Тілдік бейнедегі “жүрек” концептінің көрінісі

КІРІСПЕ
1 “ЖҮРЕК” КОНЦЕПТІНІҢ ТАНЫМДЫҚ БЕЙНЕСІ
1.1 Әлемдік танымдағы тіл табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Әлемдік бейнедегі концепт . таным категориясының негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
“Жүрек” концептін когнитивтік аспектіде зерттеудің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2 ҚАЗАҚ, ОРЫС, АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ “ЖҮРЕК” КОНЦЕПТІНІҢ ДЕРЕККӨЗДЕРДЕГІ КӨРІНІСІ
2.1 Эмотивтік лексикадағы “жүрек” концептінің семантикалық топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 “Жүрек” концептінің семантикалық өрісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3

7
24

45

53



55
77
107
109
112
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әлемнің тілдік бейнесі – әлемнің мәдени бейнесі негізінде қалыптасатын болмысты, шындықты көрсетеді. Тіл – мәдениеттің бір бөлшегі, сонымен қатар мәдениет те тілдің бір бөлшегі болып саналады. Тіл әлемнің ұлттық көрінісінде кездесетін ұғымдардың барлығын белгілей алмайды, тек қана бейнелейді.
Әр түрлі тілдерде бір ұғымды білдіретін сөздің семантикалық қалпы да әркелкі болуы, әрі оның шындықтың бөліктерін бүркемелеп тұруы да ықтимал. Әлемді әр түрлі тілдердегі тілдік құралдар арқылы қабылдау және концептуалдау барысы олардың туыстастығы жағынан да елеулі болып шығуы мүмкін. Басқа сөздермен айтатын болсақ, әр түрлі тілдерде әлемнің көріністерінің өзіндік ерекшеліктері болады.
Белгілі бір мәдениеттің өкілдері үшін релевантты болып келетін тілден тыс шындықтың белгілері көп жағдайда тілде тікелей көрініс табады. Осыған байланысты, лингвомәдениеттану саласы тілді мәдениеттің ажырамас бір бөлшегі ретінде қарастырады. Тіл мен мәдениеттанудың өзара байланысы туралы мәселенің шешімін табу – түрлі лингвомәдени дәстүр өкілдерінің шындықты түйсінудегі әмбебап және өзіндік ерекшеліктерін іздеу барысымен тығыз байланысты. Сондықтан зерттеуге негіз болып отырған «жүрек» концептісін қазақ, орыс, ағылшын тілдерінің материалдары арқылы салыстыра-салғастыра талдау негізінде сол халықтардың менталитетінің этникалық ерекшеліктерін айқындауға мол мүмкіндік туғызады.
Диссертациялық зерттеу тақырыбының өзектілігі. Әлемнің тілдік бейнесі негізінде эмоция мен сезімнің символы болып табылатын, әрі эмоция мен сезімнің бірігуінен кең орын алатын – «жүрек».
«Жүрек» компоненті тілдің әлемдік бейнесін құрайтын «тірек» компонент. Себебі әлемдік танымға сүйенсек «жүрек» – адамзат денесінің орталығы, адам денесінің осы мүшесі оның өмірлік күшінің негізі екендігі жалпыға белгілі, егер жүрек өзінің соғуын тоқтатса – онда адам да өзінің тіршілігін, яғни өмір сүруін тоқтатады. Сонымен қатар әлем тілдерінің барлығында «жүрек» концептісі адамның рухани өмірінің орталығы болып саналатын сезім мүшесі ретінде де қызмет атқарады. Сондай-ақ «жүрек» адам бойындағы тек сезімді, эмоцияны ғана емес сонымен қатар адам танымындағы әртүрлі іс-әрекеттерді: күлу, қуану, ренжу, қорқу, сезу, сезіну, жылау, ойлану, бір нәрсеге өз еркімен шешім қабылдау, махаббаттың пайда болуы, ар-намыстың пайда болуы т.с.с реттеп отырады. «Жүрек» адам өміріндегі физикалық және рухани өмір сүрудің негізгі көзі болып табылады.
Діни тұрғыдан «жүрек» – иманның тұрағы, Алла тағалаға сенім мекені. Ислам дінінде «жүрек» адамның өзегі, дәні саналады. Адам «жүрекпен» жетіледі, бойындағы бар игі қасиет «жүректен» шығады. «Жүрек» қандай болса, адам да соның ыңғайымен қалыптасады. «Жүрек» көкірек көзі заттың ішкі мәніне бойлай алады, тылсымды түсініп, ғайыпты сезінеді, шабыт алып қанаттанады. Әлеммен тілдесетін жүрек шекара дегенді білмейді.
1 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы, 1998. – 304 б.
2 Аронов Қ. Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты: Филол. ғыл. канд. … автореф.:10.02.02 – Алматы, 1992. – 29 б.
3 Ғабитханұлы Қ. Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер: Филол. ғыл. канд. … дис.:10.02.02 – Алматы, 1995. –182 б.
4 Жанпейісова С. Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы: Филол. ғыл. канд. …дис. – Алматы, 1996. – 168 б.
5 Жанпейісов Е. Этнолингвистика // Ана тілі. – 1994. – 20 б.
6 Иманалиева Р. Этнолингвистические вопросы изучения средств выражения пространственнной ориентации в казахском языке: Автореф. канд. филол. наук.: 10.02.01 – Алматы, 1989. – 26 с.
7 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы: Евразия, 1995. – 250 с.
8 Күркебаев К. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипат (ұзындық, ара-қашықтық, салмақ-көлем өлшемдері негізінде): Филол. ғыл. канд.… автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2003. – 32 б.
9 Кусимова Г. Фразеологизмы в казахском эпосе: Автореф. канд. филол. наук. – Алматы, 1991. – 26 с.
10 Манкеева Ж. Қазақ тілінің заттық мәдениет лексикасы: Филол. ғыл. док. … автореф.:10.02.02 – Алматы, 1989. – 53 б.
11 Мұсабаева М. Қазақ тіліндегі антропонимиялық «аталымдардың» этнолингвистикалық сипаттамасы: Филол. ғыл. канд. … дис.: 10.02.02 – Алматы, 1995. – 196 б.
12 Мұқатаева А. Этнолингвистические изучение лексики казахского языка: Автореф. канд. филол. наук.10.02.02 – Алматы, 1989. – 26 с.
13 Панзарбеков Р. Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің атауы: Филол. ғыл. канд. … дис.: 10.02.02 – Алматы, 1998. – 25 б.
14 Оңғарбаева Н. Қазақ жұмбақтарының тілі (этнолингвистикалық зерттеу): Филол. ғыл. канд. … автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1997. – 27 с.
15 Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты: Филол. ғыл. д-ры. … автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1997. – 57 с.
16 Сейтова Ш. Өсімдікке байланысты тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаттамасы: Филол. ғыл. канд. … автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1999. – 24 б.
17 Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингво-мәдениеттанымдық мәні («Қыз Жібек» және «Қозы көрпеш Баян сұлу» жырлары бойынша): Филол. ғыл. канд. автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2001. – 26 б.
18 Серікбаева Ұ. Қазақ тіліндегі «ақ» және «қара» түр-түс атауларының этнолингвистикалық сипаты: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2003. – 28 б.
19 Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998. – 198 б.
20 Хазимова Ә. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық мәдени деректері: Филол. ғыл. канд. автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2002. – 120 б.
21 Уызбаева Б. Қазақ тіліндегі соматикалық етістік фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1994. – 26 с.
22 Салқынбай А.Б. Тарихи сөзжасам. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 399 б.
23 Елизарова Г.В. Культурологическая лингвистика (Опыт исследования понятия в методических целях). – СПб.: Бельведер, 2000. – 140 с.
24 Вежбицкая А. Семантические универсалии и описание языков / Пер. с англ. А.Д. Шмелева; под ред. Т.В. Булыгиной. – М.: Языки русской культуры, 1999. – І-XII. – 780 с.
25 Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи. – М.: Прогресс, 1993. – 654 с.
26 Язык как средство трансляции культуры. – М.: Наука, 2000. – 311 с.
27 Мамардашвили М.К., Пятигорский А.М. Символ и сознание. Метафизические рассуждения о сознании, символике и языке. – М: Школа «Языки русской культуры», 1999. – 216 с.
28 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 б.
29 Словарь русского языка / АН СССР Ин-т рус. яз.: Под ред. А.П. Евгеньевой: в 4-х т. 2-е изд. испр. и доп. – М.: Русский язык, 1981. – 560 с.
30 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию / Пер. с нем.; общ. ред. Т.В. Рамишвили, послесл. А.В. Гулыги и В.А. Звегинцева. – М.: ОАОИГ «Прогресс». – 2000. – 400 с.
31 Соссюр Ф. де. Заметки по общей лингвистике / Пер. с фр; общ. ред., вступ. ст. и коммент. Н.А. Слюсаревой. – М.: Прогресс, 2000. – 280 с.
32 Тарланов З.К. Язык. Этнос. Время. Очерки по русскому и общему языкознанию / Петрозаводск: Изд-во Петрозаводского государственного университета, 1993. – 222 с.
33 Тер-Минасова СТ. Язык и межкультурная коммуникация. – М.: Слово, 2000. – 150 с.
34 Жұбанов Қ.Қ. Қазақ тілі бойынша зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 404 б.
35 Кубрякова Е.С. Эволюция лингвистических идей во второй половине XX века // Сб. статей. – М.: Рос. гос. гуманит. ун-т., 1995. – С. 144-238.
36 Зарубежная лингвистика. III: / Пер. с англ., нем., фр.; общ. ред. В.Ю. Розенцвейга, В.А. Звегинцева, Б.Ю. Городецкого. - М.: Издательская группа «Прогресс», 1999. – 352 с.
37 Толстой Н.И. Язык и народная культура. Очерки по славянской мифологии и этнолингвистике. – М.: Индрик, 1995. – 509 с.
38 Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 150 б.
39 Сейсенова А. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салыстырмалы талдау: Филол. ғыл. канд. дис. автореф. 10.02.20 – Алматы, 1998. – 22б.
40 Воркачев С.Т. Лингвокультурология, языковая личность, концепт: становление антропоцентрической парадигмы в языкознании // Филологические науки. – 2001. - С. 64-71.
41 Карасик В.И. О категориях лингвокультурологии // Языковая личность: проблемы коммуникативной деятельности. сб. научных тр. – Волгоград: Перемена, 2001. – С. 3-16.
42 Клоков В.Т. Основные направления лингвокультурологических исследований в рамках семитоического подхода // Теоретическая и прикладаная лингвистика. – Вып. 2; Язык и социальная среда. – Воронеж: Изд-во ВГТУ, 2000. – С. 60-67.
43 Ивицкая О.Д. К вопросу о национальной языковой личности и различиях в номинативных картинах мира (на примере Великобритании) // Юбилейный сборник статей. – М.: Научно-образов. центр. «Школа Китайгородской» 2000. – С. 122-142.
44 Аитова Н.Н. «Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы»: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2005. – 24 б.
45 Воробьев В.В. О русской национальной личности в языке и культуре // Язык и культура. – 1998. – Ч.1. – С. 52-57.
46 Гюльмагомедов А.Г. К проблеме исследования языковой картины мира.; Языкознание в Дагестане. Лингвистический ежегодник. – Махачкала: ДГУ, 1998. – №2. – С. 10-15.
47 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. – 2001. – №4. − 215б.
48 Жаманбаева Қ. Тіл қолданысының когнитивті негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: «Ғылым», 1998. – 140 б.
49 Геляева А.И. Человек в языковой картине мира. – Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2002. –177 с.
50 Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. –Алматы: Мектеп, 1989. – 152 с.
51 Апресян Ю.Д. Образ человека по данным языка: попытка системного описания // ВЯ. – 1995. – №1. – С. 37-67.
52 Мадиева Г.Б. Теория и практика ономастики. – Алматы, 2003. – 260 с.
53 Оразалиева Э. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы. Арыс, 2006. – 311 б.
54 Бижева З.Х. Язык и культура. - Нальчик: Каб.-Балк. ун.-т, 2000. - 47с.
55 Демьянков В.З. Понятие и концепт в художественной литературе и в научном языке // Вопросы филологии. – 2001. – № 1 (7). – С. 35-46.
56 Воркачев С.Г. Концепт счастья: понятийный и образный компоненты. – М., 2001. – 356 с.
57 Ислам А. Ұлттық мәдениет контесіндегі дүниенің тілдік суреті (салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама). Филол. ғыл. д-ры. дис. автореф.: 10.02.20 – Алматы, 2004. – 54 б.
58 Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. М: Академический проект. Изд. 2-е, испр. и доп. –2001. – 990 с.
59 Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка. – Воронеж: Издательство Воронежского государственного университета, 1996. – 104 с.
60 Колесов В.В. Философия русского слова. – СПб.: ЮНА. – 2002. – 448 с.
61 Арутюнова Н.Д. Истина: фон и коннотации // Логический анализ языка. Культурные концепты. – М.: Наука, 1991. – С. 21-30.
62 Аскольдов С.А. Концепт и слово // Русская словесность. Антология. – М., 1997. – С.268.
63 Гумбольдт В. Язык и философия культуры. – М.: Прогресс – 1985. – 451 с.
64 Сүлейменова Э.Д. Казахский и русский языки: основы контрастивной лингвистики. – Алматы: Демеу, 1996. – 208 с.
65 Логический анализ языка. Языки этики. Под ред. Арутюновой / – М.: Языки русской культуры, 2000, – 240 с.
66 Человеческий фактор в языке; Язык и порождение речи / Ин-т языкознания; отв. ред. В.Н. Телия, – М.: Наука, 1991. – 214 с.
67 Күштаеваның М.Т. «Тары» концептісінің семантикалық құрылымы мен лингвомәдени мазмұны. Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.20 – Алматы, 2005. – 24 б.
68 Красавский Н.А. Эмоциональные концепты в немецкой и русской лингвокультурах; Монография. – Волгоград: Перемена, 2001. – 495 с.
69 Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультурологические аспекты. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1996. – 288 с.
70 Қазақстан ұлттық энциклопедия. / Бас.ред.Ә.Нысанбаев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясының бас редакциясы, 2002. – 4 том. – 720 б. 103-104 б.
71 Вышеславцев Б.П. Сердце в христианской и индийской мистике // Вопросы филисофии. - 1990. - №4. - С. 62-87.
72 Құрманбаева Ш. Түрік және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдерге салғастырмалы талдау: Филол. ғыл. канд. … дис.: 10.02.02 – Алматы, 1999. – 142 б.
73 Сағидолда Г. Поэтикалық фразеологизмдердің этномәдени мазмұны: Филол. ғыл. д-ры …автореф.: 10.02.02 –Алматы, 2004. – 50 б.
74 Сарекенова Қ. Қазақ фразеологизмдерінің стильдік саралануы: Филол. ғыл. канд. …дис.: 10.02.02 – Алматы, 2001. – 26 б.
75 Сарбасова Қ. Қазақ тіліндегі етістікті фразеологизмдердің лексика-семантикалық сипаты: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1999. –25 б.
76 Рысбаева К. Қазақ тілі культтік фразеологизмдері: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1995. – 23 б.
77 Қайдар Ә. Тысяча метких и образных выражений. – Алматы, 2003. – 368 б.
78 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, 1977. – 712 б.
79 Фразеологический словарь русского языка: Свыше 4000 словарных статей/Л.А. Воинова, В.П. Жуков, А.И. Молотков, А.И. Федоров; Под ред. А.И. Молоткова. – 4-е изд., стереотип. – М.: Рус. яз., 1986. – 543 с.
80 Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. – М.: 1956. – 1453 с.
81 Фасмер М. Этимологический словарь русского языка // Под. ред. и с предисловием проф. Б.А. Ларине. Издание второе, стереотипное; в 4-х томах. – М: Прогресс, 1986. – 654 с.
82 Апресян Ю.Д. Дистрибутивный анализ значений и структурные семантические поля // Лексикографический сборник. Вып. Москва: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1962. – 263 с.
83 Карменов Н. Лексика-семантикалық байланыс түрлері: Филол.ғыл.кан. дис.: 10.02.20 – Алматы, 2002. – 118 б.
84 Соссюр Ф де. Курс общей лингвистики // Труды по языкознанию. – М.: Прогресс, 1977. – 360 с.
85 Стернин И.А. Лексическое значение слова в речи . Воронеж: изд-во Воронежского университета, 1995. – 488 с.
86 Кузнецов А.М. Поле // Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – 760 с.
87 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 280 б.
88 Оразов М. Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері. – Алматы: Рауан, 1980. – 360 б.
89 Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 317 б.
90 Хасанов Ғ. Сөздің лексикалық мағынасының құрылымы: Филол. ғ. кан. дис. – Алматы, 1997. – 260 б.
91 Митрополит Сурожский Антоний. Человек перед Богом. – М.: Паломник. – 2000. – 382 с.
92 Момынова Б.К. Шәкәрім поэзиясының тілі. – Алматы: Арыс, 2008. – 144б.
93 Абай Қара сөз. Поэмалар / Книга слов. Поэмы. – Алматы: Ел, 1993. – 269 б.
94 Бектаев Қ. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы, 2000. – 700 б.
95 Англо-русский медицинский энциклопедический словарь // Гл. ред. А.Г. Чучалин, науч. ред. Э.Г. Улумбеков, О.К. Поздеев – М.: ГЭОТАР, 1995. – 800 с.
96 Англо-русский словарь: 53000 слов –22 изд. стереотип. М.: Рус.изд, 1988. – 848 с.
97 Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Арыс, 2004. – 350 б.
98 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Бас ред. Ысқақов. – Алматы, 1986. – Т.4. – 626 б.
99 Оразов М. Сөз теориясы. Ташкент, 1985. – 220 б.
100 Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.; бірінші том, өлеңдер мен аудармалар /Алғысөзі З.Ахметовтікі/. Алматы, Жазушы, 1995. – 850 б.
101 S.Wehmeier. Oxford advanced learner’s dictionary. – Oxford: 2000. – 1539 p
102 D. Halsey. Beginning dictionary Macmillan. London,1981. – 742 с
103 Нерознак В.П. Теория словестности старая и новая парадигмы / Русская словесность. От теории словесности к структуре текста. Антология / Под общ. Ред В. П. Нерознака. М., 1997. С. 8.
104 Вежбицкая. Сопостовление культур через посредство лексики и языка славянской культуры. – Москва, 2001. 272с.
105 Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира. – Москва: Наука, 1998. 214с.
106 В. Зусман Концепт в системе гуманитарного знания. http // magazines. russ. ru.
107 Б. Тлеубердиев. Қазақ онамастикасының лингвокогнитивтік аспектілері. А.: Арыс, 2006. 277c.
108 Звегинцев В.А. История языкознания XIX и XX вв. в очерках и извлечениях. М., 1960. Ч. 1.
109 P. Robert / L Petit Robert / Rey – Delove. Paris, 1979. – 240p.
110 Oxford Russian dictionary. Oxford University Press, 2000 – 844p
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 81’37 ... ... ... айтмуханҚЫЗЫ
Тілдік бейнедегі “жүрек” концептінің көрінісі (қазақ, орыс, ағылшын тілдері
бойынша)
10.02.20 – салыстырмалы-тарихи, типологиялық және
салғастырмалы тіл білімі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... Р.А. ... Республикасы
Алматы, 2008
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ |3 ... ... ... ... | ... ... тіл ... |7 ... |24 ... ... ...... категориясының | ... ... | ... ... когнитивтік аспектіде зерттеудің |53 ... ... | ... ... | ... |55 ... ... ағылшын тілдеріндегі “жүрек” концептінің дереккөздердегі |77 |
|көрінісі |107 ... ... ... ... ... ... |109 |
|.......................................................................|112 |
|......................................... | ... ... ... | ... | ... ... тұжырым……….………...............……....................... | |
|ҚОРЫТЫНДЫ……..………………………………….........….……….... | ... ... ... | |
| | ... ... ... ... тілдік бейнесі – әлемнің мәдени
бейнесі негізінде ... ... ... ... Тіл ... бір бөлшегі, сонымен қатар мәдениет те тілдің бір бөлшегі болып
саналады. Тіл әлемнің ұлттық көрінісінде кездесетін ... ... ... тек қана ... түрлі тілдерде бір ұғымды білдіретін сөздің семантикалық қалпы да
әркелкі болуы, әрі оның ... ... ... ... да ... әр түрлі тілдердегі тілдік құралдар арқылы ... ... ... олардың туыстастығы жағынан да елеулі болып ... ... ... ... ... әр ... тілдерде әлемнің
көріністерінің өзіндік ерекшеліктері болады.
Белгілі бір ... ... үшін ... ... ... ... ... белгілері көп жағдайда тілде тікелей көрініс табады. Осыған
байланысты, лингвомәдениеттану саласы тілді мәдениеттің ... ... ... ... Тіл мен ... ... ... туралы
мәселенің шешімін табу – түрлі лингвомәдени дәстүр өкілдерінің шындықты
түйсінудегі әмбебап және ... ... ... ... ... ... зерттеуге негіз болып отырған «жүрек» концептісін
қазақ, орыс, ағылшын тілдерінің материалдары ... ... ... сол ... ... этникалық ерекшеліктерін
айқындауға мол мүмкіндік туғызады.
Диссертациялық зерттеу тақырыбының өзектілігі. Әлемнің тілдік бейнесі
негізінде эмоция мен ... ... ... ... әрі ... ... бірігуінен кең орын алатын – «жүрек».
«Жүрек» компоненті тілдің әлемдік бейнесін құрайтын «тірек» компонент.
Себебі әлемдік ... ... ... – адамзат денесінің орталығы, адам
денесінің осы мүшесі оның өмірлік күшінің ... ... ... ... ... ... ... тоқтатса – онда адам да өзінің тіршілігін, яғни
өмір сүруін тоқтатады. ... ... әлем ... ... ... ... рухани өмірінің орталығы болып саналатын сезім мүшесі
ретінде де қызмет атқарады. Сондай-ақ «жүрек» адам бойындағы тек ... ғана емес ... ... адам танымындағы әртүрлі іс-әрекеттерді:
күлу, қуану, ренжу, қорқу, сезу, сезіну, ... ... бір ... ... ... ... махаббаттың пайда болуы, ар-намыстың пайда болуы
т.с.с реттеп отырады. «Жүрек» адам ... ... және ... ... ... көзі болып табылады.
Діни тұрғыдан «жүрек» – иманның тұрағы, Алла тағалаға ... ... ... ... ... өзегі, дәні саналады. Адам ... ... бар игі ... «жүректен» шығады. «Жүрек» қандай болса,
адам да соның ыңғайымен ... ... ... көзі ... ... бойлай алады, тылсымды түсініп, ғайыпты сезінеді, шабыт ... ... ... ... ... ... білмейді. Ислам
философиясының көрнекті өкілі Әбу Мұхаммед әл-Ғазали «жүрекке» әрі дене
мүшесі, әрі ... ... ... – деп ... ... «Жүрек» адамның
ең жоғарғы және ең төменгі ... ... ... ... адам ... ... мүшелерімен байланысты және
«мемлекет әміршісі» секілді оларға билік жүргізеді. Бір жағынан – тілек ... ... ... – дене ... ... тіршілігін қолдап отыруы
қажет.
Демек, тіл қызметінің мәдениет жасаудағы шынайы үрдісін ... ... ... ... мен оның ... конструкциясын жіті
қарастыру – зерттеу жұмысының өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты. «Жүрек» концептінің танымдық дереккөздерін ... ... ... ... ... ... тіл білімі негізінде лингвомәдени мәселелерді шешуде
теориялық ұстанымдарды айқындау;
• тіл ... тану ... ... ... қолданыс аясын,
әрі құндылықтарын анықтап, әлем дүнетанымында маңызды орын ... ... ... ... қарастыру;
• эмотивтік лексикадағы «жүрек» концептінің лексика-семантикалық
топтары мен лексика-семантикалық ... ... ... концепті негізінде туындаған поэзия ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесін құрайтын концептілер жүйесі,
таңбалар, этномәдени белгілер, тілдік ... мен ... ... ... Қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі жүрекке қатысты
туындаған ... ... мен ... ... ... ... ... орыс, ағылшын тілдеріндегі «жүрек»
концептін жан-жақты зерттеу барысында әлемдік тіл білімінде, оның ... тіл ... Р. ... Е. ... Қ. ... ... Т. Қоңыров, М. Копыленко, Ә. Қайдар, Ж. ... ... Ә. ... Э. ... А. ... Г.
Смағұлова, Э. Сүлейменова, Р. Сыздық және т.б., ... ... ... ... Ю.Д. ... Н.Д. Арутюнова, С.А. Аскольдов, А. Вежбицкая,
В.В. Воробьев, С.Т. Воркачев, А.И. ... В. фон ... ... О.Д. ... В.И. ... В.Т. ... В.В. ... Е.С.
Кубрякова, А.В. Кунин М.К. ... А.А. ... ... Ф. де. ... Э. ... З.К. ... , С.Т. ... В. Уорф және т.б. ... негізгі теориялық тұжырымдары мен
пікірлеріне сүйендік.
Зерттеудің материалдары мен дереккөздері. І. Кеңесбаевтың авторлығымен
жарық ... ... ... фразеологиялық сөздігі», «Қазақ тілінің
түсіндірме ... (І-Х), Ө. ... ... ... ... ... ... под.ред. А.П. Евгеньевой,
«Фразеологический словарь русского ... ... Л.А. ... ... А.И. Молоткова, А.И. Федрова, «Этимологический словарь
русского языка» под. ред. М. ... ... ... А.В. ... «Oxford advanced ... ... by ... dictionary Macmillan» D. Halsey, «Пословицы и поговорки русского
народа» из ... В.И. ... ... ауыз ... туындылары мен
көркем әдеби шығармалардан «жүрек» компонентінен жинақталған қазақ тілінен
– 500, орыс ... – 250, ... ... –200 жуық ... ... ... оралымдар пайдаланылды.
Жұмыстың зерттеу әдістері. Зерттеу әдістері жұмыстың алдына қойған
мақсаттары мен ... ... ... Зерттеу барысында
лексика-семантикалық, сипаттама-синхрондық, салыстырмалы-салғастырмалы,
анализдік және ... әдіс ... ... ғылыми жаңалығы. 1) Қазақ, ... ... ... ... ... ... негізінде тілдің әлемдік
бейнесі танылды; 2) Халықтың лингомәдениеттанулық деректері негізінде
«жүрек» ... ... ... ... концепт категориясы, ойлау
жүйесі, олардың тілдегі көрінісі, ... ... ... ... тілдік бірліктер мен бейнелі оралымдар лексика-
семантикалық ... ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбының жаңалығы болып табылады.
Зерттеудің теориялық маңызы. Тіл білімінің ... ... ... ... ... ... ... мағынасын түрлі
аспектіде қарастыру – жаңаша көзқарастың дәлелі.
Соның нәтижесінде соңғы ... ... ... ... ... лингвистикалық мәдениеттану, психолингвистика, әлеуметтік
лингвистика, лингвистикалық елтану, когнитивтік лингвистика арқылы ұлттық
мәдени ... ... ... тіл ... осы ... ... ... – тіл білімінің теориялық маңызы болып
саналады.
Зерттеудің ... ... ... ... ... оқу
орындарында тіл білімінің ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі, компаративтік тіл білімі ... ... ... ... ... ... сабақтарда
кеңінен пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар:
• Әлемнің тілдік бейнесі кез келген ұлт өкілдеріні шындық болмысты
танып білу ... Тіл мен ... екі ... таңбалық жүйеге
жатқанымен, олар бірін-бірі толықтырып тұратын, әрі өте ... ... ... да бір ... ... тарихи негіздері
халықтың болмысымен тікелей байланысты түрлі “мәдени кодтарды”
жеткізуші, ... ... өз ... ... ... ... табылады. Себебі тілдегі кез келген ... ... ... ... ... ... мен салт-санасы көрініс
тапқан.
• «Концепт» – ... ... ... да, ... ... дүниетаным
құндылықтырын айқындайтын тілде көрініс тапқан бірлік. Әр ұлттың
концептілер жүйесін дүниетаным құндылықтары құрайды. ... ... ... ... ... ... ... Әр
қоғамдық даму кезеңдерге сәйкес тіл мен мәдениет иелері абстрактілі
концептілерді түсінуінде өзгерістер болғанымен, негізгі ... мәні ... ... беріліп отырған.
• Ғасырлар бойы атадан балаға мұра ретінде сақталған, әлем ... ... ... құрайтын, әлемнің тілдік бейнесінен
мағлұматтар беретін, бейнелі ойлаудың жемісі болып ... ... кез ... ... ... ... ... «жүрек» концептінен қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде
көптеген фраземалар, ... ... ... ... көбейткен.
• Көркем әдебиетте, оның ішінде поэзияда сөз әрдайым тура мағынасында
жұмсалмай, әр алуан мақсатта құбылып, өзгеріп, ... реңк ... ... ... ... немесе тарылтып, я кеңейтіп
қолданылып жатады. «Жүрек» ... ... ... ... ... ... бояуларын таныту,
сөздердің тіркесу барысында беретін жаңа ... оның ... ... окказионалдық ұғымдарын көрсету, синтаксистік
құрылымдағы ... ... ... қарастыру –
лингвистиканың зерттеу нысанының бірі ... ... ... ... мен талқылануы. Диссертациялық зерттеу тақырыбы әл-
Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің жалпы тіл ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Зерттеу жұмысының
негізгі тұжырымдамалары мен нәтижелері С. ... ... 70 ... ... ... ... (Алматы, 2007), «Әлемдік
рухани құндылықтар және қазіргі қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері» атты
халықаралық ғылыми – ... ... ... 2007), «Тіл ... – коммуникация: зерттеудің жаңа жолдары, мәселері мен ... ... ...... ... ... 2008,
Жаратылыстану факультетіне арналған шет ... ... 40 ... ... және ... ... тәжірибесі мен теориясы: қазіргі күйі,
мәселелері, көріністері» атты халықаралық ғылыми – тәжірибелік конферецияда
(Алматы, 2008, Абай атындағы ... – дың 80 ... ... ... ... ... мазмұны мен бағыттары аспиранттардың ғылыми-
әдістемелік семинарларында және ... тіл ... ... ... ... ... ... мәселелері мен теориялық ... әр ... 7 ... көрініс тапты.
Жұмыстың құрылымы. Диссертациялық жұмыс екі бөлімнен, қорытындыдан, 1
кестеден, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 «ЖҮРЕК» КОНЦЕПТІНІҢ ТАНЫМДЫҚ бейнесі
1. ... ... тіл ... жалпы адамзаттың баға жетпес құндылығы деп танылатын көзқарас
өркениетті ... ... ... ... айналды. Өйткені тіл
дүниетанымның құралы, ... ... ... ... тәрізді түрлерінің
объективтенуі болып табылады. Сонымен бірге тіл қоғамдық сананың ... ... өз ... оған әсер ... Ал әрбір тарихи кезең,
қоғамдық құбылыстар тілде өз таңбасын қалыптастырып отырады. Тіл ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу
нысаны ретінде алынып отырылған «жүрек» концептін тілдік жүйенің құрылымдық
бірліктерінен тұратын ... ғана ... ... әлемнің тілдік
бейнесін жасайтын танымдық негізде ... – тіл ... ... ... ... ... ... халықтың тілі – сол халықтың ... ... ... Тілді жаңа ғасыр баспалдағына теориялық-танымдық үрдісте зерттеудің
қажеттігі туып отыр. Бұл үрдіс тіл мен адам санасын ... ... ... адам миының жемісі, күрделі ассоциативті-вервальды құрылым,
болмысты рух пен ой бірлестігінде танытушы жүйе ... ... ... Адамзат өзін қоршаған шындықты, әлемдегі сан алуан құбылыстар
мен олардың сапа-қасиетін сезім мүшелері арқылы сіңіріп, санамен ... ... оған ... ... ... ... ... жаңа
сапада қайта жасауға санала-санасыз күйде ... ... ... ... баға береді, тәжірибеде қолданады, бұлардың тұтас
көрінісі ретінде ғаламның тілдік бейнесі жасалады.
Бұл бағыттағы когнитивтік ... ... көзі ... ... ... және оның шәкірттерінің тіл философиясы
концепцияларында жатыр. ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде, тіпті зерттеу әдістеріне жаңа тәсілдер
енгізуінде ... таза ... ... ... тілге танымдық
тұрғыдан келуінде.
Алғашқы когнитивтік зерттеулер этнолингвистикалық және лингвистикалық
типологияны шендестіру деңгейінде ... ... ... ... ... терең түсінуге талпынысты шетелде Н. ... ... Дж. ... Р. ... және ... – Ю.Д. ... ... Ю.Н. Караулов, және т.б. еңбектерінен басталады.
Қазақ тіл ... ... ... ... зерттеулердің мәні ерекше. Этнолингвистикалық
зерттеулердің алғашқы нышаны ретінде ... ... мен ... ... ... осы салада зерттеу жұмыстарын жүргізген ... [1] ... Қ. ... [2], ... [3], ... [4], Е. ... [5], Р. ... [6], М. ... ... ... [8], Г. Кусимова [9], Ж. Манкеева [10], М. Мұсабаева [11],
А. Мұқатаева [12], Р. ... [13], Н. ... [14], ... [15], Ш. ... [16], А. Сейілхан [17], Ұ. Серікбаева [18], ... [19], Ә. ... [20], Б. ... [21] және ... ... тек ... үшін ... когнитивтік
зерттеулер үшін құнды мазмұнға ие.
Ал соңғы уақытта таза когнитивтік бағыттағы ізденістер мен зерттеулер
нәтижелі дамуда ... те ... Оған ... Ж.А. Манкееваның «Қазақ
тіліндегі мәдени лексиканың танымдық негіздері», Н.Н. Аитованың ... ... ... ... ... С. ... фразеологизмдердің когнитивтік негіздері», А.Б. Әмірбекованың
«Концептілік құрылымдардың мәтіндегі ... ... ... ... Қ. ... «Тіл ... когнитивтік
негіздері: эмоция, символ, ... ... М.Т. ... ... ... ... мен лингвомәдени ... ... ... ... ... ... тілдік суреті»,
Э. Оразалиеваның «Когнитивтік лингвистика: ... мен ... ... ... ... лингвоконцептологиялық
негіздері» сынды осы бағытта зерттелініп жүрген еңбектердің ... ... ... болады.
Ғалым Е. Жанпейісов «Этнокультурная лексика казахского языка» еңбегінде
М. Әуезовтың «Абай жолы» ... ... ... әрі ... тұрғысынан зерттеу қазақ халқының мәдениетін тіл деректері арқылы
танытуда ... үлес деп ... ... Р. ... ... ... ... күні тілімізде ұмыт болған сөздер мен сөз тіркестерінің
мағынасын ашып көрсетеді.
«Лингвомәдениеттану – ... және ... ... мен
тілдегі ұлттық мәдени мағына компоненттерін тіл арқылы ... ... ... дәл ... ... ... көрсететін ұлттық
ерекшелігін ешбір идеологиясыз, заманға сай келбетін таныту. Бұл ... ... ... (триада) лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу
нысаны болмақ» [19, 147 б.], – деп ғалым Г. Смағұлова ұлттық тіл мен ... ... ... байланысты анықтап, мәдениет ұғымын
мағыналас фразеологизмдердің бойынан тіл аспектісінде қарастырады.
Лингвомәдениеттанудың өркениетте, ... ... ... ... ... сөз ету – ... зерттеу нысанын нақтылай түседі. ... көне тіл ... ... ... ... ... халқымыздың мәдени ... ... ... тілші
А. Салқынбайдың ... ... ... ... ... ... зерттеу – ең әуелі тілдер арасындағы жалпыадами
гуманитарлық мәдени, ... ... ... ... табылады.
Табиғаттағы, әлемдегі құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, бәрі де ... ... ... атау мен оның ... ... ... ... [22, 41 б.], – дейді. Тіл мен мәдениеттің ... ... ... сөз ... ... «мәдениет» ұғымының өзіне тоқталған
жөн. Осы ұғымды ... ... тіл ... ... ... ... Г.В. Елизарова «мәдениет» ұғымын аксиомалық ұғым деп
есептейді, себебі аксиомалық ұғым ... ... ... ... ... мұндай кешендік ұғымға анықтама беру өте қиын ... ... ... ... ... да жиі ... мысалы, «Мәдениет
– бұл біздің осында қалай өмір сүріп жатқандығымыз» (23, 451 б.(, ... ... ... белгілі бір аспектіге қатысты алып қарамай,
оның ... ... ... ... ... анықтама берудің
алғашқы қадамы «мәдениет дегеніміз – бұл ... ... ... ... деген көзқарасқа негізделеді. Қоғамдар арасындағы айырмашылық мәні
мен мазмұнына қарай болатын айырмашылық ретінде ... бір ... яғни ... даму ... ... анықталып отырады. Оның
өлшемі ретінде тағы, мәдениетсіз өмірден өркениет сатысына көтерілу үрдісі
алынды. Өркениеттің белгілері артқан ... ... да дами ... ... кез ... ... мәдени қатынасы жоғары деңгейде болған жағдайда
ғана дамыған елдер қатарына жатқызылатын болды. Э. ... ... ... ... берудің ең айқын үлгілерін табуға негіз бар. ... ... ... ... ... ... ... білім беру,
дін, өнер, мораль, заң, салт-дәстүр және қоғам мүшесі ретінде әрбір адамның
өз талғамына сай меңгеретін тағы да ... ... ... ... кешенді бүтіндік етіп сипаттайды. Алайда осындай көзқарас тұрғысынан
қарағанда ... пен ...... ... ... ... оймен келісу мүлдем қиын болады. Бір құбылысты екінші құбылыс арқылы
ешқашан өлшеуге болмайды, себебі бұл екі құбылыс әр ... ... ... (23, 10 б.(.
ХІХ ғасырдың соңында, Ф. Боастың антропологиялық еңбектерінен ... ... ... ... байланысты қолданыла бастады. Мәдениет
құбылысына ... ... ... ... әр ... болуы тілдің
қандай мағынаға ие болатындығы туралы ... ... ... Осы ... ... ... пен тіл бір-бірінен жігі ажырамас қарым-
қатынаста қарастырылатын болды.
А. Вежбицкаяның тұжырымдауынша, Клифорд ... ... ... ... ... аса жемісті айтылған. Клифорд Герц: ... – бұл ... толы ... тарихи жолмен берілетін
үлгісі. Бұл әрдайым жалғасын тауып отыратын жүйе, оның ... ... ... ... және оның ... ... өмір ... қағидалары жайлы білімдері қалыптасып, дами түседі» (24, 289 б.(.
Э. Сепир ... ... өмір ... мен ... ... болып саналады деп анықтады (25, 193 б.(. Ал Г.П. ... ... ... ... Осы аталған жалпыланған дефиницияға
сәйкес «мәдениет» термині арқылы шынайы ... ... ... Осы ... ... ... құндылықтары адамның рухани
қызметінің объектіленуінің нәтижесі ретінде түсіндіріледі (26, 31 б.(.
Көптеген зерттеушілер өз еңбектерін арнаған ... ... ... ... ... оның ... мақсаты мен арнайы бағыттары,
мазмұны мен құрылымы әр түрлі жолмен талқыланды.
Мәдениет ұғымын, әлеуметтік тұрғыдан ... ең ... ... және ... ... ерекше, жеке тұлғамен ... ... ... ... бір-бірімен араласатын
адамдардың тобына тікелей қатысты сала ретінде қарастырған тиімді. Мәдениет
ұғымын анықтау барысында ... ... ... ... жеке ... ... ... ойлау реалийлары, құрылым мен
үрдіс терминдерін ... ... ... ... Семиотикалық бағыт,
біріншіден, оны әлемге ... ал ... соң ... ... ... ... ... ойға сүйенеді.
Дегенмен жоғарыда келтірілген анықтамалардың бір де бірі ... ... ... аша ... ... олар ... ... тек бір қырын ғана ашуға қабілетті, олар мәдениетке тек «қадам»
жасау арқылы шектеліп, оны ... ... ... ... ... және ... зерттеу қадамын тіл білімі
саласында М.К. Мамардашвили мен А.М. Пятигорский сынды ... ... ... ... ... мәдениет туралы тек ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана сөз қозғаған
дұрыс ... ... ... ... мәдениетте қандай да бір компоненттің
қаншалықты жоғары дәрежеде болатындығымен тығыз байланысты болуы мүмкін.
Олардың ... және ... ... өмір ... ... кез ... болған, өйткені ендігі жерде мәдениет туралы ой ... Біз ... ... тым көне болған сайын, таңбалық жүйелердің
қолданылуынан гөрі, белгілердің қолданылуы тым ... ... ... Осы ... ... ... кез келген мәдениет –
бұл ... пен ... ... қарым-қатынасының арасындағы жеке
түрі деп ... ... (27, 183 б.(. ... әрі ... ... – бұл ... объективті тұрғыда бағытталған шапшаңдықты тарату»
деп тұжырымдайды (27, 192 б.(. ... ... оның ... ғылыми мектепке
жататындығынан тыс, мәдениеттің осы ... ... ... ерекше
қызметі бар екендігін мойындайды.
Э. Сепир: «Мәдениеттің ... мен оның ... ... табу
барысында тілдің елеулі де тиімді әсері бар. Бұл ... ... де, оның ... ... ... да ... ... қоғамның мәдени қорының басым бөлігі нақты анықталған белгілі
бір тілдік формада ... ... (25, 233 б.(. Осы ... «жабайы
мәдениет» терминінің қолданылу туралы мәселе бой көтереді. Біз мәдениеттің
әр алуан түрлері ... ... ... бұл ... да немесе
«дамыған» да мәдениетке жатпайды.
Қазіргі лингвистка саласы тіл мәселелерін зерттеудің аясын жылдан-жылға
кеңейтіп ... Тіл ... ... ... атап ... ... және этнография салаларымен интеграциялаудың нәтижесі
мәдениеттану лингвистикасы немесе ... деп ... ... қалануына себепші болды.
Әр түрлі мәдениеттерді салғастырудың нәтижесінде тіл мен ... ... ... ... табуға мол мүмкіндік
туындайды. Бір жағынан қарағанда, белгілі бір ... ... үшін ... ... келетін тілден тыс ... ... ... ... табуға болатындығы анық; ... ... ең ... ... ... меңгере отырып, белгілі бір тіл өкілі
бүкіл дүниені туған ана тілі арқылы құрылатын сурет арқылы көріп ... осы ... тән ... ... ... ... танымындағы әртүрлі психикалық құбылыстар (мінез-құлық, сезім,
түйсік, ... ... ... эмоция, ерік, жігер және т.б.) адамдар
арасында болатын қарым-қатынас, сөйлеу үрдісі кезінде ерекше ... ... ... ... бояуын арттыра түседі. Ғалым Ж. Манкеева: “Тіл –
этносты танушы құрал. Ол сол ұлт ... ... жан ... сезімін
сипаттайды. Адамның рухани қызметі тек қоғамда дамиды, әрі рух ... ... ... ... ... ... ... дамуын, я жоғалуын ашуға тырысады. Онда ... ...... [28, 76 ... ... ... компоненттердің ұлттық ерекшелігі қалыптасқан
сөздердің тілдік тәсілімен жасалынған белгілері арқылы айқындалып ... тіл ... ... жігі ... ... ... басқа да компоненттерінің жасалуының, оның дамуының және қызмет
етуінің ең негізгі шарты ретінде маңызды рөл ... Осы ... ... даму ... ... ... ... тіл туралы сөз
қозғалып отыр. Сабақтастық ... ... ... ... оны тілден
тікелей көрініс тапқан әлемнің суретін талдау құралы арқылы ... ... ... сөз ... ... ... ... тіл туралы айтылады,
дегенмен бұл сөздің мағынасы ... ... бола ... ... мен А.М. ... пікіріне сүйене отырып, біз
тілге жаңа саналы тәжірибені өңдеуші ретінде қарау көзқарасын өзгерту қажет
екендігін атап өтеміз. ... бір ... ... отырып (атап айтсақ, ғылым
тілі, мәдениет тілі, өнер тілі, т.б.), осы жайттың өзі де басқаша жолмен
берілуі ... ... ойға ... ... ... ... Бұл ой
психотехникалық тәртіп бойынша адамды келесі сатыға әкелуі ықтимал, яғни
мұндай жағдайда ... ... ... ... дегеніміз - бұл тіл туралы кез
келген тіл, кез келген білімнің нағыз тіл бола ... ... ... ... ... сөзбен айтсақ, тіл кейбір жағдайда ешқандай мағынаны
білдірмейді деген сөз ... (27, 104 б.(. ... ... ... ... жады ... – бұл ... емес, эпифеномен, ол тілдің
абсолюттік әмбебаптануы (универсализация) барысында ... кез ... ... ... ... ... атқарады. Тілдің
қатыстылығын түсінбеген жағдайда (оның санаға ... ... ... ... ... немесе, керісінше – тіл өмірмен теңестіріледі. ... бұл ... ... ... ... ... өзіндік
құндылықтарымен қатар оның «тіл-өмір» псевдомәдениетіне енуімен тығыз
байланысты түсінбеушілік шеңберінен ... ... ... ... ... сүйене отырып, зерттеушілер мынадай қорытындыға келеді: ... ... ... ... ... осы әмбебаптану үрдісін
бүркемелеп жеткізетін жаңа мәдени ... яғни ... тіл ... өз жолы етіп ... ... категориялар пайда болады» (27, 121
б.(.
«Тіл дегеніміз не?» деген сұраққа мынадай жауаптар беруге болады:
– омыртқалы ... мен ... ... ... ет ... ... ауыз ... дене мүшесі, ол дәм сезу қасиеттерін анықтайды,
тамақты ... ... ... береді;
– бұл адамның сөйлеу дыбыстарының пайда болуына ... ... ... ойды ... жеткізетін дене мүшесі; сөйлеу мүшесі;
– өзіндік дыбыстық және грамматикалық қатары бар ойды сөзбен ... ол ... ... араласу құралының қызметін атқарады;
– белгілі бір сипаттамалық ерекшелігі бар сөйлеу тілінің бір түрі:
стиль, буын. Әдеби тіл. ... ... ... ... ... ... ... араласу құралы. Формулалар тілі. Музыка тілі;
– көнерген. Халық, ... ... ... адам ... ... ... тетік (стержень) [29, 779 б.].
Әрине, берілген сөздік мақала «тіл» лексемасының мағынасының толық
түсінігін бере ... ... бұл ... лексеманың орыс тіліндегі
сөздік мағынасы болып табылады. Ал басқа да қарастырылып отырған екі ... ... және ... ... бұл ... мағынасы өзгешелеу болып
келеді, мұнда жоғарыда келтірілген барлық пункттер бойынша ... ... жоқ. ... тіліне келетін болсақ, мұнда tongue (дене
мүшесі ретінде) және language – «тіл» терминдері басым ... ... бұл ... ... ... ... ... ағылшын тілінде кездеспейді,
ал «металдық тетік» мағынасы салыстырмалы түрде қарастырылып ... ... тек қана орыс ... тән.
«Тіл» концептісінің мағынасының рефлекциясы ... ... ... ... ым тілі ... ... таңбалар, дыбыс
(сигнал), белгілер тілі. Бұл сөздің ... ... да ... бар: өнер тілі (бейнелеу өнерінің тілі, музыка ... ... деп ... тағы да бір ... – живопись тілінен алынатын (түсі,
тізбегі, т.б.), ... ... ... ... ... ... және т.б.),
сонымен қатар хореография тілінен алынатын тіл (пластика, ... ... ... ... рефлекцияның нәтижесінде жаңа тілдер пайда болып, олар
тереңдей түседі: бояу ... ... тілі және т.б. ... ... біз ... ... тілін, осыдан келіп математика
тілінен тағы да бір тіл туындата (сандар, формулалар, т.б.) ... ... ... ... ... ... ... орбиталар тарайтын
«атом» түріне ие болады. Лингвистикалық зерттеулердің қазіргі кезеңінде
«тілдің тек қана ... ... және оның ... ... тілдің мәдениет ... ... ... ... ... айқындалды. Тілдің мәнін ашуға қажетті басқа да жолдарға
келсек, тілді тек ... ... ... ғана ... ең алдымен
белгілі бір этностың мәдениетінің жігі ажырамас бір бөлшегі ... ... ... (30, 54 ... білімінде осы мәселені ең алғаш рет Вильгелм фон Гумбольдт көтерген
еді. В. Гумбольдт тіл тек қана ... акт, ... ... жеміс емес,
ол сонымен қатар белсенділік және бұл рухани күштің қайта жасалып отыратын,
ұзақ ... ... деп ... ... деп жазды: «Тіл әрбір халықтың
рухани ... ... ... ... халықтың тілі дегеніміз – ... ... ал ... ... күші ... – оның ... ... артық
тепе-теңдікті елестетіп көру ешқандай да қиындық туындатпайтындығы белгілі»
(30, 68 б.(. Өз кезегінде Фердинанд де Соссюр тіл ... ... ... ... іштей реттелінген жүйе» деген анықтама берген еді. Соссюр
«белгіленіп отырған объектіге бағынышты ... ол ... де азат ... ... дербес сала екендігін дәлелдеді. Сонымен қатар тіл белгілі бір
жүйе құрамайтын фактілерге ... ... сала да ... ... ... ... (31, 112 ... Сепирдің пікірі бойынша, «тіл дегеніміз - таза адамзаттық, арнайы
туындап жататын белгілердің ... ... ... және ... ... ... ... емес тәсілі». Бұл белгілер – ең алдымен
есту белгілері болып табылады және олар есту ... деп ... ... ... ... (25, 31 б.(.
З.К. Тарланов тілді этноспен тығыз байланыста қарастырады: «Тіл өзінің
өкілдерінің этникалық ... – бұл ... ... ... жады және ... бір ... ... оның мәдениеті және танымдық
қызметінің тәжірибесі, сонымен қатар дүниетанымы мен психологиясы, ... ... ауру ... мен оларды емдеудің жолдары, этнос пен оның өзіндік
болмысын арттыру мен сақтау мақсатында жаңа буын ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа беріліп отыратын ... ... ... ... тіл өзінің даму барысында өмірдің ... ... ... ... әр ... қарай және диалектикалық қарама-
қайшылықтарына сәйкес таратып отыратын мәдениеттің белгілі бір формасын
білдіреді» (32, 6 б.(.
С.Т. ... ... ... салыстыруды жөн деп есептейді: айнадан
расында да қоршаған орта айқын байқалады. Сол ... тіл де ... ... ауа ... ... ... ... т.б.
шынайы әлем мен тіл аралығында ... ... ... ... болады:
1-кесте – Тіл мен әлем аралығындағы қатынас.
Шынайы өмір ... ... ... әлем мен тіл ... ... адам, яғни белгілі бір тіл
өкілі тұрады.
Тілдің қоғамдық табиғаты берілген қоғамда (би- ... ... ... жағдайы, қоғамның, ғылым мен әдебиеттің және т.б. даму
деңгейі) оның қызмет ... ... ... ... де, ... ... да, оның синтаксис, грамматика, ... ... ... ... ... тіл мен ... өмір аралығында адам тұрады. Тура сол адам
өзінің ... сезу ... ... ... ... жатқан оқиғаларды,
жаңалықтарды қабылдайды және түйсінеді, ... ... әлем ... ... ... қалыптастырады. С.Т. Тер-Минасованың пікіріне
сүйенетін болсақ, адам әлемнің көрінісін өзінің ... ой ... ... ... ... саралай отырып, оны тілдің
көмегімен өзінің сөйлеу ... ... ... ... ... ... шынайы өмір мен нақты тілдің аралығында әрқашан сана ... ... ... ... ... ... ... керісінше, тіл өкілінің санасында
болатын осы затпен байланысты ұғым, көзқарасты ... ... ... ... анық ... ... ... бұл ұғым өзінің пайда
болуына белгілі бір ... ... ... ... ... ... құрылады, сондықтан да ол нақты белгілерден бөлінген
абстракциялық ұғым болып саналады. ... ... ... ... ұғымға
және одан әрі оны сөзбен жеткізуге көшу жолы әркелкі болатындығы белгілі,
бұл көбінесе олардың ... ... ... ... кез ... ... ерекшеліктеріне, осыған сәйкес олардың
қоғамдық санасының ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлерімен, т.б.) болғандықтан, яғни
жоғарыда ... ... ... кең – ... ... сонымен
бірге жеке (нақты тұлғаға қатысты әлемді арнайы түйсіну) мағынадағы барлық
заттарды ала отырып, тіл өмірді бір ... екі ... ... көрсететіндігін
байқауымызға болады: атап айтсақ, шынайы ... ... және ... көшу үрдісі. С.Т. Тер-Минасованың пікірінше, айнаға қатысты метафора
бастапқыда ... енді ... ... ... ендігі жерде айна
қисық болып қалады: бұл белгілі бір ұжымның сөйлеушісінің мәдениетіне, ... ... ... немесе дүниетанына негізделіп жасалынады
(33, 40 б.(.
Ғылыми мұраларында тілдік дамудың уақыт пен кеңістікке ... ... ... қалдырған профессор Қ. Жұбанов сөз ... ... ... ... және ... әртүрлі
себептерін зерттеуге, зерделеуге үлкен көңіл бөлген. Тіл ... ... ... кезде өзінің бастапқы тілдік нұсқасын бірте-
бірте өзгертіп, жоғалтып, өшіріп алуы мүмкін (34, 110 б.(.
Сөз дегеніміздің өзі тек қана дыбыстардың ... ... ... ... ... ал ... ... қатып қалған нәрсе емес, ол ... пен ... ... ... ... ... сөз және оның ... дамуы әрбір қоғамдық даму
кезеңдеріндегі ... ... ... ... “Себебі тіл
– адамзат ... ... ... Жердің тарихын білем дегендерге
белгілі бір тәртіппен бірінің үстіне бірі ... ... ... із
қалдырып, жердің геологиялық дамуының кезеңдерін көрсететін жер қабаттары
тәрізді тілдің де әрбір ... даму ... сай ... ... ... – дейді [35, 40 б.].
Э. Сепир басқаша көзқарасты ұстанды: «... тіл мен ... ... ... ... ... ... ... символикалық ойлаудың жалпы
жинақталған, өте жоғары деңгейіндегі ойлаудың сыртқы қыры деп ... ... ... тағы мынадай анықтама беруге негіз бар: тіл
өзінің мәніне қарай ... ... ... қызмет. Ол құрылымы мен
формасы жасырын түрде берілетін санаға бағына ілеседі және ... ... ... ... жалпы тараған көзқарастан тыс, қарапайым көзқарас
тұрғысынан алып қарасақ, тіл дегеніміз – дайын ... ойға ... (25, 36 ... Уорф ... адамзат қызметінің түрлі салаларына әсер етуін тілдің
қолданылуының ерекше жағдайларымен қатар, оның ... ... ... ... және ... ... ... белгілі бір құбылыстардың
тұрақты бағасына тікелей қатысты болады деп дәлелдеді. Кез келген халықтың
тілдік ... ... ... ... ... ... ... жеткізудің қарапайым құралы ғана болып есептеледі. Керісінше,
грамматиканың өзі ой түзеді және ол жеке ... ... ... оның ... талдау және топтау құралына ... ... ... ... (36, 97 ... Потебня адам белігілі бір затты түсінбейінше тіл де болмайды,
бірақ түсіну тек ең ... ... ... ... ... ... ғана
жүзеге асады деп тұжырымдайды. Беккердің анықтамасы бойынша, тілдің ... және оның ойға ... ... ... шешу - оны, яғни ... ... атау болса, ... ... ... бар ... ... ... пен ... бөлінбейтін бөлшек және адамның,
адамзат пен құдайдың аралығындағы ... ... ... Ал А.А. ... ... ... тек ... көмегімен жасалатын ұғымды білдіретін саналы ой қызметінің рухын
қабылдағаннан кейін, біз рухсыз тіл болуы мүмкін ... анық ... рух ... ... ... және тіл уақыт бойынша ... ең ... ... болып табылады (36, 97 б.(.
Бүгінгі таңда бұл мәселені ғалымдар басқаша қарастырып жүр. ... мен ... ... қарым-қатынасын түсіндіре ... ... мен А.М. ... тіл ... сана ... формасы, метасана сияқты ұғымдарды енгізді: «Ойлау мен тіл белгілі бір
ұғымдардың бар ... ... осы ... (біз ... ... ... өздері туралы тек қана табиғи жолмен қызмет атқаруы ... ... сана ... ... бір мәлімет болған жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... ... табылатын
заттар туралы осындай мета анықтамалар зат немесе объектілеу ретінде ... ... ... ... ... ... (27, 34 б.(.
Сонымен, ендігі қарастыратын мәселеміз – тіл мен сананың өзара қарым-
қатынасы. Тіл мен ... ... ... – тіл білімінде де, философия
саласында да ... ... ... Тіл – тек қана ... ... ... бірге ол ойлау үрдісін жүзеге асыруға аса қажет жағдай деген
ойды ең алғаш рет В. ... ... ... ... берген еді: «Тіл ой
түзейтін мүше... интеллектуалдық қызмет және осыған орай тіл бүтін ... ... (30, 75 б.(. Оның ... ... ... ... ... аударды.
Ғалымдар сана туралы айта отырып, біз сана ұғымының тілдік ... ... ... ... ... ... ... Біз «тіл болған
жерде – сана да бар» деп нақты айта алмаймыз. Біздің ұғымымыздағы сана ... ... ... бұл сана жүйелі түрде экспликацияланып отырады.
Авторлар сананы мәтіннің лингвистикалық зерттелуі ... және ... ... бір ... ... ... гөрі ... түсіну мүмкін емес деп есептейді. Сана саласының өзін ... ... ... оқиғаға, әлемдік объектіге қатысты сана ... ... ... ... ... ... ... ұштасады. «Сана
күйі» терминін авторлар былайша түсіндіреді: ... ... ... ... сана ... ол түсінген жағдайда – бұл да сана күйі, ол бір нәрсені
түсінгенде - сана ... ал ... ... ... – бұл да сана ... (27, 60 б.(. Сананың құрылымы мазмұн деп, форма деп аталынуы
ықтимал – бұл ... ... ... ... ... болуы
тиіс: «Сана құрылымы – сана саласы көзқарасы тұрғысынан алып қарағанда
сананың жай-күйімен тығыз ... ... ... ... ... ... берік, мазмұнды түрде орналасуы» (27, 77 б.(. Авторлардың келесі бір
тұжырымының біз үшін маңызы зор: ... ... ... ... ... тек психикаға арналған «тілі» бар, осы «тілі» арқылы ол ... ... ... (27, 145 ... де осы айтылған ... ... ... ... фон ... және Э. ... ... «заң
шығарушының» рөлі ең алдымен өзіндік құрылымы бойынша ойлаудың белгілі бір
деңгейдегі формаларының ... ... ... кез ... ... ... анықтайтын тілге ауып кетеді.
М.К. Мамардашвили мен А.М. Пятигорский рефлексия ұғымын енгізе отырып,
сана мен тіл заттардың нақты өздері туралы (метасана, ... ... ... бар ... жағдайда ғана қызмет атқара ... ... ... ... ... жағдайда да, тілдің қарым-қатынас құралы ретінде жіктелуі
оның мәнің анықтау үшін ... ... ... болатындығын айқын
көрсететіндігі дау туғызбайды. Этникалық тіл, оның тарихын этнос пен ... ... ... ... мүмкін емес, осыған орай этникалық
құбылыстардың, константтың ешқайсысы да ... ... ... ... ойды ... ... және ... ғасырлар мен
мыңжылдықтар бойындағы бүкіл этникалық жайттарымен бәсекеге ... дау ... ... мәселе. Міне, дәл осы жағдай тіл
білімінің жаңа саласы – этнолингвистиканың ... ... ... түрткі
болды.
Н.И. Толстой атап көрсеткендей, тілге қатысты ... ... ... жаңа болып саналмайды. Ол И.Г. ... ғ.) және В. ... (XIX ғ.) ... тіл ... тарихшыларының
еңбектерінен кейбір этнолингвистикалық идеяларды аңғарған болатын, ... ... ... ... бір ... және ... ... оның даму,
рухани жолдары бойынша ХХ ғасырдың алғашқы жарты ... ... ... ... ... ... дәстүрі қалыптаспаған америкалық үндістердің тілі
мен мәдениетін зерттеген белгілі этнограф Ф. Боас және тілші әрі ... ... ... ... ... Э. ... екі бірдей қорытындыға
тоқталды: тілді «дыбыстық белгілердің таза ... ... ... ... ... болмайды; тіл мен диалектіде кездесетін айырмашылықтар
«біздің бір әлеуметтік топтан келесі бір топқа ауысуымыз барысында ... ... (37, 28 б.(. Бұл ... ... ... диалект
ұғымы мен соған ұқсас феномендерін қолданатын белгілі бір ұлттың өнер, салт-
дәстүр, наным-сеніміне байланысты туындаған деуімізге болады.
Арнайы және ... ... ... тіл ... тіл ... тіл мен ... тіл мен халықтық менталитеттің, тіл мен
мифологияның, тағы да басқа ... ... ... ... шешетін
саласы болып табылады. Лингвистиканың берілген осы саласы ... ... ... ... ... және мифологиялық көзқарастармен
қатар (адамзаттық қызметтің кез келген ... ... ... әсіресе
материалдық өндіріс және қолданыс салаларына тән), ... ... және оның ... ... қалыптасуы мен қызмет атқаруына
тигізетін әсерін, халықтық психология мен ... ... ... ... ... осы ... белсенді сипатын XVIII ғасырда И.Г.
Гердер, одан сәл кейінірек, XIX ... ... және оның ... ... ... Оның ... мен әсер етуі Ф.И. ... Афанасьев, әсіресе А.А. Потебняның ерте орыс филологиялық және тілдік
дәстүрлі еңбектерінен жиі кездесіп ... ... тіл мен ... ... ... туралы мәселені өте
ерте кезеңге қатысты мәселелердің қатарына жатқызады. Тіл этностың негізгі,
ең айшықты және ... ... ... ... Оған басқа да, тарихи
жолмен тұрақталынған және көп жағдайда өзгерістерге ... ... атап ... ... ... мәдениет, этникалық (ұлттық) сана-
сезім, мемлекеттік білім беру, шаруашылық салалары, әлеуметтік ұйымдар,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... тілдің тағдыры мен халықтың тағдыры әрқашан ... ... ... ... сәйкес тіл өкілдерінің этникалық тарихына
үңілмей тұрып, ... ... ... ... ... білім
салаларын айқындау мүмкін емес екендігін атап көрсетеді. Дегенмен, тілдің
құрылымымен салыстырғанда, ... ... көп ... ... ... ... ... көптеген өзгерістерге ұшырап отырады және ол тіл ... ... ... ... ... ... түрде әсер ететін
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... байланысты болады (37, 34 б.(.
Ал ғалым Р.Ә. Авакова ... ... ... ... ... ... ... бөлігін құрап тұратын ... ... ... ...... ... ... өмір сүру ортасының, тұрмыс-тіршілігінің, экономикалық және
саяси ... мен ... және т.б. ... – десе [38, 3 ... ... А. Сейсенова этикет формаларына лингвомәдениеттану аспектісінде
салыстырмалы талдау жасап, халық мәдениеті мен ұлттық менталитеттің бірлік
қызметіне ... ... ...... ... ... әсер ... яғни фактор мен адам бойындағы тілдік ... ... – деп ... [39, 19 ... ... ... ... отырған орталықтан проблемалық
сыртқы қабатқа араласу үрдісінің нәтижесі аралас пәндердің пайда болуына өз
ықпалын тигізеді, ... ... ... ... ... лингвистика (социолингвистика), когнитивті
лингвистика, ... С.Г. ... ... ... ... ең жас ... болып табылады деп есептейді (40, 64 б.(.
Автор тіл мен ... тіл мен ... тіл мен ... ... ... ... мен ... осы аталған ғылыми пәннің
ең басты міндеттерінің қатарына жатқызады, бұл тіл, ... ... ... ... ... ... ... және ол
лингвомәдениет саласын кез келген зерттеуші ... ... ... ... ... көре ... ... (әйнек) ретінде сипаттайды.
В.И. Карасик (41, 8 б.( лингвомәдениеттану ... – бұл тіл ... ... ... мен ... ... туралы ғылыми білімнің
кешендік саласы деп түсіндіреді – ол қазіргі уақытта қарқынды түрде дамып
келеді. Автор ... ... ... атап көрсетеді:
1. Әлемдік мәселелерді қарқынды жолмен жаһандандыру, түрлі халықтардың
әр алуан түрдегі мәселелерді шешу барысындағы байланыс ... мен ... ... және ... ... ескеру қажеттілігі,
мәдениаралық түсінбеушіліктің туындау мүмкіндігі болатын жағдайды алдын ала
білу өзектілігі, коммуникативтік ... ... ... мәдени
құндылықтарды нақты белгілеу және оған анықтама берудің маңыздылығы.
2. Гуманитарлық ... ... ... ... ... ... ... салаларының өкілдері анықтаған нәтижелерін
лингвист ... ... ... (психология, әлеуметтану,
мәдениеттану, саясаттану және т.б.).
3. Лингвистикалық білімнің қолданбалы сипаты, тілді сөз мағыналарының,
фразеологиялық ... ... ... ... этикеттік
оқиғалардың және т.б. тілдің бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ретінде түсіну.
В.И. Карасиктің пікірі бойынша, лингвистикадан лингвомәдениеттануға
шығу жолы оның тіл ... ... ... ... байланысты мәселеге
қатысты көрсетілген. Келешекте көп шамадағы туынды бола ... ... ең ... ... ... ... шектеулі түрде кіреді.
Маңызды қарым-қатынас құралы ретінде тіл коммуниктивтік ... ... ... ... қарастырылады: мәселен, тіл әлемнің қайта
жасалуының, ақпаратпен және тұлғааралық тәртіппен қамтамасыз етудің ... ... ... ... белгілі бір оқиғаларға қатысты өзіндік
әсерін, сезімін оятудың құралы, әлеуметтік ... ... ең ... ... ... ... қабылдайтын мәдениеттің
құрамдас бөлшегі болып саналады.
Лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... туралы да, тіл туралы да ғылымдармен өзіндік
байланысы болады, ... В.И. ... ... сүйенетін болсақ,
білімнің бұл саласының категориялық қорын тіл мен ... ... ... ... ... екі ... ... ретінде қарастыру шын мәнінде дұрыс бола қояр ма екен.
Бүгінгі таңда лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... ... болмыстың елеулі
құбылыстары мен өзіндік ерекшеліктерінің мәдени ... ... ... ... еңбектер қатары жасалынғандығы ... ... Осы ... ... В.И. Карасик лингвоаймақтану
(лингвострановедение) саласы бойынша жазылған ... ... ... ... бұл ... Е.М. Верещагин мен В.Г. Костомаровтың
танымал кітаптары болып табылады. ... ... ... ... ... ортадағы шынайы болмысының құрамдас бөлшегі ретінде қарастыра
отырып, лингвист ғалымдар тілдің лингвомәдени көрінісі дегеніміз - ... ана тілі ... ... ... салыстырылуындағы салғастырмалы
зерттеу болып табылады деген қорытындыға ... ... да ... ретінде көбінесе белгілі бір шеңберлер, яғни тек қана ... ... ... ... ... тән ... ... киім-кешек, құрылым, азық-түлік, жеміс-жидек, салт-дәстүр, ғұрып
атаулары), лакундар, яғни шынайы өмірдің ... ... ... ... ... барысында пайда болатын бір тілдің лексикалық
жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... халықтың
мәдениеті туралы қосымша мәлімет алу барысында адекватты (балама) түсінік
беруді ... ... ... және ... ... ... ерекшелігі
қатыса алады.
Лингвоаймақтану бағыты сөздің мағынасын ашуға келгенде ... ... ... ... ... мағынасы бар құбылыс ретінде жіктеледі,
осыған орай сөзді түсіндіру үрдісі тіл ... ... ... ... ... ... көзқарасы бойынша (42, 60 б.(, лингвоаймақтану бағытының
дамуы мәдениет феноменін адам мен ... ... өмір ... арнайы
формасы ретінде түйсіну талпынысына сәйкес туындайды. Осылайша, автор ... ... ... мазмұнда болып келген фактілердің ғылыми сипатын
айқындау мәселесін ерекше атап өтеді. Бұл ғылыми бағыт мәдениет ... жүйе ... анық ... ... ... ... ... келетін ақпараттар легінің белгілі бір шамасын жинақтайды, ал ... осы ... ... ... ... етуші және
қанағаттандырушы құрал ретінде қызмет атқарады.
Жоғарыда қарастырылып отырған тіл мен ... ... ... ... лингвомәдениеттанушылық зерттеулердің негізгі бағыттарына
тоқталайық.
Автор тілде семиотикалық кодпен берілетін ... ... ... ... ... зерттеудің бірінші бағыты
болады деп есептейді. Ол тілдік семантика зерттеулерінде берілген және ... ...... ... ... ... ... бірге адамның осы
өмірге бейімделуіне қажетті өңделген тәсілдерді айқындау. Аталған бағыт
тілдегі лексикалық ... ... ... категориялар,
лексикалық және грамматикалық құрылымдарды зерттейді. Лингвомәдениеттану
саласының қарастыратын ең ... ... ... ... ... ашу ... жатады. Сигнификативті мағына әр түрлі
мәдениетте ... ... ... отыратын жалпы ұғымдық
категориялармен берілетін ұғымдарға сәйкес әлемнік объектілердің мағынасын
білдіреді.
Лингвомәдениеттанушылық ... ... ... ... яғни, тілдік белгілердің көмегімен әлем туралы адамның
көзқарасын белгілеуге ... ... ... тығыз байланысты. Бұл
белгілер арнайы жолмен заттарды, сонымен бірге осы заттарға қатысты ... ... ... ... ... етеді. Осы аталған бағыт,
ішінара, әлем және басқа да ... ... ... ... ... деривация, сөз... (словосложение), кірме сөздер және
т.б.) жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәселелер сөздің ішкі формасымен байланысты болып келеді.
Лингвомәдениеттанушылық жобаларда бүгінгі таңда аналогия мен ... ... ... ... ... ... мен ... тілдік
белгілердің метафоралық және басқа да тәсілдермен жасалуының ... ...... ... ... ... кодтың көмегімен
мәдени ақпараттың қалай сақталып, қалай жеткізілетіндігін зерттеумен
айналысады. Бұл бағыттың ең ... ...... ... ... ... ... аясы) және функционалды-
семантикалық (грамматикалық категориялар аясы) ... ... ... төртінші бағыты – сөйлеу
(речевой) жүйесінің ... және ... ... ... ... (фоновое) білім деп аталатын мәселеге көп көңіл бөлінеді.
Аялық білім тіл ... ... ... ... ... туралы
қосымша ақпараттар жиынтығы болатындығын білдіреді. осындай қосымша
ақпараттардың ... ... ... біліктілігінің белгілі бір
деңгейі болатынын дәлелдейді. Соңғы кездері белгілі бір мәдениетте ... ... ... лексикалық бірліктердің символдық аясы қалай
интерпретацияланатындығына басым назар аударылып жүр. Оған қоса, сөйлеу
тілінде өз ... ... ... ... ... бар сөздердің
жасалу жолдарын зерттеу де назардан тыс қалып отырған жоқ. ... ... ... бұл ... мәдениетте концентрациялаудың қосымша құралы,
қоғамдық-пайдалы ақпаратты жеткізуді ... ... ... ... ... белгілердің жүйесі деп аталатын, яғни ... ... ... ... ... ... тілдік таңбалардың
мүмкіндіктерін зерттеу туралы сөз қозғалып отыр.
Бесінші бағыт сөйлеу жүйесінде қоғамдық-пайдалы ақпараттың белгілену
ерекшеліктерін ... ... В.Т. ... ... ... ... үшін сөйлеу жанрларының мәселелерін қарастыру
қызықты мәселе болып ... ... ... жанрларында сөйлеу
шығармаларының құрылымдық заңдары мен оларды тақырыпқа және ойды ... ... ... ... ... ... Осы ... сөйлеу
қарым-қатынасына қатысушылардың мінез-құлық мәселелері, олардың білімі мен
интенциясы, мінез-құлық ережелерімен тығыз байланысты мәдени ақпараттың ... ... ... ... ... ... орын алады.
Басқаша жеткізсек, бұл бағытта лингвомәдениеттану ... ... ... сонымен қатар осы мәтінді жасаушы және ... ... ... ... ұстайтындығын зерттеумен
шұғылданады.
Алтыншы бағыт қоғамдағы мәдени ақпаратты ... ... ... ... саласын салттық ақпаратқа айналып
кеткен мәдени ақпаратты жеткізудің тәсілдерін зерттеу мәселесі қызықтырады.
Ауызша және ... ... ... сөйлеу этикеті қоғамдық құрылым
және жалпы халықтық ... ... ... ... ... ... ... жеткізе алады. Мәдени ақпаратты жеткізудің
негізгі формалары мыналар: әңгіме жүргізудің сөйлеу қалыптары (стандарты)
(сөйлеу, ... және ... ... ... ... табуландыру
(табуирование), эвфемизациялау ... және т.б. ... ... жаңа ... ... ... ... ерекшеліктеріне басым назар аударады: ... ... ... ... ... техника, граффити.
Жетінші бағыт – тілдегі идиома сияқты бірлікке ... ... ... ... ... Бұл жағдайда лингвомәдениеттану
саласы этноэйдем, яғни эмоциялық жағынан байи ... және ... ... ... таңбалардың мазмұнын айқындауға көп
қызығушылық танытады. Олардың ... ... ... ... ерекше
ұлттық реңктегі аппелятив және оним, өсімдік ... және т.б. ... ... ... бір ... өкілдері үшін этнодеямалар
ұлттық психология мен логикалық-концептуалдық ақпаратты ... ... ... ... таңба ретінде аса маңызды рөл атқарады.
Сегізінші бағыт этнотілде мәдени ақпаратты белгілеу мәселелерімен
айналысады. Лингвомәдениеттанушылық зерттеулердің ... мына ... ... ... ... ... ... мен қолданылуы, тілдегі
диалектілер мен ... ... ... ... нұсқалары, оның халықтық-
ауызша және әдеби-жазбаша формаларының жасалу мәселелері, т.б. ... ... ... ... ... ... кез келген түрлерінің мәдени
ақпаратты белгілеуінің өзіндік ... ... бар ... ... ... ... ... грамматикалық құралдар және
лексика-семантикалық дивергенттің, сөзді ... ... ... ... ... тілде мәдени ақпараттың және т.б. ... ... ... ... ... бағыт мәдени ақпаратты идиомалардың көмегімен жеткізу әрі
сақтау мәселелерімен тығыз байланысты. Бұл, ең ... ... ... ... ... пікірі бойынша, белгілі бір қоғамда қалыптасатын
мәдени ақпараттың сақталуы және оның этнотілдің ... ... ... мен ... да бірнеше тілдердің құралдары арқылы жеткізілуі осы
бағыттың ең маңызды мәселесі болып табылады. ... ... орта ... әр түрлі әлеуметтік топтар мен идиомалар жүйесінен тұратын ортаның
шеңберінде өмір сүретіндігі әрдайым ... тыс ... Бұл ... ... ... қызмет етуі, ең алдымен, арнайы лингвомәдениеттану
қалпының негізін қалайды. Оның шеңберінде мәдени ақпарат ... ... ... ... ... ... ... ұсынған осы әдістеме тіл мен мәдениеттің ... ... ... ... негізделеді. Тіл мен мәдениеттің өзара қарым-
қатынасы – ... ... ... ... өте ... ... ... «Тіл – қарапайым форма және коммуникацияның қарапайым да
құралы ... бұл ... ... ... ... ... дербес әлем, оның
заңдары мен ережелері өзінің мәніне қарай ... бола ... ... ... де, әрі олар жасап отырған мәдениеттің құрылымына ... ... ... ... ейде ... ... тыс өмір сүре
алмайды, ал егер өмір ... ол ... ... ... ... этнос тек тілде
ғана толық, кең әрі ... етіп ... ... жағынан,
этникалық мәдениеттін, этникалық дүниетанымнан және танымдық ... ... ... тіл өзінің терең мағынасынан ... ... ол ... бір ... ғана ... ... (32, 8 ... жағынан, этникалық тіл, екінші жағынан, ... ... ... ұғыну аралығындағы байланыстың сипаты туралы айтылған көзқарастарды
топтастыра ... З.Н. ... ... төмендегідей констатацияға енгізді:
1. Тіл мен мәдениеттің арасында міндетті түрде байланыс болатындығын
мойындай келе, осы байланысты ... ... ... ... Бұл байланыс себеп-салдарлық байланыс ретінде жіктеледі, дегенмен
осының нәтижесінде әр ... ... ... ... мәдениет және оның түрлері, тұтастай алғанда тіпті өмірдің болмысы
да тіл, оның грамматикасы мен мазмұндық құрылымы арқылы анықталады ... ... Б. Уорф және ... тіл тіл мәдениеттің түрін анықтай алмайды, тіл мен мәдениетті
салғастыру ... емес (Э. ... ... ... тіл ... ... шынайы өмірді тануға «басшылық ... ... және ... ... өзі ... түрі ... анықталады және оған бағынышты
болады (К. Фослер, В. Шмидт, Н.Я. Марр және т.б.);
д) ... ... тіл де ... ... ... ... ... рухы және оның ұлттық ерекшелігімен айқындалады;
3. Марксистік философия тіл де, мәдениет те ... ... ... ... екі ... де ... ең ... фактор – материалдық
шындық.
Тіл мен мәдениеттің өзара қарым-қатынасын анықтау өте күрделі үрдіс.
Тіл, ойлау, сана, ...... ... өзгерісте болып тұратын
құбылыстар. Бұл ... ... үшін ең ... оларды тоқтатып қою
қажет, бірақ бұл жағдайда ол енді «тіл», «сана», «мәдениет» бола ... ... олар ... қалған жағдайда ешқандай тіршілік болмайды:
олар қозғалыссыз, қимылсыз, ... ... ... ... ... алғаш қайсысының пайда болғандығы белгісіз, бірақ тілсіз этнос
болмайтындығы ... ... ... ... тіл өлген жағдайда, мәдениет
те, этнос та жойылады.
М.К. ... мен А.М. ... ... ... ... ... ... ықпалымен емес, керісінше, жаңа аккумуляцияның,
табиғи тілдің бекуінің, жеткізілуінің және қолданылуының жаңа ... ... ... бұл мәдениеттер тілдерінен айқын айрыла отырып,
байқаусызда өз символизмінен айрылып қалды. Кез келген мәдениеттің ... ... ... ... жүзеге асады, ... ... ... ... ... ... жағдайларының
өзгеруінің нәтижесінде символизм жойылғанда, тіл де, мәдениет те ... ... ... (27, 191 ... тіл мен ... сана ... соншалықты тығыз
байланысты болады, осыған орай олар үш ... ... ... де ... ... ... алмайтын (өмір де сүре ... бір ... ... ... ... ... ортамен біріге отырып,
оны айқындай түседі және оның негізін қалайды. ... ... ... ... деп ... ұғым пайда болады.
1.2 Әлемдік бейнедегі концепт – таным категориясының негізі
Қоғам дамуында ақыл-ой, сана-сезімнің жетілуі тіл, мәдениет, тарихтың
тоғысуы қажетті, әрі ... ... Әр ... ... ... ... өркениеттің ауқымында, дүниетанымын қоғамдық ... сөз ету ... тіл ... ... ... ... саласының кеңінен зерттелуі.
Қазіргі уақытта тілді әлемдік бейнеде тануға байланысты жазылған
зерттеу еңбектерінде екі ... ... ... ... ... ... ... көрінісі» және «әлемнің үлгісі» (модель). Әйтсе де,
олардың ... ... ... ... бар екендігін
байқаймыз. «Үлгі» сөзі логикалық жағынан ұйымдасқан, алдын ала жобаланған
сөз ... ... ... ... басқаша мағынасы бар – оның бойында
шығармашылық элементтері болады. Осыған ... біз ... әрі ... ... ... ... ... жөн санаймыз.
О.Д. Ивицкаяның пікірі бойынша, «әлемнің көрінісі» – негізгі, адам мен
оның болмысының, оның ... ... ... ... ... оның осы әлемде өмір сүруінің шарттарының өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... – бұл ... бастапқы жалпы
образы, ол адамның әлемтану деңгейінің негізінде болады, осындай ... ... ... ... белсенділігінің нәтижесі болып табылатын
әлемнің елеулі ерекшеліктерін сипаттайды» (43, 123 б.(.
Автор бұл ... да ... ... субъективті образы
болатындығын ерекше атап өтеді, себебі ... ... ... ... ... ... оның тек қана ... болып
табылады. «әлемнің көрінісі» әрдайым өзгеру үстінде болады, осыған орай
оның динамикалық сипаты бар және ол ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсуінің негізінде пайда ... ... бұл ... ... мен формалары әр алуан болып
келеді.
Ғалам бейнесінің мағыналық-мазмұндық бірлігі – семиотикалық құбылыс.
Мұнда шоғырланған ғалам ... ... ... аса ... ... ... ... ғалым Н.Н. Айтова былай толықтырады: «Әрбір адамда қоршаған
ортаны кодтауды әр тәсілі әр ... сай өз ... ... жүзеге
асырылады. Сөйтіп, таңбалық жүйенің әр типі филогенезде сол барлық кезеңнен
өзі өтеді, бұған параллель адам ... ... ... мен ... ...... ( 44, 17 б.(.
Әлемнің ғылыми бейнесі мен тілдік бейнесі ... ... В.А. ... ұсынған төмендегідей тұжырым бар:
а) когнитивтік жүйе әмбебап сипатта ... оның ... ... ... түрлі ұлт өкілдерінің өркениетінің деңгейіне
байланысты, ал лексикалық жүйе ... ... ... ... ... жүйелері арасындағы айырмашылық, алдымен ішкі бөліктерге
бөлінуіне байланысты;
ә) ... ... ... ... жүйе тану ... ... ... бағытталған болса, лексикалық жүйе ... ... ... ... жүйе ... ... ... болып табылады және табиғатынан консервативтік саналатын лексикалық
жүйеге қарағанда тезірек қарқынмен ... ... ... ... жүйе ... жүйеге және жалпы тілдік жүйеге
қарағанда толығырақ, байырақ болып көрінеді, ... жүйе ... ... ... ретінде қарастырылады.
Осылайша, когнитивтік жүйе арқылы адам дүниені танып, өз көзқарасын
лексикалық жүйенің көмегімен суреттей ... В.В. ... ... ... тұрақты ұлттық моделін айқындау ... ... ... ... ... құрылысын білуге тырысу қажет» [45,
56 б.].
Әлемнің тілдік бейнесіне «тілдің ішкі формасы, ... ... ... ... оның ... ... ... эмоционалды-
экспрессивтік реңктер» және т.б. жатады.
А.Г. Гюльмагомедов әлемнің тілдік көрінісінің зерттелуінің екі ... ... ... ... жазды (46, 12 б.(:
• тілде бізден дербес, тыс ... ... ... ... оның
заттарының аралығында өзіндік арнайы қарым-қатынастар мен
байланыстар ... ... ... дербес, тыс сипаттағы әлемнің көріністерін ... оның ... ... ... ... ... ... болады;
Автор «бірінші жағдайда зерттеуші – барлық тілдерге тән ... бір ... әлем ... көп ... ал екінші
жағдайда – тілдегі әлем көріністерінің әр алуандылығынан объективті ... ... ... ... деп атап ... ... жағдайда -
тілдік шынайы өмір түзіледі, ал екінші жағдайда – тілден тыс объективтілік
қайта жасалынады. Қазіргі ... ... осы ... ... ... байланысты бірқатар көзқарастарын ортаға салды. ... ... ... ... ... анық:
1) экстралингвистикалық – ой мен тілде суреттелетін объективті
табиғатқа ... ... 2) ...... әлемнің адамның
санасында көрініс алуына қатысты заңдылықтарға негізделген фактор; 3)
тілдік – ... ... ... өзіндік заңдылықтарына негізделген
фактор» (46, 13 ... ... ... ... А.Г. ... тілдің әлемдік бейнесін
екі модель арқылы көрсетуге болады дейді: 1) ... ... 2) ... ... Бұл ... ... әдістері мен тәсілдері
біркелкі емес.
Ал ғалым Ж. ... ... ... ... адамзаттық және ұлттық
қоғамдық-тарихи тәжірибе негізінде бейнеленген тіл арқылы таниды. Сонда
ұлттық тәжірибе ... ... ... соны ... сол ... ... соған сай өзіндік дүниенің тілдік бейнесін жасайды»
(47, 42 б.( деген ... ... ал ... Қ. ... ... ... ... нақтылай түседі: «...таным сыртқы дүние заттарына
бағытталған тәрізді көрінгенмен, оны жүзеге асырып ... адам ... ... ... ... ... ішке қарай (адамның ішкі
дүниесіне қарай) бағытталғанын көреміз (48, 6 б.( деп ... ... ... ... ... тығыз байланысты
төмендегідей сәттерді мысалға келтіреді.
– адам – ... ... ... ... (локализация, или ықшамдалуының) «кеңістігі» болып табылады;
– «әлемнің бейнесін» адам жасайды: а) әлемнің ... ... ... ... ... жатқан әлем бейнесін объектілендіру,
заттандыру нәтижесінде және б) рефлекция үрдісінде жаңа образдар ... ... ... ... ... ... ... – бұл тіршілік әрекетінің айнадай көрінісі
емес, ол оның белгілі бір деңгейдегі ... ... ... ... арқылы әлемді көру есебінен құрылатын әлемнің кез келген бейнесінің
құрамында адамзаттық субъективтілік, арнайы ... ... ... ... адамның дүниетанымының өзегін құрайды және оның негізгі
қасиеттерін бойына жинайды», бұл тілдің ... ... ... (49, 41 ... ... ойынша, «әлемнің бейнесі» ұғымының мәні мынада: «Бейне»
сөзін естігенде біз ең алдымен бір заттың ... ... ... Мұндай
жағдайда әлемнің бейнесі тұтастай алғандағы тіршіліктің суреті салынған
төсемі болып көрінеді. Алайда, әлемнің бейнесі ... ... өте ... бұл тұрғыда әлемді, оның нағыз өзін, оның біз үшін қаншалықты ... ... ... ... Бұл ... біз ... ... емес, сөйлеу
барысында естігенімізді әлемнің бейнесі деп ... біз бұл ... ... ... бір ... бейнесін құрамыз... Көз алдымызға бір
заттың бейнесін қою ... ол ... нені ... ... ... болмысын ұғыну және әрқашанда ол туралы осы
дәрежеде білу. Бірақ әлде де ... ... ... ... ... жоқ. О.Д. ... «әлемнің тілдік көрінісіне» бірнеше мысал
келтіреді:
– әлемнің ... ... (ӘТК) – ... ... ... ... және
тілдің әлем туралы ойын жеткізу құралдары ретіндегі ... ... ... концептуалды көрінісі ұғымының аясы өте кең, себебі оның
жасалу барысында ... ... ... қызмет атқарады, олардың
қатарында бейвербалды түрлері де кездеседі.
Берілген ұлттық тілдің нұсқасына тән ... ... мен ... ... ... ажырамас бөлшегі ретінде әлемнің номинативтік
көрінісін білдіреді [43, 122 б.].
Профессор Э.Д. Сүлейменова: «Әлемнің ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Бүгінгі таңда дүниенің тілдік бейнесі ұғымы
жайында екі түрлі сипат бар. Оның ... ... ... және олардың
арасындағы айырмашылықтарға қатысы жоқ болса, екіншісі нақты ұлт ... ... және ... ... ... тәрізді тілдер
арасындағы айырмашылықтарға бағыт-бағдар жасаушы әлемнің тілдік бейнесімен
байланысты» дейді [50, 136 б.].
А.И. Геляева ... ӘТК ... әр ... ... ... ... қоршаған орта туралы ақпарат бере алатын таңбалардың
жүйелі реттелінген әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бойынша, оның негізін әлемнің концептуалдық көрінісі
(ӘКК) құрайды. Осыған ... ... ... ӘКК ... ... ... ... себебі адамның түйсінгені мен
танығаны вербалды формаға ие болады [26, 44 б.]. ӘТК ... екі ... ... себебі олар мағынаны таңбалардың «денесімен» біріктіреді.
С.Т. Тер ... ... ... ... ... үш ... ... әлемнің шынайы көрінісі, әлемнің мәдени көрінісі (немесе
түсініктік), әлемнің тілдік ... [33, 41 ... ... ... – бұл адамзаттан тыс объективті болмыс, бұл
адамзатты қоршап тұрған ... ... ... ... – адамның сезу
мүшелерінің көмегімен алынған және оның санасынан топталып та, жекеленіп те
өткен көзқарасының ... ... ... ... ... тілдік көрінісі – әлемнің мәдени көрінісі арқылы қалыптасатын
болмысты, шындықты көрсетеді. Тіл дегеніміз – бұл мәдениеттің бір ... ... ... те – ... бір бөлігі болып саналады. ... ... ... ... ... ... мәселе болып саналады. Ол
тілге қарағанда ... бай әрі ... ... Дегенмен тіл әлемнің ұлттық
мәдени көрінісін жүзеге ... ... оны ... ... ұрпаққа жеткізуді қамтамасыз етеді. Тіл әлемнің ұлттық көрінісінде
кездесетін ... ... ... ... олар тек қана суреттей
алады. Біз ... ... ... ... ... керісінше, тілдің
мәдениетке деген қатынасы туралы саналы ... айта ... Шын ... ... екі ... ... бір-бірімен өзара тығыз байланысты, бұл екі
көрініске қатысты себеп-салдарлық ... ... ... ... ... ... әр түрлі тілдерде берілген сөздің семантикалық
қалпы да әркелкі болуы, оның ... ... ... ... да
ықтимал. Әлем көріністерін білдіретін өрнектердің ... әр ... адам ... қоршаған орта туралы мәлімет орын алған жағдайдағы
ұғымдық материалдың көлеміне байланысты ажыратылады. С.Т. ... ... мен ... ұғымның жасалуы сияқты, ең алдымен,
белгілі бір сөйлеу ұхымы ... ... ... және табиғи
ерекшеліктеріне негізделіп қалыптасады деп тұжырымдайды. ... ... бір ғана ... ... ... артық шамада берілетін
формаларын байқаған жағдайда туындайды.
Осы тұста Вавилон (Бабыл) мұнарасы туралы библиялық аңыз еске ... ... неге ... ... Адамдардың ұйымшылдығына әрекет жасап,
ара жіктерін ажыратып ... ... ол ... ... ... тілдерін жойып жіберді де, әр түрлі тілдердің пайда ... ... ... олардың бір-бірін сөз арқылы түсіне алмауында емес.
Мұнда адамдар бір ғана тілде сөйлеген кезде, олар ... ... ... (мәселен мұнараны бірегей әлемнің белгілі бір символы ретінде ... ... әр ... ие ... соң, ... ... әр ... дәрежеге жетті (олардың әрқайсысы «мұнараны» әр түрлі түсінікпен
қабылдады), яғни әр түрлі тілдер олардың ... ... ... ... және осыған орай адамдар бір-бірін түсіне алмай, бір ... ... ... ... ... ... тілдік көрінісі туралы мәселенің қазіргі жағдайын сипаттай
отырып, Ю.Д. ... бұл ... екі ... ... болатындығын ортаға
салады [51, 38 б.].
Біріншіден, этносқа тән ... және ... ... ... ... ... ... изоглосса және изоглосса шоғыры
деп атайды. Бұл жан, сағыныш, тағдыр, батылдық, ерік-жігер және т.б. сияқты
концептілерден тұрады. ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі мәдениеттегі ... ... ... ... деп есептейді.
Екіншіден, бір мезгілде «тілге тән тұтастық, дегенмен ғылымға дейінгі
әлемге аңғал көзқарасты ... және ... ... ... ... Яғни ... ... қарастырылады. Автордың ескертуі
бойынша, осы тұста ұлттық сипатты ескерген жағдайда ең басты назар әлемнің
біртұтас тілдік көрінісіне ... ... ... ұстанымдарын жинақтай келе, ... ... ... Кез ... ... тіл ... түйсінудің және ұйымдастырудың
(концептуалдау) түрлі тәсілдері бар ... ... ... ... ... көзқарастардың белгілі бір ... ... ... ұжымдық философия, ол тілді
тұтынушылардың барлығына да міндетті жүйе ретінде жүктеледі.
... тән ... ... ... ... ... ... әмбебап болып келеді, бір жағынан оның ұлттық ерекшеліктері де
басым, сондықтан да әр ... ... ... ... әр ... түсінеді, көреді, яғни өз тілдерінің шарайнасы ... ... ... қарайтын болсақ, ол көптеген елеулі детальдарда әлемнің
ғылыми көрінісінен айрықша ... ... ... ... ... ... оның аңғырт көріністері мүлдем ... емес (не ... ... ... ... ... ... әрі қызықты. Атап айтсақ, адамның ішкі әлемі
туралы аңғырт көріністер. [51, 39 ... ... ... и ... ... [52, 64 б.] атты ... ономастика мәселелеріне тоқталады да, космостық ұғымдар халықтың көне
дүниетанымымен астарласып жатады. Кез ... ... ... халықтық таным барын, тіпті көптеген космонимдік атаулардың шығуы
туралы ... ... ... ... ... мол ... бар
екендігін айтады.
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік бағыттың қалыптасуы мен ... ... ... ... ... Э. Оразалиева «Адамзат тіршілігінің ең
басты құралы тіл болмысына зер ... сөз ... ... ... ... тіл ... ... қабылдау, пайымдау, ойлау тарихымен
ұштастыру, дәстүр мен ... ... ... динамикалық
табиғатымен үйлестіру, сол арқылы жеткізу қазақ тілінің өрісін кеңейтуге,
өркениетті ... ... ... ... ... ... тіл ... атқарар қызметі де, жол бастар ... ... [53, 4 б.] дей ... ... жалпы тіл мен таным байланысына
негізделген ... ... ... ... ... ... ... айқындап, когнитивтік лингвистиканың
әлемдік деңгейдегі ... ... ... ... үлесін қазақ ғалымдарының пікір-көзқарастырымен тоғыстыра
қарастыра отырып, құнды тұжырымдарымен дәлелдеген.
Ресей ғалымы З.Х. ... ... ... ... ... үрдістерінің нәтижесінде лингвистер тілді семантикалық тұрғыдан
зерттеуге ... алды ... ой ... ... қатысты осындай бағыттар
сөздердің мағынасына деген ... ... ... туындайды. Бұл
тұста әңгіме семантикалық өріс (поле) туралы ... ... ... деп ... белгілі бір ұғымының (кейде - ... ... ... мен сөз ... ... ... Мәтіннің осыған ұқсас
элементтері семантикалық «примитивтердің», яғни атап ... ... ... қалыптасуын білдіреді. И. ... ... ... ... берілген тілдің белгілі бір жекелеген «түсініктік»
аясын ... ... ... ... ... ... ... «Ол
ешқашан қайталанбайды, сонымен қатар өзіндік, ішкі ... ... ... ... және әр ... ... де, бір ғана ... кездесетін де осыған ұқсас құбылыстармен мүлдем сәйкеспейтін
өзінің «әлемдік ... ... ... [54, 10 б.].
Әлемді әр түрлі тілдердегі тілдік құралдар арқылы қабылдау және
концептуалдау ... ... ... ... да елеулі болып ... ... ... айтатын болсақ, әр түрлі тілдерде әлемнің
көріністерінің өзіндік ерекшеліктері болады.
Әлемнің тілдік ... ... ... ... ... бір ... тұтынушылардың өздерін қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... «тірек»
концептілері арқылы өзектіленеді.
Белгілі ғалым Ә. Қайдар «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» ... ... ... объектілері мен мақсат-мүдделеріне
тоқтала ... оның ... ... ... ... фольклористика, мифология, дінтану, астрология т.б.) және
лингвистикалық ... ... ... ... ... т.б.) ... ... тоқталады. Сонымен
қатар, ғалым осы бірнеше жылдар ішіндегі ізденістер, зерттеулер ... ... ... шегіне жетпесе де, өзіндік
ерекшеліктерінің, бағыт-бағдар, ... ... ... Соның ішінде «Қазақ этносының ұлттық бейнесін, өзіндік ... та ... ... тек оның тіл байлығы – «Тіл әлемі» арқылы ғана жан-
жақты танып ... ... ... енді ... «Тіл ... ... тек ... қорының жиі қолданылатын ... ... ... негізінде ғана емес, сонымен қатар оның төменгі
қабаттарына, ... ... ... сөз ... арқылы да жаңғыртуға
тырысады» [1, 13 б.], – деп, осы «Тіл ... ... ... тілдің
лексика-семантикалық қорын дамытудың этнолингвистикалық арналарын ұсынады:
а) баламалар – тіліміздегі негізгі атаулардың бейнелі түрде суреттеуден
туындаған ... ... ... ... әдет-ғұрыпқа
байланысты тыйым салынған табу сөздерді алмастырып қолданатын эвфемистік
баламаларды жатқызады;
ә) тұрақты теңеулер – ... бір ... ... бір ... ... ... ... арқылы анықтау, сипаттау, бағалау, ... ... ... ... ... ... – мұнда фразеологизмдердің ауыс мағынада қолданылу
мотивтерін түсіндіреді. Мақал-мәтелдер – этнолингвистиканың ең ... ... ... әрбір мақал-мәтелдің бойындағы этнос болмысына, оның
рухани, заттық мәдениетіне, дүниетанымына, ... ... ... ... бай ... ... және олардың этнос болмысын
танып-білуге қосар үлесінің зор екендігіне тоқталады. Сондықтан ... ... ... болу ... мен ... мінез-құлқына, іс-
әрекетіне, қалып-күйіне т.б. қасиеттеріне ауысу уәждерін айқындаудың, мән
жайын түсіндірудің ... ... ауыз ... ...... өмірінде туындап, сол этностың өзіне
ғана тән рухани, мәдени танымды суреттейтін ең бір ауқымды байлық, – ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... небір
деректер беретін этнолингвистикалық арналарға тоқталады.
Мәдени ерекшеліктері бар ... ... ... бір ... ... зат, құбылыс, іс-әрекеттер туралы ойлау және соларға тән ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ұғымдық қаруының болатындығын білдіреді, бұлардың өзі осы ... ... ... ... мол ... ... ... концепт дегеніміз – ... ... ... бірі ... ... ... проблематикалар лингвистикадағы аралық пәндік
мәселелер түрінде емес, лингвистиканың пәндік міндеттері ретінде ... ... ... бастады. Тіл – философтар үшін дүние туралы, философиялық
тұжырымдар ... ... ... ... ... ... құралы
ретінде маңызды болып келсе, бұдан былай философия мен логикадағы, ... ... ... мәселелерді түбегейлі ... ... мен ... ... ... ... Сөздің
лингвистика, әдебиеттану, логика, философия, өнертану, мәдениеттану тәрізді
гуманитарлық білімдер саласында жан – жақты маңызға ие ... XX ... ... ... – мәдениеттанымдық» бағыттың қалыптасуына
ықпал етті. Осы бағыттың ... ... ... ... пән
ретінде қаралды, ал оның басты бірлігі ретінде концепт танылды. [103, 8].
Концепт ұғымы лингвистикада ... әлем ... ... ... [А. ... 104], ... – біздің сол нысан туралы
білетініміздің барлық ... [В.Н. ... 105] ... ... ... арқылы, соны ұғыну арқылы халықтың рухын, ... ... ... ... [В. ... 30] тәрізді анықтамалармен беріліп жүр.
Жаңа гуманитарлық білімдер саласына «концепт» ... ... ... орыс ... С.А. ... енгізген болатын. Философ концептілерді
танымдық ... және ... ... ... ... олардың аралық шегінен өзгеріп, кейде бір-бірімен астасып
отыратынын жоққа шығармайды.
С. Аскольдов концептінің «орынбасарлық ... оның ... ... деп ... : ... есть ... образование,
которое замещает нам в процессе ... ... ... предметов
одного и того же ... [62, 85]. ... ... ... концепт
«айқындалмаған мүмкіндіктерді» танытады. Олардың орынбасарлық қабілеттері
шындыққа ... ... ... ... ... ... бұл түрлері «көркем ассоциялылықтың» ерекше
прагматикасына тәуелді. Аскольдовтың айтуынша, ... ... оның ... ... байланысты.Олаврдың ... С. ... ... ... ... автор
«бөтен сана», «өзгенің санасы» ұғымын меңзеп тұрғаны белгілі. Яғни, М.
Бахтинше пайымдасақ, концептіні ұғу ... ... ... ... ... ... концепт символикалылығымен қоса динамикалылығымен,
потенциалдығымен сипатталады. Концепт оны қабылдаушылар арқылы үнемі дамып,
өзгеріп, қайта қалыптасып отырады.[106].
Көркем әдебиет және ғылыми мәтіндер ... ұғым мен ... ... жасаған В.З. Демьянков ... ... ... ... [55, 35 ... тілінде conceрtus формасы – пассив есімше және ол «белгі, нышан»
(зачатый, немесе ұрық) ретінде ... ... ... ... ... семалары латын терминінің өзінде әуел бастан-ақ «концепт»
деп беріліп ... ал ... ... - ... ... ... табады, осы терминнен басқа да ... ... ... ... ... ... қойма»; «заң актілерінің
жиынтығы (редакция)», «ұрық, дәнді қабылдау».
«Ұғым, концепт» сөздерінің ... ... ... ... ... жоқ, ... Орта ... латын тілінде, яғни бастапқы мағына
әлі тірі болған кезде, «ұрық – ... ... ... өте ... ... ... ... сондықтан да оны көпшілік теріс мақсатта
пайдаланбаған. ... ... ... орта ... тән ... ... де conceрtus сөзі «ұғым» деген мағынадағы зат есім емес,
көбінесе «ұрық» мағынасын беретін есімше ретінде қолданылады. ... өте ... яғни ... ... қатарына бірнеше тілдер қосылып, латын
тілі жалғыз емес, ғылым тілдерінің бірі ғана ... ... ... термині бұрынғыдай өте сирек қолданылатын болды.
Қазіргі француз тілінде conceрtus терминін есімше ретінде қолдану
мүлдем мүмкін ... ... ... ол ... зат есім болып саналады.
ХІХ ғасырға дейін conceрtus термині өте сирек қолданылып ... ... тек ... ... ... көркем әдебиетте қолданылған жоқ. ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... сияқты) Begriff сөзінің мағынасы тәрізді анықтама берілетін
conceрt терминіне, notion ... ... орын ... ... Ал ХХ ... ... ... бастап бұл термин ХХ ғасырдың
соңындағы орыс тілді әдебиеттерден көріп жүргендегіміздей мағынада ... ... ... ... ... ... ... қызмет
нәтижесінде алынатын ұйым ретінде айтылып жүр.
Итальяндық материалдар итальян және латын тілдері қатар жүргізіле
бастаған өте ерте ... ... concetto ... ... әрі ... таң ... Осыған байланысты concetto сөзінің ... ... ... ... а) ... түсінік, көрініс, талқылау,
пікір; ә) көзқарас, тұжырымдама, түсіну; б) ой, идея; в) бедел, жетістік;
г) керемет көркемдік ... ... ... ... ... ... ... қолданылған conceрtio
терминінің жалғасы болып табылады және оның «тұжырымдама, ой» ... бар ... ... ... ол ... ... ... мағынаны
білдіретін термин ретінде қолданылады. Қазіргі классикалық неміс тіліндегі
konzept сөзінің ең ... ... ... конспект, нобай» болып саналады.
Неміс лексемасындағы konzept ... ... ... ... ... – ХХ ... үлесіне тиеді және ол ... ... ... ... ... ... бұл ... мағынасы кездеспейді. Бұл термин ... ... ... ... ... ... ... соңынан бастап кеңінен танылып отыр. Ал қазіргі таңда сonzept
термині тек «ұғымды» (затқа сәйкес) белгілеп қоймай, тек ... және ... ... ... ... аяқталмаған, кейде ... ... ... адамның шынайы түсініктерін модельдейтін ... ... және ... да ... ұғымдардың астарында жатқан
біртұтас әлем туралы ... ... ... ... В.З. Демьянковтың пікірі бойынша ағылшын сөздіктерінде
«ұғым, идея, жалпы ... ... ... ... [55, 40 ... ХІХ ... ... жартысына дейін бұл термин классикалық көркем
және философиялық әдебиеттерден ... ... ... ... ... бұл ... түбірімен өзгерді. Синклер Льюис, Аптон Синклер, ... сonzept ... ... ал Джек ... өте жиі қолдана бастады. Осы
аталған ... ... да – ... Бұл ... ... ... сәйкеседі: metaphysical, ludicrous, wider and deeper
сonzept және т.б. [55, 41 ... ... ... ... Дж. ... Д. Юм ... Локктың еңбектерінен conception терминін кездестіргенмен, concept
ұғымының жоқтығы ... Э. ... ... ... ... ... ... классификациясын ұсынды. Сэпирдің
түсінігі бойынша концепт – өмірдің әрбір эмизодтарын жинақтап ... ... ... ... ... concept ... когнитивистер, сонымен
қатар жасанды ой жүйесін жасаушылар, психологтар, семиотиктердің жиі
қолданып жүргендігі байқалады. 1970 ... ... ... ... ... бұл ... жаңа мағынасының негізі қалыптасты:
концепті деп тілдің жеткізілуін ... ... ... ... ... ... ... элементтерді атайды.
В.З. Демьянков «концепт» лексемасының мағынасы А.П. ... ... ... ... де, С.И. Ожегов пен Н.Ю. ... де, ... ... мен ... да ... ... лексеманы орыс классикалық әдебиетінің өкілдерінің де қолданбағандығы
белгілі. 1997 жылы ... ... ... сөздікте» де
«Концепт» деп аталатын мақала кездеспейді. Ал терминнің өзі «Концептуализм»
және «Номинализм» сияқты ұғымдардың талқылануында ... екі рет ... ... ... ... болсақ, концепт ұғымы тек сирек
жағдайда ғана әдеби шығармалардың кейіпкерлері болып табылатын гуманитарлық-
ғалымдардың ... тән ... [55, 42 б.]. Орыс ... бұл ... «ұғым» деп қарастырылғаннан гөрі, жаңа, басқа мағынада қолданыла
бастаған күннен өзінің ... ... ... ... ... мына тізбек
бойынша жүргізіледі: ұғым – бұл адамның белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бір мәселелерді талқылау
барысында пайдаланады; концептілер өз бетімен дербес өмір сүреді, оларды
адамдар сенімділіктің (сенімсіздіктің) ... ... ... ... Тілеубердиевтің «Қазақ ... ... атты ... ... біздің топтауымызша, концепт
– сөздің семантикасымен, ұғымымен бірдей деңгейде қарастырылады. Концептіні
қарастырудың түрлі деңгейлері мен ... ... ... ... ғалым:
««Тілді логикалық тұрғыда талдаумен» айналысушы топтың өкілдері көптеген
концепт сөздерді «философиялық ... ... және ... ... ... сөздер» деп шектеуге тырысады. Олар ... ... ... ... ... ... ... концепт сөздерге бұлай қарауға болмайды, себебі тіліміздегі мыңдаған
деректі, дерексіз сөздер ондаған ... ... сия ... ... [107, ... термині конгитивтік лингвистика ғылымының қажеттілігінен
туындайды. Жоғарыдағы ғалымдардың ... ... келе ... ұғымнан
басты айырмашылығы ұғымда энциклопедиялық ақпарат беріледі, яғни концепт
ұғымнан кең мағынаға ие. «Ұғым» ғылыми білімнің ... ... ... ... ... «алғашқы формасы (этимологиясы), басты тарихи
белгілерін ғана ... өте ... ... ... ... ... модусын» жинақтаған көп қабатты құрылым. Демек концепт ... ... ... ... ... мәдени
ақпараттарды да білдіреді.
Кейбір зерттеушілердің айтуынша ұғым мен концепт арасында ... яғни ...... ... ... (отправляющая к
высшим духовным ценностям), имеющая языковое выражение и ... ... [56, 45 ... ... дүниенің тілдік суреті ретінде қарастырған, әрі
концепті белгілі бір этнос мәдениетіні ... ... ... ... ... ұяшығы деп таныған ғалым А. Ислам: Концептің басты
белгілеріні бірі – оны ... ... ... ... ол ұлттық ерекше
дүниетанымды түсінуде басты компонент болып саналады, – деп оған ... ... ... дегеніміз – этномәдени санада сақталған, белгілі
бір ұлттың ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ықшам, әрі тере ... ... ... ... ... ... сан ғасырлық түсінігін
білдіретін құрылым» [57, 15 б.].
Лингвистика саласында қолданылатын «концепт» термині бір жағынан жаңа,
ал ... ... ескі ұғым деп ... ... Жақында ғана ол «ұғым»
терминіне ұқсас балама термин ретінде қабылданып жүрген еді. Осы ... табу ... ... еңбектер жасалынды, оған бірнеше
анықтамалар берілді. Соның ішінде ғалымдар А. ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір мәдени-
негізделген көзқарастарымен берілетін «Шынайы» әлемнің объектісі деген
анықтамасы лингвистика саласында ... ... ... отыр. А.
Вежбицкая мәдениетті жекелеп алған мәдениет үшін ... ... әрі ... ... ... ... ... қарастырады. Бұл сөздер айналасына
мәдениеттің біртұтас салалары шоғырланған ... ... ... ... 286 ... Степановтың зерттеуі бойынша, концепт дегеніміз – ұғым ... ... Орыс ... ... және ... ... ... ішкі
формаларына қарай бірдей мағынада болып келеді: концепт ... ... ... ... ...... ... ол conciperte «зачинать»
деген етістіктен пайда болған, яғни сөзбе-сөз айтқанда «понятие, ... ... ... ... ... ... орыс ... бұл
етістік «погати», «понати», «схватить», «взять в собственность», «взять
женщину в жены» ... ... ... Ю.С. Степанов қазіргі кезде
бұл сөздердің нақты айырмашылықтары бар деп ... ... ... ... және ұғым – ... ... ... табылады: оның екіншісі негізінен алғанда ... мен ... ал ... яғни ... ... бір саласында –
математикалық логикада, ... ... ... ... қолданылады.
Автор мұнымен қатар концептіні адам санасында ұйып қалған мәдениеттің
бір ... деп ... ... ... адамның менталитеттік
әлеміне кіретін ... ... ... ... ... жағынан алғанда,
концепт ұғымы арқылы адам – қатардағы, қарапайым адам ... ... ... ... құндылықтарды туындатушы емес», керісінше сол мәдениетке өзі
кіреді, ал кей жағдайда тіпті оған тікелей әсер ... [58, ... Ю. С. ... пікірінше, ұғыммен салыстырғанда бұл терминнің
өзіндік мағынасы тек ойға ғана емес, ... ... ... ... ... көңіл-күйін, эмоциясын, сүйініші мен күйінішін жеткізетін құрал.
Концепт – адам ... ... ... ... ұяшық.
Концепт терминінің құрылымы өте күрделі ... ... Бір ... оған ұғым ... ... ... ... жағынан концепт
құрылымына оны мәдениет фактісі етіп отырған - бастапқы мағынасы да ... ... ... ... ... ықшамдалған тарих;
қазіргі ассоциациялар; баға және т.б. ұғым ... ... ... ... мен ... ... қарастырылып жүргендігіне орай
ғалымдар осы ұғымға ... ... ... ... ... яғни – көлем және
ұғымның осы топқа сәйкес келетін жалпы және жеке белгілерінің ... ... деп ... ... логикада концепт термині деп тек
ұғымның мазмұнын ғана атайды; осылайша, бұл салада ... ... ... ... ... ... Оған қоса мағына термині де ұғым көлемі
терминіне синонимдес болады. ... ... ... ... ... ... ... арқылы абстракцияланып, тек құрылымға қатысты
айтылғанда ғана қолданылады. Осы ... ... тіл ... сөз
мазмұнының құрылымының да мағынасын ашуға негіз бар.
Ю.С. Степанов концептінің үш ... яғни үш ... ... (1) ... ... ... (2) ... немесе бірнеше
қосымша, «пассив» белгілер, бұлар өзекті емес белгілер, (3) ... ... ... ... формада байқалмайтын, танылмайтын концепт.
Концепт терминін талдау барысында көптеген зерттеушілер оның мәнін жан-
жақты ашатын ұғымдар ретінде ... ішкі ... ... ... ... ... «Концепт пен ішкі форма» терминдерінің мәнін ... Бұл ... ... ... мағынасын, ұлттық мәдени тілдік
құбылыстың ерекшелігін түсіндірудің кілті ... ... ... ... мен ... Сөздің ішкі формасы жоғалып кете
алады, ал концепт әрқашан ... ... өмір ... ... концепт
қатары тұрақты деп есептелінеді...
Мағынаның уәжділігі жайында сөз ... ішкі ... ... ал ... және оны ... – тілдік контекстке ендірген алғашқы ... ... яғни ... тірек элементі ретінде қарастырылса,
онда концепт термині қолданылады» деп ... [67, ... ... туралы сөздіктердегі анықтамаларды, ғылыми
зерттеулердегі тұжырымдарды ... ... ... өз ... ...... тілдік ұжымның дүние, жаратылыс оның
түрліше заттары мен құбылыстары ... өмір ... ... аясы
(көзқарасы, танымы) негізінде, өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... жүйесі.
Е.С. Кубрякова, Е.З. Демьянкова, Ю.Г. Панкрац, Л.Г. Лущина құрастырған
«Краткий словарь когнитивных терминов» сөздігінде ... ... ... ... «Концепт – біздің санамыздың және адамның білімі ... ... ... ... ... ... ... бірліктерін түсіндіруге қызмет ететін термин; адам
жадының, менталитеттік лексиконының, мидың тілі мен концептуалды ... ... ... ... әлемнің барлық көрінісінің жедел
мазмұндық бірлігі [59, 90 б.]. Осы аталған авторлардың ... ең ... ... ... ... жүйені жасау үшін кейбір бастапқы
немесе бірінші, яғни кейіннен олардан барлық қалғандары дамып шығатындай
концептілердің болатындығын ... ала ... ... ... ... ... сияқты кейіннен нақтыланады ... В.В. ... екі ... бір-бірінен ажырата білуі қажеттілігін
айтады: conceptusa (ұғымдар (понятия)) және conseptuma («ұрық» («зародыш»)
сөзімен мағыналас; «дән» («зерно») – ... ... ... ... 123 б.]. ... терминінің түбегейлі мағынасын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... жоқ. ... концептінің
«таза болмысты» білдіретіндігін айтады, оның тұжырымы бойынша, концептінің
мұнда уақыты да, ... де ... бұл ... және ... ... ... емес ... өлшем.
Концепт жүйеден тыс болады, себебі ол осы жүйенің өзінің шеткі бұрышына
қаланған тас ... ... бұл ... негізі оның үстіне орналасқан
қағида болуы мүмкін. Міне, нақты осы ... ... ... ... формасы болмайды: оның өзі сөзден тыс, сыртқы форманың мәнінен тыс
берілген ішкі форма болып саналады. Мұнымен қатар, орыс ... ... ... ... ... ... сияқты ұғымды белгілеуге қолданған
метафоралары философиялық әдебиеттерден жиі кездесіп ... ... ... ... тыс мазмұн (Франк), отты сөз (Трубецкой),
дөңгелектенген көлем (Шпет), түбегейлі мағына (Лосев) және ... ... ... ... ... ... ретінде алып тастай
отырып, одан бас тартады, ... ... ... ... ... ... ... белгі енді оны тек белгі кейпіндегі таңба (знак)
ретінде ғана көрсетеді. ... ... ... ... ұғым арқылы талданады, белгіде «ой мен сезімнің» бірлігі ретінде
көрініс тауып, тек ... ... ғана ... да, бейненің де орнын бірден
алмастыра алады; белгі – түсініктік ... ... ... ... Ал ... ... семантикалық толығуының бастапқы нүктесі болып есептеледі.
Мәдениеттің таңба ретіндегі сөзінің мағынасының дамуының ... ... ... оның ... мәдениеттің концептісінің этимонының
толығуының да соңы ... ... ... да ... ... қалыпта
болатын, кез келген мәдениет үшін өмірлік қажетті тіл, фонема, ... ... ... ... ... «ноумендері» сияқты сөзде бейнелі
түрде берілетін ой сөйлесімінің (речемысли) болмысына айналады. ... ... ... ... ... ... термин, ол,
керісінше, осы тілдегі сөйлеушілердің таңдауын анықтап және ... ... ... отырып, олардың ойлауына белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Ал концептінің мазмұндық формасы – белгі. ... ... ... алып
пайдалану мүмкін емес; өйткені ол өзінің даму ... ... ... ... ... ... суреттеуге, ұғымды анықтауға, ал белгіні тек
түсіндіруге болады. Белгі бейне мен ұғымды, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мән мен құбылысты да ... ... сөз ... көбею үрдісінде бірізді кезеңдердің
атауы үшін таңдалып алынған терминдердің ... ... ... етіп ... Олар ... ... ... өзінде-ақ мәнді,
маңызды болады. Сонымен бірге олардың басқарылуының грамматикалық белгілері
мынадай ретпен қалыптасады: бейне – ненің және мағына – неге ал ұғым ... және не ... ... ... ... ... ... қандай да бір
сұрақ бойынша кеңеймейді, оның нақты өзі – есепке алыну нүктесі, сонымен
қатар ... ... ... ... ... жаңа ... ... білдіреді, ол көптеген формалар мен мағыналардың өзара қарым-
қатынастық жүйесінде ... ... ... ... ... ... Колесовтың тұжырымдауы бойынша, conseptum тамаша логостың «ұрығы»
(зародыш), тапсырылмаған, тек берілген ойдың архетипі, ... ол ... және ... ... ең ... – бейнелі формаларын
үнемі өзгертіп ... [60, 68 ... ... ... ... қарастыра отырып, концепт өз
бетімен дербес «таза мағына» болғанымен, ... бола ... ... ... термин деген қорытынды шығаруға болады. Осыған ... ... ...... және әлеуетті – субъектіні
байланыстыратын семантикалық ... ... ... ... ол ... пен бөлшектің диалектикасы». А.Ф. Лосев «концепт дегеніміз біздің
қарапайым ғана қарама-қайшылықтардың бірлігі деп атап жүрген терминіміз ...
ойдың ... ... ... ... ойын ... ... [60, 120 ... Арутюнова «концептілер зат есім және етістіктік ... ... ... етістікті категориялар пікірдегі, яғни
сөйлемдегі мағынаның қимылын жасаса, зат ...... ... факт ... белгілейді»,-деп тұжырымдайды [61, 102 б.].
В.В. Колесов С.А. Аскольдовты мақұлдай отырып, концепт үнемі «ұлттық
субъектілік» болып ... ... іске ... ... ... ... образ немесе ұғымдардың танымал мөлшерін белгілеуге ... ... ... бұл ... ... ... белгілі бір термин,
тіпті оны әмбебап (универсалий) деп атауымызға да болады; ... олар ... ... ... бола ... ... қорытындыға келеді.
А.С. Аскольдовтың ұғымындағы «концепт» сана әрекетінің мазмұны болып
саналады, ал сана субъектінің түсінік ретіндегі үш ... ... ... ... – оның көңіл-күйі – осы ... ... 122 ... ... ... ... ... conceptum'е
ретіндегі концепт туралы ұғым тек ХХ ... оның ... ... ... С.А. ... та кіреді) философиясында
пайда болды. Концептум өзінің бастапқы іске асырылуына қарағанда ... ... ... ... ... ... формасында танылған еді
(бұл, мәселен, француз ... ... тән ... ... ... ... ... жетпесе де, әрдайым оның
ұқсастығын айқындауға талпынатын бірізді үш қозғалыстың ойын байқауымызға
негіз бар, ... ... – көру және ат қою, ... ... – ұғып алу ... ... – сену және атау беру.
Мұның ортаңғы айтылғанының ешқандай өзгешелігі жоқ, ол образ түрінде
беріле отырып, формалардың аяқталуына, ... ... ... ... себебі оның болмысының табиғи формасы – сөз - белгі болса, оның
мазмұндық екіжақтылығы (түсінілген түр: ұғым ... ... ... ... ... ... айналады. Осы айтылған ойлардың барлығын ескере
отырып, жинақтай келе автор концептінің түрлі ... ... ... ... ... Бель ... ... алғанда, концепт
дегеніміз бұл – Ungrund – «түк те емес, мәңгіліктің негізді емес көзқарасы,
сонымен ... ... ... ... ... ... ... ол
«барлығының бастауы», «тереңнен алынған жарық».
Діни, құдайтану көзқарасы бойынша, концепт – бұл ... ... ... ұрығы), ойдың тапсырылмаған, біраз мәңгілік құндылығы
ретінде берілген архетипі; Логос тұсындағы София – ... ... жолы [63, 212 б.]. ... ... ... «Құдай белгісіздік»
(Лосский), Мәңгілік алдындағы София – уақыт ағымымен ашылып отыратын ... ... ... қамтитын Даналық, данышпандық».
«Когнитивтік лингвистикада тіл адамзат ақыл-ойының ажырамас және
органикалық бөлшегі ... , ал ... ... қабылдау , түсіну, ойлау
секілді ұғымдармен қатар тұратын құрылым тұрғысынан қарастырылады» ... б.] деп ... Э.Д. ... ... ... болмысыны
универсалды сипатын айқындау тіл мен танымның жалпыға ортақ ... ... ... де ... көзқарасы тұрғысынан келсек (Гегельдің
ізімен), концепт барлық ... әр ... ... ... қосарлануы, нақты айтқанда «диалектика
дегеніміз төртінші софиялық сәттің аясында триаданың ... ... ... ... бекітілетін өзара қарым-қатынасының ... ...... яғни іске асыру формасын белгілі бір
деңгейде ... ... ... ... ... ... ... мұның нәтижесінде «симультанный» образ, сыртқы ... ... оның ... ретіндегі траекториясы қалып қояды».
Логикалық көзқарас бойынша, ... ... ... ... ... ... ... орай, индивид пен түр (вид) заттық
байланысқа түседі, ал вид (түр) мен род (тек) ... ... ... ... қатынас бір-бірімен үйлеспейді (бұл референт пен денотат арасындағы
үйлеспеушілік сияқты), бірақ сонымен қатар ... ... не ... ... ... ... ... және осы мағынада ол концепт
дәрежесінде бой көтереді: «вид жүйесінің негізі род ... Бұл ... ... ... ... ұстанады: «Платонның Философиясы түрлік
(родовая) философия болған. Eidos-родтар».
Методологиялық көзқарас тұрғысы бойынша (Гуссерльдің ... ... мәні ... ... ... ... ... ал
логикалық позитивизм тұрғысынан алғанда концепт (concept) – бұл ... ... бар ... ... ... абстрактілік объект.
Мәдениеттану тұрғысынан келсек, концепт мәдениет образынан мәдениет
туралы ... және одан әрі ... ... ... ... осы ... негізде құрылады, сонымен қатар бұл тұжырымдама концептіні
ұлттық идеяны іске асыру формасы ретіндегі ... ... ... ... концепт дегеніміз кез келген жағдайда
белгілі бір нақтылық болады, ... ... ол ... және ... ... концепт қандай жағдайда да абстрактілі бола алмайды,
ол «қалыптаспаған тұрақты емес ... ... ... ... ол ... бір ... ... беріледі және
ұзындыққа емес, тереңдікке сүйенеді».
В. Гумбольдттан бастау алған коммуникативтік ... ... ... ... болсақ, концептілер сөйлеу және түсіну үрдістері ... ... ... сөйлеудің нақты әрекетінде туындайды; бұл
жалпы ойлау мазмұны, «көпшіліктің жалпы жетістігі», мұны ... ... деп те ... ... ... ... ... барлық пікірлермен
тең келетін пікір табудың ... жоқ; ... ... ...... ... және оның ... тыс «іске асырылуының» осы сияқты формалары
болуы мүмкін емес.
Ұсынылған осы көзқарастардың ... ... ... белгілі бір
деңгейде философиялық болып келеді, себебі олардың барлығы дерлік концепт
мәселесін ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері төмендегідей:
– Тұрақты өміршеңдігі, яғни сөздің семантикасының ішкі формасының
берілген мәдениеттің шеңберінде логикалық аяға ... ... ... ... ... дамуы.
– Көркем образдылық. Бұл тұста туынды мен бір мағыналас түбірдегі
тұрақты байланыстың сақталуы ретіндегі ерекшелігі ... ... ... ... ... сөзжасамдық үлгісінің семантикалық
өзге нұсқасы (инварианты) ретіндегі семантикалық синкретизмі сақталып
қалады.
– Осыған ... ... ... оңды ... ... ... береді.
– Берілген мәдениетке өзінің қатыстылығын сезінетін көпшілік үшін жалпы
міндеттілік, себебі мәдениет ... ... ... ... осы ... ... адамының әдеттегі, үйреншікті санасын құрайды.
Концептінің кеңістіктік-уақыттық координаттарының таным мен санада ғана
өзіндік шамалары мен бөліктері болады, ... өзі – ... ... де тыс: ... бара жатқан нүктенің мәңгілігі және орнының
жоқтығы. Концепт өз бойына келешек пен ... ... ... ... ол ... ... және орынсыз (иррационалды), жағымды және
жағымсызды біріктіреді.
В.И. Карасик мәдени концептіні ... ... ... ... отырып, оның біркелкі пайда ... ... [41, 8 б.]. Бір ... ... универсалийге дейінгі
аса нақты және аса абстрактілі концептілері бөлінеді. Ал екінші жағынан,
автордың ойы ... ... ... ... ... мәселен, тілдік санадағы мәтіндер, мінез-құлық заңдары мен
нормаларының концептілерін бір-біріне қарама-қарсы қоюға негіз бар.
Бұдан әрі қарай ... ... ... ... ... ол ... ... қатысты түсініктік категория идеясын
ұстанады. Грамматиктер үшін категория – бұл, ... ... ... абстрактілі мағынасының (релятивті мағына) және осы
мағынаны білдіретін ... ... ... ... ... екі ... ... Бұл тұста сөз формалды категория ... ... ... тілдің лингвомәдениеттанушылық зерттелуі кез келген
тіл грамматика саласында белгілі бір халықтың мәдениеті үшін аса ... ... ... ... дәлелдерді анықтауға мүмкіндік береді
деп тұжырым ... В.И. ... ірі ... ... ... ... барысында бөлініп шығатын мағыналы
реңктер арқылы мәдениеттер арасында ... ... ... ... ... ... ... фразеологиялық, паремиологиялық
мәтіндер, этикеттік формулалар, сонымен бірге әлеуметтік өмірдің қайталанып
отыратын фрагменттерін көрсететін сөйлеу ... ... көп ... ... көрініс табады. Осыған байланысты автор «лингвокультурема»
ұғымына назар ... ... ... атап ... бұл ұғым – ... және ... ... тұратын кешенді деңгей аралығының бірігуін, ал
оның мазмұны – тілдік мағына мен ... ... ... ... ... баламалы белгілеу ретінде ... ... бұл ... ... ішкі ... оның жеке ... өзіндік қарым-қатынастары арасындағы білімді құрайды. Дегенмен
В.Н. Карасик логоэпистема сөзбен лексикалық мағынада топтастырылған ... ... ... ... мәдениетпен тығыз байланысты негізгі
білімді ұстанушы ретінде бірігіп бейімделеді ... ойға ... ... тек ... ғана ... ... оның осы
менталитеттік туындының бүкіл мәнін ... ... ... ... ... ... ... толық ашылады. В.П.
Перознак әлемнің этноспецификалық көрінісі ... ... ... ... ... қатысты жекелеген
концептілердің қатыстылығына арналған ... ... ... ... ... ... ... концептілер деп эквивалентсіз лексикалық
бірліктермен, яғни лингвомәдени трансляция ... сөз ... ... ... ... ететін сөздермен белгіленетін концептілерді ... ... ... ... ... үш негізгі бағыты
бар екендігін ортаға салады [56, 70 б.]. ... өте кең ... ... ... ... ... тілдік сананың мазмұнын
түзетін және тілді ұстанушылардың «аңғал әлемдік көрінісін» қалыптастыратын
лексемалар ... ... ... ... ... бүкіл бір ұлттың
мәдениеті топтастырылатын тілдің концептаясын (концептосфера) құрайды. Осы
бағыттағы ең анықтаушы күш - лексикалық ... ... ... ал ... ... ... – концептуалдық модель болып саналады,
концептуалдық модельдің көмегімен концепт ... ... ... ... сонымен қатар олардың аралығында тұрақты
байланыстар бар ... ... ... концептілердің қатарына
мағынасында семантикалық көріністің тәсілдері (формалары) қарастырылатын
кез келген ... ... ... Екіншіден, өте тар мағына тұрғысынан
алып қарайтын болсақ, концептілер қатарына лингвомәдени ерекшеліктерімен
белгіленген және ... бір ... ... ... ... семантикалық туындыларды жатқызуға толық негіз
бар. Мұндай концептілердің ... ... да бір ... және
құрылымданған семантикалық кеңістік ... ... осы ... ... ... яғни ... ... қамтып отырады. Үшіншіден,
концептілер қатарына тек ... ... ... ... ... ... ... шектеулі болып келеді, сонымен бірге олар
белгілі бір ... ... ... жеке көзқарастарын білдіретін ұлттық
менталитетін ұғынуға қажетті ... ... ... ... концептілер (жан, шындық, бостандық, бақыт, махаббат және
т.б.) дегеніміз – ... ... ... ... ... олар мағыналары тек абстрактілік мазмұнды белгілеуге арналған өзінің
образды заттық мазмұнының қолданылуын білдіретін белгі – ... ... ... ... ... «көзге көрінбейтін әлемге» бағыттайды.
Міне, осыған байланысты, соңғы айтылған түріне жататын концептілер ... ... ... ... сөз ... берілетін заттық
әлемнің метафизикалық мағыналары мен құбылыстары арасындағы семантикалық
ассоциацияларда бекітілетін концептіленген сала ... ... аса ... «синонимделеді».
Концептіге қатысты көзқарастар және лингвистикадағы оның анықтамаларын
жинақтай келе, С.Г. Воркачев мынадай қорытынды жасайды: «концепт ... ... ... бар және ... ... ... ұжымдық
сананың/білімнің (жоғарғы рухани құныдылықтарға бағыттайтын) бірлігі» [56,
70 б.].
Қазіргі лингвистикада концепті үш ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастыруды дұрыс деп санайтын
зерттеушілер (С. А. Аскольдов, Д. С. ... В.В. ... В.Н. ... ... ... ... қоса ... барлық
мағыналық әлеуеті, концепт сөздің кезкелген ... өмір ... ... ... ... – это ... абстрактное сущности,
несущие в себе обьективное содержание мыслительного процесса, которое может
быть передано от одного индивида к ... ... ... для всех ... ... естественного языка. ... – это ... ... то, что индивид думает, воображает, предпологает,
знает об объектах мира. При этом ... ... ... ... конструиремая система информации ... и ... ... или возможном мире, которой распологает индивид». [108, 280]
Концепт: 1) тұрақты, өзгермейтін сөз – аталымға тән мағына, ... ... ... ... ... айырылуы мүмкін, бірақ
сананың терең құрылымында сақталады; 2) адам санасында ұйғарылған ... ... ... ... концепт категориясы дүние
бейнесінің адам психикасында сәулелену механизмін ... ... 3) ... ұғым ... ... ... ... ғана шектелмейді,
ол сонымен бірге белгілі бір мәдениетті ... ... ... ... ... ... білімін, түсінігін қамтиды;
4) ақпараттың негізгі ... ... тіл ... ... ... адам ... сан түрлі концептілер ортасында өмір сүреді.
Сонымен, концептуалдық жүйедегі ... ... ... ... ... ... жүйедегі тілдік құралдар арқылы құлыпталған
фрагменттерді танытатын тілді тану үшін ... ... ... ... және ... ... жуық ... француз, италъян тілдерінің сөздіктерінде концепт – ... ... ... ... (репрезентация)» деген ұғымдарды
береді. [109; 356]
Э.Х. Бижева концептілердің мәдени семантикасының ... ... ... мен ... «ішкі формасының» айқындалуына
негізделеді, яғни бұл тұста олардың қатарындағы түсінікпен, тілдік жүйенің
сөздік ... ... ... ... ... ... сөздердің мағыналарының дәлелденуі ескеріледі дейді
[54, 16 б.]. Берілген термин ... ... ... ... ... ... ... болсақ, сөздің ішкі формасы – бұл ... ... ... В.В. ... ... ішкі формасына «сөздің
қолданысында немесе мағынасының негізінде жатқан образ, ол ... ... ... сөз ... ... ... немесе туындаған тілдің ... ... және ... ... ғана ... мүмкін» деген
анықтама береді. А.А. ... ... ... ... ішкі
формасы – бұл «сөздің өте ұсақ көркемдік образы», «ең жуық ... яғни бұл ... ... ... ... ... тәсілі.
Фразеологиялық тұлғалардың ішкі формасы өте ... ... ... ол
фразеологиялық мағынаның құрамдас ... ... ... ... ... деп тіл ... арқылы танылатын ... ... ... ... ... емес тұжырымдамасына қатысты ішкі
форманың анықталуына басқаша қадам ... ... ... бұл ... арқылы мұнда олардың түсініктік ... мен ... ... ... ... көңіл бөлген, өзіндік
із қалдырған орыстың ... ... – А.А. ... Ол ... ... ... мифтік түсініктер мен ... ... яғни ... ... ... ішкі ... ... Ғалымның пікірінше мифтік танымда сөздердегі бейне мен ... ... ... ... одан ... ғана мифтік бейне тілдік
метафораға айналады.
А.А. Потебняның тіл мен ойлау, сөз бен ... ... ... ... құнды. Оның мифтік теориясының негізі – сөздің семантикалық
қатарын тіл мен ойлаудың ... кең ... ... қарастыру
принципінде. Ол өзінің «О некоторых символах в славянской ... ... ... ... ... ... ... тамаша үлгісін
көрсеткен. Оның айтуынша, мифтік негіздегі символдар тіл мен ойлаудың ... ... Осы ... ... ... ... даму жолында
сөз өзінің ішкі формасын, ең жақын этимологиялық ... ... ... Символдар арқылы тілде көмескілене бастаған сол мағыналар
поэзия тілінде көрініс табады. Яғни мағына белгілі бір мифтік ... өмір ... [65, 18 ... жекелеген фрагменттері идиомада ішкі формамен берілетін ӘТК
бекітілген ... ... және жаңа ... аралығындағы ұқсастықтың
анықталуы арқылы концептіленеді: «Ішкі форма белгілі бір елеулі байланыстың
(тұтастық жағдайы) жасалуына бағытталады, ... ... ол ... ... ... ... ... мүмкіндік
жасайды. Бұған қоса ішкі формамен ... ... ... ... ... ... беймділігі болады, бұл бейімділік алдыңғы буынның
жеке санасында бекітілген, сонымен қатар берілген қоғамның ... ... ... тәжірибе арқылы қалыптасқан бейімділік болып табылады»
[66, 137-139 бб.].
1.3 «Жүрек» концептін когнитивтік аспектіді зерттеудің ерекшеліктері
Қазіргі ... ... тіл ... ... ... шынайы
үрдісін танып-білу арқылы әлемнің тілдік көрінісі мен оның ... жіті ...... ... өзектілігі болып
табылады.
Белгілі бір ... ... үшін ... болып келетін тілден
тыс шындықтың белгілері көп жағдайда тілде тікелей ... ... ... ... ... ... мәдениеттің ажырамас бір
бөлшегі ретінде қарастырады.
Тіл мен мәдениеттанудың ... ... ... ... шешімін табу –
түрлі лингвомәдени дәстүр өкілдерінің шындықты түйсінудегі әмбебап ... ... ... ... ... ... ... негіз болып отырған аспект «жүрек» ... ... ... тілдерінің материалдары арқылы концептілерді салыстыра-салғастыра
талдау болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындауға мол
мүмкіндік туындайды.
«Жүрек» компоненті кез келген тілдің «тірек» компоненті болып саналады.
«Жүрек» сөзінің тікелей ... – дене ... ол ... ... ... психологиялық әрі рухани орталығын ... ... ... Бұл ... ... ... ... жасалуы адам
табиғатының дуалистік сипатын көрсететіндігін ... ... ... ... және басым мөлшерде тілдің әлемдік бейнесін құрайды. Себебі
әлемдік ... ... ...... денесінің орталығы, адам
денесінің осы ... оның ... ... ... екендігі жалпыға белгілі,
егер жүрек өзінің ... ... – онда адам да ... ... ... сүруін тоқтатады. Сонымен қатар әлем тілдерінің ... ... ... ... ... ... болып саналатын сезім мүшесі
(немесе орны) ретінде де қызмет атқарады.
Тілші ... М.Т. ... ... ... ... әлеумет екендігін
былай түсіндіреді: «Сөздердің «мәдениленуі» ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық,
кедейлік, батырлық т.б.), тіпті нақты іс-әрекеттердің (ән салу, суға ... ... ... ... егін ... ... де жүзеге асады. Жекелеген
халық үшін бұл сөздер жалпы мәдени мазмұнға ие бола ... ... ... да бір ... ... ... ... сөздер мәдениеттің
басты-басты ұғымдарын оның элементтері ретінде таңбалай отырып, ... ... ... да ...... (67, 13 ... мәнін ашу мәселелерін талқылау барысында психология саласында
олардың адамзат денесі мен оның ... ... ... әсер ету ... ... болу жолдары, ағымдық формалары, жіктелуі туралы жиі сөз
қозғалады. Мәселен, Н.М. ... ... ... ... ... ... ... қызметі болады деп
жіктеуге негіз ... ... өте ерте ... (әлі күнге дейін жалпыға ортақ
болмаған ой) ... ... еді ... ... ... регуляторлық, яғни
реттегіш (реулятивті) қызмет басым жағдайда қарама-қарсы ... ... ... ... таңда көптеген психологтар бастапқы, алғашқы қызмет
болып саналады деп тұжырымдау үстінде [68, 31 б.].
Адамның ... ... ... ... де психологтардың
басым көпшілігі маңызды қызметтердің қатарына жатқызады.
Автордың пікіріне ... ... үшін ... ... ... ... басымдылығына қатысты мәселенің түбегейлі мағынасы
болмайды. Эмоция арқылы ... ... мәні ең ... оның ... ... сол жерде реттелетіндігін және танылатындығын білудің өзі
жеткілікті [68, 32 б.].
Н.М. Красавский эмоция әмбебаптығы ... де көп ... ... әмбебаптығы мәселесі тек психологиядан ғана емес, ... ... ... да ... орын ... Осы ... байланысты
кереғар, мүлдем қарама-қайшы келетін тұжырымдар бой көрсетіп қалады. Кейбір
зерттеушілер, адамзат баласының ... ... ... ... олардың
табиғаты мен түсінігі мәдениет түріне, адамның ... ... тағы да ... ... ... ... болады деп есептейді. Ал
келесі зерттеушілер, керісінше, эмоцияны ... ... ... ... кез келген эмоция «жалпыға түсінікті, жалпыға ... ... ... ... да ... ... ... бір
деңгейдегі мәдени тілдік және этникалық параметріне бағынышты ... ... ... ... ... де бар. Бұл ... бойынша, эмоция –
генетикалық тұрғыда ... ... ... ... ол ... ... арқылы мәдени түрде олардың ... ... ... ... екендігі немесе әмбебап еместігі ... ... ең ... ... (бәлкім, себептерінің бірі) олардың
табиғатының әр түрлі етіп түсінілуі болып табылады. Егер де біз ... ... ... ... негізінде құрылған психикалық
үрдістер (ыза, үрей) деп түсінсек, онда бұл ... ... ... ... ... ... әлеуметтендірілген деп аталатын эмоцияның ... ... бұл ... одан әрі ... ... сөзсіз. Соңғы
аталғандары шын мәнінде де ... ... ... ұғымды (атап
айтсақ, махаббат, бақыт) білдіреді. Әлеуметтендірілген эмоцияның ... ... кез ... ... қолы жете ... ... осы
сияқты эмоциялардың осындай «жабық» қасиетінің ... ... ... ... ... [68, 33 б.].
Адамзат баласының эмотивтік-сезімдік аясына қатысты мәселелермен кәсіби
тұрғыда айналысатын барлық мамандар оның ... ... ... ... ... атап ... ... қатар олардың нақты
идентификациясы да оңай орындала қоймайды.
Н.А. Красавский, атап өткендей, «сезім», ... ... ... бір ... бекітіліп қалған мағынасы болмайды,
олардың мағынасы әр ... ... ... да ... ... ... ... сияқты туыстас ұғымдардың қолданысында
ешқандай нақты бір ... ... және ... ... ... ... лингвист-этимологтарының (Мягкова, 1990; Фомина, 1996;
Шаховский, 1988; Шаховский, 1995; 3-15-ке ... және т.б.) ... ... ... ... «эмоция» терминін жинақтаушы ұғым ретінде
қолданады. Автор сонымен қатар психикалық күйзелісті жіктеу мәселесіне де
ден қойып, оларды негізгі және ... ... деп ... ... ... жасалу жолы бойынша бастапқы, ал ... ... ... емес [68, 36 б.].
Шын мәнінде, «эмоция» мен «сезім» терминдерінің аралығында нақты бір
алшақтық жоқ екендігі байқалады, бұл ... ... екі ... де ... Эмоциялық салада ең бастысы «жүрек» концептісі маңызды орын
алады.
В.Н. Телияның пікіріне тоқталсақ, мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... базалық
концептілердің мазмұны едәуір көлемдірек болып келеді екен: ... ... ... ... ... алаң ... «таралып»
кетеді, ол «туыстық ұғымның» (родовой) әр ... ... ... ... ... белгілеулер арқылы жасалады. Осыған орай, автордың
пікіріне сүйенетін болсақ, мәдени-ұлттық ... ... ... ... ... ... тілдік мағынасының өзінде өте
сирек жағдайда анықталуы мүмкін. Бұл коннотациялар ... ... ... ... ... ... ... ғана айқындалуы ықтимал
және олар субъектінің концептуалдық ... ... ... мен ... мәдениет категориясының осымен аттас көлеміне ұқсас болады.
Сонымен, егер де осы қарастырылып отырған үш тілде ... ... ... ... ... ... қорытындыға келеміз:
а) жүрек – қан айналымының орталық мүшесі (үш ... де); ә) ... ... ... ... ... (үш ... де); б) ауыспалы – бір
заттың орталығы, ... ... (үш ... де); в) ... ... болып
келетін барлық объектілер, бейнелер (орыс және ағылшын тілдерінде); ... ... ... ... сөз ... және ағылшын тілдерінде).
Дегенмен дефиницияның мұндай құрылымы «жүрек» концептісінің қалыптасу
жолдарының айқын көрінісін жеткілікті деңгейде бере алмайды. В.Н. ... ... біз ... ... ... ... құрылуы
барысында тіл маңызды рөл атқаратындығын баса айта ... ... ... оған тән ... эталон, таптаурын, мифологиялық ұғымдар,
тілдік таңбалар және тағы да басқа осыған ұқсас жүйелерде ... ... ... танылатын дүниетанымы мен оның ... ... ... ... ... осы ... тілді шындықты оның
қарапайым ... ... ... қана ... ... ... үзінділерін көрсетумен қатар, халықтың, яғни белгілі бір тілде
сөйлеушілердің ұлттық-мәдени ұстанымдары мен ... ... ... ... болып табылады [69, 231 б.].
Осы трансляция бойынша автор, ішінара, ... ... ... ... аударады. Себебі оның бірліктерінің бейнелі
мазмұны мәдени-ұлттық дүниетанымға толы ... ... ... бейнелі
мазмұн, сөзбе-сөз айтқанда фразеологизмдерді, олардың категорияларын,
сонымен қатар ұлттық мәдениет оның ... ... ... және ... ... және сол ... мәдени
мәнді мағынасы да мәдениеттің осы материалдық, әлеуметтік немесе рухани
кеңістігінде ашылады.
В.Н. Телия тілдің мәдени-ұлттық ... ... ... «ана ... ол алдымен меңгеріледі, содан соң айтылады, яғни ... ... ... ... ... Осыған байланысты кез келген адамның ойы
арқылы санасына ... ... ... ... ... көмегімен
шығатындығы белгілі. Оның мәдени маңыздылығы зор. ... да ... ... эталондар, таптаурын, мифологемамдарда ассоциацияланатын
бейнелі ойлар ... ... және олар ... айналады, сонымен қатар
сөйлеу барысында айтылған ... олар ... бір ... ... ... ... деген қорытынды жасайды ... ... ... ... ... ... ... бізді тілдің фразеологиялық құрамының шеңберінен ... ... Бұл ... мәнін жалпы семантикалық корреляциялардың негізінде
анықтаған едәуір тиімді. Ол жекелеген контекстермен, ... ... ... қалмауы қажет. Тілдің әдеби формасы өзіндік ... ... ... генетика деңгейінде ашатын бірден-бір
алдыңғы қатарлы сала болып табылатындығы бізге белгілі. Ал М.А. Кумаховтың
ойынша, ауызша поэзия ... ... ... ... факторларының дамуы
тән, міне, бұл елеулі деңгейде оның ерекшелігін анықтайды. Осы тұрғыда ... ... ішкі ... ... ... фольклорлық материал, эпос тілі
айрықша мәнге ие болады. Қазақ, орыс, ағылшын әлем тілдері көрінісіндегі
«жүрек» ... ... ... ... ... кең ... ... айқындап берді
Жүрек мистикалық әдебиеттерде, діни зерттеулерде және ... ... ең ... орталық ретінде танылады. Ал інжіл
кітаптарда «жүрек» концептісі жиі ұшырайды. ... ... дене ... ... болып саналғанымен, діни тұрғыдан ол ... ... ... жүрек адам бойындағы тек сезімді, ... ... ... ... адам ... әртүрлі іс-әрекеттерді: ойлану, бір
нәрсеге өз еркімен шешім қабылдау, сезіну, махаббаттың пайда болуы, ... ... ... т.б. да реттеп отырады. «Жүрек» адам өміріндегі
физикалық және рухани өмір сүрудің ... көзі ... ... ... ... ... былай түсініктеме берген: Жүрек
— адам мен жануарлардың қан айналу жүйесінің ... ... ... ... ... және оның веналарға қайтып ... ... ... ... ... ... ... кұрттарда,
моллюскілерде, буынаяқтыларда) жүрек арқа жағында орналасқан, бір қарынша
және бірнеше жүрекшелерден тұрады. Барлық омыртқалы жануарларда және ... ... ... ... ... ... балықтарда
жүрек екі камералы — бір жүрекше, бір ... ... ... ... ал ...... қалыңдау келеді. Балықтар
жүрекшесінің маңында вена қолтығы, ал қарыншасының жанында ... ... ... ал ... ... ... жуашығы болады.
Дөңгелекауыздылардың, балықтардың жүрегі арқылы вена қаны ағып ... қан ... бір ... ғана ... ... құрлықта
тіршілік етуіне сәйкес жүрек үш камералы (екі жүрекше, бір ... ... кіші қан ... ... ... өкпелік шеңбер) пайда болған.
Бауырымен жорғалаушылардың да ... үш ... ... ... ... перде арқылы екіге бөлінгендіктен қарыншада қан онша араласпайды. Тек
қолтырауында жүрек толық төрт камераға (екі ... екі ... ... мен ... ... төрт камералы (екі жүрекше және ... ... ... ... қарай қалың бұлшық ет арқылы екі бөлімге
бөлінген және әрбір бөлімдегі камералар өзара бір-бірімен ғана байланысады.
Олардың жүрегінің оң жақ ... тек вена қаны ағып ... ... ал сол жақ ... тек ... қаны ... ... бөлім
деп аталады. Сүтқоректілердің ұрығының дамуы ... оң ... мен ... ... ... тесік (боталлов өзегі) арқылы байланысып ... ... ... келген соң ол бітеліп қалады. Адамның ... ... ... сол жағын ала орналасады, оның үштен екі бөлігі
кеуде ... сол ... ал ... бір ... кеуде қуысының оң жағында
орналасады. Өте сирек жағдайда жүректің ... ... да ... ... ... ... ұқсас, оның оң жақ жалпақтау келген бөлігі —
негізі, ал сол жақтағы сүйір бөлігі ұшы деп ... ... ұшы ... бес жұп ... ... шетіне сәйкес келеді. Жүректің
сыртындағы дәнекер ұлпадан тұратын ...... ... деп ... ... ... бос жатқандықтан, еркін жиырылып босаңсиды.
Сыртындағы көлденең сайшалар жүрекшелер мен ... ... ... ... ... ... ... қарыншалар ұшы жағында
орналасады. Жүрекшелердің сыртында қосымша құлақшалары болады ... ... деп ... Жүрек үш қабаттан тұрады. Сыртқы жұқа ... ... ... ... бұлшық етті қабаты — миокард, ал ... ... жұқа ... — эндокард деп аталады. Миокард қабатындағы
бұлшық ет талшықтары жүрекшелердің ... екі ... ... ... ... ... ет талшықтары екі жүрекшені де тұтасымен қоршап
тұрса, ішкі қабатындағы бұлшық ет талшықтары әрбір жүрекшені жекелей ... ... ... ет ... ... ... және ішкі)
екі қарыншаны да тұтасымен қоршап, ал ортаңғы қабаты әрбір ... ... ... Сол ... ... ... оң ... миокард
қабатынан екі-үш есе қалың. Өйткені сол қарыншадан бүкіл денеге тарайтын
қолқа қан тамыры басталады. Жүрекшелер мен ... ... ... ... ... жауып тұрады. Жақтаулы қақпақшалар
қарыншаларға қарай ашылады. Оң ... мен оң ... ... ... ал сол жүрекше мен сол қарыншаның арасын қос жақтаулы (митральді)
қақпақшалар жауып ... ... ... ... ... ... ... тәрізді бұлшық еттер бекіп, жақтаулы қақпақшаларды
қарыншаларға қарай ашады. Жүректің қарыншалары мен олардан ... ... ... үш ... ... қақпақшалар бар. Бұл
қақпақшалар қантамырлардың ... ... ... ... ... да ... жолақты бұлшық ет ұлпасынан тұрады,
оның қаңқа бұлшық ет ... ...... ... ет талшықтары
торланып орналасқан және бір-бірімен ... ... ... миокард
қабатында миофибриллалары аз, көбіне саркоплазмаға бай бұлшык ет талшықтары
шоғырланып орналасады. Олар жүректің ырғақты жұмысын реттеп ... ... ... ... деп ... Ондағы бұлшық ет талшықтарында оқтын-
оқтын қозу импульстары пайда болып, өткізгіш жүйедегі клеткалар өздігінен
жиырылады. ... ... ... ... 250 — 330 г-дай, ұзындығы 10-
15 см, ... 8-11 см, ... 6-8,5 см. ... ... ... ... жұмған жұдырығындай болады. Жүректің қызметі жүрекше бұлшық
еті мен қарынша ... ... ... бір ... ... жиырылуы
(систола) және босаңсуы (диастола) арқылы атқарылады. Ең ... ... ... бос ... ... оған 0,1 с ... ... екінші
кезеңі — қарыншалардың жиырылуы (қан қолқа мен өкпе артериясына итеріледі),
оған 0,3 с, ал үшінші кезеңі — ... де, ... да ... мұны ... ... деп ... оған 0,4 с ... кетеді.
Жүректің осындай жұмысына 0,8 с ... ... ... ... ... 72-75 рет ... 1 ... жүректің қантамырларға шығаратын қан
мөлшерін жүректің минуттық көлемі деп атайды. Жүректің ... ... ... ... ... ... ... шеткі жүйке жүйесі арқылы
реттеліп отырылады. Жүректің адам организмінде алатын орны ... [70, ... ... діни ... қарастырсақ: Жүрек – иманның тұрағы, Алла ... ... ... ... жүрек адамның өзегі, дәні саналады. Адам
жүрекпен ... ... бар игі ... ... ... ... ... адам да соның ыңғайымен қалыптасады. Иман ұяламаған жүрекке перде
тұтылып, кір ... ... ... ... танып білуге қабілетсіз.
Иманды адамның Жүрегі нұрланып ... ол ... пен ... ... ... ... ермейді. Ақикат ауылын тапқан жүрек
алдамайды, ... ... ... ... ... ... ... мен мал-мүлкіне емес, оның жүрегіне қарайды» деп айтылған. Жүрек —
сопылық ілімдегі ... ... ... ... яғни ... көзі ... ... бойлай алады, тылсымды түсініп, ғайыпты сезінеді, шабыт алып
қанаттанады. Әлеммен тілдесетін жүрек шекара дегенді білмейді. Аллаға ... салу ... ғана ... жай ... Себебі, Алла жүректі иман,
мағрифат және махаббат үшін жаратқан. Ислам философиясының көрнекті ... ... ... (1059 — 1111) ... «әрі дене мүшесі, әрі жартылай
рухани мағына» деп ... ... ... ... ең ... және ... ... біріктіреді. Әл-Ғазалидің тұжырымдауынша, жүрек ... ... ... байланысты және «мемлекет әміршісі» секілді
оларға билік жүргізеді. Бір жағынан – тілек пен құштарлық, екінші жағынан ... ... ... ... ... ... қажет. Тағы бір ислам философы
Әбу Бәкр Мұхаммед ибн әл-Араби (1165 – 1240) де ... ... ... ... ... Оның көзқарасы бойынша, ... ... ... сипат тән. «Жүрек» туралы исламдық ... ... ... ... арқылы бүкіл шығыс ... Мыс, ... ... ұлы ... Абай ... ... ... ақыл», ал ақылдың өзі суық ақыл ... ... ... Абай:
«Ақылмен хауас барлығын, Білмейдүр, жүрек сезедүр», — деп, ... ... ... ... ... ... ойға мегзейді. Ал М. Жұмабаев
болса: «Дариға сол күндерде күнім ... ... ... бір ауыз ... ... сыншы болсаң, әділ сыншы, Күнәні жүрекке қой, қойма маған», –
деп, ... адам ... ... ... [70, 105 ... концептісінің қызметі тек адам өмірінің эмоциялық ортасының
бейнесімен ғана шектеліп қоймайды. Өздеріңіз ... ... ... ... ... ... ... адам өмірінің барлық
рухани орталығының практикалық көрінісі болып табылатынын дәлелдей түседі.
Сондықтан тілімізде кездесетін: ер ... ... ... кісі ... Мысалы: Еспембеттей ер жүрек, Қолмен бірге келеді, Топ «шу»
десе, Ақбөрте, Артына шаңды ... (Д. Б.). ... ... 1. «Құсқысы
келді». Мысалы: Менің койкама басқа бір ... ... ... ... ... ... айныды (ЛЖ). 2. «Безер болды, мезі болды, ығыр
болды». Қабыш қазылған ... ... ... төсеп жатыр, жұмыстан
жүрегі айнып жатқан сияқты (Ғ. Мүс). Жүрегі ... ... ... ... да адам ... ... ... жататын жағдайға
қатысты мағынада да кездеседі.
Қазақ, ағылшын тілдеріндегі қорқыныш, үрей ... ... ... ... ... ... ... жүрегі бүлк [солқ] етті.
«Көңілі ... ... ... ... ... ... тілінде: hеагt
1еар out of his mouth, также, make smb's heart leap out of his mouth – ... ... ... шошыну»; «зәресі ұшты», «зәресі тас төбесіне ... ... ... ... ... ... шықты). Белгілі бір тілдік
бірлікті зерттегенде кейде ол өзінің ... ... ... ... әкелуі мүмкін: Ағылшын тіліндегі мәтіндерде ... ... ... ... ... ... ... ағылшын тілдеріндегі қайғы, қасірет, уайым, бақытсыздық
мағынасын ... мына ... ... ... ... ... жаралады, жүрегіне жара [дерт] салды. «Жанына жара ... ... ... ... ... на ... «зор ... бақытсыздық
көру, бір нәрсені қатты уайымдау»; сердце кровью обливается – ... ... ... ... ... «өте ауыр ... ... heart
«жүрек» және ache «ауыру»); heart-break «қайғы-қасірет, уайым, мұңсыздық»
(heart «жүрек» және break «шағу, ... ... ... ... ... дабылы, жұртты дүрліктіру
мағынасын білдіретін мына мысалдарды салғасытырып көрейік: Қазақ ... дір [зу] ете ... ... ... ... шошыды; кенет қатты
қорықты». Орыс тілінде «қауіп-қатер дабылы, жұртты ... ... ... ... сердце падает (обрывается, отрывается)
«үрей, қорқыныш, қауіп-қатер, қиыншылықты ... ... ... ... devour one's heart (eat one's heart out или eat out one's ... қайғыру, үрейлену, қорқу, қурау (солу), сағынудан ... ... ... ... ... жүрегі азап, жапа шекті, қорлық
көрді).
«Қайғы, қасірет, ... ... ... ... ... ... бірліктердің «қауіп-қатер дабылы, жұртты дүрліктіру»
мағынасында жұмсалатын тілдік бірліктерге ... ... ... ... ... ... ... жұртты дүрліктіру» мағынасындағы
бірліктер адамға көбінесе дабыл, сигнал (тревога) ретінде жұмсалса ... ... ... ... мағынасындағы тілдік бірліктер оны одан
әрі деформациялап, қысып, түтіп жеп, тіпті тыныштық бермейді. ... ... ... ... ... ... тілдік
бірліктер «жүректің үрейін ұшыру» мағынасында қолданылады.
Ал адамның ішкі ... ... ... «жүрек»
концептісімен байланысты тілдік бірліктердің діни әлемдегі қолданыс ... ... ... ... ... таза; жүрегі жылы; жүрегі суық; ақ
жүрек; қара жүрек, жүрегі ... т.б. ... ... аузын ашса жүрегі
көрінеді «ақкөңіл, ақ жүрек адал, үлкен ... ... жоқ ... ... ... қасиетті» білдіретін мағынада қолданылса, қара жүрек
«нашар, жағымсыз іс әрекеттерді» білдіретін мағынада адамдардың бейнесін
бейнелеген. Одан өзге өңі ... қара ... ... де ... қара ... ... ... жаманшылыққа бейім» дегенді білдіреді. Қазақ
менталитетіндегі адамның діни наным-сенімге беріктігін, Аллаға, Алла ... ... ... ... ...... ... Орыс тілінің
әлемдік бейнесінде «жүрек» дінде маңызды рөл ... ... ... на ... «Тәңірім жүрегіңе қарайды»
Орыс халыққының інжіл кітаптарында «жүрек» пен ... ... ... ... ... Б.П. Вышеславцев көрсеткендей: «жүрек»
діни қайғырудың ... ... ... ... «Жүрексіз» адам
махаббатсыз және дінсіз адамдар бар, ... ... ... ... алып келеді» [71, 64 б.]. «Жүрек» құдайдың сөзін және ... ... ... ... одан ... ... төгіліп тұрады
деп айтқан. Онда кісінің қадір қасиетінің ... ... ... ағылшын тілінде «жүрек» компонентімен байланысты: Мысалы, Love your
heart = Lord love your heart! «құдай алдында, сұра!»; Dear heart! (God ... bless your heart!) Cross one's heart; ... ант ... ... ант ішу ... ... Bless my heart and ... Құдайым! Шын сөзім!» және т.б.
Демек, жоғарыда аталған тілдік бірліктер «жүрек» компоненті негізінде
туындаған ... ... ... ... ... ... ... мәдениетпен, халықтың әдет-ғұрыптары және салт-санасымен
байланысын түсінуге жол ашады.
Бірінші бөлім бойынша ... мен ... ... ... анықтау өте күрделі мәселе.
Тіл, ойлау, мәдениет – ... ... ... ... өзгерістерге жиі
ұшырайтын құбылыстар, оларды нақты, түбегейлі зерттеу үшін, ең ... ... қою ... ... ... ... енді олар ... «мәдениет» болмайды, яғни олар өмір сүре алмай қалады: тіршілігін
жояды, бір-бірімен байланыссыз болғандай қозғалыссыз ... ... ... тіл, ... және ... ... өте тығыз байланысты,
тіпті оларды бір-бірінен бөліп ... да ... ... олар ... те ... ... ... сәйкес өмір сүре алмайды), бұл ұғымдар үш
компоненттен тұратын бір бүтін тұтастық құрайды. Сонымен ... олар ... ... ... ... өзара байланысқа түседі, оны бір уақытта
қалыптастырады, сонымен ... ... ... ... байланысты осы
аталған үш ұғым әлемнің тілдік көрінісін түзеді, әлемнің ... ... орта ... ... ... таңбалардың жүйелі түрде реттелінген
әлеуметтік мағыналы моделінің түрлі тілдік құралдарының ... ... ... тілдік көрінісінде этникалық мәдениет «тірек» ... ... ... ... ... анықтама беруді жөн ... ... – бұл ... бір тілді ұстанушылардың болмыстың
«объектілері» туралы менталитеттік көрінісін білдіретін ... ... ... ... ... ... берілген мәдениеттің
дәстірлерінің жүйесі арқылы анықталады, оның ... ... ... ... ішкі ... ... Бұл «концептіні»
мәдениеттану лингвистикасының түсініктік ... ... ... ... қалыптасуына ықпал етеді. Лингвоспецификалық концептілер тілді
тұтынушылардың ойлау образын бірден білдіреді және оның ... ... ... ... ... ... ... арқылы өзектіленеді.
Әлемнің тілдік көрінісін зерттеудің нәтижесінде белгілі бір ... ... ... тұтынушылардың ұлттық-мәдени санасына тән заңдылықтарды, сонымен
қатар әлемнің бөліктерге бөлінуі және оны түйсіну қағидаларының жасалуы мен
өңделуіндегі ... ... оның ... және ... ... алу тәсілдеріне әсер етуін айқындауға болады. Әр түрлі
тілдерде қоршаған орта әр ... етіп ... ... Бұл айырмашылықтар
берілген сөздің саласы немесе білім көлемі, түсініктік мазмұнына байланысты
болуы ықтимал.
2 «жүрек» концептінің Қазақ, орыс, ағылшын тілдері ... ... ... ... ... ... топтары
Әлемнің тілдік бейнесі – әлемнің мәдени бейнесі негізінде қалыптасатын
болмысты, шындықты көрсетеді. Тіл – мәдениеттің бір бөлшегі, ... ... те ... бір ... ... ... Тіл әлемнің ұлттық
көрінісінде кездесетін ұғымдардың барлығын белгілей алмайды, тек ... ... ... бір ... білдіретін сөздің семантикалық қалпы да
әркелкі ... әрі оның ... ... ... ... да ... әр ... тілдердегі тілдік құралдар арқылы қабылдау және
концептуалдау барысы ... ... ... да ... ... ... Басқа сөздермен айтатын ... әр ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болады.
Аталған үш тілде, яғни қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде әлемнің тілдік
бейнесі ... ... мен ... ... болып табылатын, әрі эмоция
мен сезімнің бірігуінен кең орын алатын – ... ... ... топтарына талдау жасағанда, үш тілден жиналған материалдардың
дені фразеологизмдер болды. Себебі ... ... ... ... мен ... ... ... баға беру, сипаттау арқылы
сол халықтың менталитетін‚ көзқарасын‚ дүниетанымын аңғартады. Ол ... сол ... ... ... ... және рухани
мәдениеттерінде ғана сақталған.
Ал фразеология саласы бойынша жазылған ... ... ... ... ... [8], Ш. ... [72], Г. Сағидолда [73], Қ. Сарекенова [74],
Қ. Сарбасова [75], С. Сәтенова [15], Г. Смағұлова [19], К. ... ... ... [20] және т.б. ... ғалымдардың көлемді еңбектерін атауымызға
болады.
Әр ұлт өз тілінде дүние‚ әлем туралы түсініктерін түрлі тілдік фактілер
арқылы кесіп-пішеді‚ қоршаған ... ... ... негізінен алғанда‚
адамдар санасындағы дүниенің логикалық бейнеленуі жағынан ... ... ... ... ... ұғым ... ... толығуына әсер етеді. Сол ұғым түрлерінің ... ... ... ... ... ... әлемнің‚ ондағы құбылыстардың
тілдегі бейнесінен ұлт ерекшеліктерін танып білуге ... Ол – ... ... ... коннотациялы тіркестер.
Өйткені фразеологизмдердің пайда болуына күнделікті өмір мен өзімізді
қоршаған заттар мен ... ... ... ... бейнелі
қабылдаудың ықпалы зор.
Ғалым Р.Ә. Авакованың: ... ... ... ... ... ... оның ... арттыра түсетін, ойды бейнелеп, астарлап,
өзінің нақышымен ... ... мұра ... ... ... ... ... үлкен саласы фразеологизмдер этнос тілінің
құрамдас бөлігі болғандықтан, оларға этнолингвистикалық талдаудың ... ... ... ... ... өз ... ... халықтың
фразеологиялық қорына философиялық ойлары, дүниені танып-білуі, тұрмыс-
тіршілігі, ұлттық мәдениеті көрініс ...... [38, 57-58 ... ... отырып, этнолингвиста ғылымының негізін қалаған көрнекті
ғалым Ә. Қайдардың «Бір мың ... де ... ... метких и
образных выражений» атты этнолингвистикалық ... ... ... ... ... ... [77, 151-152 бб.] ... отырған
«жүрек» компонетімен байланысқан мынадай фраземалардың этнолингвистикалық
табиғатын байқауымызға болады:
Жүрегі тас төбесіне шығу ... ... кете ... ... ... келді».
Фразеологизм (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегі ұшып кете жаздау) қорқу,
үрейленуді білдіреді, кенеттен адамның қорқуы, ... ... ... ... жағдайда (жер сілкінісі, өрт, су басу және т.б.) ... ... және т.б.) ... қоғамда ерекше реакцияның түрі ретінде
саналады. Сондай-ақ, осы ... ... ... ... ... ... басқа
көтеріледі. Жүрек адамды бірақ тастамайды. Адамның ... ... ... іс-
әрекет жайында хабар береді. Былайша айтқанда, қорқыныш, үрей, қорқуды
сезінген адамның жүрегі ақылға жүгініп, ... соны ... ... ... ... ... ... «жүректің ең жоғарғы
деңгейге көтерілуі») ... және ... ... қолданылады. Сөйлеген
уақытта бұл коррелятивтік формадасының соңы шықты компонентімен бітеді: ...
шығыпты, ...///... шығып кете жаздады және т.б. ... ... ... ... өліп ... ма деп, жүрегі тас төбесіне шығады. Орыс тілінде:
сердце в пятки ушла ... тас ... ... ... (сөзбе – сөз
аудармасы: жүрегі аяғынан шығу). Ал ... ... My heart was in ... ... тас ... шығу; жүрегі алып ұшу» (сөзбе сөз аудармасы:
жүрегі аузынан шығу; ... ... ... ... сөз ... ... адам ... шыққан сөз».
Фразеологизм (сөзбе-сөз аудармасы: шын жүректен айтқан сөз) соматикалық
категорияға жатады. Адамға ішкі сезімін өзгертетін сонымен ... ... ... қуанышты әсер беретін мағыналы ... ... ... ... ... мағынасы сөйлемнің құпия күштерінен бастау
алады. Жүрегі жарыла жаздағандай ... адам ... ... ... ... Бұл ... құдыретінің бейнелі түрі болып табылады.
Фразеологизм, сөз компонеті коррелятивтік формадағы сөйлемдердің
жағдайын қосқанда құдырат пен ... ... ... ... ... жарды сөз айту, ...//...жүрек жарды сөзімен, ... және т.б. ...... ... ... жүрек жарды сөзі.
«Жүрек» компонентімен байланысқан І. Кеңесбаевтың ... ... ... «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», «Словарь
русского ... ... А.П. ... ... ... ... Под.ред. Л.А. Воинова, В.П. Жукова, А.И. ... ... ... словарь русского языка М. Фасмера», «Англо-
русский фразеологический словарь А.В. Кунина», «Oxford advanced ... by ... ... ... ... by D.
Halsey»Пословицы и поговорки русского народа..
Ұлттық болмыстың өзіндік бояу-бедерін әдетте ... тіл ... ... ана ... ... ... алдында терең таныту үшін
еңбек ететін көркем сөз шеберлері ... ... ... ... әдебиетте, оның ішінде поэзияда сөз әрдайым тура (жалпы ... ... әр ... ... құбылып, өзгеріп, қосымша реңк
үстеп, негізгі тілдік ... ... ... тарылтып, я кеңейтіп
қолданылып жатады, бірақ бұл құбылулар бейберекет емес, тілдің белгілі ... ... ... ... Абай ... ... Р. ... «Поэзия ғимаратының негізгі «кірпіші» – сөз. Сөз ... а) тура ... ... ә) ... 3) ... ... (97, 6 б.( – ... Көркем шығарманы, айталық өлеңді тұтас бір
эстетикалық дүние деп ... ... оның ... ... ... – поэтикалық тілін тану қажет. Поэтикалық тілдің жақсы
көрінетін жері – поэзия, өлең, жыр. ... ... ... ... ... ... құралдардың көрінісін зерттеу қажеттілігі туады,
жалпақ тілмен айтсақ, ақынның көркемдік сөз ... тану ... ... тіл ... метафора, эпитет, теңеу сияқты көріктеу құралдарының
санымен, тіпті сапасымен танылмайды, суреткердің өз ... ... ... ... ... тіл арқылы әсерлі де бейнелі түрде
көрсете білуінен танылады. Ал әсерлілік пен ... ... ... ... ... ... ... метафора теңеулермен берілмей, ешбір
экспрссивтік ... жоқ ... ... сөз ... ... мүмкін.
Әңгіме көріктеу құралдарының материалдық көрінісінде ғана емес, шығармада
сол көркемдіктің бар болуында, оның оқырман ... әсер ... ... ... осы жайтқа назар аудару қажет.
Өлең текстін талдауда жеке сөздерді нысанаға алу-белгілі бір поэтикалық
(стильдік) жүк арқалаған сөздерді айырып тануға алып барады. Ал ... ... ... ... (номинативтік) мағынасы жалпы тілдік
хабарламалық (информативтік) болса, көркем әдебиеттегі, оның ... ... ... ... ... ... яғни ... сөз мағынасы ауыспалы,
қосалқы, бояулы сипаттарда келуі ... ... сөз ... ... ие
болып, тыңдаушы сезіміне белгілі бір әсер ... ... ... Ал енді ... ... тек сол ... сол өлеңнің ішінде
ғана ауыспалы бейнелі мағынаға ие болады.
Өлең тіліндегі сөздің ... ... ... ... ... ... жаңа ... оның ішінде контекстік,
кейде окказионалдық ұғымдарын көрсету, синтаксистік ... ... ... ... ... ... аталған мәселелерді негізге алып, «жүрек» ... ... ... ... қандай мақсатта қолданған сол мәселелерге тоқталайық.
«Жүрек» сөзінің тіркесуі арқылы ... ... ... тіркес деп
алатын болсақ, тұрақты тіркестің қолданылуы жайлы былай дейді: «Көркем ... ... ... ... тәсілдердің айшықты құралы
ретінде екі түрлі қолданады: 1) ... ... мен ... еш өзгертпей сол күйінде қолдану – бұл ... ... 2) ... ... ... мен ... өңдеп, яғни транформацияланған күйінде – бұл ... ... (19, 132 б.(. Бұны ... үшін ... ... келтірейік: «Абай қаламына бір ұғымды (обьектіні) әр алуан
тұрғыдан айқындау, ол үшін эпитеттерді де, ... да ... ... ет ... жау ... ит жүрек, ыстық жүрек, ауру ... ... ... ... ... асау ... асыл ... жүрек, мұз жүрек, жылы жүрек, үрпейген жүрек, қырық ... ... жаңа ... ... ... ... (97, 7 б.(.
«Жүрек» концептісіне қатысты материалдарды жинағанда ақындардың
поэзиялық туындыларының, ... ... ... ... өзі ... ... көруге болады. Мысалы: Қ. ... ... М. ... «Дариға жүрек», Ғ. Жандыбаев «Жүректің жасы», ... ... ... М. ... «Гүл-жүрек», П. Неруда «Жүректің төрт
мезгілі» және т.б. «Жүрек» ... ... ... ... ... сөзі ... ... тіркестердің мәтінде
берілген мағыналарына қарап олар: махаббат пен сезімге қатысты; адамның
мінез-құлқына ... бір ... ... мен ... ... ... қатысты; сан-мөлшер, көлемге қатысты; адамның жас-шағына
қатысты; ... пен ... ... ... ... ... сборника В.И. Даля және көркем ... ... ... негізінде «жүрек» компонентін семантикалық тұрғыдан бірнеше
топтарға бөліп қарастырдық
Тақырыптық топ – бір саладағы тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... ... тақырыпқа орай шоғырландырылған,
топтастырылған түрлері. Бұлай топтастыру ... ... ... ... рухани-мәдени өмірдің қай саласында көбірек, қай
саласында ... ... әрі оның ... себептерін айқындауға
болады. Оларды: Адамның денсаулығына қатысты; Адамның тәбетіне ... ... ... ыза, ... ... қасірет, уайым, бақытсыздық»;
«Қуаныш, шаттық, рахаттылық, ғанибет, сүйсінушілік, көңіл көтеру»; «Қауіп-
қатер дабылы ... ... ... «Күдік»; «Жеңілдеу,
тыныштандыру, көңіл жұбату»; «Қайырымдылық, мейірбандық, мейірімділік,
рақымдылық, ізгілік»; ... ... ... ... ... ... хал-жағдай»; «Жақсылық, қамқорлық»; «Қас, кек, ... ... ... ... ... жағымды, тәтті,
ұнамды/ұсқынсыз, жайсыз, сүйкімсіз, ... ... ... деп ... ... Аталған топтардың ішінен тек ... ... ... ... сана-сезіміне, дүниетанымына тән топтарды ... ... ... Ер ... ... батылдық мағынасындағы топтар:
Адамның денсаулығына ... ... ... қатысты; «Күдік»
мағынасындағы топ.
Адамның денсаулығына қатысты:
Қазақ тілінде:
жүрек қыжылдады «Қарын қышқылының ... ... ... айтылады».
Мысалы: Ротер — Голландияның дәрісі. Оны асқазанға, бүйенге жара ... ... ... ... ... (С.
Сұбханбердиев).
жүрек кесті (тесті) «Жүректі түйнеп, қыжылдатты». ... Қара ... ... кесіп, Жатасыз жамбасыңды тақтай тесіп. Осы екен «Ұрлық
түбі — ... ... ... ... ... ... («Айқап»).
жүрегі айныды 1. «Құсқысы келді». Мысалы: Менің ... ... ... ... ... төсеп қойыпты. Әлгіден жүрегім айныды (Ана тілі).
2. «Безер ... мезі ... ығыр ... ... ... ... топырағына
баурын төсеп жатыр, жұмыстан жүрегі айнып жатқан ... ... ... 1. ... ... ... Шикі ... қанды көрсе,
жүрегі көтеріліп кетеді осы баланың (АТ). 2. «Қорықты». Мысалы: Таңданын
басыңдар, баланың ... ... ғой (Ана ... ... болды 1. «Тамақтан бейжай болды, кекірігі азды». Мысалы:
Сәресіде түннен қалған ... жеп, тағы ... ... жеп, шалдың жүрегі
күпті болып қалыпты (Ана тілі). 2. «Қорықты, жүрегі лоблыды». Мысалы: Алғаш
жер астына түсетінде, ... ... ... ... (С. ... «Қашан
шақыру келеді» деп, ажал сағатын күткендей, жүрегі күпті болып, алақол
арамза билердің әмірін, кәрін ... ... ... д и а л. ... айныды». Арасан суын ішсе, оның жүрегі
қозғалады (Шығ. Қаз., Больш.) (78, 214-218 бб.(.
Жоғарыда келтірілген мысалдардың арасындағы ... ... ... жүрегі күпті болды фраземалары адамның денсаулығынан басқа ... ... ... ... ... ... қатысты мағыналарда
да кездеседі.
Адамның тәбетіне қатысты:
өзек [жүрек] жалғады ... ... ... ... ... ... шығысымен түні бойы ұйқы көрмеген Есіркегендер бір ... ... ... отқа ... өздері қоржындарындағы азын-аулақ
астарымен өзек жалғап, күн түс ... ... ... алды
(I.Есенберлин).
жүрек [өзек] жалғады «Жеңіл-желпі ғана ... ... ... ... ... нәр қылды». Мысалы: Басқа түссе баспақшы, Уәли ... ... ... ... да ... Ол бір тәулік нәр татпай, әбден ашыққан
соң, жүрек жалғаудың қамын іздеді (Т. Ахтанов).
жүрегі [өзегі] талды «Қарны ... ... ... ... ... ... ... талып кетті (Ана тілі). Өзегі талып ет ... ... ... (М. ... қарайды 1. «Қарны ашты, жүрегі сазды». Мысалы: Мыжғылап соғып,
көк иық болып, екі қарың салдырап, ... ... ... лай ... ... ... (С. Сейфуллин). Екі күннен бері дым таппай, жүрек
қарайып отырғаны мынау! — деді ... (Б. ... 2. ... ... ойлады». Мысалы: Жауыздықтан жүрегі қарайып біткен ... тап ... (Ана ... тиді 1. «Май, немесе майлы ас ... ... ... ... ас ... шалдың кешегі тамағы жүрегіне тиіп қалыпты (Ана
тілі). 2. ... ... ... ... ... Ат ... аударыссақ
та, мені аларлық жігіт жоқ. Тартқан көкпарда, жаяу күресте, ат үстіндегі
аударыста көбінің көзіне көрініп, ... ... ... тиіп ... ... ... ... ашты». Мысалы: Таңертең ас ішпеп едім, түске ... саза ... (Ана ... (78, 214-218 ... ... hearty appetite «өте ... ... «тамақ құмар» (сөзбе-сөз
аудармасы: жүректі аппетит); мысалы: “He ate a hearty ... ... – Ол ... ... қанып ішті.
«Қорқыныш, үрей»:
Қазақ тілінде:
жүрек қалмады «Қатты қорықты, ... ... ... зор ... жан ... Жігіттер қоян болды, жүрек қалмай, Сібірдің цирктерін сілкіп
шыққан» Осыны алып отыр ояз ... (I. ... тас ... ... ... ... ұшты [шошыды], зәресі кетті
«Қатты үрейленді, шошып ... ... ... Менің жүрегім тас төбеме
шықты, қалтырап кеттім (Б. Майлин). ... ... жер ... ... ... шыға келгендей, екі-үш дауыс үздік-создық ұлып қоя берді.
Айшаның ... тас ... ... ... (С. ... Оқ ... Жайдың оғы тасталды. Жүрегі ұшып Күнайым, Ердің ... бас ... ... суып ... қоя ... ... 1. «Қатты қорықты, үрейленді».
Қуғыншылар отрядының бастығы дәл алкымда тұрғанын көріп, қашқын не істерін
білмей, жүрегі суып қоя ... (Ана ... 2. ... ... ... сол жесір қатынды» дегенде, жүрегім суып қоя ... (Ана ... су етті ... ... су еткізді «Бойын қорқыныш биледі,
үрейленді, зәресі ұшты, шошып ... ... Аузы ... өлім ... ... тұрған алты атар мылтықты көріп, Хамиттің жүрегі су ... бар ... ... ... ... (С. Сейфуллин). Атынан домалай түсіп,
құшағын аша жүгірген Кәкітай Әбішпен қатты құшақтасып сүйісіп тұр. ... ауру ... ... еді. Бауырмал жүрегі су етті (М. Әуезов). Ойында
дәнеңе жоқ, ... ... келе ... ... ... кенет су ете
қалды (3. ... ... тұра ... ... ... ... «ұлыққа,
оязға барып айтамын» дегені. Бұл Тәкежанның жүрегін су еткізді (М. ... ... ... күй Байкөкшенің көзінен жыртқыштарды да, Абайды да
жасыра ... ... ... ... жас ... (М. Әуезов).
жүрегі бүлк [солқ] етті. «Көңілі қобалжыды, қорқып, үрейленді, секем
алды». Мысалы: Жықпылдан қос атты шыға ... ... бүлк ете ... ... алып ... ... аузына тығылды, жүрегі аттай тулады
[дүрсілдеді] «Қатты толқыды». (Қорыққанда, я ... ... ... ... сәті ... айтылады). Мысалы: — Рақмет, жеңгей... білмеймін,
Бүгін менде ұйқы жоқ, Алып ұшып ... ... ... ... ... Қайын атасының келетін хабарын есіткелі, балықшы
жігіттің жолы ... ... алып ұшып жүр (Ә. ... ... ... аттай тулап, кейде буындарым қалтырап кетеді (Ғ.
Мұстафин). Барып ед, ...... ... ... ту көтеріп
тұрсың?— деді. «Қоймас, — деп, ат-жөнімді айтпағанмен», Жүрегі жүйткіп
аттай дүрсілдеді (Т. ... Тіл ... да, ... ... тұрған қасірет
хал Абайдың кеудесін от пен уға толтырған. Шайға отырса да, жүрегі аузына
тығылып, кеудеге бір ... тас ... бар ... ... ... бар (М. ... ... ... ынжық». Мысалы: Ел болуға алдымен білік керек, ... бір ... ... ... ... ғана ... теңелмейсің, Алты ауыз
азған болсаң қоян жүрек (Ана тілі). Өз көлеңкесінен қорқатын қоян ... ... ... ... ... ... де мейлі (Ана тілі).
су жүрек, қоян жүрек «Қорқақ». Мысалы: Бақсының «дәретсіз кісілерді
шолып келеді, мұныкі керемет күшті және ... жын» — деп ... ... ... ... ... ... қашан кеш болды жарықсыз, серіксіз ... деп ... ... ... да далаға шыға алмады (С.Торайғыров).
жүрегінің қабы жарыла жаздады «Өте қатты қорқу» (78, 214-218 ... ... hеагt ... into опе's mouth (или throat) – ... ... ... ... «зәресі ұшты», «зәресі тас төбесіне шықты, құты қашты»
(сөзбе-сөз ... ... ... қарай секірді (немесе тамағына));
hеагt 1еар jut of his mouth, также, make smb's heart leap out of his
mouth – ... ... ... ... «зәресі ұшты», «зәресі тас
төбесіне шықты, құты қашты» (сөзбе-сөз ... ... ... шықты).
Жоғарыда келтірілген мысалдардан «жүрек» тек қорқыныш мағынасында
жұмсалатынын байқадық. «Жүрек» концептісіндегі ішкі ... ... ... ... ... ... ... қауіп-қатер жүректі
«бұзады, құртады», оны орнынан «қозғалтады».
Орыс тілінде:
С упавшим сердцем я поглядел ему в след. Ничего, он упал ... ... кучу ... по ту ... забора (В.Каверин Два капитана) (79, 422
б.(.
«I mean it», Sally stuck to her guns though her heart sank, «I ... this sort of business ... in my house» ... «The ... (80, 532 б.( сөзбе-сөз ... – Мен дәл ... ... Бірақ Саллидің жаны аяғының ұшына дейін түсті. (сөзбе-сөз
аудармасы: жүрегі құлады), бірақ Салли өзін ... ...... ... мен төзе ... бір ... бірлікті зерттегенде кейде ол өзінің толық күшінен
айырылып ... ... ... ... Ағылшын тіліндегі
мәтіндерде себепті ... ... ... ... секіріп
жүреді.
«Ашу, ыза, қаһар»:
Қазақ тілінде:
жүрегі өрт [от] боп ... ... ... қапа ... ... ... ... жаны күйініп, Жүрегі өрт боп жанады. Уайым қып
тектесін, Көзінен жасы тамады (С. ... ... ... деп ... өз ... қия ... ... қапада, күндіз-түні жапада, жылау да
еңіреу, бәрінен де көңілі қалып, жүрегі от боп ... ... ... ... ... ... Қамар халін көріп, жаны ... Омар ғана еді ... ... ... толы, шер жұтқан жүрек». Мысалы: Басы ... ... ... ... ... де. ... ... көкірегін Сендіре алмай өтті
де (Абай). Бенде көрген бір қызықтың ... ... сұм ... ... ... ... ... не керек (Абай).
«Жүрек» концептісінің ауыспалы мағынасы – ашу, ыза, қаһар; ... ... ... ... в ... – «в порыве гнева»; с
сердцем – «в гневе, сердито»:
Барышня-то ... ... его, в ... ... и ... так ... с приступка, у беседки приступочек... Да, видно, с сердцем махнула,
он и омертвел (79, 421 ... ... ... ... ... ... компонентінің
сақталғанынан көруге болады: сердить, сержу, сердиться. Украин тіліндегі
«сердити» сөзі де ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің мағыналарын салыстырып көрсек барлық «ашу,
ыза, қаһар», осының бәріне түрткі болатын ...... [ср. ... - ... ызалану, долдану», kard - «жүрек»] (81, 605 б.(.
Орыс тілінде мынадай сөз бар ... ... ... сөзбе-сөз
аудармасы: ашу жаман ақылшы. Сонымен бірге орыс мақалы: «Не давай ... во ... во ... а ... в гневе» сөзбе-сөз аудармасы: Тіліңе
тойда, әңгімеде, ал жүрегіңе ашу, ызада ерік, жігер ... ... ... ... ыза» мағынасында қолданылатын мысалдарды
кездестіре алмадық. Керісінше орыс ... ... ыза» ... ... бір жағдайға байланысты өте ... ... ... ... ... тілінде:
жүрегіне дақ түсті [қалды], жүрегіне дерт [жара] түсті. ... ... ... ... ... ... дақ түсіп, Жасық пышақтай
майырылды (АӘ). Балам менің бұл дүниеден аттанған. Содан, қалқам, жүрегімде
дақ ... Бұл ... ... ... ... Біледі тек бала асырап,
баққан жан (Ғ. Мүсірепов). ... зар ... ... ... ... нұры, қарасы үшін, Еш дауа іздегенмен, таптырар ма, Жүрекке терең
түскен ... үшін (М. ... Мен ... ғашық жардан уәдесіздік, Өмірдің
қызығынан күдер үздік. Жылы жүрек суынды, жара ... ... ... ... ... ... дерт алды ... шалды; қайғыланды, қапаланды». Мысалы:
Боғаштың бойын өрт ... ... ... дерт алды (Ана ... ... ... жара ... салды. «Жанына жара салды».
Мысалы: Таза тас сияқтанған күміс кесек, Жапыраң секілденген таза ... ... ... Кір ... тікен тұрмыс, улы ... ... ... [тас] болды [болып қатты], жүрегі тас түйін болды.
«Көңіліне дық ... ... ... ... ... қалар кекке айналды».
Көк сиырдың кегі Дайрабайдың жүрегіне беріш болып қатқан тәрізді,— деді ... ... ... ... май ... болды. «Уайымдады, іші күйді,
қайғырды».
қара жүрегі қақ айрылды «Қатты құсаға шалдықты, қасірет шекті». Мысалы:
Қайғымен қарс ... қара ... қақ ... ... қаралы жан қабағына
қарауға да қаймығасың (Ана тілі) (78, 214-218 бб.(.
Орыс ... ... ... на ... «зор ... ... бір нәрсені қатты уайымдау»;
сердце кровью обливается «қайғы-қасірет көру»;
сердце переворачивается «өте ... ... ... ... ... ... қапа, реніш» бұл ... ... ... бар. ... ... ... өте
күшті, себебі жүректі құртады, ауыртады, бүлдіреді.
Ах, болезненно вырвалось у девушки в ответ... Сердце переворачивается у
меня от ... к ... ... ... ... М.И., ... ... не находит
Она (Татьяна) подавленным слезам,
И сердце рвется пополам (А.С.Пушкин. Евгений Онегин. 7, 13 (Михельсон
М.И., 246).
Ксения чувствовала, что ... ... за ... Она смутно
чувствовала, что здесь... было что-то ... и ... ... 21 ... М.И., ... ... «өте ауыр ... (мұндағы heart «жүрек» және ache «ауыру»);
heart-break «қайғы-қасірет, уайым, мұңсыздық» ( heart ... ... ... сындыруь»);
one's heart is broken «жүрегі шағылды; өлтірген қайғы-қасірет»;
one's heart is breaking ... ... ... ... жүрек қан
болып езілді, жүректі қайғы кернеді»;
cry (weep) one's heart out «ащы ... ... ... ... ету; ... шер ... ... аудармасы: бар жүрегімен жылап
алу);
You're very kind; I shall need a friend now. I am alone now, ... and my heart is broken ... «Stella ... (80, 533
б.(. сөзбе-сөз аудармасы: Сіз маған өте мейірімдісіз, мен қазір ... Мен ... өте ... және ... жүрегім күл-талқан болып
тұр.
Аталған үш тілден байқағанымыз «қайғы-қасірет, ... бұл ... ... жасаған тілдік бірліктер, әрі оның әсері ерекше қирату,
талқандау: мысалы ағылшын тіліндегі «біреудің ... ... ... ... ... ... алу, ... өлтіру.
«Қуаныш, шаттық, рахаттылық, ғанибет, сүйсінушілік, көңіл көтеру»:
Қазақ тілінде:
жүрегі жарылды, жүрегі жарыла ... ... ... көңілденді».
Мысалы: Әулиеге ат айтып, Қорасанға қой айтып, Қабыл болған ... ... ... ... ... ... ... (78,
214-218 бб.(.
Орыс тілінде «жүрек» сөзімен ... ... ... ... ... ... көңіл көтеру» т.б білдіретін тілдік
бірліктерді байқауымызға болады.
с легким сердцем «үрейсіз, қорқынышсыз, қауіп-қатерсіз»;
именины сердца ... ...... ... вот вы ... и ... нас ... посещением. Уж такое, право,
доставили наслаждение — майский день, именины сердца... ... ... 1, 2. ... ... ... ... ... адамның жағымды эмоциясы, «жүрегіңді»
жеңілдетеді, ... ... етіп ... ... ... ... ... қатысын әлемнің тілдік
бейнесі тұрғысынан қарасақ ұқсастық, үйлесімділіктің бар ... ... a light heart ... ... a sad heart that never rejoices ... ... жоқ жүрек –
аянышты»;
a light heart «бейғамдық, ... ... ... ... көңіл ашықтық, сауық-сайран» (сөзбе-сөз аудармасы: ... ... ... эмоциялық жағдайларға байланысты
төмендегідей семантикалық топтар белгілі болды: 1) ... ... ... ... жағдайы); 2) «эмоционалды реакциясы, толығымен
қабылдау, түсіну» (сезіну); 3) «эмоционалды ... ... ... ... ... ... қорқақтық, қайғы, мұң және т.б.);
5) «себептілік/себепсіздік уайымдау ... ... ... б) ... сапалы белгілері»; мысалы,
ішкі белгілердің туылуының аяқ астынан болуы және т.б. (ішкі, ... ... 7) ... ... бере алмайтын кездегі
эмоциялар» (тыйым салу, ауыздықтау); 8) ... ... ... ... ... соңғы, ащы, шамадан тыс, ... ... ... эмоциялардың бағытталуы» (көңілді, ызалы,
жабырқаңқы, ауыр тиетін (жәбірлейтін), үмітсіз, көңілсіз ... ... ... (тұңжыраңқы). Жоғарыдағы аталған Н.А. Красавскийдің
топтастыруын (классификациясын) негізге ала ... ... ... ... ... ... топтарға бөлініп қарастырылды
(68, 233).
«Қауіп-қатер дабылы, жұртты дүрліктіру»:
Қазақ тілінде:
жүрегі дір [зу] ете қалды [түсті] «Бірден қатты ... ... ... ... ... өзін-өзі тежеп, Кәкима мен ... ... ... да: «Мен бір сөз ... ғой, ... ел ... ... зар боласыңдар,
— деп еді, Кәкиманың жүрегі зу ете түсті (Ана тілі).
жүрегі талықсыды «Қиналып, ... ... ... ... есі ... Мысалы: Әлгі сөзді естігенде, жүрегі ... ... (Ана ... 214-218 ... ... «қауіп-қатер дабылы, жұртты дүрліктіру» мағынасында
қолданылатын тілдік бірліктер:
сердце падает ... ... ... ... ... ... үмітін үзу»;
сердце (душа) не на месте «бірдеңеге мазасыздану, өзін өте тынышсыз
сезіну»;
ад кромешный на ... ... өте ... ... сердцем (душой) «үрей, қорқыныш, мазасыздықты байқау»;
сердце не на месте «үрей, қорқыныштан қобалжу».
Ну, чтоже стали вы? Поклон, сударь, отвесьте,
Подите ... ... не па ... ... Горе от ума. 1, ... ... ... one's heart (eat one's heart out или eat out one's heart) «үнсіз
қайғыру, үрейлену, қорқу, қурау (солу), ... ... дымы ... ... ... ... азап, жапа шекті, қорлық көрді).
«Қайғы, қасірет, ... ... ... реніш» мағынасында
қолданылатын тілдік бірліктердің «қауіп-қатер ... ... ... ... ... ... ... «жүрекке» әсері өте
күшті. Өйткені «қауіп-қатер дабылы, жұртты дүрліктіру» ... ... ... дабыл, сигнал (тревога) ретінде жұмсалса «қайғы,
қасірет, бақытсыздық; қапа, реніш» мағынасындағы тілдік бірліктер оны ... ... ... ... жеп, ... тыныштық бермейді.
Ағылшын тіліндегі «қауіп-қатер дабылы, жұртты дүрліктіру» мағынасындағы
тілдік бірліктер «жүректің үрейін ұшыру» мағынасында қолданылады.
«Күдік»:
жүрегім сезеді, ... ... тұр (Ел ... ... ... ... жай тапты, күдігі сейілді» Мысалы: Теңізден
көз ала бергенде, қозы-көш жерден балықшылар ауылыны түтіні ... ... ғана ... ... ... ... түсті (Ә. Нұрпейісов).
«Күдіктену» «жүректі» улайды, әрі әлсіретеді. ... ... ... ... ... ... ... «күдік» мағынасындағы
мысалдарды кездестіре алмадық.
«Жеңілдеу, тыныштандыру, көңіл жұбату»:
Қазақ тілінде:
жүрегі талықсыды «Қиналып, әлсіреп кетті; ... ... есі ... ... Әлгі ... естігенде, жүрегі талықсып кетті (Ана тілі).
жүрек тоқтатты «Көңілін орнына түсірді; сасқалақтауын қойды; ... ... ... ... ... ... де қиын екен. Егер де тез
от ашқызбасам, қорқыныш билеген денеге қуат кірмей қалатын, соны сезіп, бар
даусыммен ... ... (Ә. ... (78, 214-218 ... ... от сердца «жанының жеңілдігін, тыныштығын байқау»;
отдыхать сердцем «жанының тыныштығын табу»;
камень с ... ... ... ... ... ... езгі, ауыр,
қиын нәрселерден қашу»;
сердце отходит «уайым, сабырсыздану, ашулануды тоқтату».
Утешила меня ты, ... ... ... на ... ... ... К.З. ... 3,1,4. Михельсон М.И.).
Тыныштық «жүрекке» «жеңілдік» әкеледі, әрі оған әсер ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай жүректің
тыныштығы ол жанның тыныштығы, яғни жүрек пен жан ... бір ... ... ... ... ... бұл ... қазақ және орыс
тілінің әлемдік бейнесі ретінде көруімізге болады.
Ағылшын тілінде жүректі жеңілдетуге ... ... ... ... ... one's heart аt rest ... ... уайымдамау» (сөзбе-сөз
аудармасы: жүректі демсалысқа орналастыру).
«Қайырымдылық, мейірбандық, мейірімділік, рақымдылық, ізгілік»:
Қазақ тілінде:
жүрекке жылы тиді ... қона ... ... Өлең — ... ... ... Қиыннан қиыстырар ер данасы. Тілге жеңіл, ... жылы ... ... ... айналасы (Абай) (78, 214-218 бб.(.
Орыс тілінде ... ... ... ... ішіне
«қайырымдылық, мейірімділік» концептісі де кіреді:
милосердие «көмек көрсетуге дайын болу, біреудің қайғысына ортақтасу,
бірге қайғырысу, аяушылық білдіру»;
умилосердить ... ... ... ... ... ... ... көмектесетін адамның жүрегі «мейірімді», «қайырымды» болу
керек.
«Сезім»:
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... шертті «Сезіміне әсер етті, көңілін аулады».
Мысалы: Соның бүріс-қырысын жазамын деп, келіншегімді көбелекше ... ... ... қалып, шымшып өтіп, сипай қағып, ... ... ... (С. ... сыры «Көңілдегі бар арман, құпия». Мысалы: Жүрек сыры ашылмағаны
жақсы (АТ).
жүрегін сыздатты. «Жанына батты, жанын ауыртты». Мысалы: Бізге ... ... ... ... егін ... мал ... ... жетік,
білімді адамдар керек бола ... ... ... ... ... ... ... Бұл біздің күнбе-күн жүрегімізді сыздатып ... — деді ... (М. ... жылу ... ... ... ... рух, шабыт берді».
Мысалы: Болғанмен, сыртым қораш, ішім ... Сол ғана ... ... ... бет пен ... ... ... Керек-ау Кәмшат соны пайым қылу (Жамбыл).
асау жүрек «Ақын бұл жерде сезімтал тосырқау-жабырқауы көп, үркек жас
көңілді айтып отыр». ... Асау ... ... Жуасыр ма еді кезінде?
Елден бір жақсы ... ... па ем ерге өзім де? ... ... 1. ... жаны ... ... уақта баланың жүрегі соқты
(Ана тілі). Осы кезде оның кеудесі бүлкілдеп„ ... ... ... әке ... ... (Ә. ... 2. ... бір кәңіл күйге
байланысты айтылады».
ұйықтап жатқан жүрек «Алаңсыз, тыныш, жайбарақат көңіл». ... ... ... ән ... Үннің тәтті оралған мәні оятар, Кейі
зауық, кейі мұң, дертін қозғап, Жас балаша көңілді ... ... ... ... «албырт жас, жалынды жүрек», Мысалы: Ол дәурен өмір ... ... түс, Ойға ... ... ... күс, Қарашы өз бойыңда түгел ме
екен, Ыстық жүрек, өң-шырай, қуат пен күш (Абай).
жүрегі ойнақшыды ... ... дақ ... ... ұялатты, көңілін білдірді» (78, 214-218 бб.(
Орыс тілінде «сезім» жүректі толықтырып тұрады:
от полноты сердца (души) «көңіл ... ... ... ... волю ... көңілі елжіреп босау, шаттану»;
принимать близко к сердцу «1) бір нәрсені өте қатты көңіліне алу, бір
нәрсеге ... мән ... «2) бір ... өте ... қызығушылықпен берілу»;
камень на сердце (душе) «ауыр, қиын сезім».
жүректе де «сезім» бар:
за сердце ... ... ... «сезімге тиісу» Мысалы: И кровь-то
молодая забыла играть в вас. Ни плеску, ни ... ... ни ... ...... чтоб за сердце брала, не слыхать в ... ... ... в ... ... ... ... сезім пайда болады:
захватило поперек сердца «жанды нәрсе үшін» Мысалы: Ну что ... так ... ... меня это не ... Я кто же ... — А там опять, как захватит поперек сердца, – кто его ... ... ... ... ... М.И.).
Ағылшын тілінде сезім жүректің «ішегінде» ойнайды:
heart-strings «жанның ішегі, өте күшті сезім».
Өзінің жүрегін ашу арқылы, сезімін білдіру: ... ... one’s heart to smb (т.ж. pour out one’s heart to ... ... ашу арқылы, сезімін білдіру» (сөзбе-сөз аудармасы: біреуге
өзінің жүрегін ашу, құю);
one's heart warms towards her (him...) «мен оған бар ... ... ... ... ... ... ... арқылы
толығады);
move (stir или touch) smb's heart «біреудің жүрегіне тиісу»;
lie at smb's heart (lie heavy), (т.ж. weigh upon smb's heart или ... heart of smbs.) ... ... тас ... ... тыныштығын алу»
(сөзбе-сөз аудармасы: жүрекке күш көрсету);
lay one's heart bare «барлық жанын ашу» (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегі
жалаңаштанды);
have smth at heart ... ... ... (сөзбе-сөз аудармасы: бір
нәрсенің жүрегінің жанында болуы);
have a soft (warm) spot in one's heart for smb. ... ... ... ... ... жылы ... байқау (бар жанымен)
біреуге көңілін білдіру, шаттану» (сөзбе-сөз ... ... ... ... (жылы) дақтың болуы);
cut (или touch) smb to the heart «жүректің жаралануы; жанына тию,
қытығына тию ... ... тию» ... ... кесу ... (go) hom to smb's heart, т.ж. go to smb's heart ... түбіне
дейін тию; жүрегіне дейін бару; тисіу; біреудің жанының үнін табу» (сөзбе-
сөз аудармасы: біреудің ... ... ... home to smb's heart ... ... ... ... босату, өткір
сезіну; жүрегінің түбіне дейін ... ... ... үнін ... of the heart «көңілі тасуы немесе толуы»;
in the fullness of one's heart «жүрегінің, ... ... ... boastful father in the fullness of his heart ever related ... of his infant as Kit never wearied of telling Barbara in the evening
time, ... little Jacob? ... ... Қандай әке болса да
баласының ғажайып істерін өзінің мақтанышы етіп көрсетеді, мысалы, қандай
Кит ... ... ... Джейкобе жайындағы әңгімесін шаршамай
айта алады? (Ch. Dickens, "The Old Curiosity Shop"), (80, 535 б.(.
Сезім жүректі ... ... ... қуаты күшті болса, жүректің
қызуы (температурасы) да сондай жоғары болады. Аталған үш тілден «жүректің»
көзінің ... ол ... ... байланысты екендігі айтылады. Орыс
тіліндегі «душа» сөзі жүрекке қатысты айтылатын функциялардың ... ... ... тілі мен ... тілінде көбінесе тікелей «жүрек»
сөзімен байланысты атқарылады.
Ағылшындардың әлемнің тілдік ... ... алып ... ... – үй. Үй – ол қасиетті, киелі, ... ... ... ... ... Жүрегінің үйіне дейін кіру –ол адамның жан дүниесіне ену.
«Махаббат»:
Қазақ поэзиясының ең жарқын ...... ... ... ойын, ішкі сезімін, сағынышы мен ... ... ... немесе кейіпкерлер сезім құшағында, «жүрек» тербелісінде мас
болып, басы айналған ... ...... ... ... ... т.б. деген махаббат болып кете ... ... ... ... ... сөз ... Махаббат сәтті, сәтсіз болуы мүмкін. Бұл
тақырыптағы ... ... ... ... ... ... өте көп
болып келеді. Өйткені қазір «жүрек» сөзі «махаббат» ... ... ... ... те ... Ақындардың шығармаларындағы «жүрек»
сөзі образдық немесе тура мағынасында да қолданылатын тіркестер бар.
Қазақ тілінде:
жүрегіне өрт түсті. ... ... ... ... Қор ... Жүрегіме түсті өрт. Тайды аяғым ескі ... ... ... дерт ... жанды «Ғашықтықтан іші елжірей өртенді». Мысалы: Жүрегім жанып
болған соң, Суға ... ... ... жүрек «Албырт жас, жалынды жүрек». Мысалы: Ол ... өмір ... ... түс, Ойға ... ... қиялдан күс, Қарашы өз бойыңда түгел ме
екен, Ыстық жүрек, өң-шырай, қуат пен күш (Абай) (78, 214-218 ... ... ... ... ... сөзі ... үш
тілде де кеңінен қолданылады. Мысалы: Жар нұрына мас ... ... ... күн (Қ. ... Жанған жүрек, жасты көріп, Көңілі сенгіш
перизат (М. Жұмабаев); Оларда отты жүрек жоқ, ... ... ... жоқ ... Уланған жүрек, жан күйед, Ішім ... ... ... ... Зор ... махаббатты жүрек бір (С. Сейфуллин); Жібектей
жырға толы жүрегімді ой, Ал мен іштей ... тұр едім ғой. ... ... жүрек жоқ нәрселерге шөлдейді (М. Мақатаев); Сезгіш
жүрек, ... ... Жыр ... ... (С. ... ... құштар
жүрегімді, Аямай, жаулап алса жалғыз адам (К. Ахметова); Күндіз-түні ... сен ... Сен ... ... ... жырлайды.(К. Ахметова); Адам,
саған аналық ... ... ... ... көз ... (Ф. ... осынша алыстадың, Өліп-өшкен жүректі ... ... ... ... оты көп ... ... ... жандардың, Жалын жүрегі далаға ғашық (Ф. Оңғарсынова);
Елеңдеумен көз ... ... ... ... жүрегім, бүкіл денем
(Ф. Оңғарсынова); Сенің де, ... ... де, Таба ... ... тұрдым емін (Ф. Оғарсынова); Балғын жүрек соншалық кұштар еді, ... ... ... лебі (Ф. ... Мен асылы ауырған
жүрегімнің, ... ... ... емін (Ф. ... Жастық жүрек
елжіреп, Сағынамын, жан-жарым (Қ. Аманжолов); Сағынған жүректің, Тарқатты
мұңын бір (Қ. ... ... бір ... ... жүрек, Алла білер,
пенде боп бал ашпаймын.(Қ. Нұрлан); Тыпыршып кеудесінде ыстық жүрек,Заводқа
алып ұшты, жүрші, жүр деп (Қ. ... Шерт сен де ... ... ... ... жаным балам (Қ. Күзембаев); Беймаза жүрек ... ... ... деп ... ... ме? ... Жалғады міне, Үзіліп кеткен жүрек дыбысын (Қ. Күзембаев); Шоғы
бар жүрегімнің ... ... ... ... ... ... ... тілеп, талпынған жүрек, Әуреге неге ... ... Екі ... ... ... ... ма, ... жоқ па
бір келісім (Т. Молдағалиев); Ішінен ... ... ... ... ... менің (М. Мақатаев); Жыл емес, маған қымбат бір сағатым,
Жабыққан ... сыр ... (М. ... ... ... ... гүл
шығып, Шала-жансар жүректерде, Сенім отын тұтаттың (П. Неруда); Мен
өлмеймін, Жанартау боп ... ... ... ... бұлақ боп шапқылайды
(П. Неруда); Найза сұққан жүректің, демі естіліп тұрады одан. (П. ... ... ба ... Адам бейне қара тас, үн шығарар
жайы жоқ өлікпен бірдей (П. ... ... сен ... ... ... зары қалды (Қ. Бекхожин); Ләззатімнің бұлағындай дүбір бір сәтке,
Алау басқан жүрегімді күнім деші бір ... (Қ. ... ... ... жан ... (Қ. Бекхожин); Тербетіп үміт күткен жүректерді,
Жабырқау ... ... ... (Т. ... ... сапар шектің, Өміршең жүректерді қанатың ғып (Ғ. ... ... жыр ... Жеті түнде көзіме күн түнейді (Ғ.Жандыбаев);
Қия алмай жазын, ... ... (Ғ. ... ... үн ... бұл да. Жауапсыз жүрегімнің сұрағы ма? (С. Асанов); Өкінген жүрек,
опынған жүрек, Қаншамажыл ... ... ... Күн ... ... ғой, ... тартқан қалқам-ау назың мына (С. Асанов); Тағы да ... ма, ... ... ... (С. Асанов); Аптыққан жүрек басылса, Араққа
мас бол, жатпа құр (Ш. ... ... ... ... ... ... ұқты , ұлан ұқты (С. ... ... ... ... ... өткенде зулап ағып (К. Ахметова);
Жылы жүрек суынды, жара түсті, ... ... ... күн ... ... ... деп отқа көмдім, От жүрегім жанбады (Ш. Құдайбердіұлы);
Жүрегім - ... от ... ... нұр ... ... (К. ... ... аптыққан жүрек, сағынған жүрек, тулаған жүрек, ғашық
жүрек, сүйген жүрек, ыстық жүрек, өліп ... ... ... ... ... т.б. ... адамдардың бір-біріне деген ыстық
сезімін, ынтықтығын білдірсе, қиналған жүрек, қансыраған ... ... т.б. ... ... жандардың сезімдері бейнелеген. Барлық
тіркестерде берілген негізгі ... сема ... ... ... Айта кететін
бір жайт, «аққу жүрек» дегендегі аққу құс – қазақта махаббат символы болып
келелі. ... ... қос ... ... Осы символды ақындар да
өлеңдерінде сәтті қолдана білген. Сүйген жүрек, ... ... қос ... ... бұрыннан қалыптасқан тіркестер болса, күн ерітпес жүрек, алау
басқан ... ... ... ... ... ... жүрек, мас жүрек т.б.
тіркестер образ жасау барысында пайда болған тіркестер.
Орыс тілінде ... ... ... ... мынадай мысалдарды
айтуымызға болады:
отдать руку и сердце «күйеуге шығуға келісім беру»;
покорять сердце «өзін жақсы көруге, сүюге көндіру»;
войти в ... ... ең ... ... ... болу, біреудің көңіліне
қатты жіпсіз байлану»;
находить доступ (дорогу путь) к сердцу «бір адамға көңілі ауып, қатты
ұнатуы; ... қол ... на ... ... «1) ... ... «2) ұнату, сүю»;
отдавать сердце «біреуді сүю, жақсы көру»;
открывать сердце «1) жасырын сырларын, сезімін, уайымын ашық ... ... ... ... ... ... үстінде «сүю, жақсы көруге» қатысты материалдарды ... ... ... ... ... ең ... «жүрек» концептісіне
апаратын, яғни нақтырақ айтсақ «сүю, ... ... ... жолды тура
табу. Сүю және оның сүйіктісі болу ол бір бірінің ... ... ... ... оттай лаулап жанады:
(И) сердце вновь горит и любит от того,
что не любить оно не ... ... ... М.И..)
Бірін-бірі сүйген жүрек сезімтал келеді:
Сердце сердцу весть подает.
Сердце сердцу весть подает. И у Лизы новый братец с мыслей не ... 1, 8. ... ... тілінде:
steal smb's heart «біреудің жүрегін жаулап алу»;
lose one's heart to «1) өзінің жүрегін біреуге ... ... ... ... give one’s heart to smb)»; «2 бір ... көрсе қызарлық жасау, бір
нәрсені жақсы көру» (сөзбе-сөз аудармасы: біреуді немесе бір ... ... smb's heart ... ... қол жеткізу; біреудің жүрегін
жаулап алу» (сөзбе-сөз аудармасы: біреудің жүрегін жеңіп ... ... ... жүрегіңді жоғалтасың, бірақ оның орнына сүйікті
адамыңның жүрегін аласың.
«Махаббатқа» қарсы шығу мүмкін емес.
follow the dictates of one’s heart ... ... ... ... аудармасы: жүректің әмірін орындау);
She grew to womanhood, аnd gave her heart to one who could not know ... ... "The Old ... Shop"), (80, 535 б.(. ... Ол ... қыз ... және ол ... сол байлықты бағалай
білмейтін бір адамға ұсынды.
Жақын адамдар «жүрегіңнің» жанынан табылады:
lie near one's heart (of) ... ... ... ... ... ... жақын жату).
Орыс тілінде адамдар бір біріне рухани жақын болса, ал ағылшын тілінде
«жүрегімен» жақын болады.
Махаббатты ұмыту ... ... heart that once truly loves never forgets ... ... ... ... шын жүрегімен сүйген махаббат, ешқашан
ұмытылмайды).
«Зәбір, жәбір, өкпе, реніш»:
Қазақ тілінде:
«Жүрек» компонентінің құрамына «реніш» концептісін де кіргізуге ... сара ... ... ... ... қарс ... ... — кейде наркескен, Жүректі сара тіледі. Ойланбасаң, жаның жай,
Қысыла қында жүреді (І. ... ... ... ... ... қаймықты, шошыды, сескенді,
запы болды». Мысалы: Сыртта тықыр естілген соң, ... ... ... ... бөлмеге кіріп, есігін қақты (С. Мұқанов) Сонда мені алып ... ... осы ... ... ... біраз жүрді де, жүрегі шайлыққан
жаралы құстай тайқи ... ... қона ... (Ә. ... ... үстіне бірі орнаған үйдей екі тас қана қалды. Бірақ, оған шығу ... еді. Егер ... ... ... ... ... ешқандай бұдыр жоқ. Осы
араға келгенде Сейтеннің де жүрегі ... (М. ... Қарт ... ... ... ... ... жаздады. Қайтқан күнде де Марияның жүрегі
шайлығар емес (Ж. ... тиді 1. ... ... ... ас ... ... ... Майлы
ас жемеген шалдың кешегі тамағы жүрегіне тиіп қалыпты (Ана тілі). ... ... ... тиді». Мысалы: Ат үстінен аударыссақ та, ... ... жоқ. ... ... жаяу күресте, ат үстіндегі аударыста
көбінің көзіне көрініп, ... ... ... тиіп ... ... ... ... көңілі қалды» (78, 214-218 бб.(.
«Көңіл-күй, хал-жағдай»:
Қазақ тілінде:
жүрегі қарс айрылды «Қайғыдан катты күйінді, өзегі өртенді». ... ... ... ... ... атың жаман-жәутіктерге қол
жаулық болды-ау! ... ... ... бай мен ... жүрегі қарс
айрылды (Б. Мұқай). Әлиза әлі ... ... ғана ... ... ... ... ... «а-аһ!...» деп, жүрегі қарс айрыла күрсінеді
(Ә. Нұршайықов).
жүрегі май ... ... ... ... қобалжыды,
тынышсызданды». Мысалы: Мұз үстінде жүрген күйеуін ойласа, жүрегі ... ... қоя ... ... ... үйде отыра алмай, сыртқа шықты
(Ә. Нұрпейісов).
мұз жүрек «Суыған, өмірден торыққан». Мысалы: Өлі бойға жан ... ... ... нан. Мұз ... май ... Еріп, от боп күйді жан
(Абай).
жүрекке [жүрегіне] ас батпады «Сабырсызданды, көңілі орнына түспеді,
көңілі күпті ... ... ... ... ... Жұрт ... ... қоштаса бастады. Қолдан келер іс жоқ. Салқын қанмен елдің ... ... ... ... ... ас батпады (С. Сейфуллин). Сіз жатқанда,
сол секілді күйменен, Батпай ... ... ... ... ... «Көңілі қобалжыды». Мысалы: Сары атанның үстіндегі
Қазтайдың да көңілі боздап келеді. ... ... ... тығылғандай болды
(ҚӘ).
жүрегі [көңілі] орнына түсті [орнықты] «Көңілі жайланды, ... ... ... ... ... не қуанышы басылып, өзіне-өзі ... ... ... ... Я, ... ... ... мен де адамның
баласы едім ғой, — деп, жүрегі орнына түскендей боп, аз ... ... ... ... көкірегіне басып отырып қалды (М. Әуезов). Теңізден көз ала
бергенде... үш ... ... ... ... ... ... Осыдан
кейін ғана Судыр Ахметтің жүрегі орнына түсті (Ә. Нұрпейісов). Сыяз бар
десе жүрегім ... ... ... сыр ... Құр ... (Абай).
жүрегіме жұдырықтай боп тұра қалды, Жүрегіме инедей қадалды. «Көңіліме
дық ете қалды». Мысалы: Шіркін неме, кісінің көңіліне қараса нетті, ... ... дүңк ... сөзі жүрегімде жұдырықтай боп тұрып ... ... лүп етті [ете ... 1. «Бір ... жай ... ... Мысалы:
«Адастым-ау!... Адасқаным ғой, енді!» деген сезім Айшаны биледі. Сөйтіп
келе жатқанда, оң жақтағы адырдың ... ... ... ... ... Айшаның жүрегі лүп ете түсті (С. Сейфуллин. 2. «Кенет ... ... ... ... ... жүрегі лүп етті де, ізінше
дүрсілдеп, жиі соғып кетті... (3. ... ... ... жоқ, ... көнген көңіл». Мысалы: Сенісерге
жан таба алмай, Сенделеді ит жүрек. Тірілікте бір қана алмай, Бұл не ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Қан жүрегім қайғылы-
шу, Қайрыла кет сен ... ... ... ... [қобалжыды] «Батылы бармады, ... ... Бір ... қалғанша керек. Осыған жүректерің
дауалай ма? (Ғ. ... Түу, ... ... ғой, ... Сені ... ... ... – деген Күлшеге Кәшкен: Немене, жүрегің дауаламай ма? Жазған
құлда ... бар ма, ... ... ... (М.И.). Жүрек қобалжымай,
табан таймай, қасқайып тұрып, салысуға шыдастық. Би ... ... ... (78, 214-218 ... ... ... көңіл күй «жүрекке» қатты әсер ететін бейне
тәрізді:
скребет на сердце «біреуге ... ... ... ... от ... «аяқ ... ... болатын үрей (қорқыныш, абыржу,
үрейлену), жамандықты сезу, бақытсыздық»;
кошки скребут на ... ... ... ... ... жабырқаулы,
тынышсыз (мазасыз, алаң болу, дамылсыз), алаңдау (үрейлену, абыржу)»;
Қатты уайымдау бір ... ... ... ... волнение приводит к
тому, что:
сердце горит «қатты абыржу, ... ашу ... ... ... ... ... маслом по сердцу «өте ... ... ... ... ... ... рақаттылықты көрсету (ғанибет, сүйсінушілік, рақаттылық,
риза болу), рақаттану (ләззат, ... во мне так и ... мне было ... стыдно и весело: я
чувствовал небывалое волнение (И.С.Тургенев Первая любовь, Михельсон М.И.).
Қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... В ... ... заставляет сердце «прыгать».
«Жүрегі құлады» рухани құлдырау жайында айтылады:
Когда встревоженная выходкой Наташи, она ... к ... ... у ней
так и упало... (Мельников. На ... 1, 14, ... М.И.). ... упало», «дух упал»).
Мұндай жағдайда, «жүрек» өзіне барлық ... ... бере ... адам ... бір ауыр ... ... кезді, ағылшын тілінде
«жүрегі» ауырады, жапа шегеді (уайым-қайғы шегеді) деп айтады:
heartsickness «қатты қиналу ... азап ... ... ... ... және sickness ... a heavy (sore) heart ... жүрекпен»;
Керісінше, «жүректің» қуантуы, демек ол адамның қуануы:
cheer (delight, gladden, rejoice, warm) the cockles of one's ... do one's heart good) ... ... ... ... ... ... қуанту: Мысалы: То see you all so happy cheers the ... my heart — Мен, ... ... ... ... ... шын
жүректен қуаныштымын (80, 530 б.(.
«Жақсылық, қамқорлық»:
Қазақ ... ... ... тебіретті». Мысалы: Жынды жастық
жүрегімді тербейді, Жүйрік қиял у толтырып кернейді. Бұл ... ... ... де, Жан иесі ... ... келмейді (Қ. Бекхожин).
жүрегі тебіренді «Елжіреді». Мысалы: Ақ жүрегін тебірентіп, Ер көңілін
желдентіп, Ақ сүйектің ... Қара ... ... ... ... (М. ... ... жүрегі еріді [жылыды, жібіді] «Жаны ашыды, көңілі
түсті, аяды; ... ... Сені біз жар ... ... ... ... еріп, тәуір еттік. Түбінде сен тұра алмас ... ... ... біз де ... (Абай). Бұл сөзді естіген соң, менің ... қоя ... (С. ... Зураның бетіне қадалып еді, оның ... бір ... ... ... тұр ... Соны көрген соң ғана, Балкияның
жүрегі жыли ... (Ә. ... – Жер, ... бірден қозғалып, Таулар мен
тастар жібісін. Ойлаған ойлар толғанып, Мұздаған жүрек ... ... Қара қасы ... ... ана қарады. Қараған сайын жүрегі,
Елжіреп, еріп барады (Ә. Сәрсенбаев) ... ... ... ... ... ... Хат екенін білдім. Жүрегім елжіреп, ... ... да ... тұр ... ... ... оқыдық (Б. Майлин) (78, 214-
218 бб.(.
«Жақсылық, қамқорлық» бұлар бірін-бірі толықтырып тұратын бірліктер.
Әлемнің тілдік ... ... ... ... ... ... халықтың мінез-құлқына, болмысына, сана сезіміне, рухани ... ... ... мінездемелерді толықтырып, әрі ерекшелендіріп
тұратын тілдік бірліктер.
«Жүрек» компонентінің құрылымына келесі концептілерді кіргізуімізге
болады:
добросердечие ... ... ... ... ... мейірімділік, рақымдылық, қайырымдылық,
ізгілік, қамқорлық»;
простосердечие «ақ көңілділік, ақ ... ... және ... ... ... ... ... жұмсақ
көңілді»;
сердцещипательный «сезімтал, ... ... ... ... қайырымды, жұмсақ «жүрек» – адамның қайырымды мейірімді
екендігін және жүрегінің мейірімді, ... – әрі ... ... это ... ... ... ... и сердце золотое...
(Гр.Л.Толстой. Анна Каренина. 1,17, Михельсон М.И.).
Жүрек – мейірімділіктің символы:
После тяжелой болезни граф Иван ... ... ... меня ... ... На ... мой ... он утомлял себя, принимая иногда по 300
просителей в день, тогда как у него есть ... он ... не все ... самостоятельно решать товарищ. — Так передавали бы Вы ему хотя те
дела, которые он ... сам ... ... я... Задумался Иван Давыдович
на минуту и, ... руку к ... он ... мне: да ведь ... ... М.И., Мои воспоминания).
Ағылшын халқының әлемдік тілдік бейнесінде ... ... ... оттай жанады:
heart warming «жылы, жайдарлы, жанды жадырататын» (heart «жүрек» және
warm «жылу»);
Ал суық жүрек ол ... ... ... ... ... ... қатыгездік, рақымсыздық»
(cold «суық» және heartedness «сшын көңілдік, ақ пейілдік, шын жүректік»).
«Ашу, кек, өштік»:
Ағылшын тілінде әлемнің ... ... ... кек, өштік» ол жүректі
өшіктіреді:
heart-burning «наразылық, өкініш, ыза; қызғаныш, жасырын қызғаныш»
(сөзбе-сөз аудармасы: жүректің өртенуі);
heart-burn ... ... ашу, кек, ... кек, ... ... әкеліп соқтырады.
Орыс тілінің әлемнің тілдік бейнесінде ашулы адам – ... без ... ... ... қара ... ... ешкімге мейірімі жоқ». Мысалы: Жанға жақсылық
ойламайтын, жүрегі қара наданнан сақта (ШС).
қара жүрек «Рақымы жоқ қан ... ... ... ... ... қан ... қара ... апат келмей құтылу жоқ,— деді Ажар
(Ана тілі). Доллар иесі қара жүрек ағылшын ит жаннан айырылам деп ... ... үш ... ... арасына келе алмады ... (78, 214-218 ... ... ... ... ... сезімнің актуализациясының
күштілігі үшін «жүрек» концептісі қолданылады: ненавидеть всем сердцем.
«Әдемі, жанға жайлы, сүйкімді, жағымды, тәтті, ұнамды/ұсқынсыз, ... ... ... ... ... ... адамның түр-әлпеті мен жас мөлшеріне берген
бағасы, сипаты сол ... ... ... ... мен ой өлшеміне қатысты.
Қазақ тілінде шақты білдіретін сөздер «сәби, жігіт, қыз, қарт» деген сөздер
мен «жас, көне» т.б. сын ... бар ... ... Осы ... ... сөзі ... ... тұрғанымен белгілі бір адамның жастық-шақтық
семасын ... ... ... ... ... ... ... оның, Кеткенін мәңгі
сапарға (Ф. Оңғарсынова); Қыз жүрегін жігіттер байқап ... ... ... (Ф. ... ... менің назды қарт жүрегім, Шалқы бір
әнмен, күймен, қарындасым (Қ. Бекхожин); Көпті көрген ... көне ... ... отыр ... тербетіп (С. Сейфуллин); Жас жүрек жайып саусағын,
Талпынған шығар ойға алыс (Абай); Жолбарыстай атылып тізгінді ... ... қыз ... жігіт жүрек (М. Мақатаев);
Балалық жүрек, жас жүрек, қыз ... ... ... көне ... қарт
жүрек деген тіркестерден адамның жас мөлшерін байқауға болады. ... ... ... ... ... ... ... да көрініс табатынын
да байқауға болады.
көз ашып, ... ... ... ... ... тазартады». Мысалы:
Ойлану — ескек жылы жел, Көңілдің алтын жүрегі. Көз ашад, жүрек жуады, Бұлт
қуа, тұман ... (I. ... ... 1. «Ак, адал ... ... Құп ... сізге жақпас, Ескі
жара білтелеу. Ақ жүрегің енді ... ... жоқ қай ... ... ... адал ... келетін жан».
жүрегінде [көкірегінде] оты бар. «Еті тірі, өткір, өжет, зерделі».
Мысалы: Жүрегіңнің оты бар бала ... — деп, той басы ... ... ... (І. ... Қара ... қаңғыған, Қас надан нені ұға
алсын? ... оты бар ... ойлы ер ... ... (78, ... тілінде әлемнің тілдік бейнесі негізінде түсіністік ол ... ... по ... ... ... ... (душой) «1) шексіз, шын, адал, ыстық»; «2) өте қаттыочень
сильно (хотеть, стремиться)».
Ағылшын тілінде де әлемнің тілдік бейнесі жүрек арқылы ... one's heart (soul) ... ... ... аудармасы:
өзінің жүрегінен кейін);
from the bottom of one’s heart «шын ... ... - сөз ... ... ... ... бірліктер «жүрек» компоненті негізінде туындаған
семантикалық топтарды ... ... ... ... болмыспен,
тарихпен, рухани мәдениетпен, халықтың ... және ... ... жол ... ... ... семантикалық өрісі
Лексика жүйесіндегі лингвистикалық, экстралингвистикалық белгілер
негізінде топтасатын сөздер тобы лексика-семантикалық өріс ... ... ... Ю.Д. ... ... сөздік қүрамы – ретсіз үйіліп
жатқан бірліктердің ... ... Ол ... мағыналық ортақтығына
байланысты біріккен бірнеше өрістерден тұрады» – десе (82, 52 б.(, «Өрістік
құрылым – ... ... ... ... ұйымдасу үрдісі»,
– деп В.Москович те атап көрсетеді. Э.В. ... да ... ... ... құрамды толықтай анықтауда ең нәтижелі тәсіл – қазіргі
таңдағы тіл ... кең ... ... ... ... ... – деп
пайымдайды (83, 14 ... ... өріс – ... ... ... бірі ... ... Бұл ұғым лексикалық семантиканың басты
мәселесін шешуде лексиканың ... ... ... қағидаға
негізделген. Себебі, өрісті және оның ... ... ... жекелеген күйінде емес, жүйеленген бір топ ... ... ... жүйелілік пен тілдегі жүйелілікті үйренудің
қажеттілігінен тілде ... рет өріс ... ... ... ... ... ... ғылымынан енген, оны
психология, биология, социологияда бұрыннан-ақ қолданылып келген.
Тіл білімі ғылымы өрісті зерттеу тарихына бай. Өріс ... ... ... көзқарастарымен, түрлі пікірлерімен тіл біліміне ХХ ғасырдың бас
кезінен-ақ ене бастаған. Бірақ та ... ... ... ... ... Өріс ... тілдегі сөздердің бір-бірімен
мағыналық байланыстарын айқындауға негізделген ортақ идеяны ... ... ... ... Осы ... алғашқы
пікірлердің бірін Ф.де Соссюрдің еңбегінен кездестіреміз, ғалым: «...қандай
да болмасын ортақ белгілері бар ... ... тыс адам ... ... жэне ... ... ... қарым-қатынастарға
түседі», – дейді (84, 55 б.(. Бұл пікірдің өріс ... ... ... деп ... ... бар. ... терминін алғаш болып
лингвистикаға неміс ... ... ... ... өріс ... тіл ... Г. Ипсен қолданған болатын. Сонымен, лексиканы семантикалық өріс
арқылы зерттеу идеясы Й.Трирдің ... ... ... Оның ... ... ... ... тілдің ішкі формасымен тығыз байланысты
болды. Сонымен қатар ол Ф.де Соссюрдің тілдік мағына туралы ... ... ... ... торы ... ... Бұл Э. Лендвайдың өзге пікірлерді ... ... ... ... ... семантикалық микроөрістерінен
көруге болады. Олар лексикалық жүйе мен өзге өрістерден біршама оқшауланып
тұрады. Э. Лендвай ... ... ... ... ... ... ... осы автордың мысалының бірін келтіре
кетейік. Архисемасы «цвет» болатын өріс белый, черный, красный, голубой,
синий. Ғалымның тіркесімділік ... да өріс ... ... ... Мәселен, «түстер өрісіне (ненің) түсі, ...түсті ... ... ... ... бояу ... тіркесімдер де жатқызылған.
Семантикалық өрістер бір-бірімен ... және ... ... ... ... шеңберінде антонимдік,
синонимдік т.б. лексика-семантикалық қарым-қатынастар орын ... ... өріс ... ... зерттеулер мен талдаулардың қол
жеткізген нәтижелері ғалымдарға лексика-семантикалық ... ... мен ... ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік берді. Мәселен,
И.А. ... ... ... В.Г. Адмони, Е.В. Гулыга,
Е.И. Шендельс, А.И. Кузнецова және А.В. ... ... ... өріс концепциясының негізгі, басты белгілеріне мыналарды жатқызады:
▪ өріс бір-бірімен жүйелі байланысқан ... ... ... құраушы бірліктердің мағыналары ортақ болып, тілде бірдей
қызмет атқарады;
▪ өріс біртектес және әр ... ... ... өріс кем ... екі ... ... өріс тік және ... байланыстардан түзіледі. Тік байланыс
микроөрістердің құрылымы, көлденеңді байланыс – ... ... өріс ядро мен ... ... ... ... ... өзге бірліктермен салыстырғанда ядролық
бірліктердің орны ерекше. Олар өріске міндетті болып саналады.
... ... ... ядро мен ... ... ... жартысын ядро атқарады, ал қалған бөлігі периферияның
үлесіне тиеді.
▪ ядро мен ... ... ... айқын болмайды.
▪ өрістің бірліктері бір өрістің ядросына және ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі өрістер бір-бірімен жапсарласа орналасып, өзара тығыз
байланыста болады (85, 38-39 бб.(.
А.В. Кузнецов лингвистикалық энциклопедиялық ... ... ... ... ... және білдіріп отырған
құбылыстардың ұғымдық, заттық ... ... ... ... ... ... бірліктердің жиынтығы» – дейді
(86, 380 б.(. З.Н. Вердиева өріс ... бір ... ... әр ... сөз
таптарына қатысты сөздердің жиынтығы десе, ал Н.Ф. ... бір сөз ... ... бір ... ... ... қандайда бір тобын сөздер тобын
қарастырады (83, 18 ... ... ... ... ... пікірлеріндегі
ортақтық, ол – лексика-семантикалық өрістің ... ... ... семантикалық компоненттің негізінде біріккен қандайда бір тақырыпты
қамтитын сөздердің ... ... тіл ... өріс ... алғашқылардың бірі болып М. Оразов
сөз еткен болатын. Зерттеуші өзінің монографиясында өріс ... ... ... «Бұл ... тіл білімінде алғаш қолғандар Й. Трир, В.
Порциг, Г. ... ... Олар ... теорияларының негізі етіп
В.Гумбольдтің «ішкі формасын» алады да ... ... ... ... ... ... заттардың өздеріне не таза ойға,
ұғымға сүйенген» (87, 154 б.(, – деп ... Бұл ... ... ... ... тілге тиек етеді. «Қазіргі ... ... ... деп ... еңбегінде М. Оразов лексика-семантикалық топтарға
бірігетінін айтып, осы топтарға бірігудің мынандай шарттарын көрсетті:
▪ бір лексикалық-семантикалық ... ... ... ... ... мағыналық сыңар (семалар) арқылы байланысып жатуы керек;
▪ бір лексика-семантикалық топтың компоненті болып саналатын сөздер
өз дербестігін сақтауы керек.
▪ бір лексика-семантикалық ... ... ... бірі екіншісін
мағыналық жағынан толықтырып, ұштасып жатуы керек.
▪ антонимдік, синонимдік сыңарлар да белгілі бір лесика-семантикалық
топтың аясында ... ... ... ... семантикалық топтарға бөлініп,
сатылай байланысып жатады.
▪ лексика-семантикалық топтың құрамындағы сөздер бір сөз ... ... (88, 17-18 ... ... бұл ... негізінен бір ғана қалып етістіктерінің
қалыптасуын, мағыналарының даму жолын талдауға ... Оның ... ... ... айтылған ойлары қазақ тілі біліміндегі алғашқы
бастамалар ғана. Ғалым болашақта лексика-семантикалық топтардың ... ... ... байланыстарды, олардың лексика-грамматикалық
табиғатын жан-жақты ашу керектігін айтады. Қазақ теңеулерін зерттеген ... ... ... типтеріне тоқталғанда, семантикалық өріс
бойынша қарастырған. Ол ... ... ... ... ... ... бірін ассоциациялық топ деп алдық. ... ... ұғым ... ... да, орыс ... да ... Рас, аталмыш еңбектерде бүл ұғым белгілі бір сөздердің басқа бір
сөздермен тіркесу мүмкіндігімен байланыстырылса, біз оны ... ... ... ... ... және ... аяларының кеңеюімен
байланыстырдық» (89, 192 б.( Ғ. Хасанов « Сөздің лексикалық мағынасының
құрылымы» деген еңбегінде: ... өріс ... ... тіл ... ... ... мәселе. Семантикалық өріс лингвистика өкілдері,
оның ішінде лексикологтардың басты зерттеу тақырыбына айналған ... ... ... ... кезде ғана қарала бастады», – дей отырып, «семантикалық
өріс-белгілі бір ... ... ... принциппен үйымдасқан,
бір ортақ сематикалық компоненті бар, бүтін құрылымды құрайтын, толып
жатқан ... ... – деп ... ... (90, 166 б.(. Н. ... байланыс түрлері» деген зерттеуінде ... өріс өз ... ... ... ... ... ... біріктіретін және тілдің жүйелілігін айқын
бейнелей ... ... ... ... ... деп есептелініп,
тілде шындық болмысты бейнелеп бір бүтін қүрылымды түзетін, бірліктері
әртүрлі лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... біріккен сөздер тобы ретінде анықталады.
Лексика-семантикалық байланыс түрлері лексика-семантикалық өріс тұтастығын
қамтамасыз ететін жэне оның ... ... ... ... болып
табылады» (83, 9 б.(, – деп, дене мүше атауларының арасындағы ... ... ... ... ... ғалымдардың өріске берілген
анықтамалары мен өріс туралы айтылған көзқарас-пікірлерге шолу ... ... ... ... анықтаймыз: Лексика-семантикалық өріс –
тілде шындық болмысты бейнелеп, бір бүтін құрылымды түзетін, ... ... ... ... ... антонимиялық т.б)
лексика-семантикалық қатынастармен байланысып жататын ортақ семантикалық
компонент негізінде біріккен ... ... ... өріс теориясына
берілген ғылыми тұжырымдамаларды негізге ала ... ... ... ... ... ... лексика-семантикалық өрісіне
талдау жасалынды.
«Жүрек» концептіндегі «үміт» компоненті
Жүректегі үміт оты өшпейді, жүректе үміт оты тұтанды, жүрегім ... ... ... тілінің әлемдік бейнесінде «үміт» «жүректі» қолдап жүреді:
If it were not for hope, the heart would break ... үміт ... онда ... ... ... «күштілік, батылдық, жүректілік, ... ... тек қана ... ғана ... ... ... ол «күштілік,
жүректілік, ерлік, батылдық, шабыттылықты» ... ... ... ... ... қайсар кісі туралы айтылады». Мысалы: Еспембеттей
ер жүрек, ... ... ... Топ «шу» ... ... Артына шаңды
боратып (Д. Бабатайұлы). жау жүрек «Батыр, батыл, қайсар». Мысалы: Масғұтқа
келді әлгі шал ... ... ... ... ағып тұр қан ... ... мен де өтеп ... Жігіт қой ер көкірек, жау жүрек деп (Абай).
от жүрек «Қайсар, ... ... Уайс ... өзі ... кілең от
жүрек жігіттерді жинап алып, Моғолстанның шетінде, ... ... ... ... ... де, Түркстанға келген (I. Есенберлин).
өр жүрек «Батыл; аскақ, қайсар деген мағынада». Мысалы: Өзінен-өзі ақ
боран ... ... ... субъектінің ыстық қаны, өр жүрегі
араласқанда ... ... ... ... ... ... көреміз
(Ә. Тәжібаев
арыстан жүректі «Қаймықпайтын, тайсалмайтын, өжет» Мысалы: (Ана тілі).
Кәркиден пілдей қуатты, Тағы арыстан ... ... ... ... Ғали ... (Абай).
қасқыр жүректі «Беті ештеңеден қайтпайтын батыл, қайсар, жүрек жұтқан».
Мысалы: Қазақтың «жүректісі» айтқанына тұрғыш, бойын ... тез ... ... соңынан итше ере бермей, адасқан көптің атының басын ... ... ... ... ... ... деген сөз (Абай) (78, ... түгі бар ... «Ер, ... ... ... еш ... ... бетіне айтатын адам». Мысалы: Сөзге шешен би болса
да, жүрегінің түгі шыққан батыр болса да, ... беру ... (М. ... бар ... кере ... ... ... жанған намыс. Ер болды
Аманкелді айдыны асқан, Жігіттің бір сырттаны жас жолбарыс (О. Ш.).
жүрек жұтқан «Еш ... ... ... ... ... ... десіп, шұлғи-шұлғи иланып еді. Осымен қатар, ... ... ... ... ... атамай-ақ, әйгіленіп жатты
(М. Әуезов).
Ағылшын ... ... ... ... ... күш, жігер береді:
hearten «көңіл көтерту, дем беру, сергіту» (сөзбе-сөз аудармасы:
осердечить);
give heart to smb (put heart into smb) ... ... ... ... ... дем беру, сергіту; біреуге моральдық тұрғыдан қолдау
көрсету» (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегін беру);
shut one's heart to (steel one's heart against) fear (pity, ... үрей ... ... (аяу, жаны ашу); ... ... ... ... жүректің қорқынышын жабу);
find in one's heart (to do smth) «көзін жеткізу, өзін-өзі мәжбүрлеу,
шешім қабылдау» ... ... ... ... іздеу);
have the heart (to do, say smth) «шешім қабылдау, батыл, табанды немесе
мейірімсіздік, ... ... ... үшін ... бірдеңе айту
үшін)» (сөзбе-сөз аудармасы: жүректі болу);
keep a good heart (keep up heart) ... ... ... ... ... ... ... нәрселердің бәрін жүректе сақтау);
pluck up heart «рухын шыңдау, батылдығын жігерлендіру»;
take heart «ер жүректену, қайраттану, рухы ... ... ... алу); ... ... take heart, – you're a brave ... wish in my heart you were safe through (H. Stowe, «Uncle Tom's ... 536 б.(. ... аудармасы: – ... сен өте мейірімді адамсың,
рухыңджы түсірме...Саған бар ... ... ... бол ... ... ұста...).
nothing is impossible to a willing heart (мақал) «егер әуестік болса,
онда мүмкіндік табылады» (сөзбе-сөз аудармасы: өзі ... ... ... ... ... шын «жүрекпен» көмектесуге де болады, әрі жігерлендіре ... де ... Егер оны ... ... ... ... онда ... нәрселер болмайды:
«Жүректен» айырылған адам күш-қуаттан да айырылады:
dishearten «уайымдау, көңілін суыту» (сөзбе-сөз аудармасы: ... the heart out of smb (tire smb's heart out) ... ... ... (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегін суырып алу);
loose heart «рухын түсіру; қайғыру, ер жүректілігін жоғалту; ... ... ... жүрегін жоғалту);
not to have the heart (to do, say smth) «рухына жетіспейді» (сөзбе-сөз
аудармасы: жүректі болдырмау);
out of heart ... ... ... ... ... ... Не seemed to lose heart in the business after that ... «Three Men in a boat»), (80, 535 б.( сөзбе-сөз ...... ... ... деген сенімін жоғалтты. (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегін
жоғалту).
Белгілі бір іс-әрекетке қатысты «жүрек» концептісінің көрінісі:
with heart and hand «шын ... ... ... ... ... және ... one's heart in one's work ... бастылық; жанын салып ... ... ... ... ... ... with all one's heart and soul into smth «бір ... бар ... ... ... ... бір ... ... және жанымен
кіру);
have no heart – зауқы соқпау (сөзбе-сөз ... ... ... one's heart in smth «бір ... ... ... соған жанын,
жігерін салу» (сөзбе-сөз аудармасы: бір нәрсеге жүрегінің болуы);
heart and soul «барлық жан-тәнімен, барлық күш-қуатымен» ... ... half a heart ... ... ... жартысы).
«Жүрек» қуат көзі; шын жүрегімен істелген іс қана жақсы бола алады,
онсыз барлығы ... had so little heart in the affair that tit last he dropped ... (80, 537 б.( ... ... – Ол бұл ... болмады, сондықтан оны ... ... ... ... ... аз ғана болды...).
Орыс тілінде «жүрекке» түрткі болатын:
усердие «жүректің ... ... ... ... ... ... ... (сөзбе-сөз аудармасы: ынта);
усердно «талпыну» (сөзбе-сөз аудармасы: ынтамен).
Берілген ... ... ... ... анық ... «жүрек қаламаса» бір нәрсені жасау мүмкін емес – бір нәрсеге немесе
біреуге қызығушылық, икемділік, ықылас, ұнату ... ... ... ... ... ... «ықыласты», «сенімді», «икемділікті»,
«тырысуды», «құлшынуды», «берілгендікті» бейнелейді: Мысалы: Не лежало к
этим ... ... его, стал он ... как бы ... да ... ... (П.И. ... В лесах. 1, 17, Михельсон М. И., ... ... ... әрі ... ерекше екендігін Антоний
Митрополит Сурожский былай суреттейді «біздің ерік-жігеріміз мықты болу
үшін, ... ... ... ... оны ... ... өзіңді-өзің
тәрбиелеу, тәртіпке салу жеткілікті емес; бұған біздің жүрегіміз ... болу үшін ... ... бар жан-тәнімен алға ұмтылу қажет, сол
кезде бізді ешкім және ... ... ... (91, 163 ... ... «жүрек таза, пәк» қалпында болу қажет.
Қазақ және ағылшын тілдеріне қарағанда орыс ... ... ... ... ... күштілікті» ерекше айқындайды:
«Жүрек» концептіндегі «ойлау» компоненті
Атап айтқанда, қазақ тілінде «жүрек» компоненті ... ... ... ... Ойлау процестері бас арқылы емес, негізінде ... ... ... ... тілі ... ... ... де дәл солай
болады).
жүрегі оянды «сезімнің пайда болуы» Мысалы: ... ... ... ... Жүрегімнен оянды бала ғашық.
ет жүрегі елжіреу, тербеу «ойлану, сезіну» Мысалы: Тербейді ет жүрегін
келер жылдар, Қоштасып кетіп қалған көктемдері.
жүрегі ұнатты ... ... ... ... ... ... ... Мен жайлы әңгімеге тойыңдаршы.
жүрегін мекендеп алу «сезімнің пайда болуы» Мысалы: ... ... ... ... ... алдың өзің.
жүрегін жылыту «сезімнің пайда болуы, ойлану» Мысалы: Сені көрсем
әпкемді ... ... ... бұ не сезім.
жүректің соғу «сезімнің пайда болуы, ойлану» Мысалы: Алты жүрек бақытты
болу үшін, Ұйқы көрмей соғады өз жүрегім.
жүрекке қаяу түсу ... ойға ... ... ... де ояу, бұл сыртқы
кейпім де ояу, Түсірмеймін жүрекке кей күн қаяу.
жүректегі сыр «сезім» мысалы: Ақ ... өзен ... ол бір ару, Ару ... сыр ... тілінің әлемдік тілдік бейнесінде ойлау ... ... емес және ... ... ... арқылы келеді. Бірақта «жүрек»
ой беруі ... в ... ... ... ... ... ... пайда болу» (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегіне ұрланып кіру
(сезім, ... в ... ... ... ... ... көңіл-күйін білу»
(сөзбе-сөз аудармасы: жүректі оқу (жанын));
пасть на сердце «1) көріну, пайда болу (көңіл-күйді, ойды, сезімді; ... ... ... ... ... ... ... не лукошко, не прошибешь окошко (сөзбе-сөз ... ... ... – орыс халқының саңырауқұлақ және т.б ... ... ... ... ыдыс ... ... ... жібермейсің).
Мысалы: Неведомо какие мысли занимали тогда Акулину, сердце не лукошко, не
прошибешь окошко (Д.В. Григорович. Деревня. 1. ... ... аяқ асты ... болуы ерекше сипатқа ие, ал ойлану үрдістері
«жүрек» ... ... ... to lay smth to heart «ойлап алу, жүреке жақын алу; бір
нәрсені саналы түрде жеткізу; ойын түсіруге ... ... ... бір ... қою) ... ... ... көбінесе «жүрекпен»
байланысты, бірақ бұл «ойлау» мен «ойлану» түсініктерімен толығымен сәйкес
емес.
read people's hearts «адамдардың өте ... ойын тек қана ... ... ... ... ... ... ойлау арқылы алынған ой емес, одан да маңызды ойлар сақталады.
«Жүрек» концептіндегі ... ... ... ... ... ... ... бір жұмбақ адаммын оны да ойла (Абай).
Жүрегімдесің, сен менің жүрегімдесің, жүрегімде ... ... сыр, ... шер, ... сыр, ... ... ... сақтаймын, және т.б. тіркестерді жатқызуымызға болады.
Орыс тілінің әлемдік ... ... ... ... ... ... жүректе сақталғандар көбінесе сезіммен
байланысты:
вырвать из сердца «мүлдем, тіпті, біржолата құрту, адалсыз» ... ... ... ... глаз ... из ... вон ... аудармасы: жүрегімнен кет,
көзіме көрінбей).
Ағылшын ... ... ... ... ... ... «шын жүрегімен»
жатқа оқу:
by heart «жатқа оқу, есте сақтап (шын ... ... ... ... олардың жүрегінде қалу:
be enthroned in the hearts «жүрегінде мәңгі қалу».
Ағылшын тілінің әлемдік бейнесін қазақ тілінің әлемдік ... ... ... тек ... ... қоюға
болмайды.
«Жүрек» концептіндегі «жеке адамның рухани сипатының маңызы»
жылы жүрек «Қайырымды, мейірімді; тірлікке ынтығы бар сергек ... Жылы ... ... жара түсті, Шықпаған шыбын жанмен күн өткіздік
(Абай). Сезімпаз көңіл, жылы жүрек Таппадым деп ... ... ... ... ... адал ... адал бейілді, рақымшыл».
Мысалы: Жүрегі жұмсақ білген құл, Шын дос таппай тыншымас, Пайда, мақтан —
бәрі тұл, ... ауыз ... ... ... де бұл ... сай ... келеді:
whole-hearted «адал» (сөзбе-сөз аудармасы: толық жүрегімен);
open-hearted «ақ көңілмен, таза жүрекпен, кең пейілмен» (сөзбе-сөз
аудармасы: ашық жүрекпен);
hearty ... ... ... көңілмен; мызғымас, мықты, жігерлі».
Орыс тілінде: таза жүрекпен «адал» деген мағынаны береді.
Сондықтан «адал» деген сөздің ассоцияциясы «таза», «ашық жүрек», «толық
жүрек» деген ... ... ... ... бейнесінде арсыз адамды былай ... hearted ... ... арсыз» (сөзбе-сөз аудармасы: тесік жүрек).
Ағылшын тілінде жылы сөздер мынадай бірліктермен бағаланады: a kind
(soft, sympathetic, warm) heart ... ... ... ... ықыласты
жүрек» (сөзбе-сөз аудармасы: қайрымды, мейрімді, ұнамды, сүйікті, ... heart of gold ... ... «мейірімді жүрек» (сөзбе-сөз аудармасы: жұмсақ жүрек);
have one's heart in the right place ... ... ойға ... ықыласты адам» (сөзбе-сөз аудармасы: жүрек дұрыс орында ... ... ... ... ... ... «қайырымды, мейірімді, ықыласты» (сөзбе-сөз аудармасы:
нәзік ... hearted ... ... ... аудармасы: үлкен жүрек)
My daughters are plain, disinterested girls, but their hearts are ... right place... (W. ... Vanity Fair), (80, 532 б.( ...... ... қарапайым, қулығы жоқ қыздар, бірақ ... ... орыс ... үшін де ... сапасы жағынан өте маңызды:
добросердечный «мейірбан, ықыласты» (сөзбе-сөз аудармасы: мейрімді
жүрек);
сердечный «сезімге, әсерленуге ... ... ... махаббатпен байланысты (шын жүректен, ақ пейілділік); қандайда
бір адамның мүләйімсіп-қайғырғаннын айтады; бишара, ... ... ... мейірімді, жомарт» (сөзбе-сөз аудармасы:
кең жүректі);
теплое сердце «қайырымды» (сөзбе-сөз аудармасы: жылы жүректі). ... на ... ... и ... он ... ... ... с любящей
душой и теплым сердцем. (А.Ф. ... ... ... ... ... ... ... жұмсақ» (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегі алтын).
Мысалы: Левин... это такая честная, ... ... и ... ... Л. Толстой. Анна Каренина. 117, Михельсон М.И.).
Сондықтан, мейірімді адамның жүрегі «мейірімді», «жұмсақ», «қайырымды»,
«нәзік» болуы тиіс. «Мейірімді ... ... үшін ... ал ... ... ... ол ... қайырымдылық жасай отырып
«кішірейеді». ... ... ... ... ... жүректің «орны»
ерекше көрсетілген – ол өзінің дұрыс орнында тұруы қажет. Орыс және ... ... ... ... жүрек «алтынмен» ассоциясяланады.
Демек асыл тастардың ішінде алтының таңдалуы ... ... ... ... асыл ... ең таңдаулысы болып саналған.
Тілдің әлемдік бейнесінде келесі кезекті немқұрайлы, қатыгез адамның
сипатын ... ... 1. ... ... ... ... тас, ... қас, Жаны-
тәні бір доллар (3. Қал.)» 2. «Қорықпайтын, жау жүрек».
жүрегі қара «Қара ниет, ешкімге мейірімі жоқ». ... ... ... жүрегі қара наданнан сақта (ШС).
Ағылшын тілінің әлемдік бейнесінде:
a heart of flint (of stone) «тасжүрек, тасбауыр» (сөзбе-сөз аудармасы:
тас жүрек);
harden smb's heart ... ... ... ... ... hard heart «тасбауыр, қатыгез» (сөзбе-сөз аудармасы: букв.: жүрегі
ауыр);
heartless «тас жүрек»;
cold hearted «тас жүрек, қатыгез» (сөзбе-сөз ... суық ... ... ... ... «тас ... (сөзбе-сөз аудармасы: тас жүрек).
Орыс тілінің әлемдік бейнесінде мынандай ... ... ... ... ... ... тас ... «мейірімсіз» (сөзбе-сөз аудармасы:тас бауыр);
сердце обросло мхом «қайырсыз, қайырымсыз болу» (сөзбе-сөз ... мүк ... ... ... ... ... ... онда мейірімсіз жүрек «суық» болады.
Ол өзінің құрылымында «ауырлап», «тығыздалып», «мүк басу» арқылы өзгереді.
Тілдің әлемдік ... ... «кең ... адам» былай
сипатталады:
a big heart «1) кең пейілді, мейірбан адам; ақ көңілді адам»; «2) ... ... ... ... үлкен жүректі);
great-hearted «кең пейілді» (сөзбе-сөз аудармасы: кең жүректі);
large-hearted «кең пейілді; сабырлы, мейірімді» (сөзбе-сөз аудармасы:
үлкен жүректі).
Берілген семантикалық топ ... ... ғана ... кең ... ... (зор ...... «кең» адам дейді.
Ағылшындарда батыл адам келесі эпитеттермен сипатталады:
a heart of oak «батыл, ер ... ... ... ... ... ... ... жүрек);
brave-heart «батыл» (сөзбе-сөз аудармасы: батыл жүрек);
lion-hearted «жүректі» (сөзбе-сөз аудармасы: арыстан жүректі);
stout-hearted «берік, ер ... ... ... ... жүректі);
high-hearted «батыл, ер жүрек» (сөзбе-сөз аудармасы: зор жүректі).
Сондай-ақ, орыс тілінің әлемдік бейнесінде де «ер ... ... ... ... ... көрсетілген.
Сол себепті батылдық адам жүрегінен шығады.
Ағылшын тілінің әлемдік бейнесінде «қорқақтық» та жүректің жағдайына
байланысты болып ... ... ... (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегі әлсіз);
chicken-hearted «үрейлі, күйреуік» (сөзбе-сөз ... ... ... қоян ... (сөзбе-сөз аудармасы: тауықтың
жүрегіндей).
Қорқақ адамның: жүрегі де қорқақ болады немесе ... ... ... Ағылшын тілінде бұл тауық немесе ... ... ... ... ... ... жайбарақат, көңілді» (сөзбе-сөз аудармасы: жеңіл
жүректі).
«Жеңіл», «жақсы» жүрек, «қамсыз жүрек» адамды көңілді етеді.
Қайғылы адам былай сипатталады:
heart-broken «қайғылы» (сөзбе-сөз ... ... ... ... құлазуы, күйінген» (сөзбе-сөз аудармасы: ауыр
жүректі);
downhearted «көңіл күйдің ... ... down ... және heart «жүрек»
+ қосымша ed).
Басқа сөзбен айтқанда қайғылы адамның жүрегі «жаралы», ол «ауырады»,
«ауырлайды», ... ... ... ... әлемдік бейнесі опасыз адамның жүрегі «жалған» болып
келеді:
false-hearted «опасыз» (сөзбе-сөз аудармасы: жалған жүрек); «қарайған»
жүрек;
black-hearted ... ... ... ... ... ... «екі ... залым» (сөзбе-сөз аудармасы: қос жүректі).
Сондықтан жаман адамның жүрегінің қасиетінің өзгеруі, оның ... ... ... ... ... single heart (немесе mind) деп атайды (сөзбе-сөз
аудармасы: бір ... ... ... ... орыс ... ... бейнесінде де бұл ... ... ... ... ... адам – ... (сөзбе-сөз аудармасы: жартылай жүректі).
ұнамсыз адам – бұл адам «толық» жүректі: heart whole.
«Жүрек» концептісі көбіне ... ... ... ... ... ... қымбатты» (сөзбе-сөз аудармасы: тәтті жүрек);
менің жүрегім.
Жақын, сүйікті адам бәрінен ... ... ... болады.
Сондай-ақ, барлық үш тілдің әлемдік бейнесінде адамның ... ... ... ... «Пәк», «ашық», «толық», «мейрімді», «алтын»,
«жақсы», «кең», ... ... ... ... ... ... ... «суық», «ауыр», «азап шеккен», «тас», «қатты», ... ... т.б ... ... ... жақтарын көруге
болады. Бірақта зерттелген тілдердің ішінде ... ... ... емес екендігі көрсетілген.
«Бір нәрсенің ортасы, орталық бөлігі» мағынасындағы «жүрек» концептінің
қызметі
Жүрек дене мүшесінің ең негізгі орталығы болып саналады. Сондықтан ... ... ... мүшелерінің жұмыстарын реттеу арқылы ... өмір мен нәр ... ... бір ... ... ол жүректің маңызды ерекшеліктеріне негізделіп айтылса
керек.
Қазақ ... ... мен ... қан ... ... ... ... бұл
«жүректің» негізгі мағынасы. «Жүрек» сондай-ақ бір нәрсенің ортасы, ... ... ... ... ауыспалы мағынада да қолданылады.
Мысалы: Саяси-әкімшілік орын, орталық. Отанымның жүрегі – ... ... ... ... ... «өзек-ортақ-орталық» семаларын беріп тұр.
Мысалы: Алматы – Алатаудың жүрегі, Күн көзінің жүрегі, Жер шарының – ... ... ... алып ... «жүрек» сөзі белгілі бір өзекті,
орталықты білдіреді. Мысалы, Мұнда ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Көбінесе ауыспалы мағынада жұмсалады, мысалы: Саяси-әкімшілік орын,
орталық. Мысалы: Алматы – ... ... Таң ... кеткенде бүлкілдеген
(М. Мақатаев); Өлген жоқ, жатыр Ленин ұйықтап қана, – ... ... (Қ. ... ... ... ... – жаңа дәуір жүрегі де (Қ. Бекхожин).
Тіпті Д. Әбіловтың бір ... ... ... ... ... ... ... болады:
|Бауыр елдің жүрегін, ... үшін ... ... үшін жан қияр, |Жер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... елдің жүрегін. ... пен ... ... үшін ... ... ... ... ... ... ... ... ... бар елде, |
|Ақ арманға арналған, ... ... ... ... ... ... |деп ... сүйсінді. |
деген өлеңдерде ... ... алып ... ... сөзі белгілі
бір өзекті, орталықты білдіреді. Мысалы, Алматы – Алатаудың жүрегі, ... ... Жер ...... т.б. ... ... символ болумен
бірге орталық, өзек мағынасын білдіріп тұр.
Ағылшындардың менталитетінде «жүрек» ... ... ... ... ... to the heart of the matter – «іс мәнісінің ақиқатына жету» (сөзбе-
сөз аудармасы: ... ... ... the heart of smth «бір ... ... (сөзбе-сөз аудармасы: бір
нәрсенің ортасының маңы);
be the heart and soul of smth «жан-тәнімен берілу» (қоғамда с.с. ... ... ... жүрегімен берілу);
in the heart of the forest «орманның ортасында» (сөзбе - сөз ... ... ... ... ... де «жүрек» аналогиялық негізде
қолданылады:
посереди, посередине, посередке «ортасында, ортасына, орталығына – бір
нәрсенің орталығы»;
сердечко ... орта ... бір ... ... ... ... шекілдеуік
тұқымдастардың жемісінің ортанғы бөлігі; жас өсімдіктердің ... жақ ... ... орта ... ... орта жастағы адам»;
сердцевина «өзек; өсімдік сабағының ... ... өте ... ... ішкі ... бір нәрсенің негізгі орталығы»;
сосредоточенность «шоғарлану; бір жерге шоғырланған; ойдың тереңдеуі;
ұмтылу, бағыттылық»;
сосредоточенный, сосредоточие, сосредоточенно «шоғырлау, ... зер ... ... ... ойға ... ... бір ... топтау; ойын жинақтау, көңілін
аудармау; біреуге, бірнәрсеге бағытталу, ұмтылу (ойға, сезімге); өзінің
ойына, ... ішкі жан ... ... ... ... сосредоточие «шоғырлау, жинақтау,
топтау; бір нәрсенің шоғырланған жері»;
среди, средь, срединный, средне, средь, средний, серединный, середина
«арасында, ішінде, ... ... ... арасында – шетінен ортасына
қарай көп ... аз ... ... ... уақыттың басы мен аяғының аз
немесе көп ... ... ... ... ...... маңызды, тереңдетілген»;
посреди «ортада; орталық, ортасында, делдал, делдалдыққа жүру»;
Сонымен, «жүрек» дене мүшесінің ортасы, ... ... ... ... және өте маңыздысы, бір нәрсенің шоғырланған жері
болып саналады.
«Жүрек» концептіндегі этикалық ... үш ... де ... ардың, тазалықтың қызметін атқарады. Сондай-
ақ, қазақ тілінің әлемдік бейнесінде ар мен ... ... ... ... ақ ... «адал ниет, ақ пейіл» деген мағынаны білдіреді.
Мысалы: Ақ ... адал ... ... ... күлесі. Тіпті
кейіпкерлердің, адал пейілде ... ... ... ... күлесі
(Жас алаш); таза жүрек Мысалы: Жайнаған таза жүрек, ... жас; ... есті жан; ... жүрек Мысалы: Әділетті жүрегің бір қозғалмақ, Жек
көрсе, жиіркеніп дірілдемек; т.б.
«Жүрек» болып жатқан іс-әрекетті «қабылдайды» немесе ... ол сол ... ... ... ... ... немесе бұрыс
екендігін анықтайды.
Орыс тілінің әлемдік бейнесінде «жүрек» адалдықтың, сенімділіктің
ассоциясиясы:
от чистого сердца «ақ ... ... ... ақ ... өте ... ақ ... (ақ көңіл); теріс ұғым емес, адал, сенімді»;
от всего сердца «шын жүректен, адалдық; ашық; қолын жүрегіне қою; өте
таза жүрек, ... ... ... ... ... жүрекпен, адал, сенімді».
Бірақ, орыс тілінің әлемдік бейнесінде «ар» мен «жүрек» қызметі бір-
бірімен байланысты емес.
Ағылшынның my heart smote me ... азап ... ... ... ... ... өзімді жеп жатыр), ... ... ... ар ... өкілдігін береді.
«Жүрек» концептіндегі «сезімталдық» компоненті
«Жүрек» арқылы әр түрлі жағдайларды болжау немесе ескерту, ... бар: ... ... ... ала бір ... адам сезетін кезде
мынадай тілдік бірліктерді ... ... бір ... ... ... Жүрегім қобалжып тұр;
не бывает горя такого, чтобы сердце не предчувствовало ... ... ... қайғылы оқиғалар болмайды).
Берілген мақалды былайда аударуға болады: Жүрек ойламаса, еш ... Яғни ... тек қана алда ... жағдайды болжамайды, сонымен
қатар әр түрлі жағдайларды «шақырады».
Орыс тілінде «жүрек» алдын ала бір нәрсені сезущі, әрі хабар айтушы:
Сердце ... чует ... и худо ... ... ... ... да сезеді». Мысалы: Я тебя неволить не ... ... ... ... твое ... и не ... чует беду. Оставайся, я один пойду в
слободу. (Гр. А. Толстой. Князь ... 20, ... ... ... ... бейнесінде «жүрек» концептісіндегі сезімталдық
тәріздес мағыналар көрсетілмеген.
«Жүрек» концептіндегі «сан-мөлшер, көлем» ... ... ... ... ... ... сан-мөлшер, көлем
семасымен берілген мысалдарды кездестіруге болады. Ақындардың ... ... ... ... ... ... және ... сан есімдердің
тіркесуімен жасалған. Мысалы: Шын жүрек – бір жүрек, ... ... ... Айнымас, шегінісіп қайтпас (Абай); Қайғыменен басылар, Ат басындай
жүрегім (Қ. Аманжолов); Өзі ... өзі ... ... Тірегіндей шулы
осы дүниенің (М. Мақатаев); Үзіп тағдыр бір өмірді, Қос ... ... ... Қай сайда қалды денең..., Күтуменен көп жүрек зарлы ... (Ф. ... Алып ... ... санап шаттық кернеп, Соққан сайын
құлпырады дүние бақыт соғады одағы (Ф. ... Сол ... ... ... қыз, ... ... түйіп еді (Ф. Оңағарсынова); Қаршығадай
жүрегім, алас ұршы, Күйі бір толқын, кеттім мен ... (Қ. ... ... ана исі ... Дала ғой бұл сан жүректі еріткен (Қ. Күзембаев);
Қақпаны қолмен ... ... ... ... ұрып ... ... Енді міне ен жайлаудай жүрегім, ... ... ... (Қ. ... ... ... ... құйттай, қаршығадай, ен
жайлаудай» деген сөздер негізінде және ... ... ... ... ... ... отырып белгілі бір көлемді, яғни кішілік, әрі
үлкендік ... ... тұр. Екі ... бір жүрек тіркестері есептік
сан есімдерінің тіркесуі арқылы жасалған. Құйттай жүрек, кішкене ... ... ... ... бір-біріне синоним болып қолданылса, алып
жүрек, кішкене жүрек тіркестері антоним ... ... тұр. ... сөздер антонимиялық немесе синонимиялық байланыста ... ... ... бұл сан - мөлшер байланысты тілдік бірліктер табылмады.
Діни әлемдегі «жүрек» концептінің қызметі
Адамның ішкі адамгершілік ... ... ... ... ... байланысты тілдік бірліктердің діни әлемдегі қолданыс аясы
ерекше деуімізге болады: Мысалы: жүрегі таза; жүрегі кірлі ... ... міні бар; қара ... қара жүректі. Бұл тіркесімдердің ... ... ... ... өте ... ... ... таза
жүрек, талапты жас; Жүрегіңде мін болса; Тазарып жүрек кірінен, Өртейін деп
отқа көмдім, т.б. Сонымен ... ... ... ... суық; ақ жүрек; қара
жүрек, т.б. сияқты антонимдік ... ... ... ... ... Ақ ... кезіксең өзге түкке қайрылма,
Қылсаң адал еңбек, айнымайтын ақ жүрек пен таза ақылды адамның. Тең ... ... пен сұм ... ... ... ақ ... яғни ... әрі соған құрылған
Қазақ ұғымындағы: аузын ашса жүрегі көрінеді «ақкөңіл, ақ ... ... ... жаманшылығы жоқ адам» ... ... ... Сол ... ... жүректі тіркесі «жақсы қасиетті» білдіретін
мағынада ... қара ... ... ... іс әрекеттерді» білдіретін
мағынада қолданылып, нашар адамдардың бейнесін бейнелеген. Одан өзге өңі
қандай қара болса, ... де ... қара ... ... ... ... емес, жаманшылыққа бейім» дегенді білдіреді.
Қазақ менталитетіндегі адамның діни наным-сенімге беріктігін, Аллаға,
Алла ісіне, Алла ... ... ... ...... Аллада
(92, 390 б.(. Абай, Шәкәрім шығармаларының ішінде жиі кездесетін ... ... ... ... сол тіркестердің көбісінің беретін мағынасы
діни тұрғыдан беріледі. Мысалы: Абайдың: ... көзі ... ... ... Қара сөз. ... слов. Поэмы. Алматы: Ел, 1993 жылы жарық
көрген еңбектен Абайдың он төртінші және он ... қара ... ... ... діни тұрғыдан толық мәлімет алуға болады:
Он төртінші қара сөз. Тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? Біздің
қазақтың ... кісі ...... дегені. Онан ... ... ... ... Рақымдылық, мейірбаңдылық, уа ... ... ... өз ... деп, ... ойлағандай ойды оларға да болса игі еді
демек, бұлар – жүрек ісі, асықтық та – ... ісі. Тіл ... ... ... ... ... ... алса, жүрек ұмыт ... ... ... ... сыймайды. Айтқанға көнгіш, уағдада тұрғыш,
бойын ... тез жиып ... ... ... итше ере ... ... атының басын бұрып алуга жараған, әділетті ақыл мойындаған нәрсеге,
қиын да болса, мойындау, ... ақыл ... ... оңай да ...... батырлық осы болмаса, қазақтың айтқан батыры – ... ... ... ... ... сөз.
Қазақ та адам баласы ғой, көбі ақылсыздығынан азбайды, ақылдының сөзін
ұғып аларлық жүректе жігер, қайрат, ... ... ... қылдым дегеннің көбіне нанбаймын. Білімді білсе де, ... ... ... ... ... бір ілігіп кеткен
соң, бойын жиып алып кетерлік қайрат қазақта кем болады.
Осы жұрттың көбінің айтып жүрген мықты ... ер ... ... ... ... қойып жүрген кісілерінің бәрі – бәлеге, жаманшылыққа еліртпек үшін,
бірін-бірі «айда батырлап!» қыздырып алады да, ... ... ... ... ... не ар мен ... терістіктен сілкініп,
бойын жиып ала алмаған кісі, үнемі жаманшылыққа, мақтанға ... өз ... бір ... кеткен кісі, тәуір түгіл, әуелі адам ба өзі? [93, 33 ... ... қара сөз. ... ... ... ... ... айтысып,
таласып келіп, ғылымга жүгініпті.
Қайрат айтыпты: Ей, ғылым, өзің білесің гой, дүниеде еш ... ... ... әуел ... ... ... ... үйрену
керек, ол менің ісім, құдайга лайықты ғибадат қылып, ерінбей, жалықпай
орнына келтірмек те – ... ... ... ... өнер, мал тауып, абұйыр,
мансапты еңбексіз табуға болмайды. Орынсыз, болымсыз нәрсеге үйір ... таза ... ... ... ... ... ... құтқаратұғын, адасқан жолға бара жатқан ... ... ... мен емес пе? Осы екеуі маған қалай таласады? – депті.
Ақыл айтыпты: Не дүниеге, не ахиретке не пайдалы ... не ... ... — мен, сенің сөзіңді ұғатұғын — мен, менсіз ... ... ... ... каша ... ... ғылымды ұғып үйрене алмайды екен,
осы екеуі маған қалай таласады? Менсіз өздері неге жарайды? – ... соң ... ...... ... ... қан менен тарайды, жан менде мекен
қылады, менсіз тіршілік жоқ. Жұмсақ төсекте, жылы үйде ... тоқ ... ... ... ... ... ... тамақсыз аштың күйжәйі
қандай болып жатыр екен деп ... ... ... ұйқысын ашылтып,
төсегінде дөңбекшітетұғын – мен. Үлкенненұүят сақтап, кішіге ... – мен, ... мені таза ... ... ... қор ... ... болсам, адам баласын алаламаймын: жақсылыққа елжіреп, еритұғын – мен,
жаманшылықтан ... ... ... – мен, ... ... ұят, ... дейтұғын нәрселердің бәрі менен шығады, ... ... күні не? Осы ... ... ... ... – депті.
Сонда ғылым бұ үшеуінің сөзін тыңдап болып, айтыпты:
– Ей, қайрат, сенің айтқаныңның бәрі де рас. Ол айтқандарыңнан ... көп ... бары рас, ... ... да рас, ... ... ... да мол, пайдаң да мол, залалың да мол, кейде жақсылықты
берік ұстап, кейде ... ... ... кетесің, соның жаман,— депті.
– Ей, ақыл! Сенің ... бәрі де рас. ... еш ... да рас. ... ... де сен ... жаралған екі
дүниенің жайын да сен білесің. Бірақ сонымен тұрмайсың, амал да, айла да ... ... ... ... жаманның — екеуінің де сүйенгені сен; екеуінің
де іздегенін тауып ... ... ... ... ... Сен ... ... қоспақ — менің ісім,— депті. Бірақ сонда
билеуші, әмірші жүрек ... ... ... ... ... көп, ... ... көп қырыңа жүрмейді: Жақсылық айтқанына жаны-діні құмар болады. Көнбек
түгіл ... ... ... ... ... ... жиреніп, үйден
қуып шығарады. Қайрат, сенің қаруың көп, ... мол, ... де ... ... іске ... аятпайды. Орынсыз жерге қолыңды босатпайды.
Осы үшеуің басыңды қос, бәрін жүрекке билет,— деп ... ... ... ... үшеуің бір кісіде менің айтқанымдай табылсаңдар, табанының топырағы
көзге ... ... адам ... ала ... мен ... ... ... қалпыңды таза сақта, құдай тағала қалпыңа ... деп ... ... осы,— депті [93, 38 б.].
Ағылшын тілінде «жүрек» компонентімен байланысты көптеген таңқалдырулар
көрсетілді: Мысалы: байқұс, сорлы «Poor ... көп ... діни ... ... ... a heart! ... етіңдер! Рақым етіңдер!»;
Love your heart = Lord love your heart! «құдай алдында, сұра!»;
For my heart «Өлтірсең өлтір, ... ... heart! (God или Lord bless your heart!) Cross one's ... ант ішу, құдай алдында ант ішу ... my heart and soul ... ... Шын ... тілінің әлемдік бейнесінде «жүрек» дінде маңызды рөл атқарады:
Господь смотрит на сердце «Тәңірім жүрегіңе ... ... ... ... Я ... не так, как ... человек, ибо человек смотрит
на лицо, а Господь ... на ... 1 ... 16.7. ... душа – одно и ... ... ... – жүрегіңде біреу»; Единое
сердце, единая душа ... ... жаны бір» ... У ... ... было одно ... и одна ... и никто ничего из имения своего
не называл ... но все у них было ... ( ... ... ... ... ... «жүрек» пен «жанның» түсініктері ... ... ... Б.П. ... ... «жүрек» діни қайғырудың
негізгі мүшесі болып саналады»... «Жүрексіз» адам махаббатсыз және ... бар, ... ... ... келе ... алып келеді» (71,
64). Әрі қарай автор «жүрек» құдайдың сөзін және ... ... ... ... одан ... ... ... тұрады деп айтқан. Онда
кісінің қадір қасиетінің орталығы көрсетіліп тұрады.
«Жүрек» ... адам ... ... көріністері
Қазақ тілінде: жүрегім жай тапты, жүрегім елжіреді, ... ... ... жаңа ... ... лүпілдеп тұр, жүрегімен сезу, жүрегін
шаттық кернеді, ... алып ... ... ... ... ... жүрек
шаншыды, және т.б. адам қатты қуанғанда, өзін жақсы сезінген кездерінде,
тосыннан жақсы хабар естігенде қолданылады.
«Адамды, оның ... ... ... ... сипаттайтын фразеологизмдердің дені тілде қалыптасқан, байырғы
элементтер: ақ ... ... ... бұл ... Абай Онегиннің аузына
салады, ол Татьянаға екінші рет «сорлы асық» болып жазған ... ... ... ... ескі жара ... Ақ ... енді ... Мезгілі
жоқ қай медеу? – дейді. Бұл жердегі Татьяна ... ақ ...... ... (34, 104 б.( – ... ... өлеңдерінде
адамдардың қасиетін, мінезін сипаттауға жұмсалған «жүрек» сөзінің ... ... ... көп. ... ... әр ... ... сөзі арқылы жасалған тіркестерді де жағымды және жағымсыз мінезді
сипаттайтын тіркестер деп бөлеміз.
Жағымды мінезді сипаттайтын тіркестер:Тәңір жолы – ақ ... ...... Ақ ... ... ескер – дағы қыл ... ... ... таза ... ... жас, Ұғар деген ... бар (Ш. ... Асау ... ... ... ма еді ... ... жаудан бұрылмай, Жау жүрек жомарт құбылмай (Абай); Үрпейген
жүрек басылмай, талапты көңіл елермес (Абай); Тәкаппар, жалған онда ... ... ... бол ... ... ... тар ... таймаған. Батыр
жүрек, қайрат енді алдай ма ... ... көп ... таңы да ... ... бар (М. ... ... жан көп, ұғушы жоқ шын
жанды, Сенгіш жүрек талай сенді, уланды (М. Жұмабаев); Сезгіш жүрек, ... неге ... ... (М. ... Жапырақ жүрек жасқайың, Жанымды
айырбастайын (М. Мақатаев); Зор иманды, ... ... бір (М. ... ... бір ... ... ... неткен сұлу жарқын ең! (К.
Ахметова); Тағы арыстан ... ... ... ... Қаһарман Ғали
білекті Абай (К. Ахметова); Ақынның нәзік жүрегі, самалдай тоңар гүл еді(Ф.
Оңғарсынова); Менің адал жүрегімді, жау алмасын сен алшы ... ... мен ... ... Пәк ... ... ... Нұрлан);
Қуанбай ғазиз жүрегің, бір сәтке ғана шошынып (Қ. Күзембаев); Біл, жаным,
оның ... ... ... ... жағынбасын (К. Ахметова).
Жағымсыз мінезді сипаттайтын тіркестер:Оған да көнбіс жүрек ... ... ... Елді ... өз ... елемейді. Өлі жүрек, өзімшіл күншіл
мұңдар (Ш. Құдайбердіұлы); Сенісерге жан таба ... ... ит ... ... ... бар қызықтың, бәрін ішкен сұм жүрек (Абай); Тас ... нұры ... ... ... мен ... көз ... (М. ... жүрек сасықтар, арамдыққа асықтар (М. Жұмабаев); Қатал ... ... ... Қас-қағым сәт, қапелімде басынды (Қ. Нұрлан); Қара жүрек
ұялып, өз-өзінен ағарса, Мұз болмас еді ... (Қ. ... ... ... күн, ... жүрегіндей Абдолланың (Қ. Бекхожин);
Б. Момынованың «Шәкәрім поэзиясының тілі » атты ... ... Абай бір ғана ... сөзін әр алуан эпитетпен
жұмсайды, олардың ішінде жылы жүрек, ет жүрек ... ғана ... ... ... ... ... ... өзі ұсынған
эпитеттермен айтылған образдар ... ... асау ... ... ... ... ... ынталы жүрек, асыл жүрек, мұз жүрек,
сұм жүрек, ызалы жүрек. Бұлардың барлығы да образдар. Абай ... ... ... астам рет жұмсағанда, ол қолданыстардың дені ... ... ... ... деген ауыспалы мағынада келген».
«Жүрек» сөзі адамның өзіне тән «ынталы, сорлы, ызалы, асыл, сұм» деген
сын-сипат атауларымен келгенде оның ... ... ... ... ... түседі. Ал Үрпейген жүрек ... ... ... елермес,
Кірлеген жүрек өзі үшін, тұра алмас әсте жуынбай. Жүрегім менің қырық
жамау, Қиянатшыл ...... өлең ... ... «жүрек»
сөзімен берілген образдың экспрессиясын арттырып, ... ... ... тың ... ... Абайдың мағынасы жағынан бір-бірімен
үйлеспейтін сөздерді тіркестіріп, көбінесе авторлық тың эпитеттерді ұсынуын
«жалтаңдаған жас ... ... орыс ... ... ... ... ... поэзиясында кездеспеген тың тәсіл дегенді айтады. Ал ... ... бұл ... ... Ахмет Яссауи поэзиясынан келе ... ... ... ... ... көне ... ... айтады.
«Жүрек» – адам ағзасындағы мүшенің атауы, демек, ол да зат. Осы ... ... ішкі ... санасының, рухани сұранысының символы етіп
қолданады, тіпті әрі-беріден соң өзінің ... ... ... ... ... соқпа енді дегенде де, сорлы жүрек мұнша ауыр, сенделеді ... ... де, ... да ... ағзаға, яғни дене ... ... ... ... өзі ... ... осы ... арқылы ақындар
адамдардың түрлі қасиеттерін сипаттап береді. ... ... sick at heart — ... сезу;
heartburn – асқазанның қышқылы көтерілуі (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегім
жанды).
Адамның физикалық жағдайы да жүрекпен байланысты. Егер ... ... ... онда ... өзін ... ... оны «басын
айналдырады», ол ... ... және т.б. Егер ... ... ... онда ... өзін-өзі жақсы сезінеді.
«Жүрек» концептіндегі дене мүшелеріндегі атауы
«Жүрек» – қан айналу жүйесінің көкірек қуысының сол ... ... ... Бұл жүректің негізгі семасы. «Жүрек» сөзі арқылы жасалған
тіркестерде осы мағынасында да қолданылады. Мысалы: Ет ... ... ... ... ... ... ... (Абай); Соны ойлап сыздап жүрегім, Жынданып
кете жаздадым (Ф. Оңғарсынова); ... жан ... ... сыр ... ... ... де ... жүректің де, Таба алмай дел-сал болып
тұрдым емін (Ф. Оңғарсынова); ... биік тау, түз ... ... ... ... (Қ. Нұрлан).
Негізінен адамның дене мүшесі «жүрек» өзінің тура ... ... Ет ... дірілдеген жүрек, сыздаған жүрек, шаншылаған жүрек
т.б. тіркестерде жүрек өз ... ... ...... тілінде:
Жүректің көзі ашылса, Һақтықтың түсер сәулесі (Абай).
Сондай-ақ, орыстар Куда сердце летит, туда око ... ... ... қайда ұшса, көздерің соған қарай жүгіреді) деп ... ... ... ... ... тағы біреуі көру қызметін қосады,
ол ең бірінші көреді, содан соң ... ... Әр бір ... ... ... көре алады, содан кейінгі кезекте көз көреді.
С глаз долой – из сердца вон (сөзбе-сөз ... ... құрт ... кет ... ... адам жайында);
Глазами плачет, а сердцем смеется (сөзбе-сөз аудармасы: жүрегі күліп
тұрып, көзімен жылайды (көз жасын өтірік ... ... the eye ... see the heart doesn’t grieve over «көзің нені
көрмесе, жүрегің соған қайғырмайды».
Бірақ «көретін» көз бен ... ... ... ... оның ... - ... да жүректің мәні зор:
Жүрегің қайда барса, жаның ... ...... аяғыңда жүрмейді. Жүрегің қайтқан жерге аяғыңның да барғысы
келмейді.
Былайша айтқанда «жүрек» физикалық күштің қуаты болып саналады.
Жүрек – ерін – ... орыс ... ақыл ... ... ... көзі ... Басқалай айтқанда қазақ тілінде жүрек не десе «ауыз соны айтады»
(қазақ тілінде ... ... ... болса, ал орыс тіліндегі
аудармасында ақпараттар тіл ... ... ... ... ... ... ... айтылады:
When the heart is afire, some sparks will fly out at the mouth ... ... ... ... ... аудармасы: жүрегің жанған
кезде, аузыңның айналасынан ұшқындар ... бір ... да ... гөрі, көбінесе сезімді көрсетеді.
Жүрек – бас
Ақыл таза, бірақ жүрек қу.
Кімнің ... ... ... ... таза ... «таза» ақыл адамның жақсы екендігін көрсетпейді, ол үшін
«жүрек» «таза» болу керек. Салақ адамдар ... ... ... – жүрегі таза,
бірақ ақылсыз.
Орыс тілінің әлемдік бейнесінде бас пен жүрек бір-біріне ... ... ... там труда для сердца мало ... ... Басы ... ... адамның, жүрегін де жұмыс аз) (Карамзин).
Жүрек – тіл (сөз, әңгіме)
Жүректі жылытар сөз – де күн.
Ақын ... ... ... ... ... оның не жүрегі, не тілі.
Құры сөз, сондай-ақ ол алдауы ... ... ... ... ... от гнила сердца; На словах медок, а на ... ... ... ... ... сөз, ... ... келеді. Тілмен тура айтқанмен,
жүректе мұз жатады
Жүрек – тіл (дене мүшесінің бір бөлігі)
Тіл тәтті, ал ... таза ... Тілі ... ... ... ... шіркін сайрап тұр,
Құдай тілді байлап тұр.
What the heart thinks the tongue speaks «жанына не ... ... ... ... ... ... нені ойласа, тіл соны айтады).
Ағылшын тілінде ойлау үрдісі «жүректе» жазылады. Бас емес ... ... ал тіл оны ... Ал орыс ... ақпараттар «жүректе»
емес жанда сақталады.
Жүрек – бет бейне
Адамның бетіне қарама, жүрегінде не жатқанын біл;
Беті ... ... ... ...... жүзі таза, соның жүрегі де таза.
Кімнің жүзі жаман, оның жүрегі де жаман.
Адамның жүзі – ... ... ... нәрсе, жүрегіне барып қонады.
Адамның жүзі беттен айырмашылығы «жүрекпен» байланысы болғандықтан
ақпараттарды анық айтады. Егер жүзі таза ... ... де ... ... қазақ тілінің әлемдік тілдік бейнесінде бет пен жүз ... ... ... бір болып көрінгенімен айырмашылықтары бар.
Бет – физикалық мүше, оған сенуге болмайды, ақиқаттылығын көрсетпейді.
«Жүрек» ... ... ... лексика
Аталған үш тілдегі медициналық терминологиялық лексикада «жүрек»
компоненті толық ... ... ... медицинада тілінде «жүрек» концептісіне қатысты
қолданылатын мынадай тіркестерді айтуымызға ... ... ... ... ... дүрсілі, жүрек көк тамырлары, жүрек неворзы, ... ... ... тұсының ауруы, жүрек соғу, жүрек соғады, жүрек соға бастыды,
жүрек облуы, жүрек ... ... ... ... ... жүрек аурулары,
жүрегінің арғы түбінде, жүрек ауруының тәжірибелі маманы, ... ... ... ... жүректің қызметі, жүрек қызметі және т.б. жатқызуға
болады (93, 213 б.(.
Жүрек аурулары – әр ... ... ... ... ... ... ... қызметі бұзылуы мен зақымдануынан пайда болатын аурулар.
Жүрек ауруларының жиі кездесетін ... ... ... ... ... ... ... және қан тамыр неврозы, миокард инфарктысы,
гипотония, т.б.
Енді осылардың ішіндегі бір-екеуіне ... ... ... ... ... мен ... ... қан өтетін саңылау
тарылып, жүрек қызметінің ... ... туа және жүре ... ... бар.Туа пайда болған жүрек ақауы көбіне ұрықтың дамуы ... ... ... ... Жүре ... болатын жүрек ақауы,
негізінен, баспа, мерез, т.б. аурулардың асқынуынан болады. Бұл ... ішкі ... ... қақпақшалар беріштеніп, кішірейіп, жүрекше
арасындағы саңылауды толық жаба алмайды. Сондықтан қарынша ... ... ... құйылып, оны кернеп әлсіретеді. Қан айналысы бұзылып, жүрек
қызметі нашарлайды. Адам алғашқы кезде ... ... Ауру ... кезде
науқас ентігеді, жүрегі қағып, шаншып, қан айналысы төмендейді, қол-аяғы
ісінеді.
Жүрек және қан тамыр неврозы ... және ... ... ... мен зақымдануы». Бұлар үш топқа бөлінеді. Бірінші тобы – ... ... ... т.б.). Бұл ... ... ... ... белгісі: адамның беті қызарады, сұрланады, басы ауырады. ...... ... ... Бұл ... мидың жүрек пен қан
тамырының жұмысын реттейтін жүйке орталығы ... ... ... ми ... ... шалдығуынан пайда болады. Үшінші тобына
вегетативтік жүйке жүйесін зақымдап, кейін ми ... ... ... ... Ауру ... адамның жеке органдарында дамып, кейін жұлын
және симпатикалық жүйке жүйесінің басты бөлімдеріне таралады. ... ... ... ...... — Уайт ... бас ... жүрек аритмиясы, жүрек тосқауылдары, т.б. жатады [70, ... ... ... ... ... сердцебиение «жүректің
соғуы»; сердцевидный «жүректің түрін елестету»; околосердечный ... ... ... ... ... ауыратын адам»; пересадка
сердца «жүректі ауыстыру» және т.б.
Ағылшын тілінде ... ... ... ... heart-attack
«жүрек талмасы»; heart-beat «жүректің соғуы»; heart-failure «жүректің
істен шығуы»; heart block ... ... heart massage ... heart monitor «жүрек мониторы»; heart murmur ... ... ... ... ... ет»; heart valve ... қан жолы ... heart
line «жүрек пішіні»; athlete's heart «жүрек гипертрофиясы»; artificial
heart «жасанды ... atrium of the hear ... және т.б (95, 569 ... ... орыс және ... ... лексемалардың,
терминдердің барлығы бірдей латын тілінде берілген: cordis: ... ... ... ... ... ... әсер ... cardiogenic «кардиогенді»; cardiologist «кардиолог»
және т.б.
«Жүрек» концепті негізінде жасалған әр түрлі ... мен ... ... әр ... ... мен ... ... болып келеді.
Жүрекше «жүректің қан келіп құятын бөлімі»;
Жүрекше «кеуде тұсқа тағатын әшекей-бұйымның жүрек сияқты, ... ... ... ... ... ... қол жеткізу»;
сердечник «негіз, өзек, желі; шөптесін өзімдік»;
сердцевед «адам жүрегін, жанының қозғалысын білгіш, білгір»;
сердечные дела «жүректің ісі» (29, 346 б.(.
Ағылшын ... ... ... ... ... жер; керекті аудан»;
the heart оf Mid-Lothian «Эдинбург зынданы, абақтысы»;
heart bаlm «бұрынғы сүйген адамынан ақшалай компенсация алу»;
out of heart ... ... ... ... ... (good, strong) heart ... ... (сөзбе-сөз аудармасы:
жақсы, күшті жүрек жайында) (96, 570 ... ... ... қатысты компонент
Қазақ тіліндегі тәуелділік жалғаулары -ың,-ің,-ң жалғанған сөздер иелік-
тәуелділік мәнін береді. «Жүрек» сөзі ... ... де ... мәнін
білдіреді. Мысалы: Тыңдамаса еш адам, өз ... ... ... бар күйі ... Соны ... ... жек ... (К. Ахметова);
Мен сорлы жүрмін бір емін, Таба алмай сендік жүректің (Ф. Оңғарсынова); ... ... ... ... ... (Ф.Оңғарсынова);
Сүйгеніңнің жүрегін зар мекендеп, ... ... ... ... ... ... алау боп сендердің ерліктерің, Мәңгі қалар
ұрпақтың жүрегінде (Ф. Оңғарсынова); Өз жүрегім, мендік жүрек, ... ... ... ... күй жұрт ... ... ... елді кекпен (Қ. Бекхожин) т.б.
Бұл өлеңдерде берілген тіркестер тәуелдік жалғауының жалғануы арқылы
жасалған. ... ... өз ... ... ... ... деген тіркестерде «жүректі иелену» мәні қолданыс тапқан.
Сонымен, поэзиялық шығармалардағы «жүрек» ... ... ... тіркестер өте көп қолданыс тапқан. Әсіресе махаббат такырыбындағы
өлеңдерде баршылық. Мұнан шығатын қорытынды ақындар «жүрек» сөзін махаббат,
сезімге байланысты ... жиі ... ... ... сөзі ... сөзінің синонимі ретінде айтылады. Махаббат тақырыбында – 150 тіркес,
мінезге байланысты – 120, ... ... 50-60 ... ... ... ... ... сөздігінде» «жүрек» сөзіне төмендегідей
анықтама ... ... – зат. 1. «Қан ... ... көкірек қуысының
сол жағында орналасқан басты орган (ағза)». 2. ... ... ... ... Мен ... сол ... жүрегіне арналған басқаша, өзгеше
бір құран оқиын (М. Әуезов). 3. ... ... ... ... ... жүрегі (98, 265-270 бб.(.
Сөз семантикасы ... ... ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланыста қарастыру керек. М.
Оразов екі мағынаның ұштастыра отырып зерттеудің көп ... ... ... ... ... маңыздылығын: «Кез келген сөз грамматикалық
жақтан тұлғаланған ... ... онда кез ... ... ... ... мағынамен астасып жататынын дәлелдеудің қажеті жоқ.
Сондай-ақ грамматикалық мағынаны лексикалық ... ... ... тек ... ... ғана қызметі. Шындығында ... ... ... ... бос ... – деп білдіреді [99, 98
б.]. Әсіресе, қос ... ... ... мәтін ішілік талдаулар
барысында сөз семантикасының түрлі қырларын ашудың, тілдік ... ... жеке ... ... ... тигізетін көмегі
үлкен. Сондықтан «жүрек» сөзінің тіркесімдері ... ... ... ... ол ... ашу ... ... стильдік ерекшелігін
түсінуге болатынын қайталап түсіндірудің өзі ... ... біз ... ... ... ... ... тіркестердің кейбір лексика-
семантикалық топтарына ... ... ... ... ... ... бар
қолданыстарды жаңа қолданыстардан ажырату ... ... ... адамның ішкі жан-дүниесінің «жүрек» сөзінің тіркесімдері
арқылы берілуі: ақ жүрек «ақкөңіл, аңқылдақ»; «таза, жаны ... асау ... ... жан ... «адамның ішкі дүниесі, сезімі»; жас жүрек «жас,
албырт»; жау жүрек «батыл, батыр», «жүрек жұтқан»; ер жүрек «батыл, қайсар,
қайтпас»; ет ... ... ... ішкі дүниесі», т.б. болып жұмсалады.
«Жүрек» сөзін өзге сөздермен тіркестіру барысында адамның жай-
күйін суреттеп, көңіл әуеніне ... ... ... ... өтеу үшін ... ... ... болады. Мысалы: жүрегі
айныды «лоқсыды, құсқысы келді; жиіркенді»; жүрегі алқынды «ентікті, қатты
соқты»; жүрегі алып-ұшты «әлде ... әлде ... ... ... кешті»; жүрегі аттай тулады «қатты толқыды, әлде қуанды, әлде ренжіді,
әлденені асыға, алып-ұшып күтті»; жүрегі аузына тығылды ... ... ... ... қалмады, зәресі ұшты»; жүрегі бүлк етпеді «ештеңе
әсер етпеді, сезімнен айрылды, сезімсіз күй ... ... ... «беттемеді//беттеді; батты//батпады; батылы
жетті//жетпеді»; жүрегі ... ... ... әлденені сезінді;
ұната бастады»; жүрегі жарылды (жарылып кете ... ... ... көкке жетті»; жүрегі жылыды «мейірленді, ... ... ... ... ... ... түспеді, селт етпеді, қатуланды»; жүрегі зу
етті «шошып кетті, ... ... ... ... зырқ ете ... «әлдене
жанына жайсыз тиді, қатты әсер етті»; жүрегі ... ... ... ... ... күпті болды, қобалжыды, уайым шекті»; жүрегі
қалтырады «қорықты, есі ... ... ... ... ... ... ... келді; жүрегі қарс айрылды «көкірегі ... ... ... ... жай ... мазасызданды». жүрегі қысылды «өкпесі аузына
тығылды, дем жетпеді»; жүрегі лоблыды «құсқысы келді, лоқсыды»; ... ... жиі ... ... ... ... ... білді
«сезінді, жанымен ұқты»; жүрегімен сезінді «жанымен ... ... ... ... ... мұз болды «көңілі қалды»; жүрегі мұздай болды
«қатты сескенді, шошыды»; жүрегін тебірентті «толқытты, қатты әсер етті»;
жүрегі ... ... ... ... ... ... ... бейнесін білдіретін «жүрекпен» келетін тіркестерге:
жүрегі ... ... ... ... ... от боп ... ... өрекпіді,
жүрегі сазды, жүрегі селт етпеді, жүрегі су ете ... ... ... ... ... ... тулады, жүрегі тас-төбесіне шықты, жүрегі түршікті,
жүрегі тілінді жүрегі ұшты, ... ... ... ... ... жарып
шықты, жүрегіне біз сұғып алғандай болды, т,б. жатады. Бүл санамалаудың әлі
де толық емес екенін ескертеміз.
Қатты қайғырды ... ... ... күй ... тым ... хабар алды
секілді жайсыз нәрсенің адамға әсерін білдіру үшін қазақтар: а) жүрегіне
қанжардай қадалды деп ... ... ... ... бір көтеріліп
бір төмендеп ... ән ... ... ... ... (Ғ.
Мүсірепов): ә) жүрегі мұздады Мысалы: Сонда ғана оның ... ... ... артынан бекер іздеп барғаныма өкіндім, жоқ дегенде жауын
ала шейіт болмағаны жүрегімді мұздатты-ақ (О. ... б) ... ... Қаз-қатар келген үш өлім жүрегімді тіліп-тіліп кетті (О. Бөкеев);
в)жүрегін ... ... ... ... ... болды
(О. Бөкеев).
Қазақ ұғымындағы ұлттық ... ... ... ... «жүрек» сөзі де енеді деп есептейміз. Адамның ... ... оның ... қасиеттеріне берілген бағадан түзіледі. Ал
қазақ ұлтының ішкі адамгершілік ... ... ... ... ... және осы сөзбен тіркестіріле
айтылатындарына мына қолданыстарды жатқызуға болады: ... ... ... кірлі (қара); жүрегі дертті, міні бар; жүрек ... қара ... ... Бұл ... ... шығармаларындағы қолданыс жиілігі өте
тығыз. Өлеңдерінің негізі «кірсіз ақыл, ... ... ... ... ... халқының аксиологиялық келбетін қалыптастырудағы ақын
орны, оның үні ерекше деуге болады: ... ... таза ... ... ... мін ... Тазарып жүрек кірінен, Өртейін деп отқа ... ... ... ... ... ... суық; ақ жүрек; қара жүрек, ер
жүрек; су жүрек, т.б. ... ... ... ... ... ... Мысалы: Ақ жүрекке кезіксең өзге ... ... адал ... айнымайтын ақ жүрек пен таза ақылды адамның. Тең болмас
ақ жүрек пен сұм залалкес.т.б. Мұнда «жүректі» ақ жүрекке, яғни ... әрі ... ... (92, 394 ... аксиологиялық мінез-құлқы оның адамгершілік қасиеттеріне
берілген ... ... Яғни ... ... ... ашса жүрегі
көрінеді «ақкөңіл, ақ жүрек адал, ... ... ... жоқ ... айтылған өзінен-өзі белгілі. Сол сияқты ыстық жүректі «жақсы
қасиетті» білдіретін мағынада қолданылса, қара жүрек ... ... ... ... мағынада қолданатын, нашар адамдарды бейнелеген.
Одан өзге өңі қандай қара болса, жүрегі де сондай қара ... ... ... ... ... жаманшылыққа бейім» дегенді білдіреді. Сондай-ақ қоян
жүреқ, тас жүрек, су жүрек сияқты ... ... ...... ... ие, ... ... қолданыс табуда.
Қазақ менталитетіндегі адамның діни наным-сенімге беріктігін, Аллаға,
Алла ... Алла ... ... жеткізетін тіркес – жүрегі Аллада
(92, 395 б.(.
Қазақ тіліндегі сөз ... ... ... ... ... ... жүрексіздік, жүректілік, жүрексіздік, жүрекше – зат
есім; жүректі, жүрексіз, жүрексіздеу, жүректей, жүректірек, ... ... ... ...... ...... жүректен – етістік
(етіс формасы), жүрексіну, жүрексініңкіреу – қимыл ... (зат ... ... сөз ... сын ... туындауы жоғары екені, метафоралық, ауыспалы
мағына тудыруға белсенді түрде ... ... ... екені көрініп тұр.
Қазақ тілінде «жүрек(-ті)» ыстық жүрек, жұмсақ жүрек, жанжүрек, ет жүрек,
т.б. қолданыстардың ... ... ... ... ... дау
тудырмайды.
Қазақ менталитетіндегі, қазақы этикеттегі жаугершілік заманнан бері
қалыптасқан адамгершілік құндылық бір-біріне қарама-қарсы мәнмен айтылатын
жүректі-жүрексіз ... ... ... тапқан.
Қазақтың ұлттық ерекшелігін білдіретін құмалақтың жүрегі тіркесі
«құмалақ салу ... ... ... ... ... ... тіркесте «ортасы, негізі, тірегі» дегенді де білдіреді.
«Жүрек» концептуалдық мағынаға ие тілдік ... ... ... ... наным-сенімін білдіруде, адам эмоциясы мен сезімін
суреттеуде қолданылады. Оның негізгі мәні анық, айқын, өз ... ... ... сөз бола ... ... жиі ... ... біріне «жүрек» жатады, бұл
ақындар үшін ... ... де, оны ... танытудың да, жеткізудің де
тілдік құралына айналған ерекше сөз. Әрине, аталған тілдік тұлғалардың әр
сөзді ... ... әр ... өз орнымен жұмсағаны да рас,
ал олардың әр сөздің мәнін жыға танығандығы мойындайтын ақиқат. ... әр сөз «өз ... ... қоймай уақиғаның өзіне біте қайнап
қосылып кететін» Абай тіліне қатысты жүрекжарды ... ... ... ... ... жан бітіру, жекелей алғанда бір сөзді
түрлі мазмұнмен ... үшін ... ... қосарлау қай ақында
болмасын бар. Бірақ ертеден келе жатқан қатып қалған ... ... ... ... шендеспейтін, бейім емес сөздерді тіркестіріп,
жаңа мағынамен байытудың жолын ашқан – Дулат. Дулаттың осы ... ... жүре ... Абай және оны ілгерілеткен оның бел ...... ... ... ... таты, жүрегіне у құйылды деп сөйлегенде «жүрек»
сөзі ерекше түрленеді, жаңа экспрессиялық мағынаның ... ақын ... таба ... ... қасиеттері адамның ішкі жан-дүниесінен, ... ... ... ... ашса ... көрінеді «ақкөңіл, ақ жүрек,
адал»; ыстық ... ... ... ал қара ... өңі ... ... жүрегі де сондай қара «жаман қасиеттерді»; қоян жүрек ... ... ... су ... «қорқақтықты», т.б. білдіреді.
Шәкәрімнен бұл қолданыстардың бәрін де кездестіруге ... ... ... белсенділігі қандай болғанына Дулат, Абай ... ... көз ... болады.
«Сорғалаған нөсердей тұнық жырмен жуынған», «ойменен тон пішкен» Дулат
«жүректің» ерекше бір тіркесімін қолданған:
|Кең қоныс, еркін өрісті ... ... ... ... ... жоқ; |Сыр ... ... ... ... ... - ... ... сұлу жар ... ... ерленіп ... ... ... ... балаң жоқ | ... ... ... «жүрекпен» байланысты сөз тіркестерінің
бары – осылар. Оның ішіндегі ел ... ... су ... де, ет ... ... ... елін сүйетін, елі үшін «жүрегі» елжірейтін мағынасын
береді, бірақ ет жүректі ... ... ... ұқсастыра құрастырылғаны
көрініп тұр. Қалған екі мысал Дулат стиліндегі ... ... ...... тілінде «жүрек» сөзінің қолданыс жиілігі де, мағыналық өрісі ... ... ... ... мен ... ... шығып, «жүрекке»
жететіндігінен болар, махаббат сезімінің және ... ... ... ... болар, Абай өлеңдеріндегі аталған сөздің
қолданысы өте жиі. Абай ... ... ... ... ашыла түскеніне тоқтала келіп, Е.Жанпейісов «Абай бір ... ... өзін ... ... ... ... ... тіркеске
түсіргенін» айтады. «Абай поэзиясының ... ... жан ... ... ... лүпілін, сезімінің сан құбылып ойнақшуын
көрсететін сипаттамалар, эпитет, метафора және ... ... ... ... Бұл ... тек ... көңіл секілді ұғымдарға берілген тың
анықтамалар мол екенін айтсақ та жеткілікті. Мысалы: ыстық ... ... ауру ... жылы ... ынталы жүрек, мұз жүрек, асау жүрек, ет
жүрек, жас ... ... ... ... ... ит ... шын жүрек, сұм
жүрек, ақ жүрек, ғаділетті жүрек, өртенген жүрек, өрбіген жүрек, үрпиген
жүрек, қапаланған ... ... ... ... ... ... ... қалған
жүрек, және т.б. Бұлармен қатар Абай жүректің көзі, жүректің оты ... ... Осы ... мен метафоралардың басым көпшілігі
Абайдың өзі шығарған соны, жаңа үлгі-өрнектер», – ... З. ... [100, ... сөзінің айқындауыш сыңарының, яғни «жүрек» сөзінің сындық
(атрибуттік) компоненттерінің түрлі-түрлі болып келуі ... ... ... ... көрсетеді.
Б. Момынованың «Шәкәрім поэзиясының тілі» атты еңбегінде ... ... ... қолданыс жиілігі Абайдан да жоғары. «Жүрек»
және «жүрек» сөзінің өзге ... ... 70-ке жуық ... ұшырасады.
Атап айтқанда: жаралы жүрек тіркесіне мысал: Ұйқыдан әбден оянып, Жаралы
жүрек жамасын; жаралы жүрек ... күн; ... ... қан ... ... ... жүрек Мысалы: Саналы шерлі жүректі, сары алтынға малған
күн; сау жүрек Мысалы: Сау ... ... ме оқ ... аптыққан жүрек
Мысалы: Аптыққан жүрек басылса, Жүрегің болса таяғақ саз; ақ жүрек Мысалы:
Ақ жүрек пен таза ... ... адал ... айнымайтын ақ жүрек пен таза
ақылды адамның; Ақ ... ... ... ... Тең болмас ақ жүрек пен
сұм залалкес; Ақ ... ал ... ... ақ жүрекке қайсың жеттің? Мен –
ақ жүрек деген сөз ... ... Ақ ... таза адам ... ... Тәңір
жолы – ақ жүрек, Сайтан – деген киянат; Ауыз сөз ... неге ... Ақ ... кезіксең, өзге түкке қайрылма; Ақ жүрекпен айтқанға мал
шыға ма? Менің биім – өзіңнің ақ ... тұр ... ... ындызы
Мысалы: Тазалап жүрек ындызын, Нәрестедей жас едім, ... ... еді ... ... ... ... ... таза жүрек Мысалы: Жайнаған
таза жүрек, талапты жас; Жүрегі таза есті жан; жалғыз ... ... ... болса да, Ащы тілмен емдейім; ет-жүрек Мысалы: ... ... ... елді ... өз мінін елемейді), өлі жүрек Мысалы: Өлі ... ... ... ... жүрек Мысалы: Әділетті жүрегің ... Жек ... ... ... от ... ... ... көмдім, От жүрегім жанбады), т.б. ... ... ... етістіктермен тіркестіру барысында бұрын-соңды айтылмаған
әрекеттердің суреті жасалып, түрлі қимыл-қозғалыстар жасалады: жүректі ... ... ... ... тас қылу «тас ... ... ... ағарту
«ақ жүрек емес», жүректі жұлып алу, жүрек жыбырлау «жүрек соқты емес»,
жүректі жуу, ... ... ... ... ... ... ... тіркестерді де кесдестіруге болады: Мысалы: жүректен аққан қандары;
жүректі тілу/жүрегін ... ... ... ... салу; жүректі тесу; жүректі
қайғы тесу; жүректі жұлып алу; жүрек нұры сөну; жүректі ағарту; жүректі тас
қылмау; жүрек жыбырлады; ... ... ... әсер ... жүрекке ірің
төгу;, жүректі жуу; ... ... ... елжірету; жүрекке у төгу;
жүрегіңді нұрмен жу; жүрекке хат жазу; ... ... қан, және ... ... ... ... келетін ерекше тіркестерге:
жүректегі тат, жүрек ... ... хат ... ... шоқ, жүректі қайғы
тесу, жүректі нұрмен жуу, жүрекке у ... ... жуу, ... жүрек,
жүрек ындызы, жүрекке ірің төгу, т.б. жатқызамыз. Бұл тіркестердің ... ... ... тат, ... ... жуу, ... ірің ... т.б. шын
мәнісіндегі авторлық қолданыстар, окказионалдар. Окказионалдардың ішіндегі
осы соңғы келтірілген тіркестер әдеби тілдің көркемдігін ... ... ... тәсілдерінің жазба тіл ырқына әбден бағындырылып,
жаңаша сипат алғанын байқатады.
«Жүректі» қаратпа сөзге ... адам ... ... ... ... тіл ... ... Жалындап жанба, жүрегім, ... әлде ... ... ... ... ... ... арыстандай ақырып,
жүрегінің түгі бар секілді ... ... ... да (сыртқы
тұрпаты), ішкі де мазмұндық межесі өзгерген. Шәкәрім ойға құрылған өлеңдері
арқылы, ой тазалығын ... ... ... ... ... ... ... өмір сүруге шақыруынан таймайды. Шақыру ... ... жаңа ... ... ... ... ақын ойын сыртқа шығарудың
ерекше тәсілін тауып, құрамын ... ... ... бір ... ... ... Шәкәрім үшін сұлулықты
жеткізуде метафораны пайдалану қажеттілікке ... Кез ... ... ... ... автор-субъектінің ойын жеткізудің амалына,
автордың ... ... ... ... ... ... жасалу жолына, шығу тегіне, құрамына қарай бөлінеді. Адамға
байланысты метафоралар ең көне метафоралар болса, «жүрек» ... ... ... ... ... ... сол көне ... ортасынан орын алады. Бұрыннан тілде бар қолданыстарды кәдеге жарату,
сөйлету ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында кездесетін сұм жүрек Мысалы: Және ... ... жақ, Сұм ... ... ... ... ... Мысалы: Жаралы
жүрек жыбырлап, Жазылмай жалғыз сол қалды; сорлы жүрек ... Жар ... бал, ... ... жүрекке; от жүрек Мысалы: Өртейін деп отқа көмдім,
от жүрегім жанбады; жүрегі жарық Мысалы: ... ... ... ... ... ақ жүрек Мысалы: Мен ақ жүрек деген сөз босқа шығын, Қару,
күшпен көрсетіп ... ... ... ... улы ... жаралы
жүрек, дертті жүрек, жылы ... таза ... т.б. ...... ... келе ... ... құралдарды өз тарапынан
жетілдіруінің нәтижесі.
Шәкәрім тіліндегі «жүрекпен» байланыстырыла айтылатын метафоралар:
жүрегім дертті; жүрегінің ... ... ... наз; ... мін ... ... шоқ; ... қатып мұз болған; жүрегінің тілі жоқ; жүрек
кірі; жүректегі нұр; жүрек дерті; ... таты және ... ... ... ... ауыспалы мағынасында жұмсалып
тұрғаны анық. Құрылысы жағынан жалғаулы түрінде ... ... ... ... жан ... ... нұрыңмен жарық жүрегім
дара тұлғалы – қолданыс. Сөз таптарымен тіркесуіне қарай сараласақ: а) ...... ә) сын ... өлі ... ... жүрек, дертті
жүрек, ақ жүрек; т.б.; б) сан ... ... ... ... ... сан есімге жатқызып отырмыз). в) Есімдіктермен кездеспейді; г)
етістікпен: ... ... ... ... қан; ... ... нұрына
жүрек қанған, жүрегін жарып тілу, ағартуға жүректі, жүректі тесіп; ... ... ... әсер ... ... ... ... тазары, жүрек
кірінен; жұлып алсам жүрегін; т.б.
Метафоралар дәстүрлі және ... ... ... бөлінеді.
Шәкәрімдегі «жүрек» сөзімен келетін бұрыннан ... және өзі ... ... көп. ... ... ... жүрегім тұр жыбырлап,
ақ жүрек, жүректі тесіп, жүрегіңді қылмай тас, ... әсер ету, ... ... ... ... бар, ... жүрек басылса, жүректен шыққан
назымды, жұлып алсам жүрегін, ... де ... ... ... ... т.б. ... ... жүрегіңде болса тат, жүрек кірі, жүректі
арақ ішкен мимен жуу, жүрегің болса тайғақ саз, ... ... ... ындызын, жүрегіңнің тілі жок, жүрегіңе төгіп у, ... ... ... ... ... орыс, ағылшын тілдеріндегі «жүрек» концептінің дереккөздердегі
көрінісі дегенде Эмотивтік ... ... ... ... ... концептісінің семантикалық ... ... ... ... көркем әдебиеттерден, сөздіктерден жиналған тілдік
бірліктер мен бейнелі сөздер ... ... ... ... лексика-
семантикалық өрісі ажыратылып айқындалды. Сонымен қатар, қазақ, орыс,
ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... сан ... ... ... талдап-таратылды. Әсіресе, тіліміздегі
ең көп қолданыста жүретін «жүрек» ... ... ... ... бейнелі оралымдардың өзінше бір төбе екендігіне көзіміз ... ... ... ... ... ... ойлаудың жемісі
болып табылатын «жүрек» концепті кез келген ... ... ... ... ... концептінен қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде
көптеген фраземалар, мақал-мәтелдер жасалып, ... ... ... концепті негізінде ... өлең ... ... ... таныту, сөздердің тіркесу ... жаңа ... оның ... ... ... окказионалдық
ұғымдарын көрсету, ... ... ... ... ... ... ... бірі ретінде
сөздік қорды байытқан.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттың ұлт болып айқындалуының бірден-бір белгісі – оның тілі ... Тіл мен ... ... қызметі ғасырлар бойы
дүниетанымдық тәжірибені жинақтап, сақтап келер ... ... ... ... ... ... ... түсіну ойлау үрдісі ... ... Тіл ... нәтижесін бейнелеу құралы ғана, бұл тұжырым әр тіл
иелерінің санасы әр түрлі болады деген ... ... ... ... да болмасын ұлттық мәдениет өкілдерінің танымдық негізі болар
концептілер ... ... ... бойы ... ... ... ... концептіде көрініс табады. Ал «жүрек» ... ... ... ... контестінде салыстыра-салғастыра зерттеу
арқылы ... ... ... олардың таным-түсінігін анықтау болып
табылады.
Ұлттық мәдениетті дүниенің тілдік суреті ... ... ... ... бір этнос мәдениетінің басты элементі, адамның менталды
әлемінің ... ... деп ... ... А..Исламның мына тұжырымынан
байқауымызға болады: Концептің басты белгілеріні бірі – оны ... ... ... ол ұлттық ерекше дүниетанымды түсінуде ... ... ... – деп оған ... анықтама береді: «Концепт дегеніміз –
этномәдени санада сақталған, белгілі бір ... ... ... әрі тере ... шындық болмыс, ұлттық мәдени құндылықтары
жөніндегі сан ... ... ... ...... [57, 15 ... бір ... өкілдері үшін релевантты болып келетін тілден
тыс шындықтың ... көп ... ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану саласы тілді мәдениеттің ... ... ... ... ... көрінісінде қалыптасатын этникалық менталитет көбінесе
белгілі бір тілді ұстанушылардың өздерін қоршаған орта туралы ... ... ... ... бейнелердің мәдени «тірек»
концептілері арқылы өзектіленеді.
«Жүрек» компоненті кез келген тілдің «тірек» компоненті болып саналады.
«Жүрек» сөзінің тікелей мағынасы – дене ... ол ... ... ... ... әрі рухани орталығын сипаттайтын бірден-бір
негізгі компонент. Бұл концептінің әлемнің тілдік көрінісінде ... ... ... ... ... білдіреді. «Жүрек» концептісі
көп жағдайда және басым мөлшерде тілдің әлемдік бейнесін құрайды. Себебі
әлемдік танымға ... ...... ... ... ... осы мүшесі оның өмірлік күшінің негізі екендігі жалпыға белгілі,
егер жүрек өзінің соғуын тоқтатса – онда адам да ... ... ... сүруін тоқтатады. Сонымен қатар әлем тілдерінің барлығында «жүрек»
концептісі адамның ... ... ... ... ... ... ... орны) ретінде де қызмет атқарады.
Рухани мәдениетке қатысты компоненттердің ұлттық ерекшелігі қалыптасқан
сөздердің ... ... ... ... ... ... бітпейді.
Дегенмен тіл рухани ... жігі ... ... ... ... да компоненттерінің жасалуының, оның дамуының және қызмет
етуінің ең ... ... ... ... рөл ... Осы ... ... даму үрдісіндегі сабақтастықты жүзеге асырудағы тіл туралы ... ... ... ... ... ... ... оны тілден
тікелей көрініс тапқан әлемнің суретін талдау құралы арқылы түсіндіруге
болар еді. ... ... ... «жүрек» концептісіне байланысты
төмендегідей тұжырымдарға қол жеткіздік деуімізге болады:
• әлемнің тілдік бейнесі кез келген ұлт ... ... ... білу ... Тіл мен мәдениет екі бөлек ... ... олар ... ... ... әрі өте ... жүйе. Қандай да бір тілдік бірліктің тарихи негіздері
халықтың болмысымен ... ... ... ... ... ... сана-сезімді өз бойына сақтаушы тілдік ... ... ... кез ... ... халықтың ұлттық
танымы, дүниеге көзқарасы, мәдениеті мен салт-санасы ... ...... ... ... да, терең мағыналы дүниетаным
құндылықтырын айқындайтын тілде көрініс тапқан бірлік. Әр ... ... ... ... ... ... ... байланыста болып, бір-бірінен туындап отырады. Әр
қоғамдық даму кезеңдерге сәйкес тіл мен ... ... ... ... ... болғанымен, негізгі мәдени,
дүниетанымдық мәні өзгеріссіз ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған;
• ғасырлар бойы атадан ... мұра ... ... әлем ... ... ... ... әлемнің тілдік бейнесінен
мағлұматтар беретін, бейнелі ... ... ... ... ... кез ... тілдің лексикалық қорын байытады.
Сондықтан «жүрек» концептінен қазақ, орыс, ... ... ... мақал-мәтелдер жасалып, тілдің көркемдік
құралдарын көбейткен;
• көркем ... оның ... ... сөз ... тура ... әр ... ... құбылып, өзгеріп, қосымша реңк үстеп,
негізгі тілдік мағынасын ауыстырып ... ... я ... ... ... концепті негізінде туындаған өлең
тіліндегі сөздің экспрессивтік-мағыналық ... ... ... ... ... жаңа ... оның ішінде
контекстік, кейде окказионалдық ұғымдарын көрсету, синтаксистік
құрылымдағы жарыспалы ... ... ... ... ... бірі ретінде сөздік қорды
байытқан.
Жалпы алғанда, «жүрек» концептін жеке зерттеудің мақсаты – оның ... ... ... көрінісі т.б. ерекшеліктері
тұрғысынан толық қарастырылып, теориялық, практикалық мәні ... ... ... бағыт-бағдары. Жұмыс тұжырымдары мен нәтижелері
болашақта ... ... ... ... ... негізінде сөздік
құрастыруға, сонымен қатар зерттеудің теориялық ... ... ... ... да ... ... ... зерттеуге жол ашады.
Жұмыста мақсатқа сай орындалған міндеттер.
• танымдық тіл білімі негізінде лингвомәдени ... ... ... ... тіл ... тану ... әлем дүнетанымында маңызды орын алатын
«жүрек» концепт категориясының қолданыс аясындағы құндылықтары
анықталып, ... ... ... ... ... ... концептінің лексика-семантикалық
топтары мен лексика-семантикалық өрісі анықталды;
... ... ... ... поэзия тіліндегі бейнелі
тіркестердің көрінісі анықталды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ
1. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – ... 1998. – 304 ... ... Қ. ... ... халықтық космонимдердің этнолингвистикалық
табиғаты: Филол. ғыл. канд. … автореф.:10.02.02 – Алматы, 1992. – 29 ... ... Қ. ... ... ... ... ... Филол. ғыл. канд. … дис.:10.02.02 – Алматы, 1995. –182 ... ... С. ... ... ... мәдениет лексикасы: Филол. ғыл.
канд. …дис. – Алматы, 1996. – 168 б.
5. Жанпейісов Е. Этнолингвистика // Ана ... – 1994. – 20 ... ... Р. Этнолингвистические вопросы изучения ... ... ... в ... ... Автореф. канд. филол.
наук.: 10.02.01 – Алматы, 1989. – 26 с.
7. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы: ... 1995. ... ... ... К. ... ... өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық
сипат (ұзындық, ара-қашықтық, салмақ-көлем өлшемдері негізінде): Филол.
ғыл. ... ... 10.02.02 – ... 2003. – 32 б.
9. Кусимова Г. Фразеологизмы в казахском эпосе: Автореф. канд. филол. наук.
– Алматы, 1991. – 26 ... ... Ж. ... ... заттық мәдениет лексикасы: Филол. ғыл. док. ...... 1989. – 53 ... ... М. ... тіліндегі антропонимиялық «аталымдардың»
этнолингвистикалық сипаттамасы: Филол. ғыл. канд. … дис.: 10.02.02 ... 1995. – 196 ... ... А. ... ... ... казахского языка:
Автореф. канд. филол. наук.10.02.02 – Алматы, 1989. – 26 ... ... Р. ... ... ... ... атауы: Филол. ғыл.
канд. … дис.: 10.02.02 – Алматы, 1998. – 25 ... ... Н. ... ... тілі ... ... ғыл. канд. … автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1997. – 27 с.
15. Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос ... ... ... және
поэтикалық табиғаты: Филол. ғыл. д-ры. … ... 10.02.02 – ... – 57 ... ... Ш. ... ... тұрақты тіркестердің
этнолингвистикалық сипаттамасы: Филол. ғыл. канд. … автореф.: 10.02.02 –
Алматы, 1999. – 24 ... ... А. ... ... этнографизмдердің лингво-мәдениеттанымдық
мәні («Қыз Жібек» және ... ... Баян ... ... ... ... канд. автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2001. – 26 ... ... Ұ. ... ... «ақ» және «қара» түр-түс атауларының
этнолингвистикалық сипаты: ... ғыл. ... ... 10.02.02 –
Алматы, 2003. – 28 б.
19. Смағұлова Г.Н. ... ... ... ... аспектілері.
– Алматы: Ғылым, 1998. – 198 б.
20. ... Ә. ... ... ... мәдени деректері: Филол.
ғыл. канд. автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2002. – 120 ... ... Б. ... ... ... етістік фразеологизмдердің
этнолингвистикалық сипаты: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 –
Алматы, 1994. – 26 ... ... А.Б. ... ... – Алматы: Қазақ университеті, 1999. –
399 б.
23. Елизарова Г.В. ... ... ... ... в ... ... – СПб.: ... 2000. – 140 с.
24. Вежбицкая А. Семантические универсалии и описание языков / Пер. с англ.
А.Д. Шмелева; под ред. Т.В. ... – М.: ... ... ... – І-XII. – 780 ... Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи. – М.: Прогресс,
1993. – 654 с.
26. Язык как средство ... ... – М.: ... 2000. – 311 ... ... М.К., ... А.М. Символ и сознание. Метафизические
рассуждения о сознании, символике и ... – М: ... ... ... 1999. – 216 ... ... Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. ... ... ... ... ... / АН СССР Ин-т рус. яз.: Под ... ... в 4-х т. 2-е изд. испр. и доп. – М.: Русский язык, 1981.
– 560 с.
30. ... В. ... ... по ... / Пер. с нем.; общ. ... ... послесл. А.В. Гулыги и В.А. Звегинцева. – М.: ... – 2000. – 400 ... ... Ф. де. Заметки по общей лингвистике / Пер. с фр; общ. ред.,
вступ. ст. и ... Н.А. ... – М.: ... 2000. – 280 ... ... З.К. ... Этнос. Время. Очерки по ... и ... / ... ... ... ... 1993. – 222 с.
33. Тер-Минасова СТ. Язык и межкультурная коммуникация. – М.: Слово, 2000.
– 150 ... ... Қ.Қ. ... тілі ... ...... Ғылым, 1999. –
404 б.
35. Кубрякова Е.С. Эволюция лингвистических идей во второй ... XX ... Сб. ... – М.: Рос. гос. ... ... 1995. – С. 144-238.
36. Зарубежная лингвистика. III: / Пер. с англ., нем., фр.; общ. ред. В.Ю.
Розенцвейга, В.А. Звегинцева, Б.Ю. ... - М.: ... ... 1999. – 352 ... ... Н.И. Язык и ... культура. Очерки по славянской мифологии и
этнолингвистике. – М.: Индрик, 1995. – 509 с.
38. Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. – ... ... ... – 150 ... ... А. ... мәдениеттану: этикет формаларына
салыстырмалы талдау: ... ғыл. ... дис. ... 10.02.20 – ... – 22б.
40. Воркачев С.Т. Лингвокультурология, ... ... ... ... парадигмы в языкознании // Филологические
науки. – 2001. - С. ... ... В.И. О ... ... // ... ... ... деятельности. сб. научных тр. – ... 2001. – С. ... ... В.Т. ... ... ... ... рамках семитоического подхода // ... и ... – Вып. 2; Язык и ... ...... Изд-во ВГТУ,
2000. – С. 60-67.
43. Ивицкая О.Д. К вопросу о национальной языковой личности и ... ... ... мира (на ... ... // Юбилейный
сборник статей. – М.: Научно-образов. центр. «Школа Китайгородской» 2000.
– С. ... ... Н.Н. ... ... ... ... когнитивтік
семантикасы»: Филол. ғыл. канд. …автореф.: 10.02.02 – Алматы, 2005. – ... ... В.В. О ... ... ... в языке и культуре ... и ... – 1998. – Ч.1. – С. ... ... А.Г. К ... ... языковой картины мира.;
Языкознание в Дагестане. Лингвистический ...... ... – №2. – С. ... Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. –
2001. – №4. − ... ... Қ. Тіл ... ... ... эмоция, символ,
тілдік сана. – Алматы: «Ғылым», 1998. – 140 ... ... А.И. ... в ... картине мира. – Нальчик: Каб.-Балк. ун-
т, 2002. –177 ... ... Э.Д. ... ... в ... лингвистике. –Алматы:
Мектеп, 1989. – 152 с.
51. Апресян Ю.Д. Образ человека по ... ... ... системного
описания // ВЯ. – 1995. – №1. – С. 37-67.
52. Мадиева Г.Б. Теория и практика ономастики. – Алматы, 2003. – 260 ... ... Э. ... ... ... мен ... ... – 311 б.
54. Бижева З.Х. Язык и культура. - Нальчик: Каб.-Балк. ун.-т, 2000. - 47с.
55. Демьянков В.З. ... и ... в ... ... и в
научном языке // Вопросы филологии. – 2001. – № 1 (7). – С. 35-46.
56. Воркачев С.Г. Концепт ... ... и ... ... ... 2001. – 356 ... Ислам А. Ұлттық мәдениет контесіндегі дүниенің тілдік суреті
(салыстырмалы-салғастырмалы ... ... ... ғыл. ... ... 10.02.20 – ... 2004. – 54 б.
58. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской ... Опыт ... ... проект. Изд. 2-е, испр. и доп. –2001. – 990 с.
59. ... А.П. Типы ... в ... ...... ... ... государственного
университета, 1996. – 104 с.
60. Колесов В.В. Философия русского ... – СПб.: ЮНА. – 2002. – 448 ... ... Н.Д. ... фон и ... // Логический анализ языка.
Культурные концепты. – М.: Наука, 1991. – С. ... ... С.А. ... и ... // ... ... Антология.
– М., 1997. – С.268.
63. Гумбольдт В. Язык и ... ... – М.: ... – 1985.
– 451 с.
64. ... Э.Д. ... и ... ... основы контрастивной
лингвистики. – Алматы: Демеу, 1996. – 208 ... ... ... языка. Языки этики. Под ред. ... / ... ... ... ... 2000, – 240 ... Человеческий фактор в языке; Язык и порождение речи / Ин-т ... ред. В.Н. ... – М.: ... 1991. – 214 ... ... М.Т. ... ... семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны. Филол. ғыл. ... ... 10.02.20 – ... – 24 ... ... Н.А. ... концепты в немецкой и ... ...... Перемена, 2001. – 495 с.
69. Телия В.Н. ... ... ... ... ... аспекты. – М.: Школа «Языки русской культуры»,
1996. – 288 с.
70. Қазақстан ұлттық энциклопедия. / ...... ... бас ... 2002. – 4 том. – 720 б. 103-104 ... ... Б.П. Сердце в христианской и индийской мистике // Вопросы
филисофии. - 1990. - №4. - С. 62-87.
72. ... Ш. ... және ... ... ... салғастырмалы талдау: Филол. ғыл. канд. … дис.:
10.02.02 – Алматы, 1999. – 142 ... ... Г. ... ... ... ... Филол.
ғыл. д-ры …автореф.: 10.02.02 –Алматы, 2004. – 50 б.
74. Сарекенова Қ. Қазақ ... ... ... ... ... …дис.: 10.02.02 – Алматы, 2001. – 26 б.
75. Сарбасова Қ. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ғыл. ... …автореф.: 10.02.02 – Алматы,
1999. –25 ... ... К. ... тілі культтік фразеологизмдері: Филол. ғыл. канд.
…автореф.: 10.02.02 – Алматы, 1995. – 23 ... ... Ә. ... ... и образных выражений. – Алматы, 2003. ... ... ... І. ... тілінің фразеологиялық сөздігі. – ... ... 712 ... ... словарь русского языка: Свыше 4000 ... ... В.П. ... А.И. ... А.И. Федоров; Под ред.
А.И. ... – 4-е изд., ... – М.: Рус. яз., 1986. – 543 ... ... А.В. ... ... словарь. – М.: ... 1453 ... ... М. ... ... ... ... // Под. ред. и с
предисловием проф. Б.А. ... ... ... стереотипное; в 4-х
томах. – М: Прогресс, 1986. – 654 с.
82. Апресян Ю.Д. ... ... ... и структурные семантические
поля // Лексикографический сборник. Вып. ... ... ... и ... ... 1962. – 263 ... ... Н. Лексика-семантикалық байланыс түрлері: Филол.ғыл.кан. дис.:
10.02.20 – Алматы, 2002. – 118 б.
84. Соссюр Ф де. Курс ... ... // ... по ... – М.:
Прогресс, 1977. – 360 с.
85. Стернин И.А. Лексическое значение слова в речи . ... ... ... 1995. – 488 ... ... А.М. Поле // Лингвистический энциклопедический словарь. ... ... ... 1990. – 760 ... ... М. ... ... семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 280 б.
88. Оразов М. ... ... ... ... ... – Алматы: Рауан,
1980. – 360 б.
89. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 317 ... ... Ғ. ... ... ... ... ... ғ. кан. дис.
– Алматы, 1997. – 260 б.
91. ... ... ... ... ... ... ... Паломник. – 2000. – 382 с.
92. Момынова Б.К. Шәкәрім ... ...... ... 2008. – ... Абай Қара сөз. Поэмалар / Книга слов. ...... Ел, ... 269 б.
94. Бектаев Қ. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы, 2000. – 700 б.
95. Англо-русский медицинский ... ... // Гл. ред. ... ... ред. Э.Г. ... О.К. Поздеев – М.: ГЭОТАР, 1995.
– 800 с.
96. Англо-русский словарь: 53000 слов –22 изд. ... М.: ... – 848 ... ... Р. ... сөз ... – Алматы: Арыс, 2004. – 350 б.
98. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Бас ред. Ысқақов. – Алматы, ... Т.4. – 626 ... ... М. Сөз ... ... 1985. – 220 б.
100. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.; бірінші том, ... ... ... ... Алматы, Жазушы, 1995. –
850 б.
101. S.Wehmeier. Oxford advanced ... ... – Oxford: 2000. ... p
102. D. Halsey. Beginning dictionary Macmillan. London,1981. – 742 с
103. Нерознак В.П. ... ... ... и ... ... / ... От ... словесности к структуре текста. Антология / Под
общ. Ред В. П. Нерознака. М., 1997. С. 8.
104. ... ... ... ... ... ... и ... культуры. – Москва, 2001. 272с.
105. Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира. – ... 1998. ... В. ... ... в системе гуманитарного знания. http // magazines.
russ. ru.
107. Б. ... ... ... лингвокогнитивтік аспектілері.
А.: Арыс, 2006. 277c.
108. Звегинцев В.А. История ... XIX и XX вв. в ... ... М., 1960. Ч. ... P. Robert / L Petit Robert / Rey – Delove. Paris, 1979. – ... Oxford Russian ... Oxford ... Press, 2000 – 844p

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 154 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
Әлемнің тілдік бейнесі – ағылшын және қазақ антропонимдерінде59 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі45 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Айырылымды дислокациялар және олардың жер бетінде көрінісі беруі7 бет
Алгоритм және оның қасиеттері. Программаның көрінісі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь