлесімізді
қосуға талап еттік.
Бес жыл бойы ... ... бұл ... ... тек әдебиетке қатысты
материалдарының өзі үлкен дүние. Осы материалдарды ... ... ... ... ... өркендеуіне үлкен еңбек сіңіргендігін байқадық.
Газет бетінде жарияланған мақалалардың, ... ... ... ... жетістіктері өте көп.
Әдебиетші ғалым Айгүл Ісімақова: «Мәселе – осы тұтас көркем әлемнің
әдемілігінде, оның ... әсер ... ... ... Әрине, бұл талаптар дүниежүзілік ... ... ... екенін Ахмет Байтұрсынов сол кезде айтып кетіпті» [120],
– деген пікір айтады. Бұл «Қазақ» ... ... ... ... ... ... ... керек.
Тіл мен әдебиетті тең ұстаған Ахаңдай азамат жетекшілік еткен «Қазақ»
газетінің әсіресе, қазақ әдеби ... ... зор үлес ... ... Қазақ тілінің тазалығына, көркемдігіне қатты назар аударып
отырды. Бұған газеттің бас редакторы, ... ... ... аз ... ... газеті кенжелеп келе жатқан проза жанрының ілгерілеуіне, жоғары
деңгейге көтерілуіне көп ат ... Осы ... ... ... ... қолына қалам ұстаған зиялы ... ... ... жазушылардың шығармаларының сапалы шығуына көп көмегін тигізген.
Жалпы алғанда ... ... ХХ ... ... әдебиеттің дамуына көп
еңбек сіңірді. Бұл алдымен, газеттің бас жазушысының ... ... ... ... болуымен тығыз байланысты. Ол әдеби шығармашылыққа қатысты
дүниелерді тікелей қадағалап отырған. Соның нәтижесінде: 1. ... ... ... ... ой ... ... шығарылып отырды.
Бұл жұмыста жан-жақты талданды. 2. «Қазақ» әдеби ... ... ... ... Онда сыни ... әдеби-теориялық
пікірлерге кеңінен орын берілді. Бұл да нақты материалдар негізінде
дәлелденді. 3. ... ... ... ... ... ... Онда ауыз
әдебиеті үлгілерін жинау, бастыру, оларды насихаттау кең өріс тапты. ... ... ... айтылды. 4. «Қазақ» тіл мәселесіне нақты ... оны ... ... ... кеңейту туралы нақты іс-шаралар
жобасын ұсынып, оны жүзеге асырудың шараларынан үлгі ... 5. ... ... ... жолдарына қатысты біршама ұйымдастыру іс-шараларын
жүзеге асырды. Бұл бағыттағы А. Байтұрсынов бастамалары ... ... 6. ... ... ... ... ... саласында
үлкен мақсаттарды алға қойған мақалалар жариялады.
Газеттің белсенді авторлары А. Байтұрсынов, Ә. ... ... ... ... ... осы ... белгілі деңгейде
көрініс тапты.
Жалпы алғанда, жұмыс ... ... ... ... ... ХХ ... қазақ әдебиетін дамытуға қосқан үлесі жан-
жақты ашылды. Бұрын бұл мәселе ... ... ... ... ... ғана ... ... біздің еңбекте әдебиет мәселесі түбелікті
түрде қаралып, басылымның әдеби болмысын ... ... ... қадам
жасалды. Үлкен ізденістер әлі ... ... ... ... ... мол.
Сонымен қатар қойылған мақсатқа сәйкес жұмыста келесі мәселелер шешімін
тапты:
- «Қазақ» газетінің әдебиетті өркендетудегі қызметі ХХ ... ... ... бірлікте жаңа көзқарас тұрғысынан баяндалып, толыққанды
ғылыми айналымға енгізілді;
- ХХ ғасыр ... ... ... ... және ... ... ... газеті бетінде жиі жарияланып тұрған өлең-жырлардың әсері
зор болғандығы дәлелденді;
- ... ... ... бастауы мен оны қалыптастырудағы
ізденістері жүйелі зерделеніп, Абай дәстүрінің әдебиетімізде
кеңінен орын алуына ... ... ... ... ... бетінде жарияланған халық ауыз әдебиетінің көптеген
үлгілері сарапталып, газет ... ... мен ... ... бағыт-бағдар қалыптастырғандығы айқындалды;
- «Қазақ» бетінде жарияланған әдебиеттанудағы мәні ... ... рет ... ... алынып, ондағы әдеби
зерттеулердің төл әдебиеттануымыздағы әдеби ... ... орны ... ... ... ... ... сыни ой-пікірлердің қазақ
әдеби сынын ... мен сын ... ... деңгейде
дамытуға негіз қалағандығы байыпталды.
Біздің зерттеу жұмысының нәтижелерін ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін
зерттеген еңбектерде, сол кезеңнің жеке ... ... ... еңбектерді, орта, жоғарғы мектептерге арналған оқулықтар, ... ... ... жоғары оқу орындарында ХХ ғасырдың бас
кезіндегі қазақ ... ... ... ... мен ... ... болады.
Зерттеу жұмысы бұған дейінгі ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... баспасөзін зерттеген еңбектерді
негізге ала отырып жазылды. Жұмыс ... ... ... «Түркістан
уалаяты», «Айқап» журналындағы әдебиет мәселесін қарастырған еңбектер,
Сонымен қатар осы саланы зерттеудегі озық үлгідегі Т. ... Р. ... ... Д. ... А. ... т.б. ... ... «Қазақ»
газетіндегі әдеби мәселеге арналған зерттеулері басшылыққа алынып, олардағы
озық үлгілі ... ... ... ... ... Олардың бұл
саладағы еңбектері зерттеу тақырыптарының мақсат- міндеттеріне сай белгілі
бір салалық деңгейде болғандығы атап ... ... ... ... ... ... ... тану мен зерттеуде жаңашылдығы
мол, толымды еңбек жазылды деген ойдамыз.
Қорыта айтқанда, «Қазақ» газеті ұлт мәселесін қорғаған ... ... ... ... өз ... ... ... өлшеусіз үлес қосты.
Әдеби-теориялық ой-пікірдің жүйеленуі мен ... ... ... ... ... бола ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Назарбаев Н. Тарих тоқыныда. – Алматы: Атамұра, 2003. – 288 б.
2. Байтұрсынов А. Орынбор, 2-ші ... // ... – 1917. – 9 ... Әуезов М. (Қоңыр) Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі / ... – 1923. ... – 20-42 ... ... М. ... 50 ... тойы // Ақ жол. – 1923. – 4 ... Сейфуллин С. (Манап Шамиль) О казахской ... // ... – 1920. – 25 ... ... Б. Қазақ баспасөзі тарихынан мәліметтер. – ... 1956. – 147 ... ... Б., ... Т. ... совет баспасөзі тарихынынан. – Алматы:
Ғылым, 1962. – 128 б.
8. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы: ... ... 242 ... ... Х., Матвиенко С., Қозыбаев С. Очерки истории ... ... г.г.). – ... ... 1988. – 269 ... А. Zeki Velidi Togan. Bugingi Turkili ... ve yakin tarihi. –
Стамбул, 1981. – 415 б.
11. Hasan Oraltau. Alas Turkistan Turkilerinin Milli Istiklal ... ... 1973. – 269 ... ... Т. ... әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 448
б.
13. Сүбханбердина Ү. ... ... ...... ... 1994. – ... ... Р. Әуезов және Алаш. – Алматы: Санат, 1997. – 277 б.
15. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – ... ... 1995. – 256 ... ... М. Алаш ...... ... 1995. – 368 б.
17. Момынова Б. «Қазақ» газетіндегі тілдік ерекшеліктер. – ... ... – 145 ... ... Ө. ... газеті. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 168 ... ... Ж., ... К. Көне ... ... ... ... – Алматы: Рауан, 1997. – 169 б.
20. Сақ Қ. Ұлт санасының ұйытқысы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. ... ... ... Ғ. Алаш ... ...... Жалын, 1996. – 224 б.
22. Сұбханбердина Ү. «Қазақ» газетіне 80 жыл // Халық ... – 1993. – ... ... М. ... халықтың көзі, құлағы һәм тілі // Ана тілі. – 1992. ... ... ... Ө. Оянған сана үні // Ақиқат. – 1993. – № 2. – 21-24 бб.
25. Әлмұқанова Р. «Қазақ» газеті жайында // ... ...... № 10. – 78-81 ... Бекбосынов М. Ұлттық баспасөзінің қарлығашы // Семей таңы. – 1993. –
16 ақпан.
27. Беннигсен А., ... Ш. ... ... // ... – 1991. – № 10. – 72-77 бб.
28. Дәуітұлы С. Халқымыздың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап // ... ... ... – 2 ... ... Б. Газет неге «Қазақ» аталды? // Қазақ әдебиеті. – 1993. – ... ... М. ... ... // ... ... – 1989. – 8
қыркүйек.
31. Мектепов А., Әбіш К. «Қазаққа» ... ... көп // ... – 1990. ... ... ... Г. ... өтем әкемді // Жұлдыз. – 1990. – № 2. – ... ... ... Б. ... ... және ... тіл // Ана ... – 1993. – 29
қаңтар.
34. Сармурзин А., Қойгелдиев М. Халықтың жарық жұлдызы // ...... №9. -189-194 ... ... Р. ... ... шыға ма? // Қазақ әдебиеті. – 1993. – ... ... М. ... ХХ ... // ВКА: ... в ... ХХ века:
методология, историография, источниковедения. Сб. статей. – Алматы,
1993. – 3-15 бб.
37. Өзбекұлы С. ... ... ... очерктер. – Алматы: Жеті жарғы,
1998. – 192 б.
38. «Қазақ» газеті. – Алматы: Қазақ ... Бас ... ... 560 б.
39. Ысқақаұлы Д. Әдебиет алыптары. – Астана: «Фолиант», 2004. – 304 б.
40. Дулатов М. Біздің істер // ... – 1917. – 1 ... ... ... ... М.) ... тарихы // Қазақ. – 1913. – 10 февраль.
42. Атабаев Қ. Не екен ... ... // ... – 1998. – № 4. ... ... ... серіктігі» // Айқап. – 1913. – № 12.
44. Дулатов М. Қазақ баспаханасы // Қазақ. – 1917. – 11 август.
45. ... ісі // ҚР ОМА. 21-қ. 9-т., 4-іс, 331 п. – 7-9 ... ... С., Идрисов М. Общественно-политическое взгляды ...... ... 1989. – 165 ... ... М.Ашық хат // Қазақ. – 1917. – 21 август.
48. Дулатов М. Он ... ... // ... ... – 1926. – 8 ... Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 384 б.
50. Победа Великой октябрькой ... в ... и ... – Алматы, 1947. – 218 с.
51. Мадияр (Дулатов М.) Құрметті ... // ... – 1918. – 5 ... ҚР ... ... Комитетінің архиві. О1.-1484-іс. 6 том. - 1929.
– 1 қаңтар // Ақиқат. – 1998. –№3. – 47-59 бб.
53. ... А. ... ... ... зерттеулер. – Алматы:
Жазушы, 1989. – 320 б.
54. Дулатов М. Шығармалары. – ... ... 1991. – 384 ... ... Ә. ...... Ғылым, 1995. – 450 б.
56. Дулатов М. Біздің істер // Қазақ. – 1917. – 1 ... ... Д. Сын ... (Оқу ...... ... 1999 – ... Абай атындағы Қазақ Педагогикалық университетінің архиві. І-тізбе. №
209-іс. – 4-7 бб.
59. Дулатұлы ... ... ... ... // Бес ... ... ІІІ Т. – ... Мектеп, 2003. – 398 б. – 17-28 бб.
60. Шәміл (С.Сейфуллин). Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды // Бес ... ... ... 1992. – 215-219 ... Екеу (Аймауытов Ж., Әуезов М.) Абайдан соңғы ақындар // Абай. – 1918.
– №5. – 18-23 бб.
62. ... М. ... ... ... оқу ... студенттеріне
арналған. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 238 б.
63. ... Қ. ... ... Қазақстан тарихының дерек көзі (1870-1918).
Ғылым монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 358 ... ... Б. ... ... ... // ... – 1989. – 13 қаңтар.
65. Ұлттық рухтың ұлы тіні. Ғылыми мақалалар жинағы (қазақ, орыс, ағылшын
т.б. тілдерде). – Алматы: ... 1999. – 568 ... ... Р.С. ... ... ... ... деректері негізінде): филология ғылымдарының кандидаты
дәрежесін алу үшін ... ... 10.01.02 – ...... 2006. – 130 ... ... М. Шығармалары. – Алматы: жазушы, 1991. – 380 б.
68. Ш. Қ. ... ... ... // ... – 1913. – 9 март.
69. Ш. Қ. Керек. // Қазақ. – 1915. – 30 январь.
70. ... ... ... мен ... ... сөз ... //
Қазақ. – 1914. – 28 февраль.
71. Жиенбеков Жүсіпбек. Не істеп жүр. //. Қазақ. – 1915. – 27 ... ... Н. ... ... ... ... көрінісі: филол. ғыл. канд. дисс. Автореф.: – 10.01.10 ...... 1999. – 27 ... ... ... Жұт. //. ... – 1913. – 30 ... Міржақып Дулатов. Елім-ай. // Қазақ. 1914. – 28 февраль.
75. Мадияр. Алашқа // Қазақ. – 1917. – 8 октябрь.–
76. Мадияр. ... ... // ... – 1917. – 21 ... ... (Дулатов М.). Кім қас, кім дос? // Сарыарқа. – 1918. – 30
январь.
78. Мадияр. Жаңа ... // ... – 1917. – 9 ... ... Оралтай. Алаш – Түркістан түркілерінің ұлт-азаттық ұраны. //
Азат. – 1991. – 12 ... ... Е. ... ... ... ... филол. ғыл. канд.
дисс. Автореф.: – 10.01.02 – ... 1997. – 26 ... ... Мағжан. Есімде.. тек таң атсын! // Қазақ. – 1915. – 25 ... ... А. ... ... және ... ... ... Білім, 2000. –
355 б.
83. Аймауытов Ж. Мағжанның ... ... // ... ... ... Жазушы, 1989. – 448 б.
84. Жұмабаев Мағжан. Көңіл. // ... – 1915. – 8 ... ... Б. ... ...... Қазақ университеті, 2004. –
67 б.
86. Қожакеев Т. Сара сөздің сардарлары. – Алматы: Санат, 1995. – 216 ... ... М., ... Т., ... С. Қазақ совет әдебиеті. – Алматы:
Мектеп, 1968. – 492 б.
88. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. ІІІ том, І ...... ... ССР-
нің Ғылым баспасы, 1967. – 642 б.
89. Байменше С. Бейімбет Майлиннің белгісіз ... ... ... ғыл. ... ... Автореф.: 10.01.02. – Алматы, 2004. –
54 б.
90. Бейісқұлов Т. Кім қалай жазған. // Ақиқат. – 2004. - №5. – 53-58 ... ... З. ... ...... Жазушы, 1988. – 256 б.
92. Сахов Қ. Тәуелсіздік туралы тұлғалар не ... // Жас ... – 2001. ... шілде.
93. Ысқақов Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – Алматы: Мектеп, 1966. –
207 б.
94. Мәметов А. ... // ... – 1915. – 18 ... ... А. Су ... // ... – 1916. – 23 июнь.
96. Тәж-Мұрат. Ғ. Қараш: ... мен ...... ... – 384 ... ... Б. Толқын // Қазақ. – 1915. – 23 декабрь.
98. Ақыш Н. ... ... // ... жастар туралы. – Алматы: Жалын,
1981. – 240 б.
99. ... М. ... ... ... // Айқап. – 1915. – № 7-8. – 5-13 бб.
100 Нұрғалиев Р. Алып бәйтерек. // Қазақ әдебиеті. – 1989. – 12 ... ... С. ... ...... Жазушы, 1997. – 156 б.
102 Мұхамедханов Қ. Әлихан Бөкейханов. // Қазақ әдебиеті. – 1990. – ... ... Т. ... ... ...... ... 1998. – 278 б.
104 Қыр баласы (Бөкейханов Ә.). Сын. // Қазақ. – 1913. – 28 ... ... ... түстен кейін маңырайды.// Қазақ. – 1914. – 9 май.
106 Досмұхамедов Х. «Алашы» не нәрсе? // ... – 1913. – 23 ... Қыр ... ... Ә.) ... // Қазақ. – 1915. – 22
апрель.
108 Арысұлы. Роман не нәрсе? // Қазақ. – 1914. – 31 январь.
109 ... А. Ақ жол. – ... ... 1991. – 460 ... ... М. ... ... Уәлихан. // Қазақ. – 1914. – 24 июль.
111 А. Б. (Байтұрсынов А.). Ғұлама. // Қазақ. – 1914.20 январь.
112 М.Д. (Дулатов М.). ... ... // ... – 1914. – 23 ... ... Қ. ... ... мен қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –
Алматы, 1958. - 347 ... ... Ә. ...... 1958. – 248 ... ... Г.Н. ... жинағы. – Алматы, 1972. – 315 б.
116 Дулатов М. Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев (25 жылдық қызмет күніне).
// ... – 1915. – 31 ... ... М. ... Диваев. // Қазақ. – 1915. – 8 ноябрь.
118 Баржақсин А. Мақалдар // Қазақ. – 1915. – 31 ... Қыр ... ... Ә.). ... ... // ... – 1916. – ... Ісмақова А. Қазақ әдебиетінсіз қазақ тілі тұл // Жас Алаш. – 2001.
– 21 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 163 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ әдебиеті сынының тарихы467 бет
Әдеби сын-зерттеу еңбектерінің жалпы теориялық сипаты32 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
3-сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы28 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет
«Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы41 бет
Ахмет Байтұрсынұлы жайлы4 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь